Skip to main content

Full text of "Opera omnia in unum corpus digesta ad fidem editionum Coloniensium : cura et labore monachorum sacri ordinis Cartusiensis, favente pont. max. Leone XIII"

See other formats 


i 


¥ 


Digitized  by  the  Internet  Archive 

in  2011  with  funding  from 

University  of  Toronto 


http://www.archive.org/details/operaomniainunum08deni 


r.  8. 


DOCTORIS    KCSTATICI 

DIONYSII    GARTUSIANI 
OPKIVA  OMNIA 


DOCTORIS  ECSTATICI 

D.  DIONYSII 

CARTUSIANI 

OPERA  OMNIA 

I,\  HNl  M  COItPl  S  DKiKSTA 

AD  FIDKM  KDIHO.NUM  COr.OMENSIUM 

CURA  ET  LABORE 

M0NAi:ll01(UM  SACKI  OUIIIMS  CA  IlTtlSI  RNSl  S 

KAVENTE  1'0NT.  M.\.\.  I.KONE  .\I1I 

IN    ECCLESItSTICUM,  ET  IN    ISAItM 


MONSTROI.II 

TYPIS    CARTUSI^E    S.    M.    DE    PRATIS 

Mticcnxcix 


.4^ 


^^^-^t 


" 


EINSTiTUTEC^  -LSTUClLS 

T^l.Cr^TD  o,   CAWADA. 

39/8 


ENARRATIO 

IN  LIBRUM  EGCLESIASTIGI 


PUOLOGIS 


M' 


' IRABANTUR  omnes  in  verbis  gratice,  quw  procedebant  de  ore  ejus.  Liic.  iv,  "i-l. 
Hu'c  vcrba  in  Kvaiifrolio  dc  (^hrislo  ad  lilloram  scripla.  noii  inconvciiiciilcr 
ile  libri  liiijus  aiiclorc  inlclligiintur.  Kl  sicul  iii  labiis  Christi  diflusa  cst  gralia,  /■«.  \uv, 3. 
sic  suo  niodo  in  labiis  hujiis  aucloris,  qui  proptcr  doclrinae  suae  praeclaritatom,  et  sa- 
picntiaj  suje  virtuositatcin,  ac  jicncralissiinaiii  c.ximiamqiic  ntilitatem,  Kcclesiasticus 
moruit  appellari.  Undc  (ilossa  fatctur  :  Ecclcsiasticus,  sicul  Ecclesiastes,  in  Kcclesia 
ulilissimus  est.  (liii  Kcclosiaslicus,  congregator  vel  collector  interprotatur  :  sicul  ICc- 
clesiastes,  coiicioiuitor.  Ilinc  inria  ait   :  (]oiigref;atc  vos  in  domiiin  disciplina;.  £»(1.11.31. 

Porro,  quis  anetor  sit  luijiis  voliiininis,  ipsemct  inrra  paiidil.  diceiis  :  Doetrinam /ti,/.  1, j». 
sapienlia;  et  disciplina?  scripsit  iii  codici^  isto  Jesus  filius  Siraih  .lcrosolyinila.  (Jiii 
luit  avus  cjiis  qiii  Iranstnlit  libriim  iiiinc  Av  llebra'o  in  ljra>cum,  ul  palel  iii  |iro- 
logo  incipicnlo.  .Mullorum  nobis  :  (jui  in  Uibliis  communiler  libro  hiiic  piieponi- 
tur.  Dicunlqiie  aliqiii,  prologiim  illiim  csse  dc  to.xtu  :  qnod  nequaquain  videtiir,  qiiiim 
prologus  illo  non  sit  nisi  pr;cfatio  translatoris.  non  sermo  auctoris. 

IJeni(]ue  liber  iste  non  est  do  canone,  id  cst,  inler  Scripturas  canonicas  compu- 
tandus  :  qnamvis  dc  cjiis  voritatc  noii  diibitetiir.  Kt  convonil  multuiii  in  sensu  mo- 
doqiio  procedciidi  cuiii  libro  Provcrbiorniii  Salomonis.  Propler  qiiod  scribil  llicrony- 
mus,  se  reperisse  hunc  libruin  apud  Hebiffios,  non  tamen  vocatum  Ecclesiaslicum,  iil 
apud  nos,  sed  1'aiabolas  pra-notatum  seu  intilulatimi.  Et  sieut  in  libris  Salomoiiis. 
ita  et  hic  sapicntia  variis  modis  cl  e.xtense  aceipitur  :  quandoquo  pro  sapionlia  in- 
creata  atqiie  ingeiiita.  inlerduin  pro  Sapionlia  incroata  ol  genita,  aliqiiando  pro  sa- 
pieiilia  crcalii,  iiiliisa  aiit  acquisila,  iioiiiiiiiuiiiam  pro  (iiiaeiiiinpic  \iitiile,  [iniiil  iii 
processu  patcbit. 


T.  8. 


BQ 
&5 


&52Z 


ENARRATIO 

IN  LIBRUM  EGGLESIASTIGI 


AKTICILUS   PUIMLS 


EXPOSITIO    CAPITI  I.I    PHIMI    :    OM.NIS    S.\PIENTI.\    .\    DOMINO   DEO   EST. 


Kccli. 
xt\\\.  tl. 


Tl<.\(yrATrKl'S  auctor  volnminis  linjiis 
(lc  sapiontia  ot  sapicnlialiluis  diicii- 
nionlis,  ct  saUiberrimas  traditiinis  doctri- 
nas,  protcslatnr  in  primis,  omnom  sapion- 
liain  a  Dco  pi'iiccdcro,  nc  \idoaliii'  dc  sc 
ipso  prwsumcre.  Ilaque  ait  :  Omnis  sapi- 
ciif/a  n  Domino  D^-o  rsf.  Possot  hoc  dc  om- 
ni  sapiontia  creala  humana  cxponi.  nisi 
niox  subdcretur,  et  cum  ilio  fuif  scmper, 
ff  i-sf  anfe  wrum.  Quse  ergo  est  sapientia 
a  Deo  procedens,  et  semper  atque  anto 
ffvum,  id  ost  ab  ajtcrno,  ciim  ipsn  Doo 
consistons?  nisi  Sapicntia  incrcata,  a^ter- 
nalis  ac  gonita.  Vcrbum  Doi  Palris  iPter- 
iiiim,  conccplus  ct  prolos.  inlcrnaqiio  diclio 
Dci  sc  a'tcrnalilcr  plcnis-^imc  inlciliucn- 
lis,  ot  id  iiMiid  in  sc  cl  dc  sc  inlcilii;il.  iii- 
tra  so  ct  do  sc  pionc  ac  invaiialiililcr  |irii- 
rcrontis.  Ii;pc  Sapionlia.  ima  ac  siinplcx, 
vocalur,  Oinnis.  id  csl  lnla  ali|iic  porfccla  : 
scciindiiiii  qiiod  inria  lialicliir.  Iii  iiiiini 
ciirdc.  id  csl  lolo  cordc.  magniricalc  Itciiiii: 
ot  i|iiiiniam  sui)oreminontissime  conlonli- 
va  r'sl  omnis  crr-ala'  sapicnlia'.  cstqiic  ra- 
lio  cl  cxcmplar,  ars  ct  idoa  oiiinis  cnlis 
crcali.  Ilipc  Sapienlia  a  Domino  Dco  osl, 
id  csl  a  1'alro  a'lcriialilcr.  immalcrialitor. 
iiic^Tcssibilitcr  cl  inlcllccliialilcr  prollii- 
ciis  aliiuo  nascens.  VA  osl  cum  oo.  id  c^l 
in  ipso.  in  sinii  ol  cordo  ipsiiis,  diccn- 
tis  :  lOructavit  cor  nicuin  vcrl>uiii  boiiuiii. 


A  Imo  consiibstanlialis.  coa^qiialis  ct  coa-tor- 
na  csl  1'aiii.  Hinc  Kabaniis  ail  :  Incipit  ab 
aeterna  Dci  Sapienlia,  quip  Ghristus  est, 
qiii  anto  sa^cula  ost  ciini  Patrc 

Yeriimtamon  dici  polest,  qiiod  in  liis 
verbis  mixtim  loquatur  de  sapicntia  crca- 
la  et  increala,  ut  sit  sensus  :  Omni.s  .•mpi- 
entia  a  Domiuo  Deo  est  :  quia  non  solum 
omnis  sapiontia  infusa.  sed  otiam  iicquisi- 
la,  originaliter  est  a  Dco,  qiii  inlcllcctum 
concessit,et  vim  raliocinandi  ac  proficicn- 
di  donavit.  atque  in  omni  acliono   causa- 

B  crcalip  priiicipalitcr  opoialur.  jiixta  illiid 
libri  Causarum  :  Causa  prima  plus  influit. 
(]iiam  qiiiccumquo  causa  sociinda.  Nompc, 
qiiod  cst  causa  causa>,  ost  causa  causali. 
iiiiinis  igitur  sapiontia  inlcllecliialium  cre- 
aliirarimi.  liiiii  inriisa  qiiaiii  ai'i|iiisiia.  tam 
iialiiralis  cl  pliijiisophica.  i|iiaiii  siipcriia- 
liiialis  ct  Ihcologica.  laiii  illa  i|iia'  csi  do- 
iiiiiii  Spiiiliis  Sancti.  qiiam  ca  (|iia'  csi  dd- 
iiiiiii  gralia'  gr;ilis  dalic.  ;i  Dco  trino  cl 
iiiio.  in  oporc  indiviso.  fonlalilor  princi- 
palilor(]uc  |)i'occdil.  .Nam  d  dc  |i|iiloso)iliis 

C  loiliiilur  l';iiiliis  :  Uiiod  nolinn  csi  Dci.  /i.„„. ,,  i». 
iii;iiiifoslum  csl  in  illis  :  Dcus  onim  illis 
rovobivit.  Kt  alibi  :  Qiiid  (in(]iiil)  habcs.  iror.,».:. 
(]iiod  iioii  acciqiisli  ;  (Jiiod  vcio  Mibjiiii^i- 
liir,  rt  ritin  itlo  fiiit  .srin/ii-r,  rl  rst  anlr 
irriini.iU'  Siipionlia  incroala  nccipitiir.  Kl 
])olcsl  cxjKmi  lam  do  sapicnlia  quii'  iii  Doo 


ENARRATIO   IN   CAP.    I   LIBRI   ECCLESIASTICI. 


ART.   I 


esscntialiter  ponifiir,  ct  est  aflribiilum  ip-  A  Babyloniea  eaplivitate.  ut  patcl  in  primo  \Esdr.,, 
sius,  toti  superbealissinuB  Trinilali  com-  1'^silia"'  libro.  Legilur  equidem  in  IJaiiie- ^,,;,,,^  ^^ 
mune  (quamvis  Filio  approprictur,  sicut  le  :  Ab  exifu  sermonis,  ut  itcrum  sedifi- 
potentia  Patri,  cf  bonilas  Spirilui  Sancto),  celiir  .leriisalem,  usque  ad  Chrislum  du- 
quam  de  sapienfia  in  Deo  personaliler  cem,  hebdomades  septem  et  hebdomadcs 
dicta,  quiB  est  Sapientia  increata  ac  geni-  sexaginta  duae  erunt,  elc.  Item,  quod  de 
la.  Juxfa  liunc  inodum  dicere  possumus  :      hebdomadibus  annoriim  etiam  expositores 

lIebra?orum  infelligunt,  quarum  qutclibel 

conlinet  septcm  annos. 
Conscquenter  osfendit,  quod  ncc  qiianti- 

latem  conlinuain  corporalium  rcrum  ma- 

gnarum   cognoscere   possumus.  Al/i/udi- 
B  iiein  cceli,  id  est  distantiam  ejus  a  terra,  vel 


Umnis  potesfas  a  Deo  est,  ct  cum  illo  fuit 
semper  et  ab  aeterno,  id  est,  omnis  pote- 
stas  fotius  creatura?.  a  Deo  est,  et  potestas 
scmper  ct  fftcrnaliter  est  cum  Deo,  pofe- 
fln.i. u,2o.  sfas  scilicet  increata,  juxta  illud  :  I''orfi- 
tudo  apud  ipsum  est. 


Insuper  totum  de  sapientia  creata  sic 
accipi  potest  :  quoniam  omnis  creafa  sa- 
pienfia  sempcr  ct  seternaliter  est  in  Deo 
idealiter  afque  causaliter,  sicut  et  ceferee 
joarm.\.  crcafur£e,  juxfa  ilhid  :  Ouod  factum  est,  in 
'*■  ipso  vifa   erat.  —  Prima  tamen  expositio 

amplius  placet,  tanquam  eatholicce  verifa- 
ti,  imo  et  textui  consonantior. 

Deinde  ostendit  incomprchcnsibilitatem 
Sapientiae  increatee  per  hoc,  quod  effectus 
ejus  plene  cognoscere  non  valemus.  qui- 


altitudinem  suae  magnitudinis  propriee,  et 
liiti/udinem  /errce  e/  pro/iniiliiia  ahi/.ssi,\d 
est  maris  Oceani,  utpote  elementi  terrse, 
quis  dimensus  est?  qa&^i  dicat  :  Nemo  hffic 
mcnsuravit.  Yerumtamen  quidam  astro- 
noini  de  horum  perscrutatione  et  defermi- 
natione  se  intromiserunt  :  quemadmodum 
Rabbi  Moyses  scripsit  de  dislantia  orbis 
ab  orbe,  et  de  latiludine  habitabilis  terrse; 
sed  determinatio  ejus  certum  nil  intuetur. 
Deniquc,  etsi  proiunditas  Oceani  a  nautis 


bus  tamen  ipsa  incomparabilifer  altior  in-  G  aliquando  mcnsurctur,  in  locis  maris  ter- 


comprchensibiliorqne  consistit.  Arenain 
maris,  et  ■pliiviw  gu/tns,  et  dies  sceculi 
quis  dinmneravit  ?  quasi  dicat  :  Nemo  ; 
nec  possunt  ab  aliquo  homine  puro  via- 
tore  certitudinaliter  numerari.  (juod  si 
objiciatur,  dies  qui  a  principio  mundi  fu- 
erunt,  possc  numcrari,  quoniam  ex  Scri- 


ree  vicinis;  tamen  in  locis  ubi  aqua  Oceani 
magis  abundat,  et  magis  proprie  aqua  ele- 
mentaris  exsistit,  mensurari  non  potest. 

Sapien/iam  Dei priecedentem  omnia  quis  3 
investigavit  ?  tanquam  dicat  :  Quum  cor- 
porales  atque  visibiles  creaturae  nequeant 
plene  a  nobis  cognosci,  multo  minus  cre- 
pturis  habetur  numcrus  annorum  qui  a  atrix  Sapientia,  quae  dignitate,  sefernitafe, 
mundi  principio  fuerunt  :  respondendum,  causalitate,  omnia  haec  prsecedit,  poterit 
quod  in  numerafione  annorum  non  curan-  plcnaric  invcsfigari.  Haee  est  sapientia  dc 
fur  ncc  computantur  minutiae  dicrum,  qua  ait  Psalmisla,  Omnia  in  sapientia  fe- p*.  ciu,  »4. 
nieiisium,  et  quorumdam  annorum.  Ilaque  D  cisti  :  utpote  unicum  et  aeternum  summi 
quanfifatem   discrcfam,  id   est   numcrum      Patris  Yerbum.  De  quo  ait  Evangelisla  : 

Omnia  per  ipsuin  facfa  sunt.  De  cujus  in- /oc/mi. .,  3. 
comprehensibilitate   alibi  scriptum   est  : 
Ouod  nomen  est  ejus,  et  qiiod  nomcn  filii  Prmww, 
ejus,  si  nosti  ?  De  qua  sapicntia  efiam  di-  ^' 
ctum  est  ab  alio :  Tabcrnaculum  tuum ,  Do-  Sap.ix.s.s. 
minc,  quod  pracparasli  ab  initio;  et  lecum 
sapicnlia  fua  quffi  novit  opera  tua,  quae  et 
timc  adfuit,  quum  orbem  terrarum  faceres. 

Priar  omniuni  crcata  est  sapien/ia.  Hoc        4 
eommunilcr  exponunt  doctores  calholici, 


rcruin  exiguarum,  cognoscere  non  valc- 
inus.  Girca  haec  scribit  quidam  :  A  reditu 
capfivifafis  Babylonica?  usque  ad  Ghri- 
stum,  nou  hibelur  aliqiia  annoruin  iiume- 
ralio  per  Scripturam.  Gonlra  quod  objici 
possef,  quod  in  Daniele  determinatur  nii- 
nierus  annorum  qui  fhixit  a  femporc  quo 
dala  est  jussio  aut  licentia  reaedificandi 
urbem  Jerusalcni,  usque  ad  Christum  : 
quae  licentia  data  esl  temporc  rcditus  a 


ENAURATIO    l.N    CAI'.    1    LIBUl    ECCLESIASTICI. 


AUT.    I 


dicpntcs,   quod   Sapientia  isla  seterna   ct  A  tas  est  assumpta,  el  in  iiio  supposilala; 

genila,   dicitur  prior  oniniun),  seu   ante  sic  incarnalioVerbi  spterni  non  est  proprie 

oninia  esse  creata,  id  cst,  pi;eordiiiata  et  crealio,    quia  per  cain  Verbuni  a?lernuin 

prtevisa  creari,  quantuui  ad  Incarnationis  non  incepit  csse,  nec  aiiquod  esse  sul)slan- 

myslerium  :  ita  quod  ad  insinuanduii)  uni-  tiale  accepit.  Ideo  locutiones  hujusmodi, 

taleni  person.T  in  Ciirislo, eadein  Sapifntia  (]uii)us  Sapienlia  isla  dieilur  esse  creala, 

dicitur  incrcata,  quantuin  ad  suaii)  dcila-  aiil  ciealura,  non  siinl  <'.\lendenda>,  nec  in 


tem,  et  creata,  quoad  assumptam  liimiani- 

/oniin.i,i«.  laleni,  ju.xla  iliiid  :  Vcrlmiii  caro  racliiiii 

esl.  Dc  quo  loqiiilur  .\ugiisliiius  :  (^ondilor 

solis,conditus  sub  sole.Quod  si  objicialiir, 


iisum  trahendse,  sed  pie  inlerpretandje  ac 
rcslringendie. 

Insuper,  per  sapienliam,  qua;  prior  oin- 
niiini  ferlur  crcata,  quidam  intelligunt  na- 


Mfirc.  I," 


Ecctt.\xi\ 
U. 


qiiod   quamvis  Sapienlia   isla   [lossct   hoc  liirani  angelicam.  .\ani  angeli  inlelligcnliic 
modo  dici  crcala,  non  tamcn  piior  oinni-  H  iiiinciipanlur;  ct  tjuamvis  simul  cum  cado 

uin  cieala,  (iiiiim   in   fine  sa?culorum  sit  ct  tempore  sint   creala",  dicuntur  lamen 

incarnata.  siciiiie  ab  e.xordio  mulla  anlc  primo  creatje,  ordinc  dignilatis.  quum  sint 

eani  creata  sunt  :  respondctur,  qiiod  prior  dignissima?  crealura5. 

oinniiiin  cst  creata,  priorilate  dignilalis  et  Et  intellectu.s  prudentice  ah  ccvo,  id  est, 

eininenlia^  :  qiioniam  ab  rolerno  fiiil  piie-  intellcclualis  et  vera  prudentia,  seu  ejus 

oidiiialiim.  ul  (^hrislus  seciindum  assum-  cognilio,  ab  exordio  fuil  a  Deo  conccssa 

plain  quoque  humanitalem,  universis  cre-  inlcllcclualibiis    crealuris,    angelis   atquc 

aturis  dignior  cssel  ac  prfesidcrel,  Sicque  honiinibus,  ante  eorum  lapsum.  Vel,  qiio- 

sacratissinius  .loannes  Baptisla  de  Chrislo  niain   intellcctus  uno    modo  est   habitus 

lociilus  esl  :  Post  me  venil  vir,  qui  anle  piimoriim  principiorum,  per  inlellcclum 

me   factus  est,   id  esl   milii    pijclalus,   ul  prudcnlia>  intelligilur  hujusniodi  principi- 
Aiigiislinus  e.xponit,                                      C  oruin  cognitio  actualis  seu  habitiialis, con- 

Vcrum  Iiiiic  cxpositioni,  (piaiiivis  catho-  cirala  angclis  ac  priniis  paientibns.  Dcni- 

lic;n,  quidam  objiciunt,  (piod  non  vidclur  quc,  quia  in  Dco  ponilur  prudentia.  qua 

secunduin  menlcm  hiijiis  auctoris  proce-  cuncla  plasmavit  ac  regil  (juxta  illud,  Do- 

dcrc,  qiii  iiifra  in  pcrsona  liiijiis  Sapicnlia'  iiiiniis   sapicnlia    fiindavil    lcriam,   slabi- 

,  loqiiitiir  :  Ab  initio  cl  antc  s;ccula  (leala  livit   ctclos   prudenlia  ;  scriplura  quoiiiic 

suiii.  Istud  lamen  facilius  solvitur,  qiiia  alia  dixil,  Prudentia  ejus  percussit  super 
exponiliir  sic  :  .\b  inilio  cl  ab  iclcrno  pra"- 


rrov.  III, 
19. 


Job  XXVI, 


vis;i  siiiii,  (luaiiliim  ad  Incaiiialinnis  my- 
slcriiiin,  cicaii.  Ili  iiiliilo  iiiiiiiis  (■x|i(iiiiiiil. 
dicenles,  (iiiod  crciiri  siiiiiiiiir  Iiic  cxlcii- 
se,  pidiil  ad  gcncralionciii  (•xlciidil  se,   iil 


biiiii);   iiihdlccliis  priidcnliai  dicilur  esse '- 
ali  ;pvo,  (|iiia  ali  cxordio  cl  ;elcrno.  intcl- 
lctlualis  cl  siiiiinia  pru(lcnli;i  fiiil  ct  esl  in 
Dco,  scciindum  illiid  lsai;e  :  (]iiin  (iiio  iniil  /».xi.,  u. 
consiliiim,  cl  instruxil  cuni,  cl  vi;iin  prii- 


Cototg.  I 
15. 

£>r/t.x\iv 


Sa[)icnli;i  ;Dlcriia  ilicaliir  crcala,  id  c^l  |in   |)  (jciilia'  oslendit   illi  : 

M'lcriiaiii  gcncralioiiciii  proiliiclji :  i|iia'  pro- 

diiclio  vocalur  crc;ilio  (iiio;iil  lioc,  (|iiia  pcr 

eam  Kiliiis  accepit  esse  a   Palrc,   iion  cx 

pnejaccnlc  malcria.  rnde  el  P;iuliis  vocal 

(.ihristiiin,  primogcnilum  omiiis  crc;ilur;i', 

Kl   infra  Sapienlia  isla   lcslalur  :  Mgo  ex 

orc   Allissimi    prodivi,    primogcnila   anlc 

oinnein  crcaliir;mi.Vcriimlaiiicii,siciil  Chi  i- 


/■'<iiis  .'idiiic/iliw.  vrrliiiiti  Dei  in  c.vrclsis : 
id  esl,  Verbiim  ;clcrnuni  jolcrnaliler  ma- 
ncns  in  cordc  Palris,  et  spccialiter  liabi- 
lans,  cxcellenliiis  opcrans,  clariiisque  se 
oslciideiis  iii  rcgiio  cndcsli,iii  angclis  san- 
clis,  in  pr;cslaiilioribus  crc;iluris  :  lioc,  iii- 
qiiam,  Vcrbiini  csl  riuis  univcrsic  sapicnliii> 
crcata'.  angelicn'  cl   hiininmr;  el  (iiiainvis 


stus,  pro|)ric  lo(|iiciiilo.  non  esl  crcalu-  iiroccdal  cl  gciiereliir  a  Patrc.  nihilii  mi- 
rii,  qiiia  iiiui  siil)>i>lil  iii  csse  pcrsoiuili  iiiis  csl  lniis  el  crealor  oiiiiii»  boiii.  cl 
crealo,  scd  increalo,  ad  quod  cjus  liumani-      primus  cl  novissimus,  priiicipiiim  cl  finis. 


Ai>oc.\.\; 

XXII,  ti. 


ENARBATIO    IN   CAP.    I    LIBRI    ECCLESIASTICI.    —   ART.    I 


Joann.  viii 


Ps.  xxxv 
10. 


Exod.  XIX 

XXI. 


ilalth.  XIX 
17. 


prout  scriplura  Apocalvpscos  lcstalur,  imo 
uniis  Inns  sapicnti;T>  cuin  Dco  Palrc.  Pro- 
pter  quod  intcrrogatus  a  Judseis,  Tu  quis 
es?  rcspondit  :  Principiuin,  qui  cl  loquor 
vobis.  De  quo  fonlc  ait  Prophcla  :  Quo- 
niam  apud  te  est  fons  vilse. 

Et  ingressus  illius,  mandatd  aHenia  :  id 
est,  gratiosBD  visitationes  et  illuminationes, 
per  quas  Sapicnlia  sptcrnalis  ac  gcnila  vc- 
nil  ad  liomincs,  sunt  salubcriim;c  jussio- 
ncs  quas  prsecepit  hominibus.  Sic  enim 
montem  Sinai  ingrcssa  ad  Moyscn,  dcdil 
per  angelos  mandala  moralia,  judicialia  el 
caerimonialia  :  intcr  qua"  moraiia  magis 
vocantiir  selcrna.  quia  manseruiit  in  nnva 
legc,  et  quia  pcrducunt  ad  vilam  bcalam, 
juxta  quod  scriplum  est  :  Si  vis  intrare  ad 
vilam.  serva  mandata.  Pra?terca  Sapicntia 
h;pc  per  Incarnalionis  inyslerium  ingressa 
hunc  inundum,  dedit  mandala  sptcrn»  sa- 
hilis,  addens  qusedam  Dccalogo,  et  legern 
pcrficiens.  Ipsa  etenim  novam  el  evangc- 
licam    tradidil    legem,    proul    pra?dictum 

/«•.xxxi,  fuit  :  Feriam  domui  Israel  et  domui  Juda 
pactum  novum.  Et  alias  quoque  attesta- 

is.u.i.  tur  :  Lex  a  inc  exiet,  el  judicium  meuin  in 
lucem  populorum  rcquiesccl.  Hinc  glorio- 
sissimus  Archiaposlolus  locutus  est  Chri- 
sto  :  Verba  viUe  Eeternse  habes. 

Yerumlamen  ex  his  non  potest  increala 
Sapientia  plenarie  comprehendi.  Ideo  sub- 
ditur  :  Radi.c  sapientia'  ciri  rcvelata  cst  ? 
id  est,  profunditas  hujus  Sapicntise  increa- 
tae  nulli  in  hac  vita  plene  innoliiil,  neqiic 
per  inquisilionem,  neque  per  revelalio- 
nem,  quia  in  stalu  vis  praesentis  cogno- 
scitur  per  fidem,  non  per  speciem.  Pro- 
fundilas  quoque  sua?  infinitee  pietatis  et 
comniunicabilitatis,  qua  propler  nos  ho- 
niines  et  propler  nostram  salutem  incar- 
nari,  in  terrisque  conversari  et  occidi 
dignata  est,  comprehendi  non  potesl.  Et 
astutiiis,k\  est  industrias  priidcnliEe  iUius, 
quibus  novit  suis  iu  tcntationibus  subvc- 
nire,  aerias  potestates  prosternere,  huma- 
nuin  genus  per  viam  jaslilise  siniul  d 
misericordi;e  liberare.  imo  et  ex  malis  eli- 
eere   bona,  ac   millc  inodis    suos  salvare 


Joann. 
69. 


Haruch  II 
38. 


A  electos,  (juis  agnovit?  xNuIlus  ulique  plene. 
Unde  ct  Sapientia  hsec  incarnata,  in  tribus  Miaih.  n, 
tcnlalionilnis  quibus  a  principe  tenebra-  ''"' 
ruin  tcntabatur,  subtilissime  vicit :  et  quia 
ille  sic  tentavit  ut  falleret,  ipsa  sic  rcspon- 
dil,  quod  illum  circumvenil,  et  in  sua  am- 
biguilale  reliquit.  atque  pr;evahiit.   Hinc 
in  Sapientiae  libro  dictum  est  :  Scit  versu-  Sa/j.vm,  s. 
liiis  sermonum,  el  dissolulioncs  arguincii- 
loiuni,   ct    evenlus   teiiiporuin   et  sa-culo- 
luin.   Denique,  quamvis  iu  Deo  benediclo 
sit   iina  simplex   prudeiilia,  pliiraliler   la- 

B  men  nomine  versuliarum  exprimilur,  ad 
insinuandum  multiplicem  ejus  effectum  : 
quemadmodiim  etiam  una  et  indivisa  pie- 
las  Dei,  pluraliler  misericordia^  nuncupa- 
tur,  dum  dicitur:  .Misciicordias  Doinini  in  ps.iwwm, 
a;ternum  cantabo.  "■ 

Disciplina  sapicntia'  cui  revelata  est  et        7 
manifestata  ?  Disciplina  inlerdum  vocatur 
correctio,  ut  quum  ait  Aposlolus  :  Omnis    iiebr.s», 
disciplina  in  prsesenti  quidem  non  videtur  "• 
esse  gaudii,  sed  maM'oris.  Quandoque  vero 
disciplina  nominalur  informatio  scu    no- 

G  litia,  prsesertim  in  discenle  facta  a  doeen- 
te.   Et  utroque  modo  nune  accipi  potcsl. 
Yariis   namque  occultis   el   ineffabilibus 
modis  aeterna  Sapientia  suos  in  vila  hac 
erudit  et  easligat,  jiixla  illud  :  Casligasti    /e.-.  x\xi. 
me,  Domiue,  et  eriidilus  sum,quasi  juven-  '*• 
culus  indomiliis.  Ilinc  in  libro  Job  ferliir  : 
Si  venerit  ad  me,  non  videbo  eum ;  el  si  job  i^,i\. 
recesseril  a  me.  non  inlelligam.  Nec  potest 
lioino  cerlitudinaliter  scire,  habere  se  in- 
slruclorem  donoriim  snpienlia'  atque  scien- 
ti»,  absque  speciali  revelalione.  qua?  de 

D  hoc  datur  perpaucis,  nuUi  aiileni  plenarie 
de  universis  ac  singulis. 

Et  matlipficationcin  int/ressus  itlins,  id 
est  multiplicem,  varium  ac  diversum  iu- 
gressum  quo  increala  Sapientia  isla  in- 
greditur,  caritatem  el  celera  dona  graliae 
gralum  facientis  infundendo,  eonservando 
ac  perficiendo,  (juis  intellcu-i/  plenarie  et 
certive?  Nulliis  utique,  nee  in  se  ipso  ne- 
que  in  aliis  :  qiioniam  nescit  homo  an  Eecie.ix.t. 
amorc  sit  dignus,  id  csl,  an  habcat  carita- 
tein  ;  el  quid  iigatur  in  proximis,  ignora- 


ENARRATIO    IN   CAI'.    1    LIBRI   ECCLESIASTICI.    —   ART.    I 


foi-.n.n. 


Juiiiin.\.\  ~ 


Job  X.WM. 
il. 


/ii./.ix.lli 


flarttclt  III 
i'.i,  31. 


Mnlll,. 


Jol,    \MM 

y<n"(/.  \x\i 

33. 

/«. viH,  rt 


Jonit 


r«.  X,  .'i. 

PtA.\\n,. 


miis.  (lipcnlo  Aposlolo  :  Ouiil  agatur  in  ho 
ininc,  iH'ni()  scit,  nisi  spiiitus  hnniinis. 
Mulliplicalioncm  quoque  ingrcssus,  id  est 
(ipcrationis,  qua  Sapientia  incrcala  opera- 
liir  in  cunclis  crealis.  nioncndi),  providcn- 
ilo.  rcijcniio,  jiidicando,  iclribuciulo  (iindc 
apud  Ji)auncm  lcstalur  :  Patcr  incus  us(|ue 
miiiln  opcraliir,  ct  ego  operor),  ncmo  in- 
tclligil  universaliter  ac  perrecte.  Ilinc  in 
Joh  scriptum  cst  :  .Memenlo  quod  ignores 
opus  ejus.  de  quo  cecinerunt  viri;  ct  rur- 
siis.  Oui  facit  magna  ct  inscriit.ihiiia  et 
mirabilia,  quorum  non  esl  nunierus,  Ua- 
ruch  qiioque  :  Quis  ascendit  in  coelum,  ef 
accepit  cam.  cl  dedu.vit  eam  dc  niibihiis? 
.\on  esl  qiii  possil  scire  vias  cjiis,  nciiiie 
(|iii  c.\(|uirat  semitas  ejus.  Verumtamen 
alii|uiil  scinuis  c.\  fide,  e\  Scripturis.  cx 
illiiiiiiuationc,  c.\  naluiali  ralione,  de  ope- 
ralionibus  et  modis  agendi  infinitse  sapi- 
cnliiP  Dei.  tam  in  operibiis  naliira'.  qiiam 
graliic,  sive  gralis  datae,  sivc  gralum  laci- 
cnlis.  Porro  Deo  cst  proprium,  haec  oinnia 
plene  cognoscere.  Unde  subjungilur  : 

Unm  csl  AUissihius,  scilicct  Dciis  l'a- 
ter,  cfcalor  omnium  otnnipotens,  rex  <po- 
ifns,  cujus  essentia  est  infinita  potentia. 
a|iud  qiicm  noii  esl  impossiliilc.  inio  ncquc 
difficile,  omne  verbiim  seu  opus  (pioilcum- 
(|ue;  cl  mcluendus  «///i/.v  .•  quia  horren- 
dum  est  incidcrc  in  nianus  Dci  vivenlis. 
i)c  qui)  iinigciiiliis  Filius  liiqiiitur  :  Fuin 
linictc,  qui  habct  polcslalcm  corpiis  cl 
auiiiiaiii  jicrdcrc  in  gclicnnaiii  igiiis.  |)c 
(|ii(i  bcaliis  .lob  :  (lonsidcraiis,  iiKiuil,  ciiiii, 
timorc  sollicili)r;  el,  Sciiiiicr  qiiasi  liiiiicii- 
les  super  me  fliictus  tiniiii  Dciiiii.  Iic  ipio 
ail  Isaias  :  Dominum  e.xciciliiuiii  saiicliri- 
calc  ;  ipsc  pavoi  vestcr,  el  ipsc  lcrror  vc- 
stei'.  Sedens  supcr  tlironum  illius,  id  csl, 
in  Ihroiio  gloriie  rcsidens  siii  ipsiiis,  \cl 
Sii|)iciiliii'  a  sc  genitii'.  cui  dcdil  (Uiinc  jii- 
diciuin.  .Ncmpe  tolius  supcrbenediclir  Tri- 
nilatis  uniis  esl  throniis.  iina  majcslas,  ca- 
dciii  jiKliciindi  aiictoiitas  ct  |)()lcslas,  Dc 
(pio  ferliir  in  Psalino  :  Scdisli  siiper  Ihro- 
niini,  i|iii  jiidicas  jiistiliam  ;  cl  ilcriiin,  Do- 
,  ininiis  in  cu'lo  sedcs  ejus;  ilcmqiic.  niii 


A  sedes   super  Cherubim.   manifestare.    In- 
corporeo  autem  ac  simplicissiino  Dco  se- 
dcre,  est  invariabililcr  quiescere,  et  cum 
tranquillitale   oninia   judicare.  El  domi-  .•in,, ,,,:.[,. 
niins  Dcus,  (]u\  dominalur  in  virlule  sua  />».!«•.-. 
in  a?ternum. 

Ip.se  rrcavil  illam  in  Spirilu  Sanclo.  Jiim  H 
exposilum  est.  qualiter  Sapienlia  increa- 
la  ac  gcnila  dicatur  aliqiio  modo  crciita, 
pra?sertiin  quoad  Incarnationis  mystcrium, 
(liiod  sine  Spiritus  Sancti  pra>ordinatione 
et  cooperalione  non  esl  factiim.  Ideo  ipsa 

15  falctiir   :   Spiritus  Domini    supcr    mc,  eo  iuc.iv.is; 
quod  unxeril  me.  El  vidit,  id  est,  Sapien-  ''-  '■"■  '■ 
liam  a  se  genilam  plene  el  inliiilive  cn- 
gnovit,   sicul    Filius   proleslalur   :   Nemo  M.tuh.w. 
novit  Filium    nisi   Pater;  el  dinumcravit  ''' 
oinnia  opera  Sapienlia'    hiijiis   :   (luiii   in 
numero,    mensura   et    pondcrc   consliliiil  .Vnp. .\i,ji. 
universa;  et  mensus  est  omnem  quanlita- 
lem  ef  magnitiidincm  cffccfiiiim  Sapicnliir 
a'leriialis  :  qiuclibet  ctiani  diviiia  cl  incrc- 
ala  Persona  aliam  plenarie  comprehendif. 
El  effudit  illam  super  ornnia  opera  sua,        10 

G  id  est,  in  cunctis  suis  effeclibus  fecit  ef 
voluil  eam  relucere,  repra?senfari,  et  ali- 
quo  modo  cognoscibilcm  esse.  pra'scrlim 
|)rout  esf  allribuliiin  Filio  appropriatuin, 
vidclicct  sub  ralionc  sapicnliii',  iino  cl  ali- 
qiialiler  siib  rafionc  SapienfitC  genifa',  se- 
ciindum  qiiod  pcr  modum  vesfigii  dicilur 
siipcrgloriosissima  Trinifas  in  omnibus  ap- 
parcre ;  cl  supcr  oinm^m  carihni.  id  csl  ra- 
lionalem  crcaluram,  speciali  iiiiiinc  modo, 
(liiiP  ad  sumniiP  Trinilatis  iiiiiigincm  cst  Gtn.t.v,, 
ircata,  cl  pcr  cognitioncm  iitqiic  iiiiiorcm  ■'• 

I)  r;ip:i\  illiiis  :  idco  ilixil  Psalmisla,  Siguii-  /'».iv,7. 
liiiii  c^l  siipcr  nos  liimcn  vulliis  lui,  Do- 
iiiiiic;  xftiiiiil II iii  iliiliiiii  siiiiiii,  id  esl  se- 
ciiniliiiii  magnificcntiam  suie  libcraliliilis 
iililiic  donationis,  vidclicel  valdc  copiose 
cl  |)ic.  Vcl  :  ScciiiKlum  daliim  suiim,  id 
esl,  scciindiiiii  qiiod  ipsciiicl  Dciis  laigilur 
hoininibiis  grjiliam  piieparandi  sc  iid  liii- 
jiis  Sapicnliii'  infiisioiiciii  iic  iiicri'incnliiiii, 
infiindil  canidciii.  cl  profccliim  piic-liil  iii 
ca.  .Naiii  i|iiil)UN  ipsc  piicvcniciido  infiiiidil 
majorcni    iiffcchoiiciii    susci|iieiKli    piofe- 


8 


ENARRATIO    IN    CAP.    I    LIBRI   ECCLESIASTICI. 


ART.    I 


Jacoh.  1,5. 


Maith.xw 
15. 


11 


clum  Sapientise  hiijus,  et  majorem  cordis 
cuslodiam  alque  munditiam,  illis  libera- 
Manh^,(i.  lius  eani  infundil.  Beali  elenini  qui  esuri- 
unl  el  sitiunt  jusliliam,  id  est  spiritualem 
istum  profeclum,quoniam  ipsi  saturabun- 
'jir^huii  tur.  Et  jircvbet'  iUam  dnigentilms  se,  sci- 
licel  ullra  eorum  merita  :  et  quanlo  plus 
diligunl  Deum  infuso  amore,  tanto  e.xu- 
beranlius  replenlur  donis  Sapienli»  in- 
creat».  Ideo  scriplum  est  :  Dat  omnibus 
affluenter.  Et  ipsamet  Sapientia  in  Evan- 
gelio  :  Unicuique,  inquit,  dedit  secundum 
piopriani  virtulem,  id  (^sl  secunduni  reci- 
pientis  capacitatem. 

Timor  Domini ,  rjloria,  et  gloriatio,  et 
hvlitia,  et  corona  exsiiltationis.  Auctor  in 
libro  isto  timorem  Dei  valde  e.xlollit,  co- 
piosc  commendat,  polissimum  doeet  :  et 
nunc  hujus  limoris  pra>conia  subliliter  in- 
choat  :  Timor(inquiens)  Domini,gloria,  id 
est,  gloriam  paril  in  metuente,  videlicet 
claram  cum  laude  notitiam  :  quia  ad  divi- 
nam  illuminalionem  disponil  prrecipue,  fa- 
cilquc  hominem  aliis  e.vemplarem  et  laude 
dignum.  Est  etiam  timor  Domini,gloriatio. 
Nam  facit  hominem  vilare  peccata,  sicque 
parit  conscienliffi  serenitatem,  et  facit  ho- 
niincm  in  actibus  gloriari  virlutum.  Est 
quoque  hTlilia  :  quoniam  homo  limoratus 
gloriatur  in  Deo,  et  regratiatur  eidem  dc 
hoc,  quod  preestitit  ei  suum  timorem.  Est 
etiam  corona  exsultationis  :  quia  eelcrnam 
meretur  saUilem,  et  perducit  ad  eam  :  si- 
quidem,  Beati  omnes  qui  timent  Domi- 
num.  Hfec  enim  de  timore  filiali  vel  sallem 
iniliali  dicunlur.  Hinc  sequitur  : 

Timor  Domini  (lelectabit  cor  :  quia  re- 
morsum  conscientiae  tollit  per  hoc,quod  fa- 
cil  hominem  vivere  virtuose;  et  lanlo  co- 
piosius  meretur  consolationem  divinam, 
quanto  plus  fugit  delectalionem  inanem, 
carnalem,  mundanam ;  et  dabit  Imtitiam 
el  ffaudiiim  in  lonffitudineni  ilieriim  :  quia 
perducit  ad  bealitudinem  aeternalem,  in 
qua  cor  et  caro  in  Deo  plenissime  exsulla- 
hm\\.  Timenti  Dominum  filialiterac  perse- 
veranter,  ftfwe  erit  in  crtremis.  Tunc  enim 
lanlo  graliosius  cuslodielur. quanlo  minus 


Ps.  CXX\I 

I. 


12 


PS.  LXXXUi. 


13 


A  prffisumpsit  dc  viribus  suis,  et  quanto  di- 
ligenlius  vilavit  Dei  offensam.  Idcirco  ct 
lunc  adsistentiam  habebil  angelicam.  Et 
iu  die  defunctionis,  id  est  mortis  siuv,  bc- 
nedicetnr  :  id  esl,  dona  gloria?  desuper 
pro  pra?mio  sorlielur;  ab  hominibus  quo- 
que  bonis  laudabilur,  qui  et  orando  im- 
precabunlur  ei  bona. 

Dilectio  Dei ,  lionorabilis  sapienlia,  id        14 
est,  in  dileclione  Dei  consistit  pra>cipue 
vera  et  honorabilis  sapientia,  qu»  est  do- 
num,  nec  a  caritate  dividilur.  Ideo  unus- 

B  quisquc  in  tantum  confidal  se  sapientem, 
quanlum  vere  et  efficaciter  diligit  Deum. 
Quibiis  autcm  apparuerit  in  visu,  id  est,  hi  13 
quibus  dignitas  ac  salubritas  sapienliaj 
hujus  innolueril  ex  illuminalione  divina, 
per  quam  excellcntia  salularis  hujus  doni 
clare  cognoscitur  (elenim  ex  illustralionc 
Spirilus  Sancli  agnoscimus  ea  qua?  a  Deo 
nobis  donanlur,  dicenle  Apostolo  :  Non  icor.n.ii. 
spiritum  hujus  mundi  accepimus,  sed  Spi- 
ritum  qui  ex  Deo  esl,  ut  sciamus  quse  a 
Deo  donala  sunt  nobis),  diliffiint  eam  in 

G  visionc,  id  cst,  in  tali  illuminatione  vehe- 
mcnler  afficiunlur  ad  eam.et  tanlo  inten- 
sius,  quanto  nobililalem,  necessitalem  ct 
salubrilalem  cjus  inluentur  limpidius.  Ex 
cognitione  enim  bonilalis  et  amabililatis 
rei  cognila?,  causalur  inclinatio  ac  dilectio 
ad  eamdem.  Unde  ex  tali  illuminatione 
dixit  Yas  electionis  :  Existimo  omnia  de- 
trimentum  esse,  propter  eminentem  scien- 
tiam  Domini  noslri  Jesu  Ghristi ;  Salomon 
quoque  :  Preliosior  est  sapienlia  cunctis 
opibus;  melior  esl  acquisilio  ejus  negotia- 

D  tione  auri  et  argenli.  Sed  et  Philo  in  Sa- 

lomonis  persona  :  Hanc  (inquit)  amavi,  ct  Sap. \m,i. 
exquisivi  a  juvenlule  mea,et  quassivi  spon- 
sam  eam  mihi  assumere.  Ouff  omnia  etiam 
de  sapienlia  quse  esl  donum,  queunt  in- 
lelligi.  Bt  in  agnitione  magnalium  suo- 
riim,  id  est,  ex  consideralione  alque  noti- 
lia  prajclarissimorum  elTectuum  sapientia; 
hujus,  etiam  diligunt  eam  :  quia  per  sapi- 
enliam  islam  conlcmplalur  honio  divina, 
a-terna  et  simplicissima  bona,  imo  su- 
peressentialem  Deitatem  ac  superdignissi- 


Philipp.m, 


Prov.  III, 
13,  14. 


ENARRATIO    IX   CAP.    I    I.lIiUI    ECCI.ESIASTICI. 


ART.    I 


'.I 


mam  Trinitalfm ;  cl  omiiia  canialia  ct 
transiloria  aspcrnatur,  tanquam  fo^da,  va- 
na  ac  vilia,  filqiic  (liviniis  ct  amantissi- 
mus  Deo.  imo  quasi  sccrctarius  et  consili- 
Ps.  1,8.  arius  ejus,  ila  quod  Ueus  incerla  et  occulla 
sapiciilije  sua?  ci  per  hoe  (lonum,  (iiiiiiii 
fucril  pcrfeclum,  levelal.  I'cr  lioc  (loiiuin 
rapitnr,  absorbclur,(lemergilur  mens  con- 
lciiiplaliva  in  Dciim,  el  mirabililcr  rlclc- 
ctatur  in  eo.  Eccc  (|uam  magnalia  siinl 
acta  sapientiffi  hujus  :  proplcr  quse  ardcn- 
lissimc  csl  amanda.  diligenlissime  cnnscr- 
vaiula,  infaligabililer  e.vquircnda. 
10  li/ilium  sajjierHicv,  limor  Domini.  Tiinor 

fiiialis,  ct  item  inilialis.  secundiim  qiind 
talcs,  semper  conjuncli  sunl  cariUiti.  d 
pcr  conscqnens  dono  sapicnliic.  Timor  ve- 
ro  purc  servilis,  non  slal  cum  carilalc  cl 
sapicntia'  dono.  Idco  timor  ser\ilis  esl 
princi[)iiim  sapienlia",  quasi  e.xlrinsceiim 
cl  separaliim  principium  sapicntiic,  qiiia 
in  taiitiim  disponil  ad  cam,  in  quanlum 
facil  liominem  a  pcccatis  reccdcre.  sallcm 
horiorc  pcenariim.  Porro  timor  inilialis 
est  principium  intrinsecuni  et  conjnnclnni 
sapicntiie.  id  csl  incrcniciili  ac  profccliis 
in  ca,  (iiioiiiam  facil  hominem  pcccala  vi- 
tare,  [larliiii  amorc  justitia;  bonitatisquc 
suiiima',  ct  sic  mcrclur  sapienlia"  inerc- 
nicnliim. 

El  cum  fidelibus  In  vulva,\d  est  in  iiia- 
Irice,  cniirrcahis  cxi.  lloc  acci[)i  polcst 
seciindiim  (|uod  aliqui  c\  iialurali  dispnsi- 
lionc  ali|uc  ingcnila  iiidolc  clara, apti  sunt 
et  inclioalioncm  alii|iiam  liabenl  ad  Di'i 
limorcin  ;  ([iii  [loslca  facirnis  limorati  cf- 
ficiunlur.  .hixla  qiiem  scnsum  sanctns  Job 

;o/.xxM,iii.  di.xit  ;  Ab  infanlia  mea  crcvil  mcciim  mi- 
scralio,  ct  dc  iilcio  malris  iiica'  cj;rcssa 
esl  mccuin.  niioconlra  dc  rc|)r()bis  l('f,'itiii' 

/•j.  lAii,  i.  in  l'salino  ;  .Micnati  siinl  jieccalorcs  a  vnl- 
va,  crravcrnnl  ab  iilcro.  S[)iriliialilcr  aii- 
lem,  |ier  viilvaiii  [lotcsl  iiilclli^'i  rcincdiiim 
dcsu[)cr  daliim  contra  orif,'inalc  |)eccaliim 
in  l('},'e  naliira',  lej,'e(|iie  scripta.  ct  in  lcf;c 
cvan;,'clica.  In  (]iii)  iilcro  fich.il  cmiindalio 
ah  orifiinali  cul|)a  non  sinc  infiisione  ^ra- 
liio  ac  virliiliini  al(|iic  (lonoruni  ;qua'  dona 


A  siinl  habilus  supeinaturalcs  infusi,  qiio- 
rum  unum  esl  tinior.  Spccialitcr  dcmum 
in  sanclificalis  in  ulero.  concrcaliis  cst  li- 
mor  islc  in  matricc.  Sa^pe  enini  capiliir  in 
Scripturis  vulva  pro  malrice,  juxla  illud  : 
NiiiiKIiiid  iion  in  iilero  fccil  me,  qui  el  il-  Joh\.\\\. 
Iiim  opeiatiis  cst,  et  formavil  inc  in  vulva  ■*' 
unus?  Et  ccrlum  qiiod  fclus  in  matrice 
fnrmelnr.  El  cuin  elcctis  femini.^i  (/rwlihir, 
id  esl,  dirigil  eas  ad  fincm  bcalum.  Nam 
fcmina'  natnraliler  disposita}  esse  viden- 
liir  ad   saliibrem    timorem,  quia  cx  sua 

li  naliira  coinmiinilcr  limida'  ct  vcrecund;c 
consislunl.  El  cumjuslis  el  fidclibus  agiio- 
sciiur,  id  csl,  probabililcr  scilur  essc  in  cis, 
[)cr  hoc  qiiod  conspiciuntur  cssc  sollicili 
ad  vitandum  pcccata,  ad  fugicndiim  levi- 
tatem  ct  superfluilalem  verboriim,  disso- 
lulionemqiie  risiiiim,  el  ncglif^cntiam  ope- 
riim  virluosoriim.  Ncinpc  ([iii  liinct  Deiim,  Kccie.vn. 
iiihil  ncgligil.  '"'• 

Timor  Domini.  scientice  relii/iosilas,  id        t" 
csl,   limor   Dei   filialis   aut    inilialis    facil 
scienliam  limcnlis  essc  religiosam,  id  est 

G  dcvotioni  inlenlam,  ct  vigilanlcm  ad  c.\- 
scqiicndiiin  qiiir  novil  cssc  agcnda  ;  ([iiia 
seicnli  honiiin,  el   iion  facienli,  [icccaliiin    y.rroA.iv, 
esl   illi.  Quorumdain  vero  scicnlia  cst  cii-  ''' 
riosa,  qiKT  m^gleclis  pcrlincnlibns  ad  sa- 
liilcm.  eirca  vana  cl   impcrlinculia  oecu- 
[i.itur.   li('lii,'io  aiileiii  iino  modo  est  idem 
(|iiod    laliia   sivc    dcvolio   :    sicqne   niinc 
siimilur.  Nain  subdilur  ;  Rclii/iosilas  cu-       18 
slodict  cl   virificabil  cor.   Hcligio  qiiippc 
diciliir  a  religando,  vcl  rclegcndn, qiinniam 
rclci;at    et  sc|)aral    nicnlcm  a   \anilalihiis 

D  miindi,  el  ligal  cam  cum  Dco.  facilqnc 
cain  freqiienlcr  rclcgcre  sive  rccidcrc  ea 
(|iia'  Dci  siinl  cl  saliilis,  ac  per  hoc  ciislo- 
clJl  lioiiiiiicm  a  iiiiillis  [icriciilis  el  pccca- 
lis.  \ivifical  (|iio(|iic  ciiiii  vila  gralia' |)cr 
s[)iriliiali'iii  [irnfecliiiii  llm<-  seri|ilii!n  c>l  : 
lti'liL'io  muiiila  cl  immaciilala  a[iiiil  Dcnm  ihid.x.f,. 
v\  l'alrciii  Ikcc  csI  :  visilarc  [iiqiillos  cl 
vidiias  in  Irihiilalionc  coriiin.  cl  immacii- 
laliim  sc  cu^-lodirc  ah  lioc  sjcciilo.  Jiuuu- 
(lifd/ciii  in  \ia.  nli/ui'  i/iiii</iiiiii  iii  [lalria, 
ilulili.    imo   iii   [)nis|)cris   ci  advcrsis,    in 


10 


ENARRATIO   IN   CAP.    I    LIBRI   ECCLESIASTICI. 


ART.    I 


19 


20 


,/u//  \  N 


Jncti/i. 
17. 


Eccle 
19. 


aiipolilu  superiori    ac   inferiori.    Timcnti  A 
Dcum  bevc  erit.  per  dona  gralicC.  in  pr?e- 
senli;  ct  i/i  <1  iebiis  consumniafionis  illius, 
(hiin  vitain  hanc  finit,  bcnedicetur  :  sicut 
expositum  e.st. 

At  vero  in  hoc  libro,  sicut  in  moralibus 
Cieri  solel  doctrinis,  idem  sensus  frequen- 
ter  repetitur,  quatenus  menti  fortius  ac 
salubrius  inculcelur.  Finis  namque  hujus 
doctrinte,  est  profectus  virtutum,  detcsta- 
lid  '.  itiorum,  a>teina  felieitas  :  ideo  juxta 
e.xigentiain  hujus  finis,  in  lijjro  isto  pro- 
ceditur.  B 

Plcnitudo  sapicnticv,  timere  Demn  :  id 
est,  in  filiali  et  perfecto  timore  Dei  prje- 
cipue  tanquam  in  signo  ostenditur  alque 
pci^penditiir  sapientis  plcnitudo,  qua^  con- 
sislit  iii  adlifcsione  siimma?  veritati  per 
saporem  internum;  et  constat  quod  quan- 
li)  ([uis  vigilanlior  est  ad  vitandiim  omnem 
ciiipam.qunntiimlibet  parvam,  tanto  osten- 
diiiir  peifecliiis  adhserere  summo  et  inva- 
I  iai)ili  bono,  ac  didectari  illo.  Hinc  asseri- 

III.  tur  in  Job  :  Ouando  Deus  ponebat  pluviis 
legem,  et  viam  procellis  sonantibus,  tunc  C 
vidit  sapienliam.  ct  enarravit,  et  prjepara- 
vit,  et  investi£favil,  et  dixil  homini  :  Ecce 
timor  Ddiiiini,  ipsa  est  sapientia;  et  rece- 
dere  a  malo,  inlelligentia.  Et  jilenitudo  a 
frucliljus  illius  :  id  est,  a  fructibus,  effe- 
clibiis  seu  actibus  sapienti»  aut  limoris, 
procedil  ac  oblinelur  plenitudo  perfe- 
clionis  gloria»  ac  salutis,  sicut  praemium 
consequitur  meritum. 

Oinncm  domuni  illius  in^plebit  a  </ene- 
ru/ionibus  :  id  esl,  timor  seu  sapienlia 
iiupleliil  liahilaciila  timenlis  Deum,  ope-  D 
rihiis  bi)nis  el  fruclil)us  copiosis,  videlicet 
doiiimii  mcnlis  ct  conscientiae,  congrega- 
lii)iieni  liinenli  prtesidenti  commissam,  et 
mansioneiu  (\jus  cfiolesteni.  Nempe,  ut  le- 

111.  iiiliir  in  Jacobo,  Qufe  desursum  est  sapi- 
(Mitia,  primum  quidem  pudica  est,  deinde 
liacilica,  modesta,  suasibilis,  bonis  con- 
senliens,  plena  misericordia  et  fructibus 

VII,  bonis.  Timens  quoque  Deum,  nil  negligit. 
Imo  timor  est  diligenlife  mater  et  sollicita- 
trix,  facilquc  homincm  custodilum,  et  ita 


fil  spiriliKiliter  dives,  sicut  in  Psalmo  di- 
citiir  de  limente  :  Gloria  et  divitiie  in  do-  /v.  i.si,  3. 
mo  ejus.  Et  rcccptacula  a  ilwsauris  illius. 
Receplacula  hominis,  sunt  potentiffi,  quec 
possunt  esse  subjecta  gratise  et  virtiilum, 
et  percoiisequens  etiam  vitiorum.Thesauri 
aiilem  hominis  timorati  ac  sapientis,  sunt 
spirituales  divitiae  ejus,  ut  habitus  virtii- 
tum  atque  dnnoriim.  Dum  ergo  sapientia 
seii  limor  incitat  hominem  ad  insistendiim 
actibus  virtutum  et  donoriim,  tiinc  a  the- 
sauris,  id  est  virtuosis  habitibus  ejus  ac 
donis,  replentur  praefata  receptacula  ejus, 
videlicet  inlellectus  et  voluntas.appetitus- 
que  sensitivus,  actibus  meritoriis  et  me- 
ritis  copiosis. 

Corona  sapientia'.   tunor  Domini  :  id        22 
est,  siciit  regiiim  diadema  ornat  capiit  re- 
gis,  sic  timor  filialis  sapientiam.  iie  ci  ali- 
ciuid  elalionis  admisceatur,  et  ne  in  multa  EccIc.^m. 
sapienlia   inulla  sit   indignatio  mala,  qiia 
qiiis  iPgvQ  capit  se  despici,  sed  indignalio 
boHa  conlra  peccata.  Dicitur  quoque  timor 
Domini,   corona  sapientije,   id  est  trium- 
phiis  viltP  eeterna;,  ad  quem  perducit  sa- 
pientem,    et  qui    triumphus    sapientibus 
vere  debelur.  Replens  pacem.  id  est,   in 
pra>senti  pacein  pectoris,  et  in  futuro  pa- 
cem  aeternitalis  perficiens,  per  hoc  quod 
facit  inquietudinem  vitiorum  vitari,  et  ob 
hoc  pacem  illam  supernam,  qua;  omnem  phuipp.w. 
sensum  exsuperat,  adipisci.  Ideo  scriptum  " 
est  :  Nihil  decst  tiincntibus  Deum.  Et  sa-  />,,.  xx.mh, 
lutis  fnictum.  Fruclus  salulis,  polesl  dici  '"• 
puritas  mentis,  cui  beatifica  visio  a  Chri- 
sto  promillitur,  jiixla  illiid  :  Beati  mundo  j/n/(/i.v,8. 
corde,  qiioniam  ipsi  Deum  videbiint.  De 
quo  fructii  ait  Apostolus  :  Habetis  fruclum  Rom.yt.ii. 
vestriim  in  sanclificatione,  fincin  vero  vi- 
tani  a^lcrnam.  Hiinc  fructum  rcplet,  cuslo- 
dil    et  perficit  tiinor,  dum  omnem  culpro 
maculam  facit  vitari.  Vel,  Fructus  salutis, 
est  gaudium  illud  plenissimum,  beatificam 
consequens  visionem  :  quem  timor  replel, 
quia  merelur  gaudio  illo  plenarie  ac  secu- 
rissimc  qiiietari,  quemadmodum  scriplum 
est  :  Satiabor,  quuin  apparuerit  gloria  tua.  ps.wi.vi. 
Qui  eniin  iiiodo  non  sunl    periculosa  sc- 


ENARRATIO    IN    CAI'.    I    l.lllltl    ErCLESIASTIOl. 


AKT.    I 


II 


23 


Sap.  VII, 


21 


ciii  ilalc  ikxcpli,  scil  jiifiitcr  liiiioruli,  liiiic 
mcrito  criint  tulissimi.  El  vidil ,  et  dit/ii- 
iiicravil  cnm,  id  cst,  Doiniiiiis  sa|)icnliaiii 
a[»[)n)bavit,  el  miiiicrmn  mciiloriim  cjiis 
rcnuineravil.  qiiia  nulliim  bonum  deserit 
iiicmiiiicialiim,  et  ncniiiicm  (li]if,'it.  iiisi 
eiim  qiii  ciiiii  sa[)icntia  inliabilat.  Vcl  st'n- 
siis  esl,  qiiod  liinor  vidil.  id  csl.  i)cr  a[j- 
[irciiiationem  cniriiosci  rccil.  sa|iicnliam  : 
11(111  ([iiod  sa[)icnlia  isla  non  sit  [ler  so 
[)lacita,  sed  quia  limor  cuslodit  et  conser- 
val  eam.nc  [ler  [leccatiim  amittaliir.  Ulni- 
ijiw  rt«^'/;;,  scilicct  liinor  cl  sa[)icnlia.  .s«/// 
dona  Dei.  Ideo  gratus  sil  Deo  qiii  habel 
ca.  iit  mciealur  cnnscrvari  ac  [iciTici  in 
cisdciii. 

Scicnliam  el  inlelleclum  prudeiitia'  sa- 
jiicntia  comparlieliir  :  id  est,  sapicntia 
isla  qiia;  donnm  est,  facil  hominem  coin- 
municarc  ac  condividere  scienliam,  id  est 
rcium  creatarmn  rormatam  noliliam.  el 
cojfnilioncm  priidentia;  in  rebiis  agendis. 
i'cr  sa[)icnliam  namqiic  contem|)laliir  lio- 
1110  caritatem,  iminiricentiam  et  pielatcm 
Dei  ad  homines  :  ad  quariim  imilalioncm 
instifral,  iil,  siciit  [)rinceps  Apostoldriim 
\i;i,.ss   lioilalur,  Lnusqiiisque,  sicut  accepit  gia- 

'"  liain,  in  alteriitrum  administret.   Et  ijlo- 

riiini  li-iicntiiim  se  c.raltat,  id  est,  sapicn- 
lia  siiMimem  et  magnam  efficit  gloriam, 
raniani,  saliilcm,  la>tiliam  ejiis  qiii  se.  hoc 
csl  ipsain  sa[)ienliaiii.  Icncl  alqiic  am[)le- 
clilnr  pcise\eranlcr.  Talis  ciiiiii  corain  Hco 

.s-o^viii,i(i.  el  hominibus  magniis  lit.  jiixla  illiid  :  lla- 
bcbo  jiroptcr  hanc,  clarilatcin  ad   liiibas, 
cl  honoicm  a[)ii(l  seniorc-;. 
2;j  Haili.r  sapienlia'  esl  lirnere  Deum.  Eo 

modo  limere  Deiim,  esl  radix  sapiciilia\ 
(|iio  (lictmn  esl.  qiiod  liiiioi'  Ilomini  cst 
princi[iiiiin  sapicnlite.  I']!  siciil  radix  arbo- 
reiii  niitril,  conscrval  et  aiigcl :  sic  timor 
sa[)ienliam,  per  lioe  qiiod  sidliciliim  rcd- 
(lil  liomincm  ad  vilandiim  [leccala,  akjiie 
ad  cxscqiiendiim  opcra  boiia,  quia  verclur 
Dcuni  orfciidcic.  l>ami  enitn  i/liiis  loni/a'- 
ri .  Haini  su[)iciilia',  siinl  acliis  iiroccdcnlcs 
c\  ca.  cl  l)onu  conconiilanlia  cam,  alqiic 
sciilciiliu'  Scri[iiiii ai  iiiii  :  ([lue  omnia  siint 


/'«.  t\.  III 

t*riii\  1.  7 
ix.X^.Kccli 

I.  Ki. 


A  longieva,  vd  (|uia  pcrseveranl  in  [lalria. 
vel  quia  perdiicunl  ad  gaiidia  sempilerna. 
Ccilmn([iic  cst  quod  contemplalio,  gaiidi- 
um  cl  [)ax,  ex  sapienlia  emanantes,  com- 
pientur  in  regno  coelesti.  Quapropter  dixit 
Sahalor  dc  sanclissima  Magdalcnc.  qiiod 
o|)limam  partcin  elt^git,  ([uu'  iioii  aiifcrcliir  i.uc.\.\i. 
ab  ea. 

In   Ihesauris   sapicntia',   intellcctas    cl       2C 
scienlicK  religiositas.   Thesauri  sapienlia', 
sunt  merila  ejus,  cl  preliosa  charismala  ei 
adjiineta  :  inlcr  qiia"  siinl.  inlclleclns.   id 

\i  est  inlclligenlia  Scri[)lurariini.  ct  religio- 
silas  scientia?,  id  cst  scientia  dcvotionalis 
se  occiipans  circa  saliibria,  vilansque  vaiia 
el  ciiriosa,  sicul  exposilum  est.  E.rsecratio 
autem  pcccatoribus  sapientia,  id  esl,  sa- 
pientiam  saliitarem  abominanlur  iniqiii, 
qui  in  carnalibiis  dclcclanliir.  cl  vitiosis 
exc;pcali  habitibiis,  non  sapiunt  ea  qiue 
Dei  sunt  :  (|ucmadmodiim  fehricilanli  dul- 
cia  videntur  ainara.  VA  .Vposlolus  ait :  Ani-  icoi-.k.  i». 
malis  homo  iion  pereipit  ea  quu'  Spirilus 
Dci  siint ;  stultitia  cnim  est  illi.  Ideo  as- 

G  sciiliir  in  Proverbiis  :  Non  recipil  slulliis  Pror.wm, 
vciba  prudcnlia'.  iiisi  ea  dixeris  qiia'  ver-  '' 
sanlur    in    corde   (\jus.    Sapientia   etenim 
prohibel  vilia.  Fdeo  riirsiis  Salomon  ait  : 
Non  amal  [leslilens  ciiin  (jiii   se  corri[)il,  iinJ.w.ti. 
nec  ad  sapienlcs  gradiliir. 

Timor  Domini  ewpellit  peccatum .  Timor  27 
cnim  piire  scivilis.  qiiamvis  sil  cum  cul[)a 
moilali,  incii)il  tumcii  i|iia'dam  \ilaie  pce- 
cula.  Timor  vero  inilialis  ac  filialis,  sem- 
[icr  ci)njiincli  siinl  carilati.  Ideo  non  com- 
[)aliiinliii'    scciim    morlalc   [)cecaluin.   sed 

D  illnd  lan(|iiain  conlrariiim  sibi  expclliinl, 
cl  ca  dc  (iiiiliiis  limeus  tenlaliir. abjiciiinl, 
facicndo  illiid  \'ilari.  Timor  igiliir  iiiitialis 
ac  filialis,  per  |)(i'nitcnliam  miindul  a  |)cc- 
ealis  commissis  cl  admissis,  el  jirohibel 
a  commillcndis  ae  admillendis.  Xam  i/ui  2S 
sinc  limorc  iniliuli  aiil  filiali  csl,  nou 
/iiitcril jasti/icari,  id  csl  juslns  esse,  (pio- 
iiiaiii  iiuii  odil,  sed  diligil  maliiiii  eiiljia'  : 
siciil  sci'\ililcr  limcns,  ([iiamvis  liiiioie 
sii|i[ilicii  abslincal  a  iiccculo,  lumcii  appc- 
lil  illiid.  Iliiic  iii  Isaia  Domiiiiis  l(ii|iiiliir  : 


12 


ENARRATIO   IN   CAP.    1    LIBRI   ECCLESIASTICI. 


ART.    I 


/s.i.xvi,2.  A(l  quom  respiciam,  nisi  ad  paupcrculum,  A  coiidet  verba  iUins,  utpotc  patientis,  non 


Prov.  XIV 


29 


cl  contrilum  spiritu,  ct  trcmentem  sermo 
ncs  meos?  Lcgitur  quoquc  in  Proverbiis  : 
Timor  Domini  ions  vitse,  ul  declinci  a 
ruina  mortis.  Imo  qui  Deum  non  timcl,  ad 
iracundiam  alque  superbiam  pronus  csl, 
injnrians  et  repugnans  Deo  ac  proximis. 
Propterea  subditur  :  iracundia  enim  airi- 
mositalis  illius,  scilicet  intimorati  homi- 
nis.  sidivcrsio,  id  est  perditio,  illius  cst, 
quum  sit  morlalc  pcccatum.  Klenim  qui 
pcr   timorem  Dci  cl  mansueludinem,  iram 


audando  eum,  nisi  tcmpore  opportuno ; 
vel,  Vcrba  illius,  id  est  iracundi  el  ani- 
mosi,  nou  slatim  prorumpendo  in  verba 
similia,  aut    propriam    impatientiam    de- 
monstrando,  sed  paticnler  silebit,  quous- 
que    ratio    exigat    illum    puniri.  Unde  in 
Proverbiis  fertur  :  Fatuus  statim  indicat    i;-m.xn, 
iram  suam  ;  qui  autem   dissimulat  inju-  ""■ 
riam,  callidus  est.  Et  dcnuo  :  Labia  sapi-  ibid.m.i. 
entium  custodiunt  eos.El  lahia  muUorum 
enarrahuni  sensuin  iUius,  id  est,  discrc- 


animosilalis  non  reprimit,  in  viliorum  vo-  B  tionem  et  sapientiam  ejus,  qui  ita  usque 


raginem  ruit.  Et  bene  ait,  Iracundia  ani- 
mositatis  :  quia  ex  animositate  iracundia 
oritur.  Nam  quanlo  quis  major  est  in  ocu- 
lis  suis,  tanto  plus  graval  et  ponderat  il- 
lalam  sibi  injuriam,  vel  quod  judicat  esse 
injnriam,  quamvis  non  sit;  et  quanto  plus 
pondcrat  illam,  lanto  plus  injurianli  in- 
dignalur  atque  ii^ascitur,  ac  majorcm  ex- 
petit  ultionem.  Et  hajc  est  iracundia  pes- 
sima,  qu»  ex  supcrbia  nascitur,  magisque 


.31 


ad  tcmpus  aptum  silet,  multi  laudabunt. 
In  Ihesauris  sapientici' ,  significatio  di- 
sciplincB  :  id  est,  donum  sapienlise  in  sua 
pcrfectione  et  spiriluali  opulentia  conti- 
ncl,  ut  doceat  disciplinam  seu  correptio- 
ncm,  et  castigationem  eequanimiter  tolc- 
rari.  Hoc  enim  est  signum  el  effectus  vcree 
sapicnti»,  in  disciplina  et  adversitate  gau- 
dcrc.  Idco  scriptum  esl  :  Argue  sapientem,  ibid.i\,s. 
et  diligcl  lc;  rursus  quoque  :  Doctrina  viri    md.  x.x, 


perlinax;  qua>  aulem  cx  naturali  disposi-      pcr  palieutiam  noscitur;  et  gloria  ejus  esl,  "• 
tione  proccdit,  quiescil  celcrius.  C  uuqim  Y>r3Slevgredi.  Exsecratio  autem pec- 


32 


Usque  in  lcinjtus  sus/inchit  pnlicns,  id 
cst,  homo  patiens  injurias  sibi  1'actas  sequa- 
nimiler  fcret,  usquc  ad  tempus  relributi- 
onis,  scu  usque  in  fincm  vita>  sua».  Hoc 
enim  cst  de  ratione  patientise  omniumque 
virtutum,  stabililer  operari.  Vel,  Usque  in 


Mallh 


\Pel. 
13. 


30 


calori,  cultura  Dei :  id  cst,  colere  Dcum 
per  actus  virtutum,  peccator  liabilualus  in 
vitiis  deleslalur,  nolens  consuela  rclin- 
quere. 

Fili ,  concupisccns  sapiciitiam,  conserva  33 
justitiani  :  id  est,  si  sapientiam  appelis 
finem,  quantum  ad  proposilum  virluosi.  desuper  adipisci,  et  ilJuminari  a  Domino, 
Vel,  Usquc  ad  tempus,  id  est,  quamdiu  observa  praecepta,  qua;  sunt  de  operibus 
Deus  pcrmiserit  eum  affligi.  Et  tolum  hoe  juslitia^,  et  per  hoc  ad  sapienli»  infusio- 
tcmpus,  respectu  futurae  perpetuitalis,  cst  ncm  seu  incrementum  dispone  te.  Oportet 
breve  et  modicum.  Et  pjostca  redditio  ju-  enim  a  vitiis  elongari,  et  pcenitere  de  eis 
c«?irf(7rt('/.'!,  id  est,  jucundam  a  Dco  inerce- D  anlc  doni  sapicnlia:>  infiisioncm.  quia  in  Sap.\,i. 
dcm  pro  palientia  sua  rccipict.  Ssepe  etiam      malcvolam  animam  non  inlroibil  sapien- 

tia.  Verumtamen  pra;cepta  observari  non 
possunt,  sccundum  intcnlionem  Dci  prae- 
cipientis.  videlicct  cx  carilale,  sine  sapi- 
enlia  ista  ;  sed  dum  homo  facit  quod  in 
se  cst,  aceingendo  se  ad  observalionem 
justitia',  Deus  giatiam  sapientiamque  lar- 
gilur.  Ideo  subditur  :  cl  Deus  'prcebebit 
illiiin  tibi.  El  quaiilo  qiiis  justius  ac  pu- 
rius  vixerit,  lanlo  pliis  sapiculia  crcscil  in 
eo.  Imo  ad  sapienliam  istam  spcctal,  vir- 


drsiipcr  consolalur  in  vila  preesenti.  Hinc 
(jliristiis  paticntibiis  dixit  :  Gaiidctc  in  illa 
hora,  quoniam  merccs  vestra  copiosa  cst 
Ps.i\,i9.  in  toelis.  Psalmisla  quoque  :  Palientia,  in- 
quit,  paupcriim  non  pcribit.Hinc  princeps 
Aposlolorum  in  prima  sua  horlalur  Cano- 
uica  :  Communicantes  Christi  passioniljus 
gaudcte,  ut  in  revelatione  gloria?  ejus  gau- 
dcalis.  Bonus  .wnsus,  id  csl  discrelus  ct 
sapicns  intelleclus,  usque  in  tcmpus  uhs- 


ENARRATIO    IN   CAP.    I    r.IBRI    ECCLESIASTICI.    —    ART.    I 


13 


Jacoh,  III 
13. 


3.t 


33 


nCur.xfi 


36 


Jaeob.  I,  H. 


Hallli.  VI, 
13. 

Jolt  XXXVI, 

11. 


tuluin  actibus.  pra^.soitim  niansueludini, 
inhwiorp,  jiixla  illiid  B.  Jacobi  :  Qnis  sa- 
piens  ct  (lisciplinaliis  inler  vos  ?  Osleiulal 
e.x  bona  conviMsalione  opeialionem  siiam 
in  mansMeliiiiine  sapientia'.  Itaqiie  sine 
justa  (•oiivcisatiune  el  tenacilate  jiislilia', 
non  pertingilur  ad  ciilmen  sapienliae. 

Sapientia  enim  el  disciplina,  timor  Do- 
mini :  id  est.timor  inilialis  scii  niialis.est 
custos,  origo,  romenUim  sapienliBP,  quic 
est  sapida  et  formata  divinonim  nolitia, 
ot  disciplina?,  id  est  cognitionis  moraliiim: 
et  istiul  jain  (iicluin  cst.  Jil  f/iiml  bcncjdii- 
cilum  est  illi,  videlicet  Deo,  utpote  fiilcs 
ct  mansuetudo,  est  timor,  id  est,  timor  est 
inductivus  et  conservativns  fidei  et  man- 
suetudinis.  Nenipeqiii  timet  Deiim,  non  au- 
det  ea  qu;e  fidei  siinl  ciiriose  et  praesiim- 
ptuose  scrutari;  iino  auctoritati  Scripliirie 
suum  suhdit  ingenium.  et  in  captivitalem 
redigit  proprium  intellectum.  .Mansuetiis 
est  quoqne,  non  audens  se  vindicare,  ne 
Deiis  iilciscaliir  sna  peccata  :  idcirco  igno- 
scit,  ut  Dominus  sibi  ignoscat.  Et  <id- 
implebil  Dominus  thesauros  illius,  id  est, 
spiritiiales  divilias  limoris  sen  hdminis 
timorali  perficiel,  dando  ei  assidue  profe- 
ctum  iii  oiiiiii  virtute. 

Ao«  .s'('.s  inircdiljilis  limnri  Domini  :  id 
est,  non  dubiles  dc  his  qujc  (lieuntur  do 
laude  et  fructiiosilate  diviiii  liinnris:  sed 
eertissime  ciede  ipiod  timor  isle  sit  tain 
inidlabililei  friictuosus,  necessarius  et  sa- 
liibris,  iit  docel  Scriptura.  Nec  sis  incre- 
diiius  (le  iis  qii;e  timorem  Dei  inciiliiinl, 
iitpole  de  pi;eseiitia  iJei  omiiia  inliicu- 
lis,  et  de  dislriclo  igiis  jiidicio,  ac  fuliiris 
suppliciis  iniqiiorum.  iiV  nc  accesscris  ad 
illinn  dujilici  curdc  :  id  est,  ne  putes  te 
posse  Deo  plaeere  cum  cordis  diiplicilale, 
simulalione,  viTsutia;  sed  pura  et  sim- 
l)li(i  iiilenlionc  cuni  accede,  cxora,  ae 
cole  :  ipii;i,  iil  J;icobiis  ail  aposlolns,  Vir 
diiptex  aiiiiiio  ineiiiislaiis  esl  iii  oiiiiiibiis 
viis  suis.  (^lirisliis  qiio(|iie  iii  l'lv;iiigelio  : 
Si  oeiiliis  liiiis  iieipi;iiii  fiirrit,  loliiiii  eoi- 
piis  liiiiiii  lenidiid.siim  eiit.  Iliiic  scripliim 
esl  :  Simiilalores  ot  callidi  iirovocant  iram 


iij. 

/tid.vi.lC. 


.\  Dei.  Ilaqiie,  quum  simililudo  sil  causa  ra- 
tioqne  amoris  et  complacentisp,  simplicis- 
simiis  Deiis  simplicitalem  ;imal  ac  appio- 
l)at,(luplicitalem  abhoriet  et  damnat.  liiiic 
David  fatetur  :  Scio.  Domine  Deus  meus,  iPar.x^x, 
quod  probes  corda,  ol  simplicilalem  dili-  ''■ 
gas  :  unde  el  ego  in  siniplicilate  cordis 
mei  ohtuli  omnia. 

Ne  fucris  lii/jiocrita  in  conspectu  liomi-       Xi 
num,  fingendo  qiiod  non  es,  et  bonum  lc 
simulando,  quum  vanus  et  pravus  sis  : 
qiiia  elsi  hominos  fallere  queas,  Denm  ne- 
B  quaqiiam  decipere  vales.  Ideo  ox  conside- 
ralione  divini  judicii  omnem  abhorre  hy- 
pocrisim.    Ktenini    simiilala   ,Tquilas,    est 
duplex  iniquitas.  Iljne  Chrislus  in  Kvan- 
gelio  conlra  hypocrisim    acerrime  loqui-   J/n((A.vi. 
tur,  et  Scribas  ac  Phariswos  de  hypocrisi  In^a'^.'*' 
specialissime  reprohendit.  Kl  univeisi  qiii  "«'.xv,:, 
boiii  ([iiid  agcie  so  ostendiinl,  iil  ab  liomi-  jj"xlii.'3. 
nibus  videantur,  laudenlur  ac  rcpulenlur,  "•  "-3(>- 
dicit   siiam  recepisse  morcedcm  :  quibiis  /6i,/. vi.i, 
ultra  hoc  a;lernaiii   infligil  damnationem 
Unde  rursus  hortatur  ac  jubel  :  Ouiiiii  je- 
C  junatis,  nolite  fieri  sicut  hypocrita?,  tristes, 
Miscirimi  ergo,  vanissimi  alqiie  vilissimi, 
et  piorsus  slultissimi  exslant  hypocrila?, 
qui   Deo   neglecto,   et  aeterme    felicitalis 
reliibiitioiie  contompta,  V(d;itiles  el  hiini;i- 
nas  cupiunt  laudes,  el  proptcr  cas  faciunt 
o[iiia,  per  quae,  si  recta  fierent  intentio- 
ne,   (ibtinerent    gaiidia    seiii[)ilerna.   Sunl 
ergo  Deo  valde  odibilos;  ncc  iii  die  su;i' 
angusliaj  exaudiri  merenlur  a  sincerilale 
])iclalis  (livin;e..jii\la  illiid  :  NiinKiuid  Dous    yoixxvi 
audiel  voceiii  hypoerike,  ([1111111  venciil  su- ''• '"• 
D  per  eum  angiistia  J  aut   |)olcrit  in  Umiii- 
potenle  deiectari  \  Et   non  scauditli:cris 
in  labiis  tuis  :  id  esl,  pcr  vorba  inordi- 
nala  noli   te  ipsum  ad  peccata   indiicoro, 
aiil    confnsioni   exponoro,   ali^iiiid    jirofe- 
leiido  ile  (|uo   |)Ossis  rodargiii.  aiil    mon- 
dax  seii  dolraclor  \rl  Miiiiiialor  ili^eordi;i> 
invoniri. 

Altvnde  in  illis,  id  e>l,  iii  lefronutioiu' 
et  giilicriialione  labioiiiiii  liioriiin  cslo  por 
vigil  el  allenlil>.  Oili  oiiiiii  cilstodil  os  su- 
iiin,  cnslodil  ab  angiisliis  animam  siiam  ; 


.•w 


t*roT,  XVI, 

13. 


14 


ENARRATIO    IN   CAP.    II    HBRI    ECCLESIASTICI. 


ART.    II 


Pi-ol'.x,l9 


Ibitf.  XIII,  3 


PS.  XXXIII 

14. 


JJnlllt.\u. 
37. 

Prov.  XVIII, 

'  '  39 


\Cor 


et  qui  moderatur  labia  sua,  prudentissi- 
nius  est,sicut  in  Proverbiis  dictum  est.  Ne 
fo)-lcc(idas  per  immoderantiam  loculionis. 
Oui  enim  inconsideralus  est  ad  loquen- 
dum,  senliet  mala.  Ideo  monet  Psalmista  : 
Cohibe  linguam  luam  a  malo,  et  labia  lua 
ne  loquanlur  dolum.  Et  adducas  animm 
tuce  inhonorationem.  Qui  enim  excedit  in 
verbis,  et  loquax  est,  ostendit  se  stultum 
alque  honore  indignum,  imo  vilem  et  in- 
honorabilem  coram  Deo  atque  hominilnis. 
Ideo  ait  Salvator  :  Ex  verbis  tuis  justifi- 
caberis,  et  ex  verbis  tuis  condeinnaberis. 
Salomon  quoque  :  Mors,  inquit,  et  vita 
in  manibus  linguse.  El  rcvelct  Dem  abs- 
condita  tua,  id  est  peccata  tua  occulla  : 
quod  ad  minus  licl  in  judicii  die,  quando 
revelabit  abscondila  lenebrarum.  cl  ma- 
nifestabit  consilia  cordium.  In  prsesenti 
eliam  stepe  tandem  palefiuul  fraudes  et 
simiilaliones  callidorum,  loquacium,  uien- 
daciuiu.  ae  duplicium  corde,  ita  quod  de 
celero  nullus  adliibet  eis  fidem,  vilescunt- 


A  que  omnibus.  Ideo  subditur  :  et  in  inedin 
.si/nagof/a;  elidat  te,  id  est,  inler  fideles 
publice  te  confiindat  el  conterat;  (jKonlam  40 
accessisti  niali(jne  ad  Deum,  id  est  duplici 
corde  et  perversa  intentione  :  sicque  ac- 
cedere  Ueum,  non  est  vere,  sed  ficte  ac- 
cedere  eum  ;  et  cor  tuum  plenum  est  dolo 
et  fallacia,  id  est  hypocrisi  ac  fraudulen- 
tia,  quia  prfetendis  te  justum  et  bonum, 
quum  impius  sis  coram  Altissimo.  Etenim 
virum  sanguinum  et  dolosum  abominabi-  Ps.w,-. 
lur  Dominus.  In  Isaia  quoque  inducitur  : 

B  Fraudulenti  vasa   pessima   sunt.  El   pro- /s.  xxxn,:. 
pheta  .Malacliias  :  Maledictus,  inquit,  do-  Maiacu.x. 
losus.   Talis  fuit  impius  ille  Simon,   cui  '*• 
sacratissimus  Petrus  loquitur  :  Gor  tuum  Act.\m,-i\, 
non  esl  rectum  coram  Deo;  in  fellc  enim  '^' 
amaritudinis  el  obligatione  peccati  te  vi- 
deo  esse.  Ouocontra  gentium  Doctor  testa- 
tur  :  Gloria  noslra  hwc  est,  testimonium  \\Cor.,.\i. 
conscientise  noslra»,  quod   in  simplicitate 
et  sinceritate  Dei  conversati  sumus  in  hoc 
mundo. 


ARTICULUS  II 


EXPLANATIO    CAPITULI    SECBNDI    :    FILI,    ACCEOENS    AD    SERVITOTEM    DEI, 
STA   IN    JUSTITIA    ET   TLMORE. 


HIG  specialiter  ad  patientiam  admone- 
mur.  Fili ,  accedens  ad  scrciliitcia  Dei, 
id  est  ad  obsequendum  divinis  prteceptis, 
ad  exseeutionem  operis  virtuosi.  ad  vacan- 
dum  cohffirendumque  Deo.  Et  quamvis  per 
quamlihet  virtiitem  Deo  serviatur,  specia- 
liler  tamen  latria  diciliir  virhis  qua?  Deo 
ciillum  ca?rimoniamque  impendit.  Gujus 
lalriee  actus  sunt,  orare,  adorare,  sacrifi- 
care,  vovere,  laiidare  seu  psallere.  Ha>c 
elenim  virtus,  aliarum  quoque  virluliim 
actiones  refert  ad  cultum  Dei.  Sta  in  ju- 
stitia,  id  est,  constanter  inha^re  virtuti 
•P«-  >:.  s.  justitiae  et  actibus  ejus.  Justus  enim  Deus, 
et  justitias  dilexit.Eslque  neccsse  ad  com- 


G  placendum  Deo,  non  solum  bene  se  ha- 
bere  circa  ipsum  Deum  immediate.  sed 
etiam  circa  proximum,  exhibendo  uniciii- 
qiie  qiiod  ei  debetur  :  quod  per  juslitiam 
ailimpietur.  Et  timore  Dei  filiali,  aut  sal- 
lem  iniliali  :  quoniam  timor  Dei  est  om- 
nium  custos  virlulum,  sine  quo  homo 
mox  eorruit  in  pecealum.  Ideo  abbas  Pa- 
stor  edoeuit,  quod  Iiomo  tam  incessanter 
debet  humililatem  el  limorem  Dei  allra- 
here,  sieiil  auhelitum  siium. 

Ei  prcepara  animam  tuam  ad  tentalio- 

D  nem,  id  est  ad  Bpquanimiter  suscipienduni, 
ct  ad  fortiter  expuguantlum  ac  superan- 
diim  impugnationes  diaboii,mundi  et  car- 


ENARRATIO   IN   CAP.    II   LIBRI  KCCLESIASTICI.    —   AHT.    II 


15 


joh\«.\.  nis.  Tontatio  onim,  sou  militia.  est  vita  A  nom  spirilnalem  instruaris  profectum.  /iV 
hominis  supcr  lerram  :  quia  ad  hoc  faclus  tic  fcstincs  in  tempus  olxhictionix.  id  est, 
et  positus  esl  homo  in  sajcuii  iuijus  cam-  ad  iioram  mortis  non  adspircs,  nee  pro- 
po,  ut  pro  Crealoris  et  regis  ac  Uei  sui  peres  inordinale,  videiicel  ex  impalienlia, 
lionore,  efficaciter  praelietur  contra  adver-  pusillanimilale,  ac  la?dio  pravo.  Tamcn 
sarios  divini  honoris  ac  sua^  sahilis,  con-  desiderio  rului'a'  bcaliludinis,  mors,  lan- 
Ira  acicm  viliorum.  Propter  quod  nou  co- 

iirim.ii.5.  roualur,  nisi  qui  lcgilime  certaverit.  Kt 
qnanlo  quis  lorlius  nililur  iJeo  scrvire,  et 
iu  (imni  virtule  proficere,  lanlo  acrius 
conlra  eum  ssevit,  insurgit,  resistil  advei- 
sarius  iiumana'  salutis.  Pioplcr  quod,  lcsle 


quam  janua  vil;e.  latidabililcr  affeclalur, 
dicenlc  Apostolo  :  Infclix  ego  homo  !  quis    Rom  m., 
mc    libcral)il    dc   corpore    morlis    liiijiis  ?."  ' 
liilcidiiin  ctiam  maguiliido  Iribiilalionum 
fil  viris  virtuosis  incitamentum  atque  oc- 
casio  dcsidcrandi  inorlcm.  quanliim  in  ip- 


/ii./.iii.i2.  Aposlolo,  Umnes  qui  volunt  pic  viverc  in  B  sis  cst   :   qui  lamcn   iii   lali   cvcnlii    siib- 


(Jhristo,  persecutionem  patientur.  Hinc  ad- 
monel  Aiigiislinus  :  Persevcra  iisque  in 
finein,  quia  lcntalio  perseveral  usque  in 
finem.  Usque  in  quem  finem?  Gerte  quo- 
usque  finias  viam,  id  esl  vilam  prmscn 


Num. 


millunt  se  Deo.  Nam  et  .Moyses  dixit  :  Siu 
autcm  alilcr  libi  videliir.  obsecro  iil  iu- 
lerficias  mc,  ne  lanlis  afficiar  malis,  ct 
inveniam  gratiam  coram  lc.  Iliias  qiio- 
que  :  Siifficil  mihi.  Doiiiinc  :  lollc,  qih-e-  \nneg.x\\, 
lem,  his  lenlalionibus  efficaciler  reliiclari      so,  animam  iiieam.  VA  ipsc  Paulus  :  Sunra  '■  , 

'  '  '  II  tor.  1,8. 

dcbemus,  ita  ut  tanto  instantiiis,  infatiga-  modum,  inquit,gravali  sumus  supra  virlu- 
bilius,  ardenlius  insistamus  actibus  vir-  lem,  ila  iil  licderel  nos  cliam  vivere.  llu- 
luosis,  et  summtc  majeslatis  auxiliiim  im-  jiismodi  uaiiiquc  afflicliones  induxcriiut 
ploremus,  quanto  acrius  nos  impugnari  eos  ad  dcsiderium  vitifi  quietioris,  cujus 
scnlimus  ;  alque   in    vera   humilitate  ac      intuitu  mori  optabant. 

Dei  limore  universam  nostram   convcrsa-  C      Sustine  sustentaliones  Dei,  id  esl  tole-       3 
tionem  fundare.  Ideo  subdilur :  raliones  adversilatum  placitas  Deo.  Ycl  : 

Dcprime  cor  luum,  id  esl,  hiimilia  le,      Siistentaliones   Dei,    id   est    subventioncs 

quibus  in  adversis  Deus  sustentat  te,  acci- 
:      pc  palicnlcr  simiil  ciim  advcrsilalibus  eis 

anncxis.  Ipse  clcnim  ait:Cum  ipso  sum  in  /•«.>.<:, is. 
ncc  inagnum  quid  senlias  dc  le  ipso;  scd  tribiilalione.  De  quo  ait  Apostolus  :  Fide-  iCor.«,i3. 
ex  consideralionc  dcfecluositalum.  ciilpa-  lis  Dcus.  qiii  nou  palictur  vos  lentari  su- 
runi  et  fragililatum  tuarum,  iii  lotius  hu-  pra  id  quoil  polcstis,  Cuiiju/i(/ere  Dco.  id 
milialionis  abysso  te  merge,  ut  nihil  sis  in  est,  mentcm  iiiaiu  Deo  conjiingc,  ipsum 
ociilis  tuis,  sicqiie  iniiiiici  inaniis  cvadi's.  fidelilcr  invocaiido,  ct  (•oiisidcrando  (piod 
Upoiiel  qiioqiic  palicnliaiu  scmper  habc-  ipse  siios  clcclos  in  vila  pi;esciili  pcr  ad- 
rc.  1(1(^0  siibjungitiir  :  et  sustine,  id  esl,  D  versa  cxcrceat,  gloriando  quoque  in  con- 
ipipianiiiiilcr   lidcia  ciiui'ciiin(|iic  advcrsa.       Iciii|)!ali(>n<'  infinilic  bniiilalis  cl  pcrfeclio- 

nis  ipsiiis:  i.7  .s(/.sV//(r.- jiixla  illnd,  f^xspccla     /'i.  xm, 
jiiiiiiliiiiiii,  viriliter  age,  el  conforlelur  cor  "• 
liiiim,  cl   siislinc   Doniinum   :  ()iii   uliqiic 
ciim  lcnlaliiiiic  facil   |)i'()vciiliiiii  :  cl  |i(ist  icor. i.n. 


et  ab  omni  tumore  superbiffi  abstine.  Pro- 

Luc.\».v^.  pter  quod  ait  Scriptura  :  Nolite  in  subliuK 

ferri.  .\on  crgo  prsesumas  de  viribus  luis 


laniiuaiii  aniiiuc  tiue  mcdicamiiia.  (|iiamvis 
mordacia  :  siciil  (|iia>(laiii  mcdiciiuc  iikii- 
daccs  Minl.  (|iia'  taiiicii  dcsiderio  sauilalis 
sponlancc  acccplanliir.  /iV  liicliuu  itiircin 
tuain,   id  esl,   humililcr  cl   affecluose  le 


tcmpcstatein    confcrl   Irampiillilalcm,  al- 


Tok.M.ii. 


ioniin.viii,  applica  ad  aiidicndiim  vcrba  saliibria:  qiii  qiic  posl   flcliim  consolalioncm   infiindil. 

*'■  eniin  ex  Dco  esl.  vcrba  Dci  aiidil  libcutcr;  (Jiii  ail   in  Psalnio  :  Invoca  iiic  in  die  tri-  r>.\ux.\\ 

cl  cpcipe  vcrha  intellectus,  id    esl  docii-  biilalionis ;  eruam  le,  ol  honorificaliis  nie, 

mcnla  prudcnliic  cl  inlclligcnliii' Scriplii-  1'!  crrscat  in  uori.Ksiuw  vila  luu.  id  csl, 

raiiim,  pci   qua-  ad  palienliaiii  cl  ad  om-  lempore  morlis  de  vita  gialia'  ad   vilain 


16 


ENARRATIU    IN    CAP.    II    LIBRI   ECCLESIASTICI. 


ART.    II 


Rom.  VIII 
28. 


Sap.  111,6, 


Jacob.i,  2 


Job  Xlll,  1.1 


Ps.  \XXI  X, 

18. 

Bebr.  xiii, 
5;/os»e  i,5. 


gloiiae,  dc  vita  hac  temporali  et  brevi  ad 
vitani  transferaris  ffiternam,  et  tandem  in 
die  novissimo  lieatam  immortalitatem  in 
corpore  et  anima  consequaris. 

Omne  quod  tihi  applicitum  fuerit,  id 
cst,  quidquid  Deus  voluerit  aul  permiserit 
tibi  accidcre  de  adversis,  accipe  patientcr, 
imo  gratanter,  lanquam  de  manu  optimi 
et  providentissimi  patris,  qui  oinnia  ordi- 
nat  ad  eleclorum  salutem.  Et  sic  ictum 
pro  munere  accipe,  exemplo  S.  Martini, 
qui  di.xit  se  nunquam  fuisse  ita  securum, 
siciit  diim  lalro  vibi'avit  securim  in  caput 
ipsius,  quoniam  scivit  misericordiam  Dei 
in  adversis  maxime  adfuturam.  El  in  du- 
lore  sustine ;  et  in  humiUtaie  t.ua,'\^  est 
in  tua  dcjeclione,  vilificatione,  et  asper- 
natione,  patienliavi  habe  :  considerando 
te  multa  majora  promeruisse  adversa,  per 
tuam  supcrbiam  ac  celera  vitia;  pensando 
quoque,  qute,  quanla,  et  qualia  pro  te  per- 
tulerit  Filius  Dei.  Quoniam  ia  igne  jrro- 
batur  aurum  et  argentum,  homines  vero 
receptibiles  in  camino  humiliationis  :  id 
est,  sicut  aurum  cl  argcntum  in  ignc  piir- 
gantur,  ineliorantur,  ct  approbantur;  sic 
homines  capaces  disciplinse  ac  grati»  Dei, 
in  fervore  cl  asperitate  temporalis  deje- 
clionis  et  afflictionis,  probanlur,  mundan- 
lur,  el  coronantur  a  Judice  summo,  juxla 
iilud  :  Tanquam  aurum  in  fornace  proba- 
vit  illos.  hi  talibus  ergo  gaudendum  est, 
in  quantum  sunt  ita  salubria.  Propler  quod 
apostolus  Jacobus  :  Omne,  inquit,  gaudium 
e.xistimate,  quum  in  varias  tenlationes  in- 
cideritis. 

Crede  Deo,\A  esl,  providentite  el  guber- 
nationi  ipsius  fiducialiler  te  committe, 
non  dubitans  quin  omnia  pro  meliori  tuo 
disponat  tecum,  quanlum  in  ipso  est.  Id- 
circo  et  tu  jugiter  patientiam  habe,et  cum 
sancto  Job  profitere  :  Etiam  si  occiderit 
me,  in  ipso  sperabo.  Et  pensa  quod  scri- 
ptuin  est:  Dominus  sollicilus  cst  mei.  Hinc 
Paulus  allegat,  quod  Dominus  dixil  :  Non 
te  deseram,  neque  derelinquam.  Et  ipse 
recuperabit  te,  id  est,  per  adversa  spiritu- 
aiiter  te  curabit,  et  ad  meliora  reducet  : 


Matth.  IX, 

'J. 


Jnr.  111,  2. 
A,jg.  1,  7. 


/er.  x,23. 


A  quemadmodum  Christus  in  Evangelio  di- 
xit,  Secundum  fidem  vestram  fiat  vobis. 
El  dirif/e  viam  tiiam,  id  csl,  conversa- 
tionem  tuam  ordina  ad  Dei  lionorem,  ad 
veram  sahitem,  et  discrete  te  habe.  Hinc 
scripliim  esl  in  Jcremia,'Dirige  oculos  tuos 
in  directum ;  alque  in  Aggieo,  Ponite  cor- 
da  vestra  super  vias  vestras.  Quocirca  in- 
quiritur,  qualiter  hic  dicatur,  Dirige  viam 
luam,  quum  in  Proverbiis  scriplum  sit, 
Cor  hominis  disponit  viam  suam,  sed  Dei  Prov.  wi, 
est  dirigere  gressus  ejus;  apud  Jeremiam '■ 

B  quoque,  Non  est  in  homine  via  ejus,  nec 
viri  esl  ut  ainlHilet,  et  dirigat  gressus  suos. 
Et  respondendum,  quod  homo  per  ratio- 
nem  et  graliam  ac  virtules  polest  proce- 
dere  in  actus  meritorios,  non  tamen  sine 
cooperalione  aclualique  motione  Spiritus 
Sancti.  Sic  ergo  directio  ista  principaliler 
cl  completive  est  a  Dco,  ab  homine  autem 
ministerialitcr  et  elicitive,  ac  libere  ope- 
rante  et  acceptante  directionem  super- 
nam  :  aliler  non  impularetur  ei  ad  me- 
ritum.  Hinc  addilur  :  ct  spcra   in    illam. 

C  Tanquam  dicat  :  Hortor  le  viam  tuam 
dirigerc,  non  ut  putes  libi  vires  tiias  aut 
virtutcs  habiluales  sufficere,  scd  ul  inni- 
taris  auxilio  dircclionis  divinae,  et  Domi- 
num  depreceris  ut  ipse  ad  bona  semper 
te  excilet.  Scroa  timorcm  iltius.  id  est,  in 
prosperis  et  adversis  nunquam  rclinquas 
Dei  timorem  castum  el  filialem  ;  li  in  illo 
tvtcrasce,  id  est,  usque  ad  seneclutem  et 
mortem  permane  in  timore,  et  persevera 
in  Deo. 

McUicntcs  Bominum,  sustinele  miseri- 

D  cordiam  ejus,  id  est,  fiducialiter  exspecta- 
te  divinae  pietatis  cffectus,  indulgentiam 
et  graliam,  et  ejus  gratiosa  auxilia,  sempi- 
ternaque  praemia;  et  non  deflectatis  ab  il- 
lo  :  id  est,  quamvis  inlerdum  non  exau- 
diat  vos  ad  libitum,  nec  statim  liberet  ab 
adversis,  non  tamen  ab  ipso  per  pusilhmi- 
milatcm,  diffidentiam,  aut  impatienliam 
recedatis ;  ne  cadatis  de  vitiis  in  vitia,  et 
de  minoribus  ad  majora,  ac  tandem  in  in- 
ferni  supplicia. 

Qui  timetis  Dominum,  credite  illi  fide 


ENAKKATIO    IN    CAP.    II    I.IBHI    ECCLESIASTICI. 


AIIT.    II 


17 


Jnfoh.  II, 


Itehr.w.it. 


formata.  \am  fidos  sinc  carilat<'  ct  opere  A  ininum  universorum,  cl  scilolc  fjuia  mtl- 
bono,  est  niortua.  Aeccdenteni  aulem  ad  liin  speravi/  in  Domino  spc  formala,  et 
Deiim  oporlet  credere  quia  est,  et  quod  co«/imms  e.s/,  id  est  cf feclu  spei  sua5  priva- 
iniiuirentibiis  se  remunerator  sil,  ut  ad  lus.  Spes  eniin  est  certa  e.vspectatio;  nec 
llebiieos   legilur.   Iilcirco  suiijungilur 


•t 


WPar.w 

SO. 


non  evacuabilur  merces  veslra  :  id  esl, 
pra-mium  veslriim  non  eril  vacuiim  aiil 
inane.  sed  gloriosum,  plenum,  el  scmpi- 
lerniim.  Idco  scripliim  esl  :  Gredilc  in  Do- 
miiio  Deo  vcstro,  cl  scciiri  eiilis.  Dciiiiiue 
trcs  siinl  viiiiitcs  llicologica>,  i|uiiius  po- 
tissime  coliliir  Deus,  videlicel  fides,  spes, 


aliqiiis  spcrans,  quantum  est  e.x  parle  Dei, 
leliiujuilur.  Verumtamen  c.\  piopria   fra- 
gililale  el  libeiiatc  polcsl  peccare.el  bono 
sperato  fruslrari  :  idco  spci  dcbct  esse  li- 
iiiMr    :iiliiii\lns,    iit    cciiitiido   conridcntiie 
sil   e.\  paitc  olijccti.  liiiior  vcro  e.\  paiie 
siibjccti.  Idco  ail  I'iopli(ia  :  Spcrcnt  iii  te  /-j.  ix.  ii. 
qui  noverunt  nomen  liiiiiii.  qiioniam  iion 
eaiilas.   Poslquam  ergo  admonuit  nos  ad  B  dereliquisli  qiiwrentes   tc.  Duminc:  item- 
9        fidcm,  lioiialur  ad  spem.  Qui  limetis  Do-      que,  rniversi  (|iii   sustinciil   lc,  non  con- /'». xmv, 3. 
minum,  sperale  in  il/um  spe  formala  :      fuudenliir.  rnde  ail  Aposlolus  :  Spes  non   flom.v.s. 
quod  insinuatur  per  hoc  quod  ait,  Sperale      confundil.  Kl   de   conlidciile  in  Domino 
iii  illum.  hoc  esl,  bene  vivcndo  c.xspcclalc      mulla   magna  asseril  Jercmias  :  Kril.  in- /er. ivu.s. 
ab  eo  a?lcrnam  saliilcm,  el  in  ejus  pielale      quiens,  lanquam  lignum  quod  planlalum 
/»r.ivii,7.  ac  ope  confidite.  Bencdiclus  enim  vir  qui      est  secus  decursus  aquarum,  quod  ad  hii- 
confidit  iii  Domino,  cl  erit  Dominus  fidu-      inorem  millil  radices  suas,  ele. 
cia  ejus.  ul   apiid  Jercmiain   scribilur.  £/  Qais  enim  permnnsit  in  mandalis  cji/s.       12 

tn    ub/ec/a/iom')a   vcnie/  vobis  miscricor-      cl  ilcrcllc/us  esl?  ^dtxn  inter  celcra  conli- 
(lia  :  id  est,  effectum  divinte  pietatis,  ul-      uciin  mandala,  ut  persevercmus  iisque  in    Maith.x. 
pole  dona  grati;e  in  piiescnli,  et  dona  glo-      fiiicm.  Imo  fidelissimus  ac  liberalissimus  --•""•'^- 
ria"  in  fuluro,  deleclabiliter  adipisccmini.  G  Dcus,  nequaquam  deseril  servos  suos  con- 
Propler  quod  asserit  Isaias  :  Deus  jiidicii      slanles,  sed  ultra  condignuin  juvat,  dilal, 
Doniiiiiis,  lieali  oiiincs  (iiii  e.\speetant  euin ;      remuneral  eos.  E/  ijuis  invocaci/  il/um.ct 
el  Psalmista  :  Dciminc  virtutiim.beatus  lio-      ilcspc.rit  cum?  Nullus  utique,   dummodo 
mo  <|ui  spcrat   in  W.  Qui  timctis  Domi-     salubriler  et  perseveranter  oraveril.  .Ncin- 
//«///,  (/////y(7(' )7/«//i  .quia  caritas  csl  viitus      pe,  ut  ail  Salvalor.  Oporlel  scmp<'r  orare,   /.«c.iviu, 
dignissima.  adqiiam  et  ad  ciijiis  actionem      et  iion  (lcficcr(>.  Oiii  rtiisiis  lcslaliir  :  Om-  ',•..,     .„ 
celera»  virtules  cum  actibus  suis  snnl  re-      iiis  (|iii   pctit.  .icci[)it.  \Aoo  per  lociiin  a 
fercnda? ;  nec  sine  ea  sunt  meritori;e,qiio-      majnii  lioe  probat,  <liecn(io  :  Si  vos  <iiium    /«ij.  13. 
niam  ipsa  csl  vila.  fornia,  verte.\,  molri.x,      sitis  iiiali,  noslis  bona  <lala  dare  filiis  ve- 
cl   imperalri.v  vii  tiilimi :  cl  iUuminabun-      slris,    quanlo    magis   Paler   vesler    coele- 
lurcor/lit  1'cslru.  .\mor  iiamqiie  conjiingit      stis  <i;il)il  spiritum  honuni  pi-lenlihiis  se  ? 
amanlem  amalo,  (i  pidprioriiin  biiiioiiim  D  Scd  inlclligcii(l;i  siint  li;cc  dc  invocaiitibus 
communieali<)n<'m  |iiodiieil.l'nde  el  aman-      I)<Mim,  hoc  csl  de  liis  qni  inlimo  cordis  af- 
tiuin  se  esl  <-adem  velle  el  nolle;  nec  ulla      f<'clu  imploranl  miserieonliam  ejiis.vilan- 
virtiis  lam  direcle  el  inlime  unil  inentem      do  (pue  siint   offensiva  ipsiiis.  Peccalores 
cum  [)<■<),  ul  carilas.  Di.nis  aiilein  csl  sapi-      naniqiie  in  peccandi  proposilo  p<Msisl<>n- 
enlia  Iiix(|ue   immensa  :  idcirco  per  <IiI<'-      les  Dciis  iion  ;iudil.  iil  iii  Joanne  habelur.   Joann.ix. 
Ctionem   fit   hoino  aptissimiis  ad   siiscipi-      Si(|iii(lcm    (jni    (lccliii;it    ;iiir<>m  siiam.   nc  ^'p^ 
en<lum   illiiminationes  di\iiias.  \',\  (]ii;iiilo      ;iu<li;il  lcgcm.  <ir;il  io  cjiis  cril  <'xs<'eral)ilis.  »»>iii, ». 
piirius  alqiic  l<'iv<'ntiiis  diligil,  laiilo  co-      (^lualiler   aiil<'m   <l<'bcamus  Deum   rogare, 
piiisiiis  illiistratur.  docemur  o.xemplo  rcoruin,  qui  pro  corpo- 

II  l^cijticitc,  filii.   iiiiliitiics  liiiminuin.    i<l      rali   vil;i  <'<)ns<'rv;in<l;i.  ju<ii<'<'m  (l<'pre<'an- 

esl,  0  filii,  considcralc  ct  legilc  facta  ho-      lur  l<'ii<'niiin,  iil  Gliiimeiis  plenius  siiibil. 
T.  s.  2 


l:  »k,  13. 


Pt.LXXXUi. 

13. 
10 


18 


ENARRATIO    IN   CAP.    II    LIBRI   ECCLESIASTICI. 


ART.    11 


Nalium  I 
9. 
Ps.  cxix,  I 

ro4.  111,13 


1.3  Quoniam  pius  in  sua  nalura,  et  niise- 

ricors  in  eflectu,  est,  Deus.  Dicitur  autem 
misericors,  quasi,  miserum  cor  habens,  id 
esl  compassivum  in  aliorum  miseriis,  ut 
loqiiitur  Damascenus.  Et  sic  Deus  non  est 
misericors  in  deitatis  natura,  qiuim  inva- 
riabilis  impassibilisque  e.xsislat;  sed  pcr 
simililudinem  operis,  quia  e.x  sua  natura 
miserias  hominiim  relevat.  Et  remittit  iii 
tempore  tribulationis  peccata,  his  qui  in 
tribulatione  petunt  sibi  ignosci.  non  ex 
solo  servili  timore,  et  trilnilationeni  suam 
pro  suis  peccatis  aH|uanimiler  paliunlur. 
In  lalibus  enim  non  judical,  nec  vindicat 
Deus  bis  in  id  ipsuin.  Hinc  Prophela  fate- 
tur  :  Ad  Doniinum  quum  Iribularcr  clama- 
vi,  et  exaudivit  me.  Unde  in  Tobia  fer- 
lur  :  Benediclum  est  nomen  luum,  Deus 
palrum  noslrorum;  quoniam  quum  iralus 
fueris,  misericordiam  facies,  et  in  tempo- 
re  tribulationis  peccata  dimittis  his  qui 
invocanl  te.  Et  protector  est  omnibus  ex- 
quireutibus  se  in  veritale,  id  est  in  vera 
fide  et  bona  conversatione.  Est  enim  veri- 
tas  vitee,  veritas  doctrina,  verilasque  ju- 
stiti8e:in  quibus  tribus  veritalibus  oportet 
Deum  e.xquirere,  invocare,  et  colere.  Qui 
vero  adhuc  in  morlali  est  culpa,  invocet 
neum  pro  remissione  culpfe,  infusioneque 
gi'alia\  faciendo  quod  esl  in  se,  hoc  est 
praeparando  se  ad  indulgenliam  et  gratiae 
infusionem,  per  vilioium  congiuam  fu- 
gam.  Qui  enim  de  prseteritis  ciilpis  non 
dolet,  nec  eas  de  cetero  vitare  proponit, 
prorsus  indignum  omni  vi^nia  se  facit  ac 
gralia. 

ii  Vw  duplici  corde  :  id  est,  seterna  dam- 

nalio  debetur  ac  imminet  ciinctis  homi- 
nibus  qui  habent  cor  plica  diiplieilalis 
infeclum,  hoc  esl  simulalione,  hypocrisi, 
versutia  sordidum.  Atque,  ul  ait  Glossa, 
duplex  corde  esl,  qui  vult  placere  Deo  et 
mundo,  et  qui  vull  gaudere  modo  cum 
sa^culo,  et  postea  regnare  cum  Chrislo,  et 
qiii  vult  vitiis  carnis  insistere,  et  tamen 
spirilualia  consequi  bona.  In  his  verliis 
nolutur  et  reprehenditur  eulpa  cordis.  De- 
inde  reprehendilur  culpa  oris.   Et  labiis 


A  scelestis,  id  est,  his  qui  habcnt  labia  viliis 
depravata,  nec  debile  vilant  linguae  pec- 
cala,  ul  sunt  juramenla,  perjui-ia,  delra- 
ctiones,  susurrationes,  maledictiones,  et 
discordiae  seminationes.  Sequitur  de  vitiis 
operis.  Et  manibus  malefacientibus.  Per 
commissionem  operis  vitiosi,  intelligilur 
omissio  operis  virtuosi.  Magis  quoque  ex- 
primiliir  maniis,  qiiain  aliud  menibrum, 
ijuoniam  inaniis  est  organum  orgaiioriim. 
Ideo  quod  de  manibus  male  agentibus  di- 
citur,  de  ceteris  quoque  peccantibus  mem- 

B  bris    aecipitur.    Et  peccatori    ingredienti 
lcrram,  id  est  inter  homines  conversanti, 
duabus  viis,  id  est  apparenlibono  et  exsi- 
slenli  malo,   hoc  esl   in   ficla    juslitia  et 
duplicata  inlenlione,  qui  duobus  dominis  Maith.\t, 
vult  servire.  De  talibus  Uominus  loquitur  -*■ 
per  Osee  :  Divisum  est  eor  eorum,  nunc  osee  ^.i. 
inleribunt. 

I Vt?  dissolutis  corde,  id  est  vagis,  inti-       is 
moralis,    indomilis,  et   lascivis,   qui  non 
credunt  Deo  fide  formata,  et  ideo  non  pro- 
tegentur  ab  eo,  id  esl,  justo  judicio  permit- 

C  tenlur  cadere  in  diversa  peccala,  deinde 
in  lormenta  gehennte  corruere.  Ligandiim 
est  eigo,  et  figendum  cor  in  Deo  vinculis 
carilatis,  clavis  timoris,  ancora  spei,  re- 
gula  fidei,  el  grali?e  firniitale,  quum  dicat 
Aposlolus  :  Optimum  est  gratia  stabiliri  Hebr.w». 
cor.  Et  Psalmista  precatur  :  Confige  timore 
luo  carnes  meas.  Vw  his  qui  perdiderunt  i^o. 
sustinentiam,  id  est  palientiam,  qui  victi 
sunl  ab  ira,  Iristitia,  seu  impatientia  sua. 
Quemadmodum  in  virtule  palienti»  con-  z„c.  xsi, 
sislit  possessio  anim»,  ita  in  vitio  impa-  ''■ 

D  tientiae  consistit  perditio  ejus.  Ideo  docet 
.\poslolus  :  Noli  vinci  a  malo.  Et  qui  de-    nom.m, 
reliquerunt  vias  rectas,k\  est  observantias  "'' 
pra?ceplorum,  et  diverterunt  in  vias  pra- 
(1(7.5,  corruentes  a  virtutibus  in  pcccata,  qui 
non  perseverant  usque  in  finem. 

Et  quid  facient,  quuni  inspicere  ccepie-  \1 
rit  Dominus?  id  est,  quo  fugient,  aut  qua- 
liter  evadcnt,  quum  Deus  cceperit  eos  ju- 
dicare,el  per  effeclum  ostendere,  se  eorum 
peccata  cognoscere?  sicut  et  felicissimus 
Christi  pra>cursor  dixit  quibusdain  :  Geni-  Zuc.  m,-. 


Ps.. 


tG 


fl 

II 


E.NARUATIO    l.N    CAl'.    II    I.IBRI    ECCI.ESIASTICI. 


ART.    II 


19 


iniiia  viperai'um,  qiiis  (islcndil  \nbis  rugo- 
re  a  vfntiiia  iia  ? 

18  Qui  timent  Doininum,  non  erunf  incre- 
dH/i/es  rerlto  illius.  id  esl,  verbis  Dei  seii 
Scripluris  non  erunl  incrcduli.  inio  inlel- 
lcclum  suuin  auclorilali  Scriplurae  humi- 
liter  siibdenl.  nec  eriint  in  sensu  proprio 
iininansivi;  li  ijui  (lilii/intl  illum,  conser- 
rdbuiit  viam  illius,  id  esl.  legein  ejiis  im- 
piebiint.  Dileclio  namquc  oliosa  non  est. 

jo,mn.\<v.  Ifleo  ait  Salvator  :  Si  (juis  diligil  me,  ser- 
inones  incos  servabit.  Ideo  scriplum  est  : 

Uu.u,,.. ».  Il;ec  esl  caritas  Dei,  ut  mandala  ejus  cii- 

/Airf.iM.is.  slotfiamus.  lit  denuo  ait  S.  .Idannes  :  Non 

diiigamus  verbo,  neqiie  iingua,  sed  opere 

19  cl  verilatc.  Qiii  limenl  Dominum  filiali 
aut  iniliali  timore,  inqtcirent  ijuw  hencpla- 
lila  suiil  illi.  Sunt  enim  soiiiciti  vitare 
offensam  Dei,  ideo  diligenlcr  inquirunl, 
discunt,  considerant,  qiiid  Dcus  ab  eis  re- 
qiiirat.  nc  e.\  ignoranlia,  ncgligentia,  aut 
inobedicnlia  rci  reddantiir.  Jit  ijiii  ilili- 
i/unt  eum,  replebunlur  leije  ipsius.  id  esl, 
medilationc,  memoria.  adimplelinnc  iegis 
diviiuc,  siia   implcbunl   corda,  jii.xla  quod 

/'i.  1.  j.    icgitiir   :    lii    lcge   Domini    volunlas   ejiis, 
el  in  iege  cjiis  meditaliitiir  dic  ac  iioclc. 

Pi.c.x\m.  Talis  ctcniin  ait  c.\  corde  :  Boiiiiin  milii. 

'*■  Dominc.  lc,\  oi'is  lui.  siipcr  iiiillia  aiiri  cl 

argcnli. 
io  (Jiii  timenl  Dominum,  imeparahunt  cor- 

ila  sua,  id  esl,  ad  graliarum  ciiarismala  et 
spiriliialcm  prolecliim  disponenl  se.Qiiiim 
ciiiiM  iiiliil  aiiiid  impcdial  iios  a  virtiilum 
iiirusione  ac  incremcnto,  nisi  propria  ciil- 
(la,  timor,  eo  ipso  qiio  sdllicile  vitat  pec- 
ealiiin,  disponit.  a|)lal.  di^Miificat  inentem 
mctuenlis   ad  cliarismata    Dci  omnia    tri- 

buenlis.  Et  in   rouspcrtu  illius  siiiirli/irn- 

liunt,  id  esl,  ab  omni  culpa  piirgabunl  et 
prseservabunt,  animas  suas,  cl   ad  \iilu- 


.\  lum  pcrfcclioucm  pcilingerc  coiiabiintur, 
sicul    per  .Moyscn   Dominiis    sjppe   di.\il   : 
Sancti  crilis,  quoniani  ego  sanctus  sum.  i„.\i.n. 
l'nde  locpiittir  Cliiistus  :   Eslole  peifecli,  «^f^.t". 

,,  ■  :.i6:xji,8. 

sicut    et    1'alcr   vcster   coeleslis    perfcclus    uaiih.y. 
est.  Ad  hoc  horlaliir  nos  Paulus  :  .Muiidc- *f;,. 

llCor.  VII, 

mus,   inqiiil,   nos  ab  oiimi  inqiiinamento  i. 
carnis  cl  spiiilus.  pcrficicntcs  sanclifica- 
lionem  in  limore  Dei. 

Qui  limenl  Domiiium,  custorliuul  mau-       t\ 
ilala  illiu-s :  sieut  in  1'salino  canlalur  :  Hca-  i's.  ^\<.  i. 
tiis  vir  qui  timel  Dominum:  in  mandalis 

B  ejus  volel  nimis.  7iV  paliriiliam  habelnint 
m  oiniii  lcnlatione  et  adversitale.  i/.s-yw  «rf 
iiispcctioiiem  illius,  id  est,  quoiisquc  ad 
beatificam  Dei  visionem  pertingant ;  vel, 
Isque  ad  inspectioncm  Dci,  id  esl,  qiioiis- 
(}iic  Dciis  dignanler  eos  ac  pie  inluealiir 
ad  criiendum  a  cunclis  advcrsis,  juxla  il- 
liid  :  l'^xspecta  Dominum,  el  liberabit  te.  rror.w. 
Dicenles  :  Si  poeiiitenliam  iion  efjerimu.s,  '"  ,»,» 
iiicidcmus  in  manus  Domini,  et  uon  in 
manus  hominuni,  supple,  lanlum  :  id  est, 
propter  pi^ccala  nostra  damnabimur,  nisi 

(]  picnitucrimus  de  eisdem.  Ideo  in  Kvaiigc- 
lio  Verilas  conleslatur  :  Nisi  poenitenliam    /,.«•.  xni, 
cgcrilis,   (unncs   simililcr  peiibilis.  Oiiod''''' 
aiilcm  pieiiilendo  polerimiis  maiium  (li\  i- 
ni  rigoris  evadere,  paiidil  siibdenilo  :  Sr-       2:1 
cu/iilum   r/iim    maijiiiluiliiirm    ijjsius.   id 
esl.  quain  infinila  esl  inajestas  alque  ju- 
slilia  Dei,  sic  et  misericordia  illius  cum 
ijj.fo  csi.  id  esl,  tam  imincnsa  esl  pietas 
cjus,  quiim  iitiaqiic  sil   ipsc  Deiis  jusliis, 
inagnus,   misericors.  Idco  ail  Psalmisla  : 
Scciindiiin  alliliidincm  co>li  a  tcrra,  cor-  /••.om.ii. 

D  roboravit  misericordiam  siiain  supcr  li- 
mentes  se.  Nunqiiam  ergo  esl  desperan- 
dum,  qiiiim  bonilas  el  misericordia  Dci  in 
infinitum  excedanl  noslram  omnem  ini- 
(|uilalciii  cl   cnlpain. 


20 


ENARRATIO    IN   CAP.    III    UBRI    ECCLESIASTICI.    —   ART.    III 


ARTICULUS  III 


ELUCIDATIO    CAPITULI   TERTII    :    FILII   SAPIENTI^,   ECCLESIA   JUSTORUM. 


1. 


Ps.  I-XXXVI, 
3. 

Ephes.  V, 
2S,  27. 


DE  ciiltu  latrise,  qui  cxhibendus  esl  Deo,  A 
traelatum  esl  in  duobus  primis  capi- 
tulis;  nunc  de  cullu  dulise  parentibus  im- 
pendendo,  specialiler  agilur.  Aliqua  tamen 
aiia  inserunlur. 

1  Filii  saijicntiiv,  id  esl  fideles  amanl.es 
sapientiam,  el  sludio  ejus  sincere  intenli, 
seu  adoplivi  lilii  Sapienlia3  increatas,  cc- 
clesia  justorum,  id  esl,  tales  sunt  congre- 
gatio  vere  electa,  el  juslorum  collectio.  De 

Ps.cM.x,  qua  in  Psalmo  :  Ganlale  Domino  canticum 
novum,  laus  ejus  in  ecclesia  Sanctorum. 
HiBC  est  civilas  Dei  el  vera  Jerusalem  :  de  B 
qua  canlamus,  Gioriosa  dicta  sunt  de  te, 
civitas  Dei;  et  de  qua  uno  modo  e.\ponilur 
illud  Apostoli  :  Ghrislus  dile.\il  Ecclesiam, 
et  Iradidit  semetipsum  pro  ea,  ut  exhiberet 
sibi  gloriosam  Ecclesiam,  non  habenlem 
maculam  neque  rugam.  Porro  filii  super- 

Ps.xxv.s.  bise,  filii  insipientiae,  ad  malignanlium 
speclanl  ecclesiam,  ad  Babylonicam  civi- 
tatem.  El  nalio  illorKin,  oLicdiciilia  cl  di- 
lectio  :  id  esl,  filii  tales  et  generalio  tam 
elecla,  ita  inlenti  ac  dediti  sunl  obedien- 
tiee  et  caritali,  ul  abstraelive  dicanlur  obe-  G 
dientia  el  dih^ctio,  id  est  vakle  obedienles 
et  carilalivi,  sicul  de  homine  mullum  con- 
solatorio  ac  dileclo,  dicimus  :  Tu  es  con- 
solatio  mea,  et  amoi'  meus. 

2  ,Judiciuin  jialris  audile,  filii  dilecli.  Per 
palrem  inleliigil  vel  Deum  omnium  cre- 
atorem  :  cujus  judicium,  id  est  dictamen 
seu  decretum  justiti»  ejus,  omnes  diligen- 
tissime  debcmus  adverlere.  Yel  pcr  palrem 
designat  se  ipsum,  tanquam  doclorem  prse- 
cipuum.  Et  sic  facile,  obtemperando  divi- 
nis  prajceplis,  ut  salvi  sitis  :  juxla  iliud,  D 

.i/ii((A.xix,  Si  vis  intrare  ad  vilam,  serva  mandala. 

3  Dcus  ciiiin  /lonoravil  palrem  in  filiis,  id 
esl,  paientes  carnales  ac  spiriluales  a  fi- 


liis  ac  subdilis  honorari  prsecepil,  juxla 
illud  in  Exodo  :  Honora  palrem  luum  et  ExoiI.  -. 
matrem,  ut  sis  longaevus  super  terram.  '"' 
Aposlolus  (juoque  :  Filii,  inquil,  obedile  Coioss. 
parenlibus  veslris  per  omnia.  Sunl  ilaque  '"■ 
honorandi  ex  corde,  cum  exleriori  reve- 
rentioe  signo,  ct  obeditione  in  liis  quse  ad 
curam  domesticam  el  praesidentiam  perti- 
nent  eorumdem.  Et  judicium  matris  ex- 
quirens,  id  esl,  cxigens  adimpletionem 
sententiee  suae  seu  jussionis,  quani  dedil 
de  matre  carnali  ac  spirituali,  et  prseser- 
tim  de  sancta  matre  Ecelesia  honoranda, 
in  observantiis  prseceptorum  ipsius,  fir- 
mavil  in  fi.lios, id  esl,  prsemialionem  hujus 
adimpletionis  seu  Iransgressionis  firmiler 
exercuit  et  monstravit  in  prole  ac  sub- 
ditis  :  qiiia  gloriosum  dal  pr;pmium,  ho- 
norem  et  obedientiam  exhibentibiis  suis 
parentibus,  inobedientibus  vero,  damna- 
tionem  gravissimam.  Nam  et  lcste  Philoso- 
pho  :  Deo,  parentibus  et  magislris  nemo 
polest  reddere  aequivalens  seu  condignum. 

Qui  diligit  Dcuin,  e.xorabit  pro  pcccalis.  4 
Ei  qiii  diligit  Deum  per  caritatem,  cuncla 
mortalia  sunt  dimissa,  ad  minus  quantum 
ad  culpam,  quamvis  de  hoc  cerlitudinem 
ipse  non  habcal,  nisi  ex  revelatione.  Talis 
ergo  oral  pro  peccatis  mortalibus  suis  prse- 
tcrilis,  ut  sibi  dimiltanlur  quoad  culpam, 
si  adhuc  in  eis  exsislit.  Si  aulem  dimissa 
sunt  quoad  culpam,  orat  ut  sibi  dimitlan- 
tur  quanlum  ad  poenEe  reatum,  vel  partim 
aul  in  tolo,  aiil  simul  vel  successive  :  quod 
eliam  orat.  quamvis  nondum  dimissa  sint 
([uantum  ad  ipsam  offensam  seu  culpam. 
Rcmissio  quippe  mortalium.  quoad  cul- 
pam,  fit  simul;  remissio  aulcm  quoad  poe- 
nam,  polest  et  simul  fieri  ct  successive. 
Pro  culpis  demum  vcnialibus  et  quotidia- 


ENAnitATIO    IN    CAP.    III    l.iniil    ECCLESIASTICI. 


AIIT.    III 


21 


nis,  in  qiiibiis  sciinns  nos  osso,  iino  qiuis 
oinnos  et  singulas  advcileri'  non  vaicmiis. 
jiigiler  orare  egemus, et  diceie  eiini  P.salmi- 

/'...viiM.i.i.  sla  :  Ab  oceullis  meis  munfla  mo,  Domini'. 
Pro  peccalis  oliam  pro.ximnrum  ot  lotius 
Kcciesiae,  imo  vivorum  ac  morluorum,  de- 
ijomus  orare  assidue.  proul  carilas  Doi  el 
pii).\imoruiii  requiril.  Et  coiilinehit ,  id  esl 
pi;esorvabit,  se  ab  illis,  pula  a  recidivo, 
no  Doum  super  omnia  incomparabililor 
liiloctiim  (iffondal,  inhonorol.amillat.  Nam 
et  viilnera  repotita  sunl  graviora.  I']t  pco- 
nilore,  csl  prfclerita  peccata  deflore,  ao 
(leflenda  non  ultra  incidere. 

Et  iii  oraiione  dienim  e.raiidiclio-.  Iloc 
Iriplicitor  pnlost  inleliigi.  Primo,  In  ora- 
tiiino  dicniiii.  id  est  in  oratione  per  dies 

/.iir  \Mii  multos  staliiiilor  continiiala  ('oporlot  oniiii 

'  porseverantcr  orarc),  o.\aii(liotur.  Secundo. 

In  oratione  dierum  gratia>,  quoniam  vido- 
licot  liomo  osl  in  slatu  saliitis,  ot  orat  o.x 
caritalo.  Tertio,  lu  orationo  dieriim,  id  osl 
fusa  pro  felici  adeplione  diei  aeternitatis, 
soii  vila"  a^torna>  :  quw  por  dios  pliiiali- 
lor  e.xprimi   solel,  juxla  illiid   in  PsaliiiM, 

Pt.  xc,  ii..  Longitiidino  dionim  implebo  oiini :  isliid- 
i'r,jr  III  qiio  in  Proveibiis,  Loufiitiidii    dioiiiiii   iii 

"■■  doxlora  ojiis. 

3  El  sicut  qui  thesaurizat,  ita  qui  liono- 

rificnt  mntrein  suam  :  id  ost.sicul  thosau- 
rizans  congregat  sibi  opiileiiliain  lompn- 
ralcm,  et  sa>cularilcr  agit  prudenler;  sic 
(jiii  matrom  carnalem  el  spiriliialom  vo- 
noraliir,  vore  sapiontialilor  (ijioialiir.  ot 
spiriliiales  sibi  reponil  divilias,  morilo 
recopturus  pro  eis  abiindanliain  priPinio- 
riim.  L'nde  ail  Salvator  :  Tliesaurizatc  vo- 
bis  Ihesaiiros  in  ccolo.  Qiii  honornl  jMlrcin 
sinnn,  /iiciindnlntiir  iii  /iliis,  id  csl,  filios 
discipliiialos  et  bonos  habebil,  in  (piibiis 
iiiorilii  piiloril  gloriari.  Nam  siciil  ipse 
liatrcm  lionoral,  sic  filios  siios  vorbis  ol 
l.iclis  a'ilifical.  Filii  qiioqiie  froiiiionlcr 
scqiiiintiir  siiorimi  moros  paronliiiii.  Siiiii- 
lilcr  (|iii  siipcrioribiis  suis  dignc  (ilicdil, 
moroliir  obodicntos  habcrc  discipulos  ae 
silbjcclos.  El  iii  dic  iiriitiiiiiii  snir  c.inii- 
i/icliir.  (|iMim  sil  virluosus  ol  oxomplaris, 


.Vallli.  V 


.\  aliosquo  ad  virliiles  induccns.  rndo  ol  pro 
illis  oxaiidiliir  frcquontcr:  sompcr  aiiloiii 
pro  se,  lompore  scilicet  opportuno. 

Qui  honorat  }jatrein,a.\\\  otiam  malrom.        7 
vitn  vivet  longiori  :  quod  ccrliim  cst  dc 
vita  gratia?  in  praescnti,  et  vita  gloria>  in 
fuliiro.  Sa-po  quoqiio  implelur  do  vita  na- 
Uira>  in  corporo.  siciil  iu  Kxodo  hoc  ipsuiii 
pro  pra»mio  cst  e.xpressum  :  Honora  pa-  Exod. ««, 
trem   et  malrem,  ul  sis  Ionga?vus   siipor  ''■ 
torram.  Qiium    enim  proles  a  parentibiis 
habeat  esse,  congruum  est  ut  honorando 

B  principia  sui  esso,merealur  ac  habeat  diii- 
liirnius  esse  ct  vivere  in  hac  carne;  el  qiii 
inobedions  cxslal  parenlibiis.oitiiis  do  Iiac 
vita  auforalur.quia  ingraliis  est  principiis 
sui  esse.  Interdiim  lamen  ex  alia  caiisa 
alitor  accidit.  juxla  occultam  divini  dis- 
pensationem  judicii,  quod  penelrari  ne- 
quit  ab  homine.  Et  gui  obedit  patri,  rc- 
friijcrahil  malrcm.  De  carnalibiis  patro  ac 
niatre  hoc  accipi  polesl  :  quoniam  uxor 
diligens  lam  filium  qiiam  maritum,  gaii- 
dot  tam  dc  filii  obodionlia  virtuosa.  quain 

C  de  inarili  siii  honorc.  Rofrigoratur  quoqiio, 
spe  bona  confidens  quod  sicut  filius  suiis 
obodil  prnprio  patri.  sic  qunque  obivlilii- 
rus  sil  sibi.  S|iiriliialilor  voro.  ipii  nbodil 
pra?lato  seii  DeoCreatori,  refrigeral  atquo 
laetificat  matrom  suam  Kcclesiain. 

Qiii  limcl  Domiiiiim  filiali  aiil  iniliali  8 
limore,  honorat  parentcs  carnales  et  spi- 
ritiialos,  ne  per  divini  Iransgrossioncm 
pra?copli  Doiim  offendal,  ciijus  nffoiisam 
siimnic  abhorrct;  ct  i/uasi  dominis  servict 
his  /jui  se  f/cnucrunt  in  esse  naliirtp,  sci- 

D  licet  parenlibus  carnalibus,  loco  et  tempn- 
re  opporliino,  vel  in  osso  fidoi  ac  gralia\iit 
pra-lalis  ot   pra^dicaloribus,  sioiit  (|iiibiis- 
dam  scribil  .Vposloliis  :  In  Chrislo  pcr  Kvan-    i  Cor.  i», 
goliiim  ogo  vos  goniii :  ol  riirsiis  noiiniillis.  ' '■ 
I''ilinli,  qiios  ilcrum  partiirio.  Sio  (|iini|iio   i;,iiniiv, 
Doiis  pra>serlim  nos  gonoral,  juxla  illiid  :  '  "• 
Vnluiilaric  gcniiil  nos  vorbo  vorilalis.  Do-  ja(oi>.>,i*, 
irK|iic.  qiiam  cminciilcr  lalcs  siiil  honoran- 
di.  |ian(lil  .Vposloliis,   ln(|iioiis  :  Oiii  beno  i rim.v.tT. 
|)iiesiinl   prosbylcri,  diiplici  linnnrc  digui 
liaboanliir,  maximo  (|ui  lalinraiil  iii  Noiim. 


ENARRATIO   IN   CAP.    111    LIBRI   KCCLESIASTICI.    —   ART.    111 


Matlh.\\\, 
28-30. 


10 


n 


Gen.  i.\,26 
27. 

Jbid.xwn 
28,  20. 

Ibid.xu\ 


llaquo  sorviet  eis  i»  o-perc  et  sermone,  A 
i(i  est,  faciendo  et  loquendo  quod  sibi  in- 
junxerinl ;  vel,  In  opere  et  sernione,  id 
est,  non  solum  per  efrectum,  sed  et  per 
locutionem  prolestabilur  se  paratum  illis 
servire.  Quocontra  in  Matlha?o  in  parabola 
legitur  :  Homo  quidam  hahebat  filios  duos, 
el  di.xit  ad  primum  :  Fili,  vade  operari 
hodic  in  vineam  meam.  At  ille  respon- 
dens,  ait,  Nolo.  Posfea,  pffinitenlia  duclus, 
abiit.  Accedens  autem  ad  alterum,  dixit 
similiter.  At  ille  respondens,  ait  :  Eo,  do- 
mine;  et  non  ivit.  Ei  omni patientia,  ila  B 
quod  propter  laborem  et  difficultatem  ob- 
sequii  non  murniurabil,  nee  eonlrislabitur 
contra  cos.  Iino,  si  in  exseculione  injiincti 
operis  corripiatur  ab  illis,  sive  juste,  sive 
injusle,  a>quaniuiiter  feret,  nec  debet  con- 
tra  parentes  conlendere. 

Honora  patrem  tiium  carnalem  el  spi- 
rilualem,  ut  .supervoiiat  lihi  bencilictio  a 
Deo,  id  esl,  dona  gratije  in  prsesenti,  et 
bona  gloriee  in  futuro  multiplicifer  conse- 
quaris  ab  eo,  imo  et  sufficientiam  in  ter- 
renis.  Et  lienedictio  illius  in  novi.ssiino,  id  C 
esl  finaliler  et  eeternaliter,  inanel  :  quia 
de  statu  gratioe  transferfur  ad  pleniludi- 
nem  gloriae.  Bencdictio  patris  firiuat  do- 
7nos  filiorum,  id  est  imprecatio,  qua  pater 
carnalis  aut  spiritualis  iinprecatur  bona 
filiis  aut  subditis  suis  :  quse  impreeatio 
solet  sorliri  effectum  auctoritate  et  virtufe 
patrum,  seu  ratione  ministcrii,  et  praeci- 
pue  ex  gratia  Dei.  Sic  enim  Noe  benedixit 
Sem  et  .lapheth.  et  Isaar  Jaeob,  Jacob  quo- 
que  duodecim  Palriarchis,  ut  patet  in  Ge- 
nesi.Non  tamen  sunt  omnes  electi,  qui  sic  D 
benedicMntur  a  patribus  :  quoniam  bene- 
dicfionis  (•ffeetu  faciunt  se  indignos,  aut 
non  perseverant  in  iilo.  Benedictio  igifur 
palris  firmat  domos,  id  esl  posteros  aut 
habitacula  filiorum,  qui  femporalia  aut 
spirifualia  aut  ulraque  ?.ovWnn\\iv .  Malecli- 
clio  autem.  inatris  cradicat  fundamcntn , 
id  est,  stabilitatein  sobolis  sibi  rebidiis 
exstirpat.  Proies  enim  multa  suscepit  a 
matre,  et  propter  prolem  mulla  passa  est 
maler  :  ideo  perieulosa  est  imprecatio  qtia 


mater  filiis  aul  filiabus  suis  mala  impre- 
calur,  quia  frcquenter  effcclum  sortitur  : 
quemadmodum  in  libro  de  Civifate  Dei 
rccifat  Augustinus  do  muliere,  quae  fuit  in 
Cappadocia  :  qu;e  quum  seplein  filiis  suis 
sibi  inobedientibus  maledixisset,  mox  hor- 
ribilem  capitis  incurrerunt  tremorem. 

Ne  glorieris  incontumelia  palris  tui,  id  12 
est  in  inhonoratione  ipsius;  non  csf  eniin 
tibi  (jloria,  scd  confusio  :  id  esf,  contumc- 
lia  patris  tui  redundat  in  te.  Et  valde  con- 
fusibile  tibi  esset  gloriari  in  conlumelia 
patris  fui,  cujus  adversitati  compati  de- 
bes,  nec  doridere  eumdem ;  sed  potius  e.\- 
eniplo  Sem  et  Japhoth,  oporiro  quod  ve-  Gen  ix,23 
rocundabile  seu  inhonosfum  ost  in  patre 
tuo  carnali  aut  spiriluali.  nisi  in  quantum 
caritas  aul  justilia,  pro  cura  et  salute  pa- 
fris  lui  quid  aliud  oxigat.  Gloria  cnim  Iio-  1.3 
ininis  e.c  honore  patris  :  id  est,  veneratio 
patris,  glorinsa  et  honesfa  est  filio,  qui 
esf  aliquid  patris,  et  in  quo  pator  manet 
sicut  radix  in  ramo,  principium  in  princi- 
piafo,  et  causa  in  suo  effectu;  solenfque 
filii  parentum  vesfigia  sequi.  Et  dedecus 
filii,  pater  sine  honore  :  quia  inhonorafio 
parentum  redundat  in  prolem,  quum  et 
ipsa  in  priinis  teneafur  providere  pro  pos- 
se,  uf  parentes  sui  honeste  traclentur.  — 
Et  referenda  sunt  omnia  ista  etiam  ad  spi- 
rifuales  pafres  ac  subdilos.  Turpe  quippe 
ef  confusil)ilo  est  inforiorilnis,  si  superio- 
res  suos  non  venerentur.  Ideo  scribit  Apo- 
stolus  :  Rogo  vos,  fratres,  ut  noveritis  eos 
qui  Ial)orant  infer  vos,  ot  pra>suut  vobis, 
et  monent  vos,  ul  habeatis  illos  abundan- 
fius  in  carifafe  :  propter  opus  illorum  pa- 
cem  habefe  cum  illis. 

Fili ,  suscipe  scnectam  pat.ris  tui ,  id  14 
osf.parenfes  tuos  in  senectute  eorum  prse- 
cipue  pie  tractes,  et  tanto  plus,  quo  am- 
plius  indigonf  consolafione,  susfontafione, 
obsequio;  ct  non  contristcs  eum  in  rita 
ittiiis  per  inobedientiam,  derisionem,  aut 
per  subtraclionem  oorum  qu»  ei  iinpen- 
dere  tunc  teneris.  Et  si  dcfecerit  sensu,  id  15 
est  in  judicio  rationis,  veniam  da,  quam- 
vis  contingat  ex  aliqua  prsecedenti  causa 


I  Theis.  V, 
12.  13. 


% 


ENAHIIATIO    I.N    f.AP.    III    I.IBRI    F.rC.I.ESIASTICI.    —    ABT.    III 


i3 


ciil[)iil)ili,  si'ii  malo  ii'^'iininc.  vcl  .mila  ric- 
qufiili.  Tanien  cx  naliiralibus  caiisis  Uinc 
solel  contingere  piopler  indispositionem 
coinplfxionis.  sensuiimque  et  capitis  dys- 
crasiam.  Et  nc  s//f'ni(i'i  eiim  i/i  fiia  virtii- 
tc.  iil  est  in  tiio  lobore  corporali,  scilicet 
liia'  lcniporr  jii\  (•iiliilis.  Sic  sninilur  vii- 
liis  piiino  -Macliaba'()ium,  uhi  de  impiis- 
i.iAir/i.i,  simo  Antiocho  legilur  :  In  virliilc  siia 
faciebat  h;rc  Israel.id  esl  Isiaeiitica'  plel)i. 
Ouidam  aulcin  corporaliler  lorles  el  sani, 
solent  esse  incompassivi,  quia  in  se  ipsis 
miserias  pfrnir  non  cxperiiinliir  :  ad  cii  jiis 
coiilraiium  hic  moiicniur. 

Etcemosi/nii  cnim  palris,'id  esl  opus  pie- 
latis  palri  exhibiliim,  non  crit  in  oblivio- 
nc.  id  est,  piirmio  non  carebit.  Similiter 
opiis  pielalis  qiiod  paler  cxhibuit  filio, 
niciilo  non  dehel  ipse  filius  oblivisci,  scd 
palri  pro  posse  rependere  vicem.  Ouiilam 
Ncro  exponiinl  istiid  de  eleemosyna  spiri- 
liiali  aul  corporali,  quam  prolcs  facil  pro 
anima  patris  defuncti. 
1(1  ynni  pro  j/cccnto  miitris,  id  es(  pro  ob- 

lalionc  seu  eleemosyna  facta  pro  aniina 
malris,  resliluetur  tibi  bonurn,  id  est  prae- 
iiiiiim  filoriosiim  a  Dco,  qni  nullnm  0[>us 
boniiiii  rcliiiqiiil  irrcmiiiieralum.  I'oiio  lio- 
slia  [iro  peccalo  oblala,  solcl  in  Scriplii- 
ris  [)cc(aliim  xocari.  jiixla  illiid  Osee:Pec- 
cala  po[)iili  mci  coincdenl.  Et  in  justitin 
iii/i/icabitiir  tibi :  id  est,  pro  hac  tua  ju- 
slilia  circa  parenles  vivos  ac  morliios,  ficl 
liiii  mansio  firma,  id  esl,  lam  in  s[)iriliia- 
libiis  qiiain  in  coiporalibiis  Ijcnediceris  a 
Dco,  et   post  vilain  hanc  ad  domiim  per- 

Joann.\,\.  (luceris  copieslem,  in  (|iia  miilliP  siinl  man- 
siones..Fuxla  (|iiciii  sensiim  scripliim  csl  in 

Ksod.i.ii.  Ilxodo  :  Qiiia  limiierunl  obslclrices  Deiim, 
ipdificavil  illis  domos.  Et  in  die  Iribiiln- 
tionis  comtiicmoriil/itiir  tul,  id  esl.  lem- 
[lore  angusliip  el  in  morie  eril  Dominiis 
iiiemor  hujiis  lu;p  bencficenliiP  :  ([iioniam 
i|)sc  dixil.  Hcali  miscricordcs.  i|uiiniam 
i|)si  miscricordiam  consc(|iicnliir;  cl  riir- 
sus.  Ilealiis  (|ui  inlelligit  siqier  cgeniim  cl 
paii|ici'em.  iii  dic  iiiid.i  libciabit  ciilii  Do- 
minus.  Iii  Proverbiis  (|ii(i([iic  liiibcliii' :  l-'ii'- 


Oieew.» 

17 


Mnlll,. 


/•»  M, ;. 


Pnr.xw 
17. 


.\  neraliir  Domino,  qiii  miscrcliir  pauperis. 
Et  sici/t  i/i  scrc/io  glncics,  solvcntur  pccca- 
tn  tun,  id  est,  peceata  tua  libi  dimittenlur 
et  absolventur,  sicut  glacics  resolvilur 
solis  calore.  diim  serena  est  aura.  Hinc 
Chrisliis  in  Kvangelio  :  Ouod  superest,  Luc.u.h. 
inqiiit.  dale  cleemosynam  ;  el  eece  omnia 
iniinda  sunl  vobis.  Iii  Provcrbiis  quoqiie 
ferlur  :  Per  fidein  et  misericordiam  pur-  /'ror.  iv. 
ganlur  peccala. 

Quain   malm   famcv   est,  (fui   rclinqtiit        18 
palrem!  id  est,  merito  infamis  et  impius 

li  repntalur,  qui  patri  indigenti  siibvenire 
et  adstare  rcciisal.  quum  agal  conlra  Ic- 
gein  naturalem.  divinam  et  posilivam.  .Nee 
obest  quod  in  Kvangelio  loqiiitiir  Chri- 
stiis  :  Omnis  qui  reliquerit  palrem  aul  .i/<i»'i.xix, 
malrem,  elc.,  cenlupliim  accipiet,  et  vi-"' 
lam  ieternam  possidebit.  Hoc  eleniin  ail 
de  coiporali  relictione,  inliiitu  religionis, 
et  extra  casiim  necessitalis.  Et  csi  malc- 
(lictiis  n  Deo,  (/ui  c.vaspernt  matrcin.  Talis 
enim  ad  minus  secundum  pra?sentem  jii- 
stiliam   rcpiobaliir  a  Dco.  ct  donis  gralia? 

G  cjus   privalur;  et   nisi  popniteat,  in  iPlcr- 
num  peribil  ciim  illis  quibus  dicelur  :  Ile.   jbui.xw. 
inalcdicti.  in    ignem   iPlcrnnm.   Sie  el   in  "' 
Psalmo  lenihilitcr  dicilur  :  Maledicti  ([iii    />... «vin. 
declinanl  a  mandatis  luis.  Qu.t  omnia  ad  ''" 
spiriliialcs  qiioiiiie  [)arenles,  cl  iid  matrcm 
Kcclesiam  sunl  cxlcndcnda. 

Consequenler  docetur,  quod  pra^fala  ope- 
ra  pielatis,  imo  el  ciincla  virliiliim  exerci- 
lia.  sinl  agcnila  niiiusuclc  iil([uc  humililcr, 
sine  ira,  litc,  pra^sumplione  el  vanilale. 
Fili,  in  mansiictufline  opcrn  tun  pcr/icc.  id        l!i 

D  cst,  perfecle  adimple,  mililer  el  Iranqiiil- 
le.  non  impeluose  et  liirbnlcnler;  cl  su/icr 
/lominum  f/loriam  i/ilii/cris.  id  est,  specia- 
liter  eris  eunclis  amabilis.  ullra  comniii- 
ncm  iKimiiiiim  coiidilioiicm  cl  (iii:ililali>m. 
Sic  cl  aJiicoho  i)i;pciiiitiir  :  .Vbjicicnlcs  om- yacoi.i.ii. 
ncm  immundiliam,  in  mansiieludine  snsci- 
|)ilc  insiliim  vcrbiim.  (iiiiid  [)olc-.|  s:il\;irc 
iiiiimiis  vcslras.  Ilaiic  \  ii  liilcm  Sciipliini 
cmiiiiiitci'  iic  fic(iiienlcr  eommendal.  el 
pcr  i|)^;iiii  fil  liomo  spccialilcr  dncilis.  ciui- 
solaliiiliisiiiic  capiix,  cl   .siilulc  i'(iilili^iiiis. 


^4 


EN.\KRATIO    IN    HAP.    III    LIBRI   ECCLESIASTICI. 


ART.    III 


Ps.  XXXlll, 
3. 
Ibidem. 

PS.   XXXVI, 

11. 


Ps. c\iw.i. 
Mallh.wi. 


20 


lCor.iv,-, 
Luc.  XII, 4S, 

Snp.  VI,  6. 


21 


I  Pelr 


Hoo  quiim  di.xisset  Psalmista,  In  Domiiio  A 
laiidabitur  anima  mea,  mox  addidit  :  .\u- 
diant  mansueti.et  lEetentur:  iteinque,Man- 
sueti  autem  heredifabunt  terram,  et  dele- 
etabuntur  in  uuilliludine  pacis  ;  et  denuo, 
E.xaltabit  mansuetos  in  salutem.  Hoc  est 
quod  asserit  Yeritas  :  Beati  mites.quoniam 
ipsi  possidebunt  terram. 

Sed  quia  mansuetudini  potest  se  admi- 
scere  elatio  vanaque  gloria,  dum  mansu- 
etus  ab  omnibus  honoratur,  diligitur  et 
laudatur,  recte  subjungitur  :  Qunuio  mn- 
ffjius  cs,  id  est.  quo  majora  desuper  dona  B 
sortitus  es,  quo  plus  emines  aVns,  humilia 
te  iii  omnibiis  actibus  tuis  interioribus  el 
exlerioril)us,  cum  debita  discrelione,  ut 
semper  parva  et  vilia  sentias  de  te  ipso, 
quantum  est  ex  parte  tui  ipsius.  Et  quo 
plura  ac  majora  a  Deo  adeptus  es  bona,  eo 
sis  gratior  et  timoratior  coram  ipso,  et  am- 
plius  ei  subjectus.  Quid  enim  habes  quod 
non  accepisti?  Nam  et  Chiisto  teslante.Cui 
plns  datum  est,  plus  requiretur  ab  eo.  Et 
alibi  dicitur :  Judicium  durissimum  fiet  in 
eis  qui  prtesuul.  Ideo  dixit  Gregorius:  Diini  C 
crescunt  dona,  rationes  crescunt  donorum. 
Tanto  ergo  humilior  atque  ad  serviendum 
Dco  promptior  quisque  debet  esse  ex  mu- 
nere,  quanto  obligatiorem  se  conspicit  in 
reddenda  ratione.  El  coram  Dco  iiivenics 
flratiani :  id  est,  per  hanc  tui  prEecipuam 
huiiiiliationem,  eris  Deo  valde  specialiter 
acceptus  et  carus,  graliarumque  dona  exi- 
mia  ab  eo  suscipies  :  quia  humililas  spo- 
cialissime  mentem  disponit,  capaeemque 
efricil  gralia?  amplioiis,  et  magni  assidui- 
que  spiritualis  profeclus,  quemadmodum  D 
concava  vallium  loca  sunt  majoris  aqua> 
capacia.  Humilitas  quippe  mentem  Crea- 
tori  substernit,  subdit,  profundat ;  et  quo 
minus  de  se  priBsumit,  eo  praeclariora  a 
Ddinino  suscipit.  Qunniam  magna  poten- 
tia  Dei  solius,  id  est,  ipse  solus  ex  se  ma- 
gnifice  potens  est  atque  omnipotens.  Ideo 
debemus  nos  ei  profundissime  cum  omni 
obedienlia  jugiter  humiliare,  sicut  et  be- 
atissimus  Arcliiapostolus  cohortatur  :  Hu- 
miliarnini,   inquiens,   sub   potenti   manu 


Dei,  ut  vos  exaltet  in  lempore  visilationis. 
Et  quia  lam  potens  est,  idoneus  est  gra- 
tiam  semper  largiri  majorem.  Et  ah  humi- 
libus  lionoratur  :  quia  non  prffisumunt  de 
viribus  suis,  sed  omne  boniim  Deo  adscri- 
bunt,  ac  sine  van»  glorice  atque  elationis 
admixlione,  obsequuntur  eidem. 

Hsp  duse  prspclarje  virtules,  mansuetu- 
do  et  humilitas,  redduut  hominem  Deo  ac 
proximis  valde  amabilem,  gratiosum,  ac- 
ceptum.Suntque  fundamenta  et  munimen- 
ta,   ciistodes  et  assecurationes  ceterarum 
virtutum,  ac   muiuo    familiares   :  quibus 
grandis  quies  annexa  est.   Idcirco  ad  eas 
Chrislus   singulariter  exemplo  sui   ipsiiis 
nos  hortalur,  dicend'j  :  Discile  a  uie,  qiiia    Matih.xi, 
mitis  sum  et  humilis  corde,  et  invenielis  -^- 
requiem    animabus    vestris.   Hinc   dicitur 
Deo  :  Humilium  el  mansuetorum  tibi  sein-    judnha, 
per  placuit  deprecatio.  '"■ 

Nec  sufficit  interior  humiliatio,  sed  ip- 
sum  quoque  intelleclum  oporlct  hiimiliare, 
ne  ultra  vires  suas  conetur  incomprchen- 
sibilia  penetrare. Unde  subjungitur :  Allio-      22 
ra  lc  ne  qiuvsicris.  Debemus  utiqiie  alliora, 
utpote  summum  honum  et   spirilualia  ac 
divina,  assiduc  quaerere,  ad  contemplan- 
dum  ac  diligendum,  cum  sobrietate,  et  ad 
obtinendum  ca  finaliter,  jiixta  illud  :  La»- Ps. civ,3,4. 
tetur  cor  quajrentium  Dominum.  Quaerite 
Dominum    et   confirmamini ;  quseritc   fa- 
ciem  ejus  semper.  Itemque  :  Tibi  dixil  cor  />.!,  xwi.s. 
meum,  exquisivit  tc  facies  mea;  faciem 
tuam,  Domine,  requiram.Ideo  Paulus  hor- 
tatur  :  Qua"  sursum  sunt  qua?rile;  et  Isa-  Coioss.m.\. 
ias  :  Qua>rite  Domiuum  dum  inveniri  po-    /s.  lv.c. 
test.  Scd  nou  debemus  alliora  qua^rcre,  id 
esl,  ea  qua>  noslri  intellecliis  capacitalem 
excedunt,  plene  compiehendere  velle.Jux- 
ta  quem  sensum  subjungitur  :  el  forliora 
le.  ad    quse.   non   extendit  se  vis  intelli- 
gcnliw  tuffi,  nc  scrutalus  fueris  scrulatio- 
ne  curiosa,  superba,  immoderata,  et  ullra 
quam  in  Seripturis  docetur  ac  revelalur. 
Est  lamen  qua>dam  scrutatio  moderata  ac 
diligens,  auxilio  divinae  illiistralionis  inni- 
tens.  De  qua  ait  Psalmista  :  Mirabilia  le-  />s. r.xvm, 
stimonia  tua,  ideo  scrutata  est  ca  anima  '"'' 


ENARRATIO    IN    CAP.    III    LIBRI   ECCLESIASTICI.    —    ART.    III 


25 


Pt.r.x\m.i.  mca :  el  riirsiis.  Boali  qiii  scriitanlnr  lcsli- 
.lei.  ivM.  innnia  cjiis.  I)e  qua  in  Actis  lcgilur  :  Nol)i- 

"■  liores  e.x  eis,  scilicet  Thessalonicensibus, 

siiscepcrunt  verbum  Dei  ciim  oiniii  avi- 
(litatc.  ([uoliilif  scriitantcs  Scripliiras.  .\fl 
Jonnn.s.  hauc  moncl  nos  Dominus.  loquens  :  Scru- 
lamini  Scripluras,  quia  ilhc  sunl  (jiia'  l(^- 
stiinoniiim  pcrhibcnt  dc  mc. 

Sof  'ji/a'  pr(eccpil  tibi  Drns,  llla  cogila 
Xi-iiipciwU  implcas  ca  :  ju.xta  iilud  Psalmi, 
Ps.i.i.  In  lcgc  Domini  voluntas  cjus,  el  in  lc- 
gc  ejus  meditabilur  dic  ac  iidcIc.  0  vcrc 
salubcrrimum  (locumcnliim.  cl  mullarum 
iniitiliuin  ac  impiictarum  occuj)alionum 
cxelusivum  !  Quo  mullorum  curiositas,  in- 
ordinatio,  insipienlia,  incrcpantiir,  (pii  re- 
liclis  nccessariis  ad  salulcm,  in  his  assiduc 
occupanliir,  qua>  ab  cis  Dominus  non  re- 
(luiril.  Oiiibus  pcnsandum  csl  illud  sancli 
palris  Bi-rnardi  :bigralum  est  Spirilui  San- 
lio.  qiiidqiiid  ei  oblulcris,  neglcclo  co  ad 
quod  lencris.  Hinc  subditur  : 

E/  in  plurimis  operibus  cjiis  iic  fiicris 
ciirinsiis.  iiiimorando  inquisitionibus  ad 
rein  non  pcrtincntibus,  scu  invcsligando 
qiia?  nil  conferunl  ad  salulem,  neque  e.x- 
|>i'(liunl.  scd  magis  deserviunt  vanilali. 
1'iino,  ut  ait  lliigo,  Curiosilas  cst  supcr- 
iliia  invesligatio  ad  se  non  perlinenlium. 
Coiilra  qiiain  sancliis  loqiiilur  Aiigiisti- 
niis  :  Siiiil  (pii  deserlis  viiiulibiis.  magiiiim 
aliquid  sc  agcrc  aibilranliir.  si  iiiii\risain 
lianc  corporis  molcni.  (piam  innndiim  \ii- 
cainiis.  ciiriosissimc  pcrsciutriilur.  l  ndr 
cis  tanla  siiperbia  gignilur,  (pupil  in  i|is() 
ciclo,  dc  qiio  Sicpc  dispiitaill.  sibiinct  lia- 
bitaic  viiiiMiliir.  Vcrnm  iii  ciinNidiiationc 
crcatiirarnni  nnu  cst  vana  curiosilas  cxcr- 
(•i'uila.  scd  grailiis  ad  immorlalia  ac  diviiia 
rormandns.  Scd,  hcu  1  jam  in  miillis  cci- 
iiimus  adimpliii  (jiiod  scribil  Kichurdiis  : 
U  (piaiili  vcrilatcm  qiuprunl  noii  in  vcrila- 
lc,  scd  in  \aiiitali':  (i  (pKcsilaiii  iuvcniiinl 
niin  ad  verilalem,  scd  ad  vanilalcm  :  cl 
(piod  miscrrimuin  csl,in  verbis  vila-  liicra 
morlis  ncgolianliir!  Ilinc  bcaliis  arrirmal 
(ircgoi'iiis  :  (Iravc  ciiriosilalis  csl  viiiiim, 
qiiod  dum  menlcm  circa  aliena  cl  exlra- 


\  nca  occupat.  eam  sibi  ipsi  scmper  abscon- 
dit.  Xo/i  csl  cniin  tibi  neccssariiim,c<i  ipicc  23 
ahscondila  sunl,  id  est  imperscrulabilia  et 
secrela.  viilcre,  id  esl  inlclligcre,  uculis 
luis  inlerioribus,  dc  qiiibns  Piitphela  : 
(lcnli  mci  scmpcr  ad   hiiininiini.  Pi.x\i\,\5. 

In  supervacuis,  id  csl  vaiiis  alqiic  sii-  2-1 
p(i'fluis,  rcbiis,  ut  sunt  miillorum  sophi- 
smata  cl  figmenla,  noli  scrulari  mii/li- 
plicilcr.  Undc  icgitiir  qiiidam  in  lalibiis 
glorians,  posl  mortciii  sno  a|)paiuissc  con- 
socio  cum  cappa,  sophismatibiis  iindique 

B  picla,  cl  intiis  igne  opcrla.  alquc  dixisse  : 
Ibcc  cappa  magis  mc  opprimil.  (|iiam  si 
unam  siiper  me  lurrim  haberem  :  et  dala 
esl  mihi  pro  gloria  quani  in  sophismali- 
biis  habiii.  Et  in  pluribus  operibus  cjus 
non  cris,  id  esl,  csse  non  debes,  nec  eris, 
si  bealiliidiiKin  conscqucris,  (•m/-(o.s-h.s.  Ideo 
Salonion  lo(]iiitur  :  .Mcl  invenisli  ?  comede  /vor.xiv, 
(jiind  sniricit  tibi,  ne   forlc  salialus  evo-  "'' 
mas  illud  ;  cl  rursiis,   Quid   necesse  est  /i-cc/e.vii,i. 
liomini  inajora  se  quajrere,  quum  ignoret 
qiiid  condiicat  sibi  in  vila  siia  ?  Mt  Paiilus: 

C  .Non  pliis,  inquil,  saperc  qiiam  oporlcl,  scd  /(.i.m.xii.;i. 
saperc  ad  sobrielalcm. 

Plurima  cnim  supcr  scnsum  liominum  2,') 
oslcnsa  sunt  libi  :  id  csl,  Deus  in  Scriplu- 
ris  miilla  tc  diiciiit,  qna>  inlcllccliim  liiiim 
cxccdnnl.  1'roptcr  qiiod  propiiminliir  libi 
crcdcnda.  Ilis  dcbcs  cssc  coillciiliis,  ncc 
qnicicrc  iio\  a,  \ci  iiicoinprclicnsibilia  coiii- 
|)iclicndcrc  vclic,  scu  |iio|iri()  inlcllcclii 
inctiri,  ul  fcccriint  haictici  :  pioptcrca  in 
diversos  siinl  lapsi  crrorcs.  Ilinc  scriplum 
csl  :  Scmcl   liiquilur  Diiis,  ct   scciindo  id  Juhxtxi». 

D  i|)siim  niin  rcpclil.  Ilinc  addilur  :  Mu/los  '  '  ,(. 
cnim  supp/anlavit  suspicio  corum:'H\  csl, 
propria  siispicione  seii  pra»snmi)lii)nc,  qiia 
snspicabanliir  sc  possc  incoiiiprchcnsibi- 
lia  pcnctrarc,  siipplanlaviiiinl  cl  pcrdidc- 
ruill  se  ipsos;  cl  in  runilutc  ilclinuil  scn- 
sus  i/lorum,'v\  esl,  Inlellecluiii  eoriim  fi-cil 
pcrlinacilii^  iiih;cr(i^c  vaiiis  crroriliiis,  ita 
(piod  incorrigibilcs  facli  siinl.  siciit  ail 
Aposloliis:  Ihcrcliciiin  hominiiii  posl  iiiiaiii  rir.m.io, 
cl  scciindaiii  corrcpliiiiicm  ili^\  ila  :  scicns 
(]iiia  subvcrsiis  csl,  ()iii  liiijiismndi  csl,  cl 


26 


ENARRATIO    IN   CAP.    111    LIBRI    ECCLESIASTICI. 


ART.    III 


dplinqiiil.   proprio   jiidicio   condemnatus.  A  Hoc  gravaliir   sarcina  viliorum,   remorsu 


Hinc  saneti  Fatres  prsetactam  peiscruta- 
tionem  curiosain  et  superfluam,  maxime 
vilaverunt.  Unde  aijbas  Copres  intcrroga- 
tus  a  fralribus  :  Quid  est  quod  scriptum 
est,  Goeli  non  sunt  mundi  in  conspectu 
Dei  ?  respondit  :  Reliquernnt  fralres  pec- 
cata  sua,  el  scrulantur  coelestia.  Qiio  aiidi- 
to,fugit  unusquisque  in  cellulam  suam. 

C(tr  durvm  iiude  Itahebit  in  novissimo, 
scilicet  in  hora  niortis,  et  in  die  sui  judicii 
particularis  ac  universalis   :   quoniam   iii 


Ront.  u.  5, 


/S.  N 


/'S.   N,   (i. 


28 


Eccli. 


29 


conseienliie,  propria  inordinatione  :  qua 
animus  inordinatus  sibi  ipsi  est  gravis, 
et  sffpe  inciirrit  tormenta  in  vita  prEesen- 
ti,  diim  in  iaquenm  quem  aliis  parat,  di- 
labilur,  et  dignis  poenis  afficitur;  et  nisi 
poeniteat,  doloribus  opprimetur  infcrni..E'< 
pcecalor  adjicief  ad  peccandum,  id  est, 
peccatis  addet  peccata,  et  de  ininoribiis 
corruet  ad  majora,  scandalizabilque  pro- 
ximos.  El  tandem  sic  excfficalu 
tur  quum  malefecerit,  vel  excuset  se  false, 


ut  glorie-  i;ov.«.\i. 


agone  non  poenilet  vere,  Augustino  dicen-  B  ac  in  pessimam  consuctudinem  ruat  :  ita 
le  :  Hac  animadversione  peccator  percuti-  quod  vitia  sua,  quamvis  enormia,  parum 
lur,ul  moriens  obliviscatur  sui,qiii  vivens      aut  nil  pimderet.  Peccatiim  naniqiie  quod 


et  sanus  oblitus  est  Dei.  Ideo  taletur  Apo- 
stolus  :  Secundum  duritiam  tuam  et  im- 
pipnitens  cor,  lliesaurizas  tibi  iram  in  die 
jusli  judicii  Dei.  Minc  Dominus  loqiiilur 
reprobo  :  Scivi  qiiia  diirus  es  tu,  el  ner- 
viis  ferreiis  ccrvix  liia,  et  frons  tiia  iT?rea. 
Nonne  durum  alqiie  lapideiim  habet  cor, 
qui-  nec  blanditiis  emollitur,  nec  promis- 
sionibus   alliciliir,    nec    comminalionibiis 


per  paMiilentiam  non  deletiir,  suo  mox 
pondere  trahit  ad  aliud.  Nam  sequens  pec- 
caliim,  est  peecatum  et  poena  peccati.  Ideo 
quanlo  ([iiis  freqiientius  ac  gravius  Deum 
orfendit,  tanlo  pliis  mereliir  relinqui  ab 
eo,  ac  juste  relictus,  cadil  assidue  gravius. 
Hinc  legitiir  :  Qiii  in  sordibiis  est,  sorde-  Apoc.w», 
scat  adhuc.  "' 

Si/nafjoga',  id  est  congregationi,  saper- 


30 


revocatur,  sed  obicein  ponit  Spiriliii  San-  C  horiim  non  est  sanitas  spirilualis,  quae  in 


clo,  nec  inspiralioni  acqiiiescit  divinfe,nec 
admonitioni  angelicae,  nec  informalioni 
hiimana??  Et  qui  amat  periculum,  id  cst 
vitium.seu  peccali  occasionem, /«  i^^o^jcr- 
ihii,  id  est,  damnationem  incurrel,  juxta 
illud  in  Psalino  :  Qiii  diligit  iniquilatein, 
odit  animam  siiam.  Nec  polest  peccala 
evadere,  qui  non  curat  vitiorum  occasio- 
ncs  effugere. 

Cor  ingrcdiens  dtialrus  viis,  non  linlie- 
hit  succcssus,  id  est  bonos  processus.  Hoc 


virtuluin  integritate  consistit,  quum  sint 
mortui  morte  culpse,  seciindum  illud  :  No-  iimi.m.\. 
men  habes  quod  vivas,  sed  mortuus  cs. 
Frutej-  enim  pieccati  eradicahitur  in  illis. 
Frutex  dicitur  arbor  parva.  Frutex  ergo 
peccali,  est  iniqua  volunlas.  jiixta  illud  : 
Jam    securis   ad    radicem    arboris    posita  Mmih.m. 
est.  Hic  frutex  eradicabitur  in  superbis,  id  '"■ 
est,  publicc  deducetur  in  lucem  in  divino 
judicio,  quod  illiiminabit  abscondita  lene-  uoi-. iv,3. 
brarum,  ac  radicitiis  deslruetur;  ila  quod 


est  quod  praeeedenti  capitulo  dictum  al-  D  ab  effeclii   sui  infenti  impedietur,  juxta 


qiie  expositiim  est  :  Yae  duplici  corde,  et 
peccatori  ingredienli  lerram  duabus  viis. 
M  pravicors  in  illis  scandaliz.aliitur,  id 
est,  homo  pravi  cordis  inciirret  peccaliim 
ex  consideratione  illoriim  diiplicium,  seii 
in  viis  illis  duabiis.  Mali  enim  sunt  ad 
scandala  proni,  ntpote  paraliores  seqiii 
inala  quain  bona. 

Cor  nequam  yravabitur  in   dolorihus. 


qund  scriptiiin  esl  :  Iter  impiornm  peribit;    ps.i,6. 
et,  In  illa  die  peribunt  omnes  cogilatioues  ai.cxi.v,* 
eoriim.  Ideo  scriptum  est  :  Vidi   iniquos  yo4iv,8,!i. 
Domino    flante   periisse.    Eradicatur  quo-    . 
que  fiulex  peccali,  quia  iniqiii  a  mystico 
corpore  Chrisli  evelluntur,  el  a  consortio     nom.  m, 
ac  patria  eleelorum  penilns  exslirpantur,  yj' J;,^; 
pioul  ad  Komanos  et  in  Isaia  Jiabelur.  De  h'- 
quibus  Osee  inducit  :  Radix  eorum  exsic-  o.«i- «,  n.. 


Nequam  est   cor,   quod  duplicilale,  calli-      cala  est,  fruclum  nequaqiiam  facienl.  Et 
ditale,  hypocrisi  legit  se,  et  decipit  alios.      non  iiitclligetur,  id  est,   lalis  frulex  per 


EXARRATIO    l.V    CAP.    IV    I.IBRI    ECCI.ESIASTICI. 


.VUT.    IV 


27 


JJatlh.\i< 
i3:Luc.\m 


31 


/*ror.  XVII 
H. 


tiic.  VI,  H 


Joann.w», 
47. 


Pt. I.XXXHt, 

3. 


.12 


approbalionem  iion  cognoscclur.  juxta  il- 
lud  ;  -Non  novi  vos :  (iiscedite  a  nie,  oinnes 
operaiii  iniqnitalis.  Vel.  .\on  intelligetur, 
i(l  esl.  impii  non  adverlent  qiiaiiler  con- 
(lemnelur  iniqiiiis,  qiiia  non  pensant  di- 
vini  rigoreiii  judicii. 

Cor  s(ipicii/i.s  iiilcUigitur  in  sdjiici/lin , 
id  est,  per  verba  et  opcra  sapienlialia  ab 
ipso  proccdcntia,agnoscitur :  habitus  enini 
cognoscitnr  per  proprium  acfum.  el  caiisa 
per  eireeliim.  Imo.  Saiomoiie  leslante.  In 
facic  priidentis  lucel  sapicnlia.  Kt  Sencca 
tesle,  Imago  mentis,  est  scrino  loqucntis; 
qiialis  vir.  lalis  et  sermo  ipsius.  Ideo  ait 
Salvator  ;  Vnaqiiffqiie  arbor  per  friictnin 
siiiim  cognosciltir.  Ilabilus  aulem  superna- 
liirales  infusi,  ad  graliam  gratificanlem 
perlinentes,  lioc  inodo  probabililer  saltem 
noscuntur,  quamvis  non  ccrtiludinaliter. 
£/  atiris  bona,  id  est  homo  stiidiosus  ct 
docilis,  Deoqiie  cupiens  complacere,  cum 
ottitti  coticujji.scenlia  aitdicl  siijiicn/iam,  Id 
est  verba  salubria.  Qui  enim  c.x  Dco  est, 
verba  Dei  aiidit.  Ila?c  est  concupiscenlia 
spiritualis  et  munda,  e.\  caritate  pioce- 
dens  :  de  qiia  in  Psalmo,  Concupiscit  et 
(leficit  anima  inea  in  atria  Domiiii.  Talis 
clcnim  dclcclaliir  atijiic  rcficiltir  in  sa- 
pientia!  verbis,  nec  somno  incrli  op|)rimi- 
liir  in  sermonc.  Imo  ab  omni  pcccato  se 
rclraliit,  siciil  siibjiiiigilur  :  Sapicits  cor 
c/  in/clUgibile.  id  est  docilc,  ad  intclli- 
gendiim  bene  dispdsiliim,  qiiod  dici  po- 
lesl  inlidlectiviim  el  ca[)a.v,  abs/incbi/  sc 
a  peccalis,  cl,  in  operibus  jus/i/ia',  qujc 
esl   gencralis    ac    omnis  virtiis,  successiis 


X  /iiibebi/,  id  cst,  in  omni  virliile  pnificiet, 
sicul  sapicnlia  sibi  diclal.  liiec  cnim  sa- 
pientia  quse  est  donum,  plena  est  fructi- 
bus  bonis.  ul  dicliim  est  sa>pe. 

Postiemo  redit  aiictor  ad  conimendatio- 
nem  opcrum  misericordia>,  de  qiiibus  paiilo 
ailte  disseruit.  Igttcm  ardcn/cm  e.rs/inyui/  .3."$ 
aijua ,  qiia»  siia  frigiditate  corriiinpit  ignis 
calorem,  et  ex  consequenli  ejus  snbstan- 
tiam  :  c/  c/cciiuisi/tiit  rcsisiil  jiccca / is  :  (\u'\<i 
iiicretur  gratiic  incrcinenlum,  per  quod 
supcranlur  peccata;  et  debilam  vitiis  au- 

R  fert  pa'nam,  juxta  illiid  :  Eleemosyna  ab  ro^.iv.ii. 
omni   peccato  et  a  morle  libcral,  cl  \um 
palielur  animam  ire  in  tcnebras.  E(  Dcti.s       3.i 
prospcc/or  cs/  ejus  fjtti  rciliiil  graliam,  id 
est  gratiosus  adspector,  adjiitor,  et  appro- 
bator  illiiis  qui  piiis  el  giatiosiis  est  pro- 
ximis  suis,  ac  gratias  agens  Dco.  .^fcminii 
in  pos/erum,  id  cst,  suo  tempore  vicem 
rcpendel  ac  priemiiim  facienli  misericor- 
diam,  quemadmodiim  dixil  ;   Beati  mise-  .i/u/i/i. v,7. 
ricordcs,    quoniam    ipsorum    miserebilur 
Deus;  e(  in  /emjjorc  castts  sui,  id  est  hora 

C  morlis,  inveniet  ipse  homo  misericors,  /?;•- 
mamenlum,  id  est  forle  ac  stabile  adjii- 
loriiim  Dei,  ac  |ii.Tniiiim  saliitis  a-lerniP, 
in  (]tio  imiiiobililcr  ftiieieltir.  De  qiio  ail 
.\posl(dus  ;  Divililiiis  liiijits  sieciiii  |)riP-  irioi.vi. 
cipe.  facilc  Iribiiere.  commiiiiicare,  thc- 
saiiiizarc  sibi  fundamcnliim  liiiiiiini  in  fii- 
liiriim.  Vcl  :  lii  lempore  casiis  sui.  id  csl 
iiiiii;i',  (liim  c;i(lit  in  eiilp;im,  inveniel  fir- 
mamcnliiiii  :  (|uiii  miillds  li;ilicl  intcrces- 
sores,  et  faciliiis  impetrat  vcniiim.  nec  de 
facili  in  fincm  rcliii(]iiiliif. 


.VKTICULUS    IV 


r.i.i  (iii  xrio  i;\ririii  iMvnri  ;  iii.i,  i;i.ki:m(is\n  \m   |'vii'i;uis  m;  hkih  \riii;s. 


VD   i)]i('i':i   misci  icordi;!',  iiUjiic   ;i(l    iiio  D  iion   stil)li';ili;is    ]i;iii|ici'iliiis  (^ikkI    libi    sii- 

diim    fiiciendi   hiPC  ipsa,  hic   [ilcnitis  )ierfliiil.  el  qno  indigenl  ipsi.  .Naiii.  ul  ;iit 

cxliDiliiliir.  h'ili .c/cciiinsi/iiiiiii  pait/icris  iir  .\mbi'()siiis  ;  Indigcnliiim  ]i;inis  csi,  (jneiii 

ilifniitilcs,  id  csl,  fraiidiilcntiu'  et   injiisle  dclincs:   niidornm  vesliiiienliim.  qiiod  re- 


28 


ENARRATIO    IN   CAP.    IV   LIBRI   ECrXESIASTICI.    —    ART.    IV 


Tob. 


cludis:protinm  captivorum  pecunia,  quam  A  divinse,    quae  imminct   immisericonlibus, 
abscoudis.Ideo  tot  indigentibiis  iujuriaris,      converte  oculos  tuos  ad  pauperes  per  com- 
quot  subvenire  potes,  nec  subvenis.  Nam      passionem  et  subventionem.  Vel  :  Propter 
et  ideo  Deus  concessit  uni  multa,  ut  bonae      iram,  id  esl  ex  ira  concepta  contra  paupe- 
erogationis    pra-mia    consequatur  ;    alteri      res  propter  aliquam  rem,  in  qua  te  offen- 
parva  cl  pauca,  ul  patientiae  bravio  deco-      derunt,  non  avertas  ab  eis  oculos  tuos; 
volnv.Et  oculos  titos  ne  transvertas  a  pau-      sed  abjice  iram,  et  ipsis  ignosce  ac  sub- 
j^erc,  indignando  aut  despiciendo  :  imo  ad 
minus  pia  compassione  respice   eum,   et 
bono  eioquio  consolare,   si  ei  non  potes 
corporaliter  subvenire.  Ideo  pius  et  san- 
ctus  Tobias  suum  admonuit  filium  :  Noli 
avertere  iaciem  tuam   ab  ullo  pauperc   :  ^  AKCnd\  {\\i\  %eQ.ve\(\  Malediceritisenim  tihi        6 


veni.  Et  non  relinquas  qucerentibus  tibi 
retro  miiledicerc,  id  est,  pauperibus  postu- 
lantibns  sibi  aliquid  dari,  non  relinqnas 
maledicere  tibi  retro  :  id  est,  uon  deneges 
opem,  ne  ex  hoc  des  eis  occasionem  male- 


Is.  LVMI,  ' 


ita  enim  fiet,  ul  nec  a  te  averlalui'  facies 
Domini. 

Aiiimam  esurientern,  id  est  liiiinineni 
famelicum,  ne  despexcris  :  imo  condole  et 
succurre  homini  tali  :  sicut  Isaias  liorta- 
tur,  Frange  esurienli  panem   tuiim.  Ani- 


in  amaritudine  animce,  e^audietur  preca- 
t.io  illius :  id  est,  oratio  pauperis  imprecan- 
lis  tibi  ex  zelo  juslitisp  mala  poMialia,  per 
qu»  corrigaris  in  hac  vita,  exaudietur  a 
Domino,  qnando  hoc  deprecatur  in  amari- 
tiuline  animEe,  id  est  in  afflictione  et  dolore 


mam  vero  esurientem  justitiam,  honorare  quam  incurrit,  eo  quod  renuas  ei  succur- 

et   pro  posse  reficere  spiritualibus   cibis  rere.  Hoc  quandoque  sic  accidit,  quamvis 

debemus.  Et  non  e.vasperes  pauperem  in  non  ^em^^ev.  Ea-audict  autem  eum,  scilicet 

inopia  sua,  alloquendo  eum  verbis  inve-  pauperem,  qui  fccit  illum,  scilicef  creator 

ctivis  et  duris,  sine  ralionabili  causa,  aut  ipsius.  Pius  namque  et  justus  Dominus 
improperando    ei    suam    penuriam.   Non  C  specialiter  pronus  est  ulcisci  miserabilium 

enim  est  misero  et  afflicto  addenda  affli-  personarum  injuriam,  et  exaudire  preces 


clio,  sed  consolatio   el   relevatio   impen- 

/•ror  xv,i,  deuda.   Hinc  scriptum  est  :  Qui  despicit 

"■  paiipercm,   exprobrat    factori   ejiis.    Hinc 

3        siibdilur   :   Cor  inopis  iic   a/pi.ccris.   nisi 

forsau  gravilas  sii;e    culp?e  id  exigal ;  ct 

noii  protralias  daluin  angustiant i ,  id  est, 

ci   qui  in  angustiis  positus  est,  non  dif- 


earum.Unde  per  Moysen  saepius  dixit  :  Si 
laeseritis  eos,  vociferabuntiir  ad  me,  et 
exaudiam  eos.  quia  misericors  sum. 

Coni/rcgationi  paiipcrum  affabilem  te 
facito,  id  est,  libenter  et  pie  ac  consolato- 
rie  alloquere  pauperes,  honorando  iu  eis 
dona  naturfe  aut  etiam  graliif,  ipsanique 


Exod.\x\\. 


feias  dare  quod  rationabiliter  pelil.  Qui  pauperlatem,  per  quam  Christo  assimilan- 
enini  cito  dat.  bis  dat.  Et  in  Proverbiis  tiir.  Nam  et  Christiis  rogatus  ire  ad  filium 
,2s.  scriptum  est  :  Ne  dicas,  Yade,  et  cras  dabo  regiili,  non  transivit:  rogatus  autem  ire 
lilii,  quum  statim  possis  (ia.re. Hogationem  J)  ad  servum  centurionis,  mox  acquievit.  Et 
contribulati,  id  est  precem  afflicti,  ne  prcsbi/tero,  id  est  sacerdoti,  vel  potius  se- 
alijicias,  denegando  quod  rogal,  ne  ex  tiia      ni.    humilia  animam  tuam,  id  est.  cor- 


.Jonnn.  lv, 
47,  30. 
ilatth.ww. 


dialem  et  interiorem  reverentiam  exhibe, 
quamvis  sit  pauper.  propter  senium  ejus, 
etiam  dato  quod  exteriorem  ei  reveren- 
tiam   non  impendas,  quum  scriptum  sit  : 


abjectione  plus  affligatur:  ct  non  avcrtas 
faciem  tuam  ab  cgeno  :  sicut  expositum 
est.  Tamen  in  foro  judicii,  non  est  par- 
cendum  egeno  in  derogationem  justitiae. 
iei!.\is,i3.  quum  scriptum  sil  :  .luste  judica,  nec  con-  Coram  cano  capite  eonsurge,  et  honora 
sideres  personam  pauperis,  neque  honores  personam  senis.  Et  magnato,  id  est  prin- 
vultiim  potentis.  cipi  ac  superioribiis  nobilibusque  perso- 

5  Ab  inopc  nc  avcrtas  oculos  tuos  propler      nis,  Iiiimilia  caput  tuum,  in  quantum  ali- 

iram  :  id  cst,  ex  consideratione  ultionis      qnid  excellentiae  in  eis  praefulget,  scilicet 


Xet'.xix,32. 


ENARRATIO    IX   CAP.    IV    LIBRI   ECCLESIASTICl.    —   AUT.    IV 


29 


Axod.xxM. 
28. 
Ibid.  '.'. 


Mallh.  VI 


Prop.xxiv, 
II. 


/^i(/.\li,il, 

10 


/*ei'.xix,l,"> 


Jol,  XX 


tJ. 


II 


LUC.  Vl,.!!! 


auctoritas  sou  potestas.  per  quani  eliam 
Dco  assiiiiilaiilur,  et  ejus  vicarii  pciliibfn- 
tiir  :  imo  et  in  Scripturis  dii  vocantur, 
ju.\ta  illud  in  E.xodo,  Diis  non  detrahes;et 
rursus  ibidcm,  Ad  dcos  causa  ulriusque 
perveniet. 

Decli/ia  pauperi  sine  Iristilia  aurem 
tiiam,  id  est,  jucunde  da  ei  audientiam, 
non  invile  et  ma-sle  :  pauperes  cnim  sunt 
specialiter  membra  ct  fratres  Christi;  et 
rcdde  debiliim  luum.  exliibendo  euique 
qiiod  ci  leneris,  et  spccialitcr  paiiiicribus 
succurrcndo,  iil  rcqiiiril  juslilia  cl  prcece- 
pluin.  Iiiii)  qiii  illis  noii  subvenil,  auget 
sibi  dcijila,  pro  qiioriiiii  rciiiissionc  ora- 
nius  quolidie:  Dimitte  nobis  dcbita  nostra. 
/i7  responde  pacifica  in  tnansueludine,  id 
est,  mile  redde  rcsponsiim  alqiic  pacili- 
cum,  in  qiiantum  malcria  suslincl. 

Libera  eum  qui  injurimn  pnfilur,  de 
manu  superbi,  a  quo  iniqiic  opprimitur. 
Hoc  est  inisericordia'  opiis,  et  ad  siipcrio- 
res  potissime  spectat.  Sic  el  Salomon  ait  : 
Erue  cos  qui  ducuntur  ad  mDilcm,  supplc, 
injuste.  Et  non  acide,  id  est  molcstc,  /ei-as 
in  anima  tua  hoc  ipsum  impiere,  vel  quod 
istud  tibi  injunj;ilur.  Ycl  a>grc  non  fcras 
advcrsa  qiue  libi  piovciiiunl  :  (|ujd  lequa- 
nimilcr  fcrenda  sunt,  secuiuliim  illud,i\on 
contristabit  justum,  qiiidquid  ci  acciderit. 
Iii  jiidicaiido  i'slu  pujiillis  uiisericors  iil 
palcr,  quanlum  fieri  potest  sine  deroga- 
lione  justiliip,  ct  sine  priejiidicio  parlis  ad- 
versic.  .\am  el  juslilia'  semper  addcndiim 
csl  aiiquid  piclalis  :  et  sic  isliid  non  re- 
pugnat  ci  quod  dictum  esl,  in  jiidicando 
non  esse  consideraiulam  personam  pau- 
pc^ris.  Ki  jiro  viro,  matri  illoriun,  id  esl, 
iiiatri  piipillorum  esto  proleclor  el  conso- 
lator,  lanquam  mariliis.  Yiduis  enim  est 
pictas  impciiilciida.  Sic  Joli  dc  sc  ipso  lc- 
slaliir  :  (Jiiiiiii  scilciciii  qiiasi  rc.x  cir- 
ciimslanlr  r.vcrcilii,  cram  laiiicii  micrcn- 
litim  consoialor.  AV  cris  lu  cc/ul  /ilius 
.|//(\-.s/(;(/  obcdictis.  id  esl,  per  piclnlem  et 
olicilicnliam  <M'is  adoplivus  filiiis  Dci,  qiii 
isliiil  pia'i'c|)il,  cl  ciii  misciicordcs  assi- 
milunlur.  liidc  i-l  (^liii^liis  liorlalui'  :  Es- 


A  loic  misericordes.  siciil  et  Pater  vester 
ca-lcstis  miscricors  cai.El  iui.sercbilur  lui 
magis,  quam  maler  misereri  solet  filio 
suo.  Deus  enim  incomparabilitcr  miseri- 
cordior  esl  ciinclis  liominilius.  cl  incflabi- 
liter  pliis  diligil  pios  ac  virtuosos  adopti- 
vosquc  filios,  prajsertim  pra?deslinatos, 
qiiam  carnalcs  parenles  sobolem  suam.  Et 
quanlo  plus  qiiis  affliiit  visccribus  pieta- 
tis,  tanlo  pronior  Dcus  est  misereri  ipsius. 
Sapicnlia  filiis  suis  vilam  inspirat.  Sa- 
picnlia  ctcnim  incrcala  vilam  nalur»  lar- 

B  gilur,  vilamquc  grali;p  inspirat  cfficienter, 
deinde  vitam  gloria;  Iribiiil  pro  mercc- 
de.  Sapienlia  vcro  qu;e  donuiii  esl.  inspiral 
formalilcr  vitam,  id  csl,  actum  vitalcm 
mcriloriiim  parit.  El  suscipit  exquirentes 
sc.  id  csl,  prcces  corum  cxaudil.  ct  bra- 
cliiis  caritatis  ac  piclatis  amplcclilur  eos, 
qiii  lola  coidis  diligenlia  sibi  placere  et 
uniii  conaiiliir.  Indc  cl  Cliiisliis  Sapien- 
tia  Patiis  lcstaliir  :  (Jmnc  (piod  dal  milii 
l'aler,  ad  me  veniet ;  et  eum  qui  venit  ad 
me,  non  cjiciam   foras.  Et  i>ra<ibil  in  via 

C  jusli/i(r,\(\  csl,  pcr  obscrvanliam  praecepto- 
rum  graliose  deducet,  juxta  illud  :  Juslum 
dcduxil  Dominns  per  vias  rcclas.  Nam 
qiialiter  sit  vivciidum,  ostendil.  Proptcr 
quod  fcrlur  in  Psalino  :  Tcnuisli  maniim 
dcxlerain  mcani.  ct  in  volunlale  lua  dcdii- 
xisli  mc.  llinc  Clirisliis  lalcliir  :  Ego  sum 
lux  mundi:  (iiii  sc(|iiiliir  iiic,  non  ambulal 
in  tcncbris. 

El  qiti  i//iiiii  di/iiiil .di/iijil  ritain  :^\\ci- 
niaiii  ipsa  esl  vila  leliu-na  el  incrcala,  proul 
loquiliir  :  Ego  sum  via,  veritas.  cl   vila. 

D  Talis  quoqiic  diligil  vilam  gralias  ac  \  irlii- 
tiiiii,  el  saliilcm  iptcrnaiii  :  dc  (]iia  ail.  Si 
vis  intrarc  ad  vitam,  scrva  niandala.  Et 
i/iii  vli)ilavcriiit  iid  illum,  id  esl,  pervigili 
cordc  (piiesicrinl  ipsam.  ad  proriciendiim 
in  cjiis  aiiiorc  cl  conlcm|ilalioiic,  ciiiiip/i- 
clenlur  placorem  cjus,\i\  esl,  complaccn- 
tiam,  Iranqiiillilalcm  alqiic  diilcciliiiciii 
cjiis  giislabiinl  cl  ('()nsci|iicnliir,jii\la  (|ii()d 
a  Sapiciilc  diclmii  csl  :  (Ilara  csl,  cl  qua> 
i)iin(|iiaiii  iiiai'ccM'il.  sapicnlia:  ct  facile 
vidcliir  ab  liis  qiii  diligunl  illaiii.  ct  iiive- 


/s.  xl.ix,l5 


12 


Joiinn.  VI, 


Sap.  X.  10. 


/**.  LXXll, 


/odiin.viii, 
\i. 


I.l 


//>«/.  xiv.C 


.l/af(A.li\, 
17. 


.S'itp.  VI,  13, 
U. 


30 


ENARBATIO    IN   CAP.    IV    LIBRl    ECCLESIASTICI. 


ART.    IV 


Pror.  viii 
17,  3». 


u 


Ihid.  35. 


Joann.  xiv, 
23. 

do 

Lev.  XI,  4;i 
.\x,  26. 


yoann.xvi, 

27. 

//.»/.   XIV, 

21. 

Snp. \n.1i. 


16 


Prov.  vm, 
13. 

ICor.11,15. 

5a/j.  VIII, 
10,  II.  U. 


28. 


nitur  ab  his  qiii  quaerunt  illam.  Pia>occu- 
pat  eos  qui  sc  concupisciinl,  iil  illis  se 
prior  ostenclat.  Hinc  Sapientia  ista  pro- 
,  latur  ;  Ego  diligenles  me  diligo ;  et  qui 
niane  vigilaverint  ad  me,  invenient  me. 
Beatus  homo  (iiii  audil  me,  ef  vigilat  ad 
fores  nieas  quotidie. 

Qiii  teuueriiit  iUam.  perseverando  in 
amore  el  cuitu  ipsius,  et  ei  inavertibili- 
ler  adhserendo,  vitam  hereditabuut/iA  est, 
aeternam  obtinebiint  salutem,  et  de  vita 
grati»  ad  vitam  glorise  transferentur.  Un- 
de  ct  ipsa  disseruit  :  Qiii  me  invenerit,  in- 
veniet  vitam,  et  hauriet  salutem  a  Domi- 
no.  Et  quo  iiitroierit,  benedicet  Deus  :  id 
est,  Deus  Pater  dona  pietatis  suae  dabit  et 
mulliplicabit  in  eo,  in  cujus  mentem  Sa- 
pienlia  ab  eo  Eeternaliter  genita,  introierit 
per  fidem  et  caritatem.  Unde  et  ipsa  con- 
testalur  :  Ad  eum  voniemus,et  mansionem 
apud  eum  faciemus.  Qui  seriiiuut  ei,  ob- 
seqiientes  erunt  sancto.  Qui  enim  servit 
Filio,  servit  et  Patri,  qui  ait  :  Sancti  eritis, 
quoniam  ego  sancliis  sum.ii'/  eos  qui  di/i- 
gunt  iJlaiii,diligit  Deiis  Pater:juxta  quod 
Filius  loquitur,  Ipse  Paler  aniat  vos,  (]iiia 
vos  ine  amaslis ;  et  rursus  conlestatur, 
Qui  diligil  me,  diligetur  a  Patre  meo,  et 
ego  diligam  eum.  llinc  diclum  est  :  Nemi- 
nem  diligit  Deus,  nisi  qui  cum  sapientia 
inhabitat. 

Qiii  aiulit  iUaiii,  judicat  gentes  :  id  est, 
qui  Sapientiai  increata?  obcdit  perfecte, 
aptus  et  dignus  est  alios  judicare  :  sicut  et 
ipsa  locuta  est,  Per  me  reges  regnant,  et 
legiim  conditores  justa  decernunt;  Apo- 
slolo  quoque  testante,Spiritualis  homo  ju- 
dicat  omnia.Ideo  asserit  Sapiens  :  Propter 
sapienliam  habebo  claritatem  ad  lurbas, 
juvenis  et  acutus  inveniar  in  judicio;  dis- 
ponam  populos,  et  nationes  mihi  erunt 
subjectae.  Vel,  Judicabit  gentes,  id  est, 
per  asscssoriam  dignitatem  jiidicabit  cum 
Christo,  qui  ail  :  Vos  qui  secuti  estis  ine, 
sedebitis  super  thronos,  judicantes,etc.  Et 
qui  intuelnr  illam,  id  est,  verba  et  opera 
eeternae  Sapientise  pensat,  permaiiebit  con- 
fidens,  id  est  inter  adversa  securus,  el  de 


A  futiira  felicilate  spem  habens,  ju.xta  illud: 
Justus  quasi  leo  confidens,  absque  terrore     Pmr. 
erit.  Sapientia  enim  conforlat  et  parit  fi-  ''"'"'  '■ 
duciam. 

Si  crcdiderit  ei,  liereditaliit  lUam  :  id        17 
esl.  si   fide  formata  adhaeserit  ei   in  via, 
pertinget  ad    Ijeatificam    ejus  fruitionem 
in  patria,  et  vere  dicet  cum  Jeremia :  Pars  Thrm.  m, 
mea  Dominus,  di.xit  anima  niea;  et  etiam  "* 
cuin  Psalmista  :  Dominus  pars  heredilatis  Ps.  xv.s. 
meae;  et,  Porlio  mea  Dominus  in  lerra  vi-  /'s  cxi.i.r.. 
vcntium.  Et  erunt  in  confirmatioiie  crea- 

B  tunv  iUoruin.id  est,opera  filiorum  Sapien- 
tiae  erunt  approliata  a  Deo  in  die  judicii,  et 
confirmata  in  gratia.  Quoniam  in   tenta-       18 
tioiie  ambulat  cuni  eo,  id   est,  Sapientia 
dirigit  suum  filium  adoptivum   in  tenla- 
lionibus,  el  iindique  adest  ei  :  non  quod 
incommutabilis  Deiis  moveatur  aut  variet 
locuin,  qiii  incircumscriptibilis  et  illocalis 
consistit;  sed  per  suuin  effcctum  dicitur 
transire  cum  homine,  juxta  illud  :  Domi-  Deui.wm, 
niis  Deiis  luiis  ambulat  in  medio  castro-  " 
rum,  ut  erual  te.  Unde  .\Ioyscs  legitur  e.v- 

C  orasse  :  Si  non  tu  ipse  praecedas  nos,  ne    Exod. 

educas  nos  de  loco  isto.  In  quo  cnim  scire  ^^^ 

poleriinus,  invenisse  nos  gratiam  in  con- 
spectu  tuo,  nisi  ambulaveris  nobiscum? 
Hinc  Sapienlia  fassa  est  :  In  viis  justitiae  Pror.im, 
ambulo.  Et  in  primis  eligit  eum,  id  esl,  in  '"■ 
spiritualibus,  aeternis  atque  praecipuis  bo- 
nis  eum  assumil,  quia  haec  bona  ei  dare 
decrevit  poliiis  quam  terrena.  Vel  :  Iii  pri- 
mis,  id  est  inter  electos,  qui  sunt  primi 
et  earissimi,  apud  se  ipsam  adscribit. 

Timorem  et  inctum  et  probationem  in-       19 

D  ducet  super  iUiim,k\  est,  timorem  filialem 
et    metum  divini   judicii,   exercitationem 
quoque  per  adversa  ingeret  ei,  quatenus 
juxta  hortamenta  Apostoli.  cum  metu  et  PinHpp.n, 
timore  suam  operetur  salutem,  et  tanquam  ^^    ^^^  ^ 
aurum  in  fornace  probetur.  Et  cruciabit 
iUum,  id  est,  in   vita  hac  casligabit  pro 
suis   peccatis,  juxla  quod  ait  :  Ego  quos    Apoc.  m, 
amo,  arguo,  et  castigo;  in  tribulatione  do-  '^' 
ctriua'  suw,   id   est    tribulatione   salubri, 
quae  dat  intelligentiam  salutarem,  ita  quod 
homo  adverlit  sua  peccata,  ct  confugit  ad 


ENARRATIO   IN   CAI'.    I\     I.IRni    ECCLESIASTICI. 


ART.    IV 


:u 


Jiuiic.  in 
8,9,  13-15 
.v.3:vij-: 
X.  8-10. 

/t.  XXVIII. 

Jbitl.  xwi, 
10. 


/VOIMII  II 


Deul.  VIII.  J. 


Judic.  111.4, 


6'a^.  III, 


^Va.  XXII 

l-IO. 

/ii<(.  1 

-t 

Joann 

11 

i3,  ii. 

ao 

llelir.XK 

/1 

/•l.  V,  •!. 

r».  cxiii,» 


Dcmii.  sicul  in  lijjro  JiKiiciini  inultolies 
logunlur  filii  Israel  ad  Deum  revcrsi  cx 
accibiliile  afriictioniini  suariim.  Unde  et 
Isaias  inducil  ;  TaiiliimnHido  sola  vc.valio 
daliit  inleileclum  audilui.  I^t  rursiis  Isaias 
loi|iiilnr  Deo  :  In  tiibulatione  murmiiris 
dialiina  lua  cis.  Vcl.  In  Iriiiiilatione  do- 
clrina?  suae,  id  csf  in  Iribulalione  paterna: 
quam  sacra  Scriptura  docet  a  Deo  infligi 
suis  clcclis,  quoniam  scripliim  csl  :  Disci- 
plinam  Doniini,  fili  mi,  ne  abjicias;  qiicm 
cniin  diligit  Dominus,  corripil.  Donfc  tcn- 
lel  i'iim  in  co(jitaHonihus  illius.  id  csl,  per 
advcrsa  disculial  et  inquirat  :  non  ul  ipsc 
sciat,  sed  ut  aliis  manifcstel,  an  cogilalio- 
ncs  ipsius  maiicant  bona»  el  limorat;p,  ncc 
miirmiirct  ncquc  impaticns  fiat.  Sic  (juip- 
pe  ail  Movses  popnlo  Isracl  :  Kccordaheris 
ciincti  itineris,  per  (juod  addu.xit  te  Doini- 
niis  Deiis  tuus,  ut  affligeret  te  alque  lcii- 
larct,  et  nota  fierenl  qua'  veisabantiii'  in 
corde  tiio.  iitrum  cuslodircs  mandala  il- 
lius,  an  non.  In  lihro  .liiiliciim  ipioque  le- 
gitiir  :  Dimisil  Dominus  Llhananaeos,  ul  in 
cis  cxperiretur  Israelem,  utrum  audiret 
mandala  Doiiiini,  an  non.  Ei  <redal  aril- 
iiur  illiiis,  \(l  csl,  approbcl  eum,  seu  per 
effeclum  ostendal  quod  rcpiitel  eum  fi- 
delem  :  jii.vla  illinl  Sa[)ienlia',  Deiis  lenta- 
vil  illos,  el  in\cnil  ilios  digiios  se.  liinc 
quiiin  .\braiiain  patriarcham  lentasscl,  ct 
fidelem  ac  obcdicnlissimum  invcnisset,  di- 
xil  :  .\uiic  cognovi  qiiod  linieas  Deiim. 
Qiioconlra  lcgitur  in  Evangclio,quod  mul- 
li  crcdcbant  in  Jesiim.  scd  ipsc  Jcsiis  non 
credidiat   se  illis. 

El  flrmabit  ilhiui  per  charismala  gra- 
liariim.  Ouia.  iil  ail  Aposlolus,  U[)limiim 
csl  gralia  slabiliri  cor.  Ilonio  eniiii  [ler  ad- 
versa  beiie  exercilalus,  el  per  lcnlationcs 
|)robalus,  fit  firmiis  el  slabilis  in  virlnlc. 
Kl  ilcr  addiircl  dirccluni  ad  tlluni,  id  csl, 
jiislam  (■onversatioiicm  ei  pncslabil.  ad- 
diiecl(]iie  eiim  per  iler  saliilis.  el  recor- 
ilal  ioiirni  ac  rectam  inlelligenliaili  via) 
saliili^  ei  iiiliiiidel,  siclil  oral  l'saliiii>la  : 
Dirige  iii  ('oiis|iectu  liio  viam  mcaiii:  ileiii- 
qiie,   Nolam   fac  iiiihi,   Doinine,   \iam    in 


A  qiia  ambulem.    Et  Uvll/icabil  lllnin  gau- 
dio  spiriluali  in  conlemplalione  divinoriim 
IraiKjiiilla.  jii.xta   qiiod   iimis   taliiim   fate- 
tiir:lntrans  in  domiiin  mcam.conquicscam  Snp.\m,\6 
ciim  illa  ;  non  eniin  habet  amaritudincm 
eonvcrsalio   ejiis.   nec    ta'diiiiii    coiivictiis 
illiiis,  sed  gaudium  el  hcliliam.  iiV  (/c/^m-       21 
dabil  absconsa  sua  illi,  id  est.  de  secretis 
fidei  sancla>  mysteriis  ct  de  aliis  siiis  oc- 
iiillis  i[)siim  illiimiiiabit.  ila  iil  dicere  pos- 
sil,  Incerla  el  occnlta  sapienlia>  lua?  ma-    />*.  l.  s. 
nifcstasli  mihi.   Ilinc  Sapieiilia  isla  dixit 

B  disciimlis   :   nmnia  qiucciiiiKjue  aiidivi  a  youim  xv, 
Palre  mco,  nota  feci  vobis:  el  denuo,  Yo-  '^; 

■  '  Luc.  VIII, 

bis  datum  esl  nosse  mysU^rium  regni  Dei.  n). 
El  llicsaurlzabil  sujicr  il/uni  sclcnliani  cl 
Inlelleciuin  justitice,  id  est,  copiose  con- 
gregabit  atquc  perficiel  in  eo  scientiam 
nccessariorum  ad  salutcm.  et  scienliam 
qiuf  est  doniiin,  ac  intelligentiam  Scri|)lii- 
lariiin,  seu  vcram  ct  formalam  notiliam 
justiliip  ac  virliiliini,  iit  non  solum  s|)ceu- 
lalive,  sed  el  praclicc  cas  agnoscal.  De 
qiia  formala  cl  boni  approbaliva  scicnlia 

G  Dominiis  ait  :  Niimqiiid  vcstrum  cst  scire  .u.c/..  lu, 
Jiidiiiiim,  qiii  odio  habetis  boiiiim  f  llinc  ''"' 
Sa|)ieiitia  ha'c  teslaliir  :  In  medio  semila-   Prov.wn, 
riiiii  judicii  ambiilo,  iil   ditem    diligenles  ■"■ -'■ 
ine,  el  Ihesaiiros  eoruiii  rcpleam. 

."^/  antcin  abcrravcril,  id  esl,  luceni  vc-  ii 
rilalis  ef  sapieiilia'  ilocumcnla  reliqucril. 
conscnliendo  tcntalionibiis  el  pcccalis.i/e- 
rclinijucl  euin,  cl  Iradct  cuni  iii  inniiibns 
inimivi,  id  cst,  divina  profeclionc  niida- 
liim  dcbilis  p^vnis  siibjieiel.  Idco  David 
liiqiiiliir  Salomoni  :  Si   reli(|iiei'is  Deiiin,     \  i;,r. 

D  projiciel  te  in  a?feriiiim.  rudc  niiiiin  Ko- ***'"• '■'■ 

tioaiii    el    popiilns   ejns,    Dco   relulo,    ad  i-». 

idololaliiam    la|)si    fnisseiit,  el  ob  hoc   iii 

iiianus  Scsac  regis  .Kgypli  tradili  csscnl, 

Dominiis  ail  ad  eos  :  Vos  reli()iiislis  me  ct    /»»/.  s. 

cgo  reliipii  vns  in  inaniis  Sesac  :  iil  sectin- 

do  l'arali|)oiiieiioii  ferliir.  Sic  coiitigit  Scri- 

bis  el  l'liarisa'is  [iropria  tiialilia  c.\ca'eali.s: 

(jiii  iliiiii  ad  leiii|iiis   probabileiii  habiiis- 

seiil   dc  lliiristo   noliliam.   |i(istea   iiividia 

iiioli  siiiit  coiitra  ciiiii,  111111111  ipsos  acerri-  "'•"''■>'. 

rv.iiixxii, 
iiie  iiicreparet,  ct   reccsseiinil  ab  ejils  110-  i:..ii 


32 


ENARRATIO    IN    CAP.    IV    LIBRI   ECCLESIASTICI.    —   ART.    IV 


Eccle.  II 
1,  5. 


Ps.  XXXIIl 

15. 


tilia.  Propter  qiiod  tradidit  eos  manibus 
Romanorum. 

Praeterea,  quia  jam  docuit  mullarum  ae- 
tus  virtutuin,  subdit  quando  sint  exereen- 
2.3  di.  Fili,  conserva  tempus,  id  esl,  tempore 
opportuno  fac  quidquid  facere  debes.  Nam 
opportunitas  temporis,  est  una  de  genera- 
libus  circumstantiis  cujuslibet  virtuosi  ac 
merilorii  actus.  Prfecepta  equidcm  affirma- 
tiva  obliganl  semper,  scd  non  ad  sempcr, 
imo  pro  loco  ct  lciiiporo  opporlunis.  Unde 
scribitur  :  Tempus  est  omni  rci  sub  coelo; 
tempus  amplexandi,  et  tempus  longe  fie- 
ri  ab  amplexibus.i?/'  devita.  id  est  recede, 
a  i/uiio  culpiP.  juxla  iilud  Psalmi  :  Dcclina 
a  nialo,  et  fac  bonum. 
-i  Pro  aiiima  tua,  id  est  propter  obtinen- 

dam  veram  animse  tuse  salutem ;  vel,  Pro 
aniina  tua,  id  est  pro  conservanda  vita  tua 
animali  et  corporali ;  uon  confmidaris  di- 
cere  veruiii,  id  est,  sine  verecundia  confi- 
tere  et  prsedica  quod  pertinet  ad  salutem, 
et  increpa  delinqucnles,  nec  ullo  metu 
dcseras  verilatem  vitEe,  veritatem  doctri- 
nse,  verilatem  juslitise.  Ideo  ait  Salvator  : 

Luc.i\.i6.  Qn\  mc  ernbuerit  et  meos  sermones,  hunc 
Filius  iiominis  cruljcscet,  quum  veneril  in 

Rom.  x,io.  rcgno  suo.  Et  Paulus  :  Cordc,  inquit,  cre- 
dilur  ad  justitiam;  ore  autem  confessio 
23  fil  ad  salulcm.  £st  enim  confiisio  addu- 
cens  peccatum,  ei  est  coiifiisio  addiicens 
grntiiim  et  gloriam  :  id  est,  duplex  est 
crubescentia.  Una  est  vituperabilis,  qua 
quis  ex  limorc  patiendi  inlionorationem 
el  irrisionem  ab  hominibus,  rclinquit  ac- 
tuin  virlutis,  aut  silct  ab  incrcpalione  vel 
instructione  salubri :  quae  erubescentia  est 
mala  in  se,  et  multorum  origo  vitiorum. 
Alia  est  erubescentia  laudabilis,  qua  quis 
de  turpitudine  vitiorum  ct  pristinis  suis 
verecundatur  erroribus  :  sicque  compun- 
gitur,  pcenitet,  el  abstinet  a  peccatis  :  per 
quod  gratiam  gloriamque  merelur.  Porro, 
ut  ait  Damascenus  ;  Verccundia  est  timor 
ingloriationis,  hoc  est  formido  incurrendi 
aliquid  lurpe  vel  indecens  :  qute  verecun- 
dia  csl  passio  laudabilis  in  se,  quia  dispo- 
sitiva  ad  bonum  virtutis;  sed  dum  proccdit 


A  ad  delestandiim   humanam    confusionem, 
et  in  tanlum  ut  a  bonis  impcdiat,  fit  vitu- 
pcrabilis.  De  bona  aulem  confusione  fre- 
quentcr  canlamus  in  Psalmo  :  Confundan-  Ps.\%\k, 
tur  et  revereantur  simul.  De  mala  vero  ^j,""^"''"' 
oramus  :  In  te,  Domine,  speravi,  non  con-  />s. xxx,2; 
fundar  in  eeternum.  ""''' 

Ne  accipias  faciem  adversus  faciem  tii-       26 
am,  id  est,  personarum   acceplioncm  de- 
vita,  quia  cst   contra  salutem   facici   tuse 
interioris.  De  qua  loquitur  Paulus  :  Nos    iicor. m, 
autem  revelata  facie  gloriam  Domiiii  spe-  '*■ 

B  culanles;  et  Psabnisla.  Exquisivit  te  facies  />«.  xxvi.s. 
mca.  Hinc   fcrlur    in  Psalmo  ;  Usquequo  Ps. Lwwi.i. 
judicatis,  id  esl,  judicando  approbalis,  ini- 
quilatcm,   et  facies  peccatoriim  sumilis? 
Jacobus  quoquo  in  sua  Canonica  :  Si  per- yacos.n.o. 
sonas  (inqiiil)  accipitis,  peccatum  opcra- 
mini,    ledarguti    a   lege    tanquam    trans- 
gressores.  Hoc  vitium  est  contra  juslitiam 
distributivam,  quae  dat   unicuique   quod 
meretur  :  idcirco  ex  suo  genere  est  morta- 
ic.  Atque,  ut  ait  Ambrosius.  Maximum  vi- 
tium  prajsidcntium  est,  quod  non  causas 

C  ct  merita,  sed  personas  attendunf.  Vel,  Ne 
accipias  faciem  adversus  facicm  tuam,  id 
est,  nec  persccutori  neque  alicui  alteri 
consentias  unquam  in  detrimentum  tuse 
salulis.  N^ec  adversus  animam  tuam  men- 
daciuin,  id  est,  nulli  consentias  falsitati 
contra  tui  ipsius  salutem. 

Ne  reverearis  proximum  tuurn  in  casu 
siio,  id  est,  non  timeas  proximum  tuum 
corripere  quando  peccat,dummodo  habeas 
spem  quod  corripiendo  possis  illum  eri- 
gere.  El  si  pra?.lalus  illius  es,  etiam  rebel- 

D  lcm  compelle  ad  sui  correctionem.  Nec 
reti/ieas  verbu//i  in  trn/pore  salutis,\A  cst, 
ab  increpatione  el  informatione  proximo- 
rum  non  cesses  tempore  congruo,  quo 
queunt  converti.  De  quo  ait  Apostolus  ; 
Ecce  nunc  teinpus  acccptabile,  ecce  nunc  iicor.  m, 
dies  salutis;  ct  Isaias :  Queeritc  Domiiium,  -•, 
dum  inveniri  potcst;  invocatc  eum,  dum 
prope  est. 

Non  abscondas  sapientiam  tiiam  in  de- 
core  ejus  :  id  est,  ex  consideralione  digni- 
tatis  et  pulchritudinis  sapientiae  tuae,  non 


27 


28 


IS.  LV,  C. 


ENARRATIO    IN   CAP.    IV    I.IBRI    Erri.KSIASTICI.    —    ART.    IV 


33 


-Vip.  M.iV 


Mallh.  X, 


2!) 


yiirf.>ii,3i. 


Luc.  VI,  45. 


Prov.x.iS. 
30 


Ibid.xx\i\i. 
13. 


omiltas  cam  proximis  commnnicaro.  qiiasi 
non  lavcns  cis  tam  prctiosnm  ac  nobilc 
.  donnm.  Ideo  scripluin  est  :  Qnid  autcm  sit 
sapicntia.  rcfcram  :  ct  ponam  in  Inccm 
scicntiam  illius.  ncque  cnm  invi<lia  tabc- 
sccnlc  ilrr  iiai)cbo.  Christus  qiioqiic  in 
Kvaiigclio  loqnitiir  :  (Juod  dico  voliis  in 
tenebris,  dicitc  in  liimine.  Vcl.  Non  abs- 
condas  sapientiam  in  dccor<^  ejus,  i<l  est, 
<|iKim<liu  ['ulgct  ac  placct ;  vcl.  In  <lccore 
cjiis.  i<I  est  per  verba  ornata.  dillicilia,  et 
obscnra.  /«  lingua  enim  sapienlia  difjno- 
.\rittn\  id  est,  per  cvidcntcm  lociitioncm 
incliiis  edocctiir,  et  ab  aufliiMilibns  clariiis 
int<'lligitur.  Dcniquc,  In  lingiia  sapientia 
digiioscitiir.  id  est,  ex  qualilafc  sermonis 
attenditiir  qiialis  sit  ipse  qui  loqiiiliir  : 
quia  ex  abundantia  cordis  os  loqiiitur;  cl 
qualis  vir,  talis  oratio.  Undc  ct  Dominiis 
asseril  :  Bonus  homo  ex  bono  cordis  sui 
Ihesaiiro  profert  bona,  ct  malus  similiter 
inala.  Et  sennus,  et  scientia,et  doctrina  in 
vcrbo  sensati,  id  est,  ex  sermone  homi- 
nis  sapicntis  innotescit  interior  sua  sci- 
entia  circa  divina,  moralisque  disciplina; 
<?/  firmamentum  in  operibits  juslilia;,  id 
est.  fortiludo  animi  pcr  opcra  jiisla  co- 
gnoscitur  ac  nutritur.  Undc  et  Salomon 
prolestalur  :  Justus  quasi  fundamentiini 
;ptcrnum. 

Xon  conlradicas  verbo  veritatis  agnitx 
nllo  inodo,  siciit  faciunt  contentiosi  :  ideo 
non  excuscs  tc  falsi>.  diim  acciisaris  seii 
corriperis  vcrc.  (Jui  enim  abscondit  sccle- 
ra  sua,  non  dirigetur ;  qiii  aiitem  confes- 
siis  fiicrit  et  r<'liqiierit  ca,  iniscricordiam 
conscqucliir.  iit  <lictuin  csl  in  l*rov<'ibiis. 
Mf  dc  mendacio  ineruditionis  tiia'  coiifun- 
dcrc  :  id  cst,  de  falsa  doctrina.  errorc.  aiil 
l<)ciition<'  mcndosa  inipcritia'  tiia'.  Iii  !<• 
ipso  verecundare  ac  pa'nit<' ;  nec  incre- 
pantibiis  ac  reprobantibiis  le  indigneris, 
sc<l  regralicris,  qiiia  opiis  miscricordiic 
libi  iinp<'n<liinl.  Ilinc  sub<lilur  :  Son  ron- 
lniiddris  i-oii/ilrri prrrata  liin  in  foi"0  con- 
l<'nlioso  el  conscienlioso.  Nam  <'t  reiis  nior- 
lis  pci'cat  morlalit<'r  n<'ganili)  ju<li<'i  siios 
cxcessus.  Attamcn  in  confitcndo  itcbcl  lio- 
T.  8. 


.\  mo  <]c  vitiorum  siioriim  turpiludinc  verc- 
ciindari;  non  autcm  sic.  ut  postponat  hrec 
piiblican'.  quoniam  vereciindatio  talis  cul- 
pam  augerel.  Et  nr  suhjicias  le  /lomini 
pro  pccrato,  id  cst  pro  adiilationc.  aut  pro 
aliqiio  motivo  irralionabiii  <•!  injiislo,  seu 
pro  pccealo  ixMpclraixlo,  iil  csl.  a<l  Iioc  iit 
propter  lioniincm  pecccs. 

A^oli  resistere  contra  faciem  potenlis.  id       'Ai 
est,  contra   polenliorcm   non   pngnes  pro 
re,  pro  qua  non  tcneris  pugnarc.  Vcl  sen- 
sus  est,  ut  ttmnipolenti  rcsislere  non  ten- 

B  t<'miis.  Xrc  coiicris  conlra  irlinn  /iiivii.M 
cst  contra  insuperabilem  potestatcm,  scu 
lonlra  impetiim  mali,quod  non  vales  eva- 
<lcre.  Idco  dictiim  cst  Paiilo  :  Diirum  esl  ^r;. „,5. 
tibi  contra  stimuliim  calcilrarc.  Inimode- 
rala  namque  aiidacia  recle  viluperalur. 

/'rojuslilia  af/oiiizare,  id  esl,  pro  de-  .33 
fensione  veritatis  et  ffiqnilalis  labora,  pro 
anima  tua,  id  cst  pro  salute  anima?  tuae; 
et  usqite  ad  morlcm  ccrla  projustilia  de- 
fensanda,  cum  moderamine  discretionis, 
et  loco  el   tcmporc  opporliinis.  Pra^i-ipiic 

C  quoque  resistendum  est  advcrsariis  fidci 
ac  boni  communis, imo  et  omnibus  ad  pec- 
cata  trahi'r<'  molicnlibus.  sciliccl  inuiHlo, 
carni,  d;cinonibus.  Ccrtandiim  cst  aiitein 
spiritualibus  armis,  oratione  et  lacrimis, 
aut  etiam  corporalibiis  pugnis.  juxta  illiid 
Calonis  :  I'ngn;i  pro  palria.  El  Drii.^i  r.r- 
/ntgnabit  pro  te  inimicos  tuos  invisibili's 
alqiic  visibiles  :  i<l  est.  divina  pol<'sl;ilc 
el  opc  ae  gralia  pr;eval<'bis  :  jiixla  IIIikI 
in  Fsalino,  Perscquar  inimicos  nicos,  cl  Ps.wh.k. 
comprchcndam  illos. 

I)       .\o/i  rifiifiis  cssc  in  lini/na  lua,  i<I  est,       34 
pra>ceps  el  inconsidcratiis  ad  lo(|ucndiiin, 
(]iium  scrii»timi  sil  :  Vidisli  aliqncm  vclo- /»ror. x»n, 
(■(•m  ad  loi|U('n(liini  '.  Sltillitia  magis  spe-  ""' 
randa  esl.  (piain  illiiis  corr<>clio.  Kl  F.ccle- 
si;ist('s  ;iit :  .\<'  t<'iiicrc  qiiid  Uxiiiaris,  ncqiie  AVr/c.v,  1. 
cor  liiiini  vclox  sil  ad  profcrciidmn  sernio- 
nem  coraiii   Dco.  Ei  inuli/is,  rt  rrmi.tsus 
iii  D/ii-ribiis  iuis,\(\  esl  infrucliiosus,  piger, 
ct  lardus.  lioc  cniin  lurpissiiniim  csl,  lin- 
;:ii,'i  iiiairnlloqiiii.  cl  nianiis  rcmissa;  forlia 
<lociinicnta,  cl    opcra    nulla   aiit    nio<li('a. 


34 


ENARRATIO    IN   CAP.  V    LIBUI   ECCLESIASTICI. 


ART.   V 


Ideo  dicil  Clirysostoniiis  :  Aiuliant  lo  ho-  A 
mines  inagna  racicntcni.  et  minora  jnbcn- 
tem.  0  quam  mnlti  modo  snnt  tales!  ad 
corripiendum  instruendumque  alios  prfe- 
cipites  et  procaces ;  sed  ad  exsequendum 
quae  docent,  inertes,  ct  dum  corripiuntur, 
impatienles.  Ad  quorum  confusioncm  et 
correctionem,  scriptum  est  :  Ccepit  Jesus 
facere  el  docere.  Undc  cl  Salomon  in  Pro- 
verbiis  dixit  :  Qui  moliis  et  dissolutus  est 
'■  in  opere  suo,  fratcr  est  sua  opera  dissi- 

/4ii/.xx,i3.  pantis  ;  et  rursus,  Noli  diligere  somnum, 

ne  le  egcstas  opprimal.  B 

NoU  esse  sicut  leo  iii  domo  liia.  id  est, 
non  sis  crudelis  et  animosus  inler  dome- 
slicos  tuos,  evcrtciis,  id  est,  inquietans  et 
turbans,  domesticos  fuos,  quos  pie  tractare 
et  eedificare  teneris,  e/  oppri/ineiis  subje- 
clos  libi,  regendo  eos  tyrannice  magis 
quam  virtuose,  et  volunlatem  ac  passio- 
nes,  non  rationem  el  discrelionis  censu- 
ras,  sequendo.  Hoc  ad  palresfamilias  per- 
tinet,  imo  ad  omnes  qui  prfesunl    :   qui 


Prov.  xviii, 


33 


quanlo  majores,  eo  el  humiliores  essc  ju-   eccilw. 
bcnlur.  Contra  quod  faciunl  muiti  iracun-  '" 
di,  inquieli,protervi,  qui  nec  sc  ipsos,nec 
cohabitantes  sinunt  quiescere  :  ideo  gra- 
ves  sunt  ad  portandum,  scandalizanlque 
plurimos,  et  pei'iculosi   sunt  valde,  suam 
ac  aliorum  impcdientes  salutem.  Ira  enim  p,o!.xxvii. 
non  habet  misericordiam,  nec  erumpens  *• 
furor ;  et  impelum  concitali  spiritus  quis 
poterit  sustinere  ? 

Non  sit  porrecta  maiius  tua  ad  accipien-       36 
dinii  munera  sine  ncccssitale  et  raliona- 
bili  causa,  aut  ex  cupidilate,  c/  ad  dandinn 
cullccia,  id  est  larda  el  clausa  ad  communi- 
candum  aiiis  bona  tibi  concessa.  Unde  in 
Evangelio  loquitur  Christus  :  Date,  et  da- iuc.vi,38. 
bitur  vobis.  In  Actibus  quoque  aposlohis 
loquilur  Paulus  :  Oportet  reminisci  verlii  Aci.\\,3o. 
IJomini  Jcsu,  quoniam  ipse  dixit  :  Bealius 
est  magis  dare,  quam  aecipere.  Hoc  to- 
tum  est  contra  avaros  :  quibus  pensandum 
quod  ail  Scriplura,  Uadix  omnium  malo-    iTim.^i, 
riim  est  cupiditas. 


10. 


ARTICULUS   V 


EXPOSITIO    CAPITULI   QUINTI    :    NOLI    ATTENDERE    AD   POSSESSIONES    INIQUAS. 


H 


[OHTATUR  hic  ad  vitandmn  ea  tiufc  ab  C 
eleemosynarum  largitione,  ad  quam 
priecedcnti  capitulo   monuit,   rctrahunt  : 
qu£e  sunl,  avarilia,  concupiscenlia,et  con- 
similia  vitia,  contra  qusB  loquitur. 
1  Noli  allendere  ad  posscssiones  iiiir/uas  : 

id  est,  non  occupes  te  neque  consideres 
qualiter  possis  terrena  bona  siiperflua  adi- 
pisci,  conservarc,  augere.  Dicuntur  autem 
possessiones  iniquae,  non  quia  in  se  vilio- 

irim.iv,4.  sje  aut  malae,  (|uoniam  omnis  creatura  Dei 
jjona;  scd,  vel  quia  injustc  el  cupidc  ac- 
quiruntur  et  reservanlur,   vel    quia   sunt  D 
piurimorum    occasio   viliorum.   Idcirco   a 

iiir.xvi.d.  Clirislo    vocanlur   mammona    iniquitalis. 

i7im.vi,;i.  Ideo  ait  Apostohis  :  Oni  volunl  diviles  fi- 


eri,  incidunt  in  tentationes  et  laqueum 
diaboli,  et  in  desideria  mulla  nociva,  quse 
mergunl  homines  in  porditionem.  Christus 
quoqiic  :  Quam  difficile,  inquil.  qui  pecu- 
nias  habent,  intrabunt  in  regnum  coelo- 
rum !  Facilius  est  camelum  per  foramen 
acus  Iransire,  quam  divitem  in  regnum 
coelorum  intrare.  JEt  ne  dixeris  :  Est  mihi 
safliciciis  vita  :  id  est,  non  pra^sumas  te 
tam  diu  victurum,  ul  indigeas  omnibus 
illis  terrenis,  ne  til)i  conlingal  qucmad- 
moduni  diviti,qui  ut  in  Luca  scribitur,  di- 
xit  :  Anima,  habes  mulla  bona  reposita  in 
annos  phiriiiios:  rcquiesce,  comedc.  bibe, 
epuiarc.  Dixil  autem  ilii  Dcus  :  Slulte,hac 
nocte  animani  tuam  repetunt  a  le  :  quse 


Luc.  xviii, 
24,  23. 


Ihiil. 
19,  iO. 


ENARRATIO    IN    f.AV.   V    LlltHI    FXCLESIA.STICr. 


ART.  V 


3S 


autom  parasfi.  ciijiis  crunt  ?  Vel :  .Nc  dixc- 
lis.  Ksl  milii  siiflicicns  vila,  id  csl,  luin 
pulcs  le  libi  suHicerc  viiibus  tuis,  aul 
suflicicnlcr  divilcm  cssc  in  charisinalibus 
graliarum,  vilaque  gratiic.  nc  illud  .\i)uca- 
Apuc.m.  lypsis  mcrearis  audire  :  Uicis,  Quod  divcs 
sum,  ct  nuilius  cgeo ;  et  ncscis  quia  tu  cs 
iniscr,  et  miserabilis,  et  paupcr,  ct  ca?eus, 
c.aiat.yi.i.  ct  nudus.  Tndc  ct  Paulus  disscruit  :  Qui  sc 
pulal  aliquid  csse,  quuui  nitiii  sil,  ipse  se 
seducit.  Ktcnim  quum  ignorcmus  an  si- 
inus  in  carilalc.  qujc  vita  esl  anima'.  non 
possumus  nos  jactare  quod  sufficicns  vi- 
lUor.  111,  la  sit  nobis,  prffisertim  quum  non  simus 
sulTicientcs  cogilarc  aliquid  cx  nobis,  cjua- 
si  cx  uobis,  scd  sufficientia  nostra  ex  Deo 
sit.  [Nihil  enim  proderit  in  tempore  vin- 
dictcv  el  obductionis.\ 

2  Xc  scquiiris  in  fortitiidine  tua,  id  est 
lcmporc  Juvcnlutis  ac  roboris  corporalis, 
cuiicitpisccnliam  cordis  tiii  carnalcm,  ad 
vcnerea  conscnliendo  aut  proccdcudo;  vcl, 
coneupisccntiam  cupiditatis,  bona  [^ioxi- 
moium  violcnler  lollcndo  in  lua  forlilu- 
dinc  corporali,  quum  in  lixodo  scriplum 

Exod.xx,  sit,  Non  concupisces  rem  proximi  lui;  el 

"iPeir  11  pi^inccps  dicat  .\postoIorum,  Ohsecro  vos 

II.  tanqiiam  advcnas  el  pcicgrinos.  absline- 

rc  a  cainalibus  dcsideriis,  quse  militant 

3  advcrsus  animam.  Et  >ie  dixcris  :  (Jtcoinii- 
ihi  [totiti .'  id  esl,  non  jacles  te  potcnlcm 
fuissc  ad  faciendum  illicita.  asserendo  : 
Quomodo  polui  1  id  est,  valde  polens  fui 
ad  lalia.  .1«^  </ids  tne  subjiciet  suo  jugo, 
aut  picnis,  seu  captivitati.  /irojiler  /cicta 
iiicii  iniqiia  ?  quasi  diccrct  :  Impunc  pcc- 
co.  Talis  fiiil  supcrbissimiis  impiis^iiiius- 

h.  X,  11.  quc  Srniiacliciib.  qiii  iiarralur  dixissc  :  In 

"  lorliliiiliiic  maniis  incw  cgo  feci ;  ct  abslii- 

li  liiiiiinos  popiilorum.et  non  fiiil  qui  ino- 

v<'H'l  iiriinatii.  cl  apcrircl  os  cl  gannircl. 


.Nuli  cigo  sic  ;esliinare.  Dcu 


s  c III III  ri 


iiili 


caiis  vindicabit  :  id  esl,  dalo  (|uiid  a  iiiillo 
liiiminiiiii  piiniaris  in  vila  liac.  iilliinwiii 
liiiiii'11  iliviiia-  jiislilia'  iicquaqiiam  c\adi'>, 
ciijiis  jiiilii-iiiiii  iiicoiiiparabililrr  cst  lior- 
ii.i/af/i.M,  rcniliiiii.  Iili'i)  Klca/aiiis  ail  :  Naiii  clsi  iii 
priescnli  tiMiiporc  siiiiiiliciis  liomiiium  cii- 


.■\  piar.  scd   maniis  Omnipolcnlis  ncquc  vi- 
vciis,  iicqiic  dffiiiicliis  cffiigiaiii.llinc  scri- 
ptum  est  in  Job  :  Deiis  inullum  abirc  non    Job  \%x\, 
palitur.  '■■ 

Ne  dixeris  :  Peccavi,  ct  quid  accidit  4 
mihi  triste^  id  est,  impune  feci  qiiod  vo- 
lui,  nec  pro  culpa  passus  sum  pa'nam.  .1/- 
li.^isimus  enim  est  paticns  rcddilor :  id  est, 
pa'nam  diffcrl.  non  aufcrt,  juxta  quod 
dici  solct  :  (Juod  diffcrlur,  non  aufcrlur. 
.Nam,  ut  diclum  rsl  a  Sapicntc.  Ipsc  dissi-  Sap  \\,ix. 
mulal   pcccala  liomiuuiii  proplcr  pa'nilcn- 

H  liam.  Scil  qiios  diiiliiis  lolcrat,  hos  suo 
lcmpore  induralos  acrius  punil,  et  terribi- 
liiis  damnal.  Dc  (pio  ail  1'salmisla  :  Dciis  />».  vn, li, 
jiuicx  jiislus,  forlis  cl  paticns;  nisi  con- '^' 
vcrsi  fuerilis,  gladium  suuin  vibrabil.  .Nil 
crgo  slolidiiis.  nil  pcricnlosiiis,  (iiiain  lon- 
ganimilale  cl  palicnlia  Dci  abuli. 

De  propitiatu  peccatorum  noli  esse  sine       5 
mctu:  id  csl,  noii  proinillas  libi  pcriciilo- 
sain  scciirilalcm  dc  lioc.  (|iioil  |)cccala  liia 
siiil  libi   lemissa;  sed  nicliic    iiidc,  quia 
ctsi    coiifcssus  sis,   ignoras   taiiicn   an  ex 

(]  vcia  conliilioiie,  nec  scis  an  finalilcr  in 
mortali  peccato  decedes.  Ideo  in  Prover- 
biorum  libro  habelur  :  Healus  homo  qui     Prop. 
semper  est  pavidiis.  Xeijuc  culjicias  yycc- ^""'' '*• 
catum  super  peccalum,  peccando  assidue 
et  rccidivando,  prout  Kcclcsiasles  indiicit  : 
(Juia  non  cilo  profcrliir  conlra  malos  judi-   Ecek.\i«. 
cium,  absquc  ullo  timore  filii  hominiim  "■ 
perpetranl  maia.  Et  ne  dicas.  dando  libi        g 
i|)si  audaciam  perseveiandi  in  peccatis,  el 
pcccandi   in  spe  :  Mi.icralio  Dei   mai/na 
cst,  multiticdiiiis  /icccatorum  meorum  mi. 

D  .serebitur.Woc  eniin  inccrtum  est  tibi,  quia 
ignoias  qiialciii  sorliliirus  sis  rincm,  iicc 
vcra  conliilio  potcsl  propriis  viribiis  obli- 
neri,  absqiie  respcctii  ct  imniiilalionc  Spi- 
riliis  Sancli  ;  (]iiia  noii  volciilis.  iii'(]ii(>  Aom.it.ie. 
ciirrcnlis,  scd  miscrciilis  csl  llci.  Dciii(]iie 
lioc  iii(ido(iil  (llimaciis  |ili'nius  ilncet)  so- 
diicil  ilialiiiliis  miscros  homincs  :  ()iiia  duin 
suiii  siiiil.  ^iiggcril  cis  iiifinilaiii  c^sc  mi- 
scricordiaiii  Dei,  cl  possc  facililcr  vciiiam 
impclrari  :dum  vcro  incxlremis  siinl,pro- 
])oiiil  cis  iliviiKO  rigorcin  jiislilia',  cl  iiiiil- 


36 


ENARRATIO   IN   CAP.  V    LIBRI   ECCLESIASTICI.    —   ART.  V 


Eccle.  IX. 
12. 


Dent.  VII, 


PS.  XXXIII, 


Matth. 
xsiv,  42. 

Ibid.  XXV 
13. 

9 


titudinem  magnitudinemque  culparum  su- 
arum,  ut  desperent.  Misericordia  enim,  id 
est  indulgentia  circa  pcenitentes,  et  ira,  id 
est  ultio  circa  impoenitentes,  ah  illo  cito 
proximant  :  juxta  illud  :  Nescit  homo  t'i- 
nem  suuni;  sed  sicut  pisces  capiunlur  lia- 
mo,  et  aves  laqueo,  sic  homines  capiuntur 
tempore  malo,  quum  eis  exteinplo  super- 
venerit.  Unde  scriptum  est  in  Deulerono- 
mio  :  Dominus  Deus  tuus  reddet  odientibus 
se  statim,  ita  ut  disperdateos,  et  ultra  non 
diflerat,  protinus  eis  restituens  quod  me- 
renlur..^^  ia  peccatores  in  vitiis  persisten- 
ies.,  respicit  ira  illius  :  juxta  illud  in  Psal- 
mo,  Yullus  autem  Domini  super  lacientes 
mala,  ut  perdat  de  terra  mcmoriam  eorum. 

Non  tarcles  converti  ad  Dominum,  et  ne 
differas  de  die  in  diem.  Nam  periculum 
est  in  mora,  quum  dicat  Salvalor  :  Yigiia- 
te  itaque,  quia  nescitis  qua  hora  Dominus 
vestcr  venturus  sit;  et  rursus,  Nescilis 
diem  neque  horam.  Subito  enim  veniet  ira 
illius,  ct  in  tcmporc  vindicttv,  scilicet  ju- 
dicii  tui  particularis,  quantum  ad  animam, 
et  universalis,  quoad  corpus  et  animam, 
di.sperdet  te,  nisi  tempestive  poeniteas  : 
sicut  ail  Propheta,  Custotlit  Dominus  om- 
nes  diligentes  se,  et  omnes  peccatores 
disperdet. 

Xoli  anxius  esse  in  divitiis  iiijustis,  id 
est  1'ormidolosus  ne  eas  amitlas,  nec  poe- 
naliter  sollicitiis  ut  eas  acquiras.  Qualiter 
autcmdiviti;e  dicanlur  injust;e,jam  patuit. 
Non  enim  proderunt  in  die  obductionis, 
id  est  niorlis,  et  vindictce-  :  juxta  illud  : 
Dives  quum  dormierit,  nihil  secum  aule- 
ret;  apprehendet  eum  quasi  aqua  inopia. 
Ps.Lxxv.G.  Atque  in  Psalmo  :  Nihil  invenerunt  omnes 
viri  divitiaruin  in  nianibus  suis.  Unde  di- 
cunt  :  Quid  diviliarum  jactantia  conlulit 
nobis?ldeo  in  Proverbiis  dictum  est :  Con- 
turbat  domum  suam  qui  sectatur  avaritiam. 

A^o)/  ventiles  te  in  omnem  ventum,  id 
esl,  non  te  rcddas  inslabilein,  inquielum 
el  levem,  nec  passionuin  impulsibus  sub- 
diluin;  et  no?i  eas  in  omiiem  riam,  se- 
qiiendo  omnem  concupiscenliam,  et  quid- 
quid  apprehensioni  occurril;  sed  dcclina 


PS.  CXLIV 

20. 


10 


Job  X 

19.  20. 


Sap.  V,  i 

Prov.  X 
27. 


H 


Ps.  XXXVl, 


A  a  malo,  el  in  via  ruinee  non  eas.  Imo  nec 
in  via  apparenler  bona,  sed  vere  mala  :  de 
qua  in  Proverbiis  dicitur  :  Est  via  quae  vi- 
detur  homini  bona,  et  novissimum  ejus 
ducit  ad  mortem.  Hoc  modo  ventilantur  et 
gradiuntur  passionali  et  vitiosi,  qui  sunt 
tanquam  pulvis  ante  faciem  venti.  De  qui- 
bus  ait  vir  sanctus  :  Deus  meus,  pone  il- 
los  ut  rolam,et  sicut  stipulam  anle  faciem 
venti.  Sic  enim  peccator  proljatur  iii  du,- 
plici  lingua,  id  est,  per  duplicitatem  in- 
stabilitatemque  linguse,  ostenditur   homo 

B  esse  iniquus  :  quia  duplicitas  oris  cx  du- 
plicitate  oritur  cordis.  Passiones  ergo  et 
vitia  instabilem  faciunt  hominem;  virlu- 
les  vero,  conslantem,  prout  legitur  :  Si 
iniquilatem,  quae  est  in  manu  tua,  abstu- 
leris,  stabilis  eris.  Esto  flrmus  in  via  Do- 
mini,  id  est  in  fide  catholica,  quae  est  via 
ad  beatificam  visionem,  et  in  lege  divina, 
in  conversatione  laudabili,  in  observatione 
Decalogi,  et  in  veritate  sensus  tui,  id  est 
vera  notitia  inlellectus,  vilandn  errores, 
sicut  monet  Yas  eleclionis  :  Doctrinis  va- 

C  riis  et  peregrinis  nolite  abduci;  et  alibi  : 
Nolile  pueri  effici  sensibus;  sed  malitia 
parvuli  estote,  sensibus  autem  perfecti ;  et 
scientia,  id  est  in  scientia,  quae  est  donum 
caritati  semper  annexum.  Et  prosequatur 
te  verbum  pncis  et  justitice  :  id  est,  verba 
pacifica  et  jusla  proferantur  a  te,  teque 
sequanlur,  sicut  accidenlia  suum  sub- 
jectum. 

Esto  mansuetus  ad  audiendum  verbum 
Dei,  id  cst,  patienter  ae  mititer  audi  verba 
salubiia,  quamvis  increpatoria.  Impatien- 

D  tia  namque  et  ira  mentem  ita  obtencbrant, 
ul  rite  advertere  nequeat,  nec  quae  dicun- 
tur  efficaciler  penset.  Sic  et  Jacobus  :  In 
iiiansuetudine,  inquit,  suscipile  insitum 
verl^um.  Unde  et  in  Isaia  loquitur  Christus 
de  Patre  :  Ad  annuntiandum  mansuetis 
misit  me.  Idcirco  subjungilur  :  ut  intcl- 
ligas  ea  quse  audis,  corde  a  passionum 
inquietudine  alieno.  Ad  illuminalionem 
etenim  cl  insliuclioncni  pra?cipue  aptat 
mansucludo.  Propler  quod  ferlur  in  Psal- 
mo  :  Diriget  mansuctos  in  judicio,  docebit 


EccU. 
xxxii,  25. 


Pror.  XIV, 
12;  XVI,  25. 


Ps.  xxxiv. 


P5.  LXXXII, 

14. 


Johw,  14, 
15. 

12 


Hebr.  xiii, 


1  Cor.  XIV, 
>0. 


13 


Jaco6.[,21. 


/s.Lxr,  I. 


Ps.  XXIV, 9. 


ii 


EXARRATIO    IN    CAP.  V    LIUIII    F.CCLESIASTICI.    —   ART.  V 


37 


1  Petr.  lu 
15. 


u 


iiiilcs  vias  ^UAS.  E/  cinn  sajjicntiii ,i(\  esl  c.\ 
lumine  el  notilia  sapienlia?  (ibi  concessa», 
proferes  responsum  verum  ad  interrogata  : 
proiit  iii  prima  sua  Canonica  pr^estantis- 
simiis  .\ichiapostoius  cohorlalui'  :  ['arali 
sempcr  ad  satisfactionem  omni  posccnti 
vos  rationem  de  ea,  qua>  in  vobis  esl,  ride 
el  spe. 

Si  tibi  est  intellectus,  id  est,  si  nosti  ea 
qua>  qua^runtur  a  te,  respoiule  proximo, 
instiuendo  minus  scientem  :  quod  csl  eicc- 
mosyna  spiritualis;  sin  autem,  manus  tua 
sit  super  os  luum,  id  est,  silentium  tibi 
injiinge,  ne  capiaris  in  verbo  indiscipli- 
nato,  id  est,  ne  proberis  imperitum  dcdis- 
sc  responsum,c<  confundaris.  Qucmadmo- 
diim  cnim  qui  negat  se  seire  quod  scit,  et 
rcniiit  rcspondcrc  ad  ca  quae  novit,  cl  ad 
qua>  e,\pedit  responderi,  ingratus  est;  sic 
qui  pra^tendit  sc  scire  quod  nescit,  vaniis 
cst  et  elatus.  Ideo  Glossa  ait  :  Siciit  peccal 
qiii  scit,  ct  non  vult  pro.\imum  suuni  do- 
cere;  sic,  qui  nescit,  et  vult  magister  esse. 
Dciiiquc  periciilose  sc  habcnt  nicdici  el 
juiispcrili,  qui  cupiditale  lucri,  vcl  nc  vi- 
dcantur  ignari,  praestant  consilia  ct  re- 
sponsa  ad  ea,  in  qiiibus  crudili  noii  sunt. 
Indc  mcdici  lalcs  intcrdum  liunl  hoiiiiriciii 
rei,  et  jurista^  ad  restitutionem  tencnliir 
daiiinorum,  qua>  simpliccs  cx  impcritn  il- 
loriiiii  consilio  ct  rcsponso  incurriinl.proul 
siipcr  Genesim  llcniiiiis  de  Hassia  plcniiis 
docet.  I)c  lalibus  ait  ad  TiiiKithcum  A])o- 
sloliis  :  Voliint  esse  lcgis  doclorcs,  iioii 
inlclligentes  neque  quaj  loquiintiir,  nccpu' 
dc  qiiibiis  alTirmant. 
|.'i  lliiuor  ct  i/lorln  ln  sermone  sensail .  iil 

csl,  sapicns  siio  sapientiali  scrmoiw  Iiniio- 
rciii  gloriarnquc  mcrclur  apud  Dciim  cl 
iian.x».^.  homincs.  Iilcu  iii  Daiiirlc  IVrlui'  :  (Jiii  ad 
jiisliliain  eriidiuiil  miiltiis,  fiilgidiiinl  qiiasi 
stclla'  in  perpcliias  aMeinitalcs,  Imo,  sc- 
cundiiin  Pliilnsoiihiim.  niagislris  non  po- 
lcsl  a  discipulis  reddi  aH]uivaicns.  Liiu/iiii 
vcro  iiiiprudciilis,  .subvcrsio  cs/  ipsius :  id 
est,  impriidens  per  incustodiam  suic  lin- 


tTi 


A  giup  occidit  se  i])suiii  jam  inurtc  ciil])a'.  ct 
mcrctur  incidcrc  damnalioncm  gchcniue. 
Ideo  dicitiir  :  Lingua  piacabilis,  lignuin  prov.xy,*. 
vikc:  qn;e  aulem  immoderata  cst.conlcict 
siiiritiim.  Sic  el  in  libro  Sapientia"  habe- 
tiir  :  Os  quod  mentilur,  occidil  animam.  sap.i.u. 

Xon  a/jpel/eris  s2(sitrro  in  vi/u  /iia  :  id  16 
est,  tam  custodite  te  habeas  in  loquendo, 
ne  verc  voceris  susurrator,  seu  occultus 
murmiiralor,  aul  latens  maleloquus  dc 
liroximip  tuo;  e/  lingva  /ua  nc  capiaris  et 
confundaris,  id  est,  jusle  redarguaris  dc 

B  locutione  tam  \\\\osz..  Super  furcm  cnim  17 
est  confusio  e/  pccnitentia,  id  est,  susurra- 
lor  pejor  est  fure,  quoniam  majus  infcrt 
nocumentum  proximo  qiiam  fiir.  Fur  nam- 
qiic  tollit  cxlcriora,  siisiirrator  autcm  fa- 
mam,  pacem,  et  amiciliam,  prout  de  his 
infra  magis  dicctur.  Et  sicut  gravius  pec- 
cat  qiiam  fur,  sic  major  eonfusio  ei  dcbc- 
lur,  ct  magis  i\e  co  doicndum  cst.  Ipse 
quoque  inagis  dolebil,  saltcm  in  pa'nis,  et 
diim  fuerit  deprchensus  :  sallem  in  divino 
jiidicio,   (iiiamvis  in   foro   hiimano  solcat 

C  major  pauia  pro  furto  infligi.  Et  dcnotatio 
pcssima  super  bilinguem,  id  est,  gravissi- 
ina  ac  poenalissima  cxsecralio,  irrisio,  et 
ciiin  digilo  demonstralio  debelur  bilingui, 
qiii  alilcr  in  praesenlia,  aliter  in  absentia, 
ct  alitcr  apiid  uniiiii.  alitcrqiie  a]iii(l  allc- 
ruiii  loqiiilur  dc  codcni;  ct  ita  nicnliliir  ct 
fallit.diffamatcl  Ia)dil  quamplures. <SMi«r- 
rittori  au/em  odium,  c/  iiiiinicitia,  ct  cou- 
litmclia  :  id  est,  ipse  tam  graviler  peccal, 
qiiod  facil  se  ipsiim  odibilem,  sccundiim 
qiiod  lalis  esl,  el  tanqiiam  hostis  vilandiis 

1)  esl,  ac  conliiniclia  dignus. 

.Iitstl/ica  pusillum  el  mai/uum  siiuili-  18 
/cr.  id  est.  sine  personarum  acceptiono 
profcr  judiciiini  dc  honiinibiis  jwrvi  sla- 
liis,  ('xccilciililiusquc  iiersonis,  ila  iil  ]in- 
sillos  ila  jiidiccs  jiislos,  si  eoriim  vila  lioc 
mcrcaliir,  siciil  majores,  llinc  in  Deiilero- 
iiomio  Moyscs  lcgiliir  ]>iii'cc]iiss('  jiidici- 
biis  :  lla  parvuin  aiidictis  iil  iiiagniiiii,  iicc  /)■•,.(. ii:. 
acci]ii(tis  ciijusquam  iiersonniii. 


38 


ENABRATIO   IN    CAP.   VI    LIBRI   ECCLESIASTICI.    —   ART.  VI 


ARTICULUS  VI 


DECLARATIO    CAPITULI   SEXTI    :    NOLI    FIERI    PRO    AMICO    INIMICUS    PROXIMO. 


AD  caritatem  ac  sapientiam  pra>cipuc 
admoiiemur  iii  islo  cdpilu\o.  Xoii  /ieri 
'pru  amico  immicus proasimo.Boc  dupliciter 
polest  intelligi.  Primo  :  Noli  inimicus  csse 
aut  fieri  proximis  tuis,  quibus  amicus  esse 
teneris  :  quoniam  omnis  homo  viator,  esl 
per  carilalcm  aniandus,  in  quanlimi  ralio- 
naiis  crcalura,  bealitudinis  capax;  el  sicul 
amicus  in  Deo,  sic  inimicus  propter  Deum 
est  diligendus,  quamvis  non  sit  amandus 
in  (]uanlum  iniquus  el  inimicus.  Secundo 
sic  :  Noli  iieri  pro  amico  inimicus  proxi- 
mo,ad  complacenilum  amico  tuo,  seu  quia 
amicus  tuus  est  inimicus  proximi,  vel  pro- 
pler  injuriam  iaclam  amico  tuo  a  proximo 
suo.  Quidam  enim  statim  quum  vidcrint 
amicum  suum  contra  alium  contendere 
aul  pugnare,  adjuvant  cum  in  malis  Inijus- 
modi,  et  liunt  partiales  cum  ipso,  quum 
potius  conarcntur  litigantes  concordare 
aul  separare.ln  quibusdam  eliam  parlibus 
consuetudo  est  pessima,ul  aliquo  lccso  anl 
inlerfecto,  tota  ejus  cognatio  congregetur 
ad  nlciscendum  cognati  injuriam,  privala 
et  propria  auclorilate,  non  solum  in  eum 
qui  forefecit,  sed  in  quemcumque  de  pa- 
renlela  ipsius;  et  generalem  contra  se  in- 
vicem  concipiunt  inimicitiam  :  quod  lo- 
tum  periculosissimum  est,  non  solum  ani- 
mabus,  sed  et  corporibus  eorumdem,  et 
est  caritati  contrarium.  Porro  vera  amicilia 
(ut  Tullius  in  libro  de  Amicitia  docet)  re- 
quirit  ut  nec  turpe  seu  illicitum  aliquid 
rogemus  amicum,  nec  talc  quid  faciamus 
rogati ;  sed  ad  omne  bonuin  honestum 
hortemur,  adjuvemusque  cum. 

Improperium  enitn  et  contumeliam  ma- 
his  hercdilabit,  id  est,  omnis  injustus,  ni- 
si  poenileat,  ajternam  rcprobalionein  cl 
condcmnationem  accipiet,  quemadmodum 


40. 


Eccli.\x\ 


A  Dominus  hiquiliir  impiis  :  Dabo  vos  in  Jer.wm, 
opprobrium  scinpilernum,  et  in  ignomi- 
niam  a?ternam,  qn»  nunquam  oblivionc 
delebitur.  Et  oinnis  peccator  invidus  et 
bilinguis :  id  est,  invidia  atque  bilinguitas 
sunt  peccata  ila  enormia,  quod  invidus 
cl  bilingiiis  possunl  per  reqiiivalenliam 
quamdain  dici  omnis  peccalor,scu  cunctis 
vitiis  pleni.  Seu,  Omnis,  id  est  plenus  et 
consummatus,  peccator  :  juxta  quem  sen- 
sum  infra  k'gitur  :  Omnis  plaga,  Iristitia 
cordis;  et  omnis  malitla,  nequitia  mulie- 

B  ris.  Potest  quoque  sic  accipi,  quod  omnis 
qui  in  mortali  est  culpa,  conimuniter  ali- 
quid  dc  invidia  bilingiiilatcqiic  habet.  I']l 
quoniam  oinne  peccalum  ex  superbia  ori- 
tur,  subdit  : 

No7i  te  extollas  in  cof/itatioiie  tna  veliit 
taurus  :  id  est,  non  sentias  magna  de  te, 
quasi  cx  le,  neque  ex  tali  magnipensione 
tui  ipsiiis,  ad  viliosam  ferocilatem,  iram 
sive  audaciam  movearis,  alios  impetendo 
cornibus  elationis.  Ideo  jubetur  :  Super- 
biam  nunquam   in  tuo  sensu  aut  in  verbo 

C  luo  dominari  pcrmitlas;  in  ipsa  cnim  sum- 
psil  inilium  omnis  perditio.  In  liiiro  .lob 
quoquc  diciliir  :  Oiiid  le  elevat  cor  tuuni, 
ct  quasi  magna  cogilans,  altonilos  habes 
oculos?Quid  tumel  conlra  Deum  spiritus 
tuus  ? 

Ne  forte  clidatur  virtus  tua  per  stulti- 
tiain  :  id  est,  ne  robur  gratise  perdas,  et 
omncm  virtutem  infusam,  quantum  ad  es- 
se  formatum,  propter  supcibia?  tiue  fatui- 
tatem;  vel  ne  ab  adversariis  tuis  etiam 
corporaliter  occidaris,  quos  pra>sumptuose 

D  invaseris,    et    ne    tandem    in    profundum 

meigaris  inferni.  Unde  asserit  Isaias  :  Erit    /s. j.si 
lorliludo  impioruin  ut  favilla  stuppa',  et 
opus  eorum  quasi  scintilla,  cl  siicccndctur 


Tob. 


Joh  \\,  I-, 
13. 


ENARRATIO   IN   CAP.  VI   LIBRI   ECCLESIASTICI. 


ART.   VI 


39 


ulrumqiic  simul.  Et  convcnicnlcr  ail.  Pcr 
sliilliliani.  Sicul  enim  huinilitas  fundatiir 
in  vera  sui  ipsius  considcratione,  sic  su- 
pcrbia  in  vana  et  falsa  sui  apprclicnsione. 
ICstcjue  slullissimum  dc  donis  Dci  superi)i- 
rc,  quasi  quis  habeat  ea  a  semelipso,  de 
qiiibiis  lam  districta  cxigenda  csl  ratio,  et 
pniptcr  qua?  tcnctur  homo  magis  subdilus 
csse  Deo.  Ideo  in  Job  legitur  dc  su[)erbis  : 
joiisxxM,  Consumentur  in  sfullitia.  £t  fulia  (ua  co- 
"■  3  mcdal.  id  est,  slullitia  isla  verba  tua  ina- 
nia  ct  elata  devoret  el  condemncl,  ct  fru- 
clu.s  tuos  pc/r/af,  id  csl,  opera  bona,  qua? 
ante  fecisti,  evacuet  a  mercede,  et  relin- 
(fuaris  vclut  (ifjnum  arichim  in  crcmo,  id 
cst,  arbori  infructuosEe  in  soliludine  slanti 
assimileris,  carendo  operibus  fructuosis, 
rorequc  gratiw  et  aqua  sapicnlitP  saliita- 
ris  :  et  sicut  arbor  arcl,  quia  humorcm 
iKin  liabct ;  sic  cor  tiium  arcscal,  quia  Iiii- 
iiioicm  non  habcs  dcvotionis.  sicquc  cinii- 
piili  ris  inlcr  iniquos,  qui  siint  s;eciiluiii 
iic(iii,iiii,  cl  rclicli  a  Deo  :  proptcr  quod 
erciiius  cl  dcscrlum  vocanliir.  Hinc  Ghri- 
sliis  ioquitiir  de  injuslis  :  Si  in  viiidi  ligiio 
h»c  faciunt,  in  arido  quid  fiet?  Jeremias 
qiioque  dc  iniquo  inducil  :  Eril  quasi  my- 
ric;c  in   dcserto,  cl    habilabit  in  siccilale 


31. 


Jer.  wii,  1». 


Joanii.  \v 

li. 


Siijt   V,  ', 


in  lerra  salsuginis. Ilinc  el  asseril  in  Evan- 
gclio  Dominiis  :  Si  quis  in  me  non  niansc- 
ril,  mittctur  loias  sicul  palmcs,  et  arcscet. 
Anima  enim  nequam,  id  est  vcrsuta  et 
viliosa,  (lisiierdel  qui  se  hahcl ,  id  est,  ho- 
niincm  in  quo  csl,  multiplicitcr  perdcl  : 
i|iiia  iiiiiic  raiil  cum  spiritiialiler  nior- 
liiiiiii.  i-l  inriiiliiiim  ac  minislruin  ilia- 
liiili.  iiiaiii'i[iliiiii  viliiiriiiii.  ilriinii'  riliiiin 
incolaiiiqiic  gcliciiii;c.  Idco  silbdiliir  :  c(  in 
(/iiinduiii  iniiitiri  i(ii(  i((i/iii, id  esl,diabi)lo 
liadil  ciiiii.  i|iii  ilc  liiiiiiiiiiiiii  |)erdilione  !<p- 
liiliir:  <■(  di'i(i(rc(  in  .siir(cin,  id  csl  iii  |);ir- 
lciii  ct  sociclatciii  alqiic  in  cventiiiii,  im- 
l)ii>rum  :  (\u\di  iiiiiic  iiilrr  iiicmbra  diabiiii 
(•()iii|)iilaliir,  iicilinciis  ad  ccclc--i;iiii  iiiali- 
giiiiiiiiii,  ci\  ihilciiMiiic  ItaliN  lnnis:  (lciiicc[i> 
iii  iiilciiiii  cril  [iDilio  cjus  :  sicul  econlra 
ilc  jiislis  li;ibclui'.  (:i)Mi|)ulali  siinl  inli'r  fi 
lios  Dci,  cl  inlcr  Saiiclos  sors  iliDiiiiii  c>l. 


A  Conspqiienlcr  l;ingil  iiniim  nioduin  pro- 
curandi,  augcndi  ac  rc[)arandi  amiciliam 
et  ainicos.  Verbum  dulce  multiplicat  ami- 
cos,  el  mitigal  inindcos.  Verbum  dulce 
esl  sermo  carilalivus,  pius,  humilis,  con- 
solalorius  el  modeslus,  quod  aiidicntem 
delectal,  ct  ad  loqucntis  amorcm  instigal, 
e.xcitatamqiie  iram  cl  aversionem  e.xslin- 
guit  aul  niiniiil.rndc  Saiomon  asseril :  Fa- 
vus  mcllis  vcrba  com[)osita;et  itcrum.  He- 
sponsio  mollis  frangit  iram,  sermo  diirus 
siiscilat   furorcm.  Sic   Gcdeon  sua  molli, 

B  dulci  ac  humili  responsionc  placavit  Ephra- 
taeos  contra  se  indignantes,  juxta  illud 
Judicum  :  Oiium  hoc  dixissct,  rcqiiicvit 
spiiitus  corum.qiio  conlra  euin  tiimebanl. 
Ephrala^i  quoque  suo  duro  sermone,  ad 
ii;iiii  ])cr  zcliim  suscitavcriiiil  ipsiim  Jc- 
plillic,  qui  occidil  qiiadiaginla  dtio  iiiillia 
coruindem,  ut  in  Judicum  recitalur  libro. 
Sic  D;ivid  vcrbis  siiis  diilcissimis  atquc 
liuiiiilliiiiis  cliam  ad  flclum  [irovocavit  ca- 
pitalein  adversariuin  suum  Saul,  ut  primo 
Kegum  describilur.  Et  lingua  eucharis,  id 

(j  csl  bcne  graliosa,  in  bono  Itominc  abun- 
dabit :  quia  vir  virtiiosus  verba  sapientia- 
lia,  accepla,  salubria  libenlcr  pronuntiat. 
()s  ;uitcm  fatuoruin  cbiillit  sliilliliaiii.  Et- 
eniiii  qii;ilis  qiiisque  esl,  talia  solel  loqui 
et  operari. 

MuUi  pacifici  sint  tibi.  id  cst,  cum  iini- 
versis  studc  paccm  concordiaiiiqiic  lialic- 
rc:  prout  scripluin  csl.Si  ficii  i)ulcsl,quo(l 
ex  vobis  esl,  cum  omnibus  hominibiis  pa- 
ccm  liabclc.  Sic  cl  ;i|iiiil  .M;irciim  iidmonct 
Cliiisliis  :  1'accm  liabclc  inlcr  vos.  El  ;ili- 

I)  lii  :  Hcali,  inijiiil.  [lacifici,  (|uoniani  filii 
Dci  vocabunliir.  El  consiliarius  si(  lihi 
u/ius  dc  iiuilc,  id  csl,  iion  iiisi  paiicissi- 
iiiiis.  iil|iiilr  |)rudcntes,  fideles  el  beiie  ci^- 
laic  sciciili's  ;idmillas  iii  con^iliarios.  Tc 
riciilosiim  c^t  c(|iii(lriii.  .sccrcla  propri;! 
aliis  qiiain  idoncis  ad  lioc  pcrsonis  insi- 
nii;irc.  aiil  i|iiorumliiicl  consiliis  iiti.quiiin 
cl  Siilomon  falcaliir  :  Miilli  liominc>  mi>c- 
ricordes  vocaiitiir;  viriini  niilcm  fidclcin 
(|uis  iiivciiicl  '.  V.\  i'in'siis  edociiil :  (]ansitin 
liKim   liacla  cum  ainico  luo,  el  secrelliin 


/*rop.  XVI, 
24. 
Ibid.  IV.  I . 


Judic.  VIII, 

Jliid.  3. 

lltid.  111,  I. 

Jliid.  6. 


1  /iefi.xwv, 
10-17. 


Prov.  XV, i. 


/toin.  \ii, 
1«. 


.1/iirc.  IX, 
l'.i. 
.Vallk.  v,9. 


/*por.  XX.  6. 
Ihid.ww^. 


40 


ENARRATIO    IiN    CAP.  VI    LIBRI   ECCLESIASTIOI.    —   ART.  VI 


Prov.  XVI 
17. 


tuum  ne  reveles  cxlraneis.  De  his  mulia 
inducta  sunt  super  Proverjjia,  ex  dictis 
sancti  Cyrilli  et  Aristotelis,  Seneca3  quo- 
que  ac  Tullii. 

Deinceps  tangit,  qnis  sit  veriis  amicus, 
et  quis  non.  Si  possides,  id  est,  slabiiiler 
habes,  aut  habere  desideras,  amicum  fa- 
miliarem  et  specialem,  quem  in  consilia- 
rium  et  secretarium  possis  secure  admit- 
tere,  in  (.enfationc  posside  eum,  id  cst, 
amicitiam  ejus  experire  in  dillortuniis, 
calamitatibus  et  adversitatibus  luis  :  in 
qnibus  si  libi  fideliler  fuerit  adstans,  veius 
ainicus  esl,  non  quaerens  commoda  sua, 
sed  luum  profectum.  Ideo  scriptum  cst  : 
Frater  in  angustiis  comprobatur.  El  iic  fa- 
cile  credas  ei  te  vpsum,  confidendo  de  sua 
fidelitate,  caritate  ac  probitate,  anlequam 
per  multa  experimenta  fueris  inde  cerlifi- 
catus.  Idciico  blandis  hominibus  non  sta- 
tim  credendum  est,  ncc  alicui  revelandum 
proprium  secretum,  nisi  de  ejus  fidelitato 
habealur  certitudo  probata. 

8  Esl  enim  amicus  secuiidiim  tempus  su- 
um,  id  est,  quamdiu  videt  se  consequi 
posse  propria  commoda  aut  honorem  ex 
amicitia  sua  cum  allero  ;  et  non  perma- 
)iebit  in  die  tribulationis,  id  est,  tempore 
advcrsitatis  non  manebit  amicus  cjus,  cui 
adversitas,  depauperalio,  suppedilalio  ac- 
cidit,  quia  jam  eernit  se  ex  illo  hici'uni 

9  et  iionorem  non  reportare.  Bt  est  ami- 
eu.s  iju.i  convertitur  ad  iuimicitlam  :  sicut 
homo  passionatus,  qui  conlra  ainicum 
facililcr  indignatur,  irascitur,  contrista- 
tur,  contendit;  cl  cst  am.icus  qui  odiiim  ct 

'comUiarixam  et  inimicitiam*  denuclabit,  id  est 
ficlus  et  proditorius  amicus,  qui  simulat 
se  amicum,  ut  gravius  noceat,  et  quum 
viderit  horam  su»  nequitia3  aplam,  osten- 
dit  odium  suum,  inimiciliamque  quam  ce- 
lavit,  et  procedit  in  ri.xam.  De  talibus  di- 
citur  apud  Jeremiam  :  Sagitta  vulnerans 
lingua  eorum;  in  ore  suo  pacem  cum  ami- 
00  suo  loquitur,  et  occulte  ponit  ei  insi- 
dias.  Unde  et  in  Proverbiis  ferliir  :  Vir 
iniquus  laclat  amicum  suum,et  ducil  eum 

/ftid.xxix.s.  per  viam   non  bonam;  ct  rursus,    Homo 


10 


Prov.  XVII, 
17. 


11 


12 


Jer.  IX 


Prov.  XVI 

20. 


A  qui  blandis  fictisque  sermonibus  loquitur 
amico  suo,  rele  expandit  gressibus  ejus. 
Est  autem  amicus  mensa^,  id  est,  qui  pro- 
pter  commoditatem  suse  refectionis  amicus 
est  :  qui  est  amor  concupiscentiffi,  non 
amicili»  verse,  de  f|ua  in  Proverbiis  dici- 
tur  :  Omni  tempore  diligit  qui  amieus  est. 
Quocontra  subjungitur  :  et  nan  pcrmanct 
in  dic  necessitatis,  id  est  indigentiae  ejus, 
cujus  se  fingit  amicum. 

Amicus  sipermanscrit  fixus,\A  est  con- 
stans  in  amicitia  lua,  in  prosperis  et  ad- 

B  versis,  quterens  luum  prolectum,  non  com- 
modum  suum,  erit  tibi  cjuasi  cocequalis,\A 
est,  habebis  fe  ad  eum  sicut  ad  parem  ac 
fratrem,  quanivis  sis  major  eo.  Nam,  ut 
Philosophus  ait,  Amicitia  proprie  non  est 
inter  homines  multum  dissimilis  gradus 
ac  slatus.  Et  in  domesticis  tuis,  id  est  in 
rebus  atque  negotiis  \\\x  domus,  fiduciali- 
teraget,i'&  utiliter  disponendo,  tam  in  tua 
prffisentia,  quam  in  absentia  tua,  quemad- 
modum  sequitur.  Si  humiliarerit  se  con- 
tra  te,  id  est,  coram  te   exhibuerit   tibi 

C  honorem  et  amicitite  signa.  Sic  accipitur 
contra  in  Psalmo  :  In  die  Iribulalionis  .Ps.  uxxvi 
mea^  Deum  exquisivi  manibus  meis  nocle 
conlra  eum.  Et  a  facic  tiia  absconderit  se, 
absenlando  se  a  lua  pra?sentia;  unanimem 
habebis  amicitiam  bonam,  id  est,  ffque 
fidelis  et  amicabilis  erit  tibi.  Vel,  In  do- 
mcstieis  tuis  fiducialiter  aget,  id  est,  fide- 
liter  dirigct  ac  juvabit  familiam  liiam  ac 
sobolem,  ita  quod  amicitia,  qua  lo  amat, 
derivabitur  usque  ad  illos. 

Ab   inimicis  tuis  separare,  id    est,   ab 

D  his  quos  certe  aut  probabiliter  scis  esse 
hosles  tuos,  custodi  te,  et  loco  seccrne,  si 
congrue  fieri  potest;  et  ab  amicis  tuis  at- 
tende,  id  est,  considera  qui  intcr  eos  sint 
veri  amici  tui,  per  amicitiam  in  bono  ho- 
neslo  fundatam.  Illa  quippe  est  vera  ami- 
citia,  quam  non  voluplas  illicila,  aut  ter- 
rena  commoditas,  sed  virtutuni  parilitas, 
probitas  honestatis,  amor  sapientiee  parit, 
niilrit,  conservat. 

Amicus  fiidclis,  iirotectio   fortis,    id   cst 
prot(»ctor  solidus.  Amicus  enirn   pro  suo 


13 


U 


ENARRATIO    IN    CAI'.   VI    LIBRI   ECCLESIASTICI.    —   AUT.   VI 


41 


\Joann.  in 
16. 


13 


IC 


Prov.xwii, 
0. 


AVcfi.  XIII, 
19,  iO. 


i" 


amico  jiivando  ac  prolegendo  exponit  se 

ipsiini,  sicul  in  j)iiiiia  siia  (lanonica  S.  Joan- 

,  nes  ait  :  In  hoc  cognovimus  caiilatcm  Uei, 

qnoniam  ille  pro  noiiis  animam  suam  po- 

suil;  i'l  nos  debemus  pio  iralribus  aiiiiiias 

poneie.  Qm  aiilem  invenil  illum,  scilicel 

verum  amicum,  invenit  tfwxnunon,  id  est 

pretiosum  ac  praecipuum  bonum,  imo  in- 

ler  e.xleriora  bona  polissimum.  Unde  mo.x 

subditur  :  Amico  fidcli  nul/a  cnt  compa- 

ralio  :  id  est,  nullae  divitiae,  nullae  deli- 

ciff,  nulli  honores  per  a?qualilalem  com- 

parabilcs    sunt  lideli   amico;  cl  non   csl 

clif/na  ponderatio  auri  et  argenti  contra 

lioniialcm  fidci  )Uii(s,  id  est  ad  virluosani 

ipsius  fideiitatem.  Amicus  /idclis  csl  aic- 

dicarnenlu/n  vilce  ct  immortalitatis  :  quia 

suis  consiliis  alqiie  aiixiliis  eriiil  vilam  siii 

amici   a   trislitiis  el   peiiciilis,  el    conipil 

siiuiii  iuiiiciiiii  ex  caritale,  et  salagit  eiiiii 

a  iiiorli-  ciilpa'  a<l  vilam  grati;e  rev^icare, 

sicqtie  ad  vilaiii    bealam    ac    immorlaieiu 

deducere  ilhim,  sicut  se  ipsuin.  pidut  veia 

reqiiirit  dileclio.  llinc  scriptiiiii  esl  :  Un- 

gueiilo  i't   variis  odoiibiis  (icleclatur  cor, 

et  bonis  amici  consiliis  duicoralur  aiiimn. 

Et  f/ui  mcluiint  Dominum    riliali    liiiiore. 

invcniunt  illum  :  id  esl,  ex  divina'  pni\  i- 

dcnliic  onlinalionc,  merito  sua;  limorala> 

conversalionis   ac(|uiriinl    lalcm  amiciini. 

Nam  siuiile  siniili  siio  applaiidit.  Idco  vere 

viiiuosus,  liiiioraliis,  sapiens  el  lidelis,  ci- 

to  invenil  coiirormeiii   sibi   in  cordis  sin- 

cerilalc.  Unde  qui  vull  lalciii  invenire  anii- 

eiim,  sc  ipsiim   iii  priiiiis   lalciii  exhibeal 

alteri,  sicut   et    Seiieca    loiiiiiliir  :  Si    vis 

amari,  ama. 

Qui  limet  Dominum,  a'i/uc  lialjchil  ami- 
ciliaui  liitnam  :  id  esl.  ijiii  Dciim  filiali- 
liT  iiicliiil,  iiiliiilii  l)ci  sliiijci  iiaberc  in 
se  aiiiiciliaiii  vcraiii.  ('iinslanlcin.  ridclein. 
non  fictani :  cl  Dco  iiropiiio,  invenit  iii 
alio  aiiiiciliaiii  lalciii  ail  m'.  Ideo  siibdiliir  : 
ijiiiiniaia  .scciindum  illuiii,  cril  amiciis  il- 
lius,  id  esl,  lalis  eril  ejiis  aiiiiciis  ail  ciini, 
(|ualis  csl  ipsc  ad  illuni.  Qiiidain  laiiicn 
cxpoiiiint  sic  :  Oiii  limcl  Doiiiiniiiii,  a'i|iic 
habcbit   amicitiam   bunaiii   ip.siiis   llci,   id 


A  csl.  diligeliir  a  Deo  a/que  sive  a?qualiler : 
non  aHiualilalc  iiiajjniludinis  aul  perfeclio- 
nis,  quoniam  amor  Dei  ad  crealuram  ma- 
,jor  esl  seniper  amore  crealnra?  ad  Deum  : 
sed  a'qiialilalc  iiiiitativffi  proporlionis,quo 
plus  diligit  Deum,eo  plus  a  Deo  diligilur: 
non  quod  dileclio  Dei  in  se  ipsa  inlenda- 
tiir  aut  remiltatiir,  quum  sil  una,  simplex 
et    invaiiabilis.    sed    per   comparalionem 
et  relationeni  ad  diviuie  dilcclionis  effe- 
ctiim.  Quuin  enim   diligere  sit  alicui  bo- 
nuni  vclle,  illiim  Deus  pliis  diligil,  cui  vult 
B  cxcellentiorem  gralia>  ac  gloriffi  gradum. 
Ex  pra^habitis  innotcscil  quid  ad  ami- 
ciliam  verain  perlineal.  Amicus  enim  di- 
citur,  qiiasi  animi  custos,  seu  quasi  con- 
sors  amoris.  Idco  illc  vere  amicus  est,  eui 
liomo  sic   siiiim  applical  animiim,   iil   ex 
(liiobiis   fiat   iiiiiiiii.  Proplcr  qiiod  ainieus 
diriliir,  aller  ego,  cui  homo  commillal  se- 
ciire  sc  ipsuiii  taiuiiiam  sibiiiictipsi,  et  cii- 
jus    \oIuntali   in   licilis    acqiiiescal.  Qiiod 
Chrisliis  insiiiuans  :  Yos,  inquil.aniici  mei  yomm.iv, 
estis,  si  fecerilis  quce  piiecipio  voliis:  cl  '*" 
C  ilem,  Yos  aulem  dixi  aniicos,  ijuia  oinnia  ibid.  is. 
quaj  audivi  a  Patie  meo,  nota  leci  vobis. 
Sed  qiiia  ha?c  amicilia  sine  discrelione 
cl  sa[)iciitia  conseivari  el  oblincri  non  va- 
lcl,  recte  siibjungitur  :  Fili,  a  juventule       18 
laa,  id  est  ab  adolescenlia,  c.x-cipc  doclri- 
nam,  id  est,  disce,  ac  docilis  sis  et  sliidio- 
sus.  Siiniilur  atilem  .iuvcntiis  (|iiandoque 
pro  adulescentia,  juxla  iihul  I']cclesiasla>  : 
La'tare,  juvenis,   in  adolescenlia   lua.  A't  Hecie.ii.i. 
usijiic  ad  canos   inrcnics  sa/iicnliam.   id 
esl,  usquc  ad  scnium  poteris  in  doclrina 
D  qiiam  didicisli,  perscvcrare  alque  profice- 
re,  el  pcr  illaiii  scniper  le  regere.  Iloc  in 
libro  Proverbioriim  sa'piiis  cdoccliir.  rn- 
dc  el  Itabanus  loquiliir  :  <Jiii  iii  jii\ciiliilc 
sliidcl  saiia'  docliina'.  iii  senccliilc   iiiclcl 
(lulccs  friietiis  sapicnlia'. 

Conse(|ueiiler  laiigil.  qiiain  diligenler, 
iiiilcfcsse  ac  fcrvide  iii(|uiri  ac  dblincri 
dcbcal  sapieiilia.  Quusi  is  ijiii  aral,  cl  i/ui  \\\ 
scminal,  acccdc  ad  illam  audiendum.  di- 
sccndam  el  incorporandam  :  id  esl,  lani 
inlcnlc  uc  forlitcr,sicul  aralor  procedit  ud 


42 


ENARRATIO    IX   CAP.   VI    LIBRl    FXCLESIASTICI. 


ART.  VI 


17. 


arandum,  et  seminator  acl  seminandum, 
procede  et  lu  ad  doctrinam  et  sapientiam 
acquirendam ;  et  sns/ine  bonos  friKdis  ejus, 
id  esl,  patienfer  exspecta  virtuosos  effe- 
ctus  qui  ex  doctrina  et  sapientia  oriuntur, 
qui  sunt  contemplatio.  consolatio,  virtuosi- 
qiie  actus,  ct  tandem  salus  aeterna  :  juxta 

/'roiiiiii  ilhid    Proverbiorum,   Primi    et   purissimi 
frnclus  cjus.  Hoc  est  quod  Sapicns  idem 

/*id.  11, 4,  ail  :  Si   quBPsicris  sapientiam  quasi  pccu- 

^'  niam,  et  sicut  thesauros  effoderis  iliani. 

20       tunc  scientiam  Dei  \n\emcs.  In  opere  eni m 

illiiis  exigtrum  lahorahis,  id  cst,  in  studio 

et  exercilio  sapientiae  modicum  te  occupa- 

bis,  saltem  respectu  pra^mii  conscquentis, 

iicor.  IV,  prout  ait  Apostolus  :  Id  quod  in  prsescnti 
est  modicum  tribulationis  nostra,  etc. ;  el 
cito  edes  dc  gcncrationihus  illius,  id  esl, 
fructibus,  virtuosisque  actibus,  et  spiritu- 
alibus  gaudiis  sapientia'  cito  rcficieris  : 
non  enim  polest  diu  otiosa  consistore. 

Quam  aspera  est  nimis  indoctis  liomi- 
nibussaijieiitin !Y)nv\9>  enim  et  vitiosis  non 
sapit  spiritualis  doctrina,  et  molestum  est 
eis  sapicntiffi  obtemperare.  Ideo  Salomon 
ait  :  Non  recipit  stultus  vcrlja  prudentifp, 
nisi  dixeris  ca  qu,T  versantur  in  corde  ip- 
sius ;  et  rursus,  In  auribus  insipienlium 
ne  loquaris,  quia  despicienl  doctrinam  elo- 
qiiii  \\\\.Et  noii  jiennuiichi/  in  illa  excors, 
id  cst  insensatus  et  passionibus  subditus  : 
qui  ctsi  ad  horam  videatur  sapicntiam  af- 
feclare  ct  conservarc,  tamcn  quum  coe- 
pciil  concupiscentiis  et  aliis  passionibus 
agilari,  mox  vincilur,  el  sapientiam  dete- 
22  Slalur.  Quasi  lapidis  virtus,  proha/io  erit 
in  illis  :  id  est,  indocti  altentabunt  sapi- 
entiam  adipisci,  sicul  quis  tentat  lapidem 
deportare  :  cujus  quum  senseril  poiulus 
molestum,  abjicit  illum  ;  sic  isti  quuin 
expcriuntur  dirficultalem  in  cxercitio  ac 
studio  sapientise,  prolinus  eam  abjiciunt, 
sicut  subjungilur  :  ct  non  demorahuutiir, 
id  cst,  non  tardabunt,  nec  different,  pro- 
jiccre  illam. 
2:)  Sajticiitia  cniin  doctrina',  id  est  sapi- 

cnlia  ha>c  salubris  ac  doctrinalis,  doccns 
suinmo  bono  jugiter  adhaerere,  secundum 


21 


Prov. wtn. 


llnd. 


A  nomcn  esf  ejus. -id  est,  nomen  habct  a  sua 
proprietate,  et  re  ipsa  suaque  actione,  vi- 
delicet  ab  intcrno  divinorum  sapore.  ct 
guslu  dulccdinis  summi  boni.  Dicitur  cnim 
sapientia,  quasi,  sapida  scientia  :  quee  sa- 
pientia  donum  cst,  ncc  polesl  esse  infor- 
mis,  nec  inest  nisi  corde  purgatis,  quibus 
sapiunt  ea  quje  Dei  sunt,  quibus  et  dici- 
tur  :  Gustate  et  vidcle  quoniam  suavis  est  /■». x 
Dominus.  Idcirco  nunc  additur  :  et  non  '• 
multis  estmanifesta,  id  est  per  incxsisten- 
tiam  et  experientiam  nota;  quihus  autem 

B  agnita  cst,  modo  jam  tacto,  permanet  u.^- 
tjue  ad  conspectum  Dei,  id  cst,  quousque 
ad  claram  et  beatificam  Dei  visionem  pcr- 
veniant.  Doniim  enim  sapicntia'  manet  in 
patria,  et  ibi  plcne  perficitur.  Istud  tamcn 
dc  pra^dcstinalis  esl  accipiendum.  Multi 
ctenim  rcprobi  ad  lempus  hanc  sapien- 
tiam  habent  cl  noscunt;  speculative  quo- 
que  et  informiter  a  multis  iniquis  ct  scho- 
lastice  erudilis  cognoscilur. 

Qiium  ergo  tanta  sit  sapicntis  dignitas, 
salus  cl  fructuosilas,  consequenter  ad  ejus 

C  amplexum  devotissime  cohortatur.  Audi, 
fi>i  mi,  et  accipe  consiliuni  inteJIectus,  id 
cst  inlellectuale  ac  salubre  consilium,  per 
(juod  ad  sapienliae  apicem,  in  quo  perfe- 
clio  inlcllectivse  potenli»  consislit,perlin- 
gas ;  et  nc  ahjicius  coiisilium  meiiin.  In-  2.5 
jice  pedeni  tuuin  in  comjjcdcs  illius,  id 
est,  aclum  liium  sivc  affectum  affigc  cl 
inavertibililcr  jiingc  praeceptis  seu  vincu- 
lis,  id  cst  desideriis,  sapientise,  ct  in  tor- 
(jues  iilius  collum  tuum,  id  esl,  vim  lo- 
cutivam  seu  verba  (quae  profcruntur  pcr 

D  collum,  juxta  illud  in  Osee,  In  gullure  tuo  os<?eviii,i 
sit  luba)  injicc  et  eonjunge  regulis  ac  or- 
namentis  sapicnlia',  lempcrando  tuos  ser- 
mones  secundum  sapientise  rcgulas,  ul  sinl 
decori  ac  fulgidi,  juxta  illud  in  Canticis  : 
Collum  tuum  sicut  momWa..  Subjice  humc-  cnnr.  i,o 
rum  tuinn,  id  est  laborcm  ct  capacitatcm       20 
studii  tui,  et  suscipc  iUam,  qua>  taliter  la- 
borantibus  datur,  sicut  in  libro  Job  fer- 
tur  :  Ouis  det   ul  librum  sciibat  ipse  qui 
judicat,  et  in  humcris  nieis  portem  illum? 
Et  ne  acedieris  vinculis  ejus  :  id  cst,  non 


2i 


Job  XXXI, 

3,  3ti. 


ENARRATIO    IN    CAP.  VI    LIBRI   ECCLESIASTICI.    —   ART.   VI 


43 


sil  inolcslimi  aiil  lardum  sic  captivari  in 
ol)S('(iiiiuiii  sapiciilia^,  [)cr  qiiam  i('[)riiiia- 
ris  al)  evagalionibus  mentis  ac  vanis  dis- 
cursibus,  ol  ab  irrcfrcnalis  molibus  pas- 
sioniiiii. 

27  Iii  omni ,  id  cst  pcrfecto  et  integro.  ani- 
mo  luo  accede  ad  illam  oblineadam,  cl  in 
omni  virtule  ttta  conserva  vias  illius,  id 
esl,  lolis  viribus  lene  et  imple  studia  el 
mcdia  ac  c.\ercilia  perlingendi  ad  sapien- 

28  liain.cl  [^roficiendi  in  o:i.  I/iveslir/a  illam, 
sliidcndo  ad  ejiis  intcliigenliam,  ct  mani- 
jVxliihiUir  libi  ;  cl  contincns  faclus,  id  esl, 
lciiacilcr  perseverans,  seu  castus,  atque  a 
viliis  :ibslincns,  nc ilcrclinfjuns cam  [ler  ne- 

29  gligcnliam  cl  peccala./«  tiovissimis  ciiiin. 
id  est  finalitcr  et  in  exlremis  vila'  liia'. 
polissinium  in  slalii  fiiliiro,  invcnics  rc- 
f/tiiciii,  id  cst  Iraniiiiiliilalcm,  tn  ea,  con- 
lemjtlando  di\ina,  quorum  contemplalio 
valde  dcleclat.  Propter  ([iiod  siibdilur  :  d 
c.onvcrlcl iir  libi  in  oblccliitioncin ,  id  esl 
s[)iiiliialciii  ia'liliaiii.  liidc  cl  in  liliro  Sa- 

Sa/).vi,si.  piciilia-  (licilur  :  (;onciii)isccntia  sapientia! 
dcducil  ad  rcgniim  [)cr[)ctiium. 

30  Et  erunl  tibi  compedes  cjus  in  prolectio- 
ne  fortiludinis,  id  cst.  spirilualia  vincula 
Ct  prfpcepla,  seu  adha^sioncs  sa[)icnlia'. 
criint  animsc  luw  prolecliones  forlissimw 
contra  pnelia  vitiorum.alqiie  insidias  ten- 
talionum,  cf  bascs  virlulis,  id  esl  suslen- 
lamcnla  ac  fiiiidamcnla  loboris  spiriliialis, 
omniiiiiuiiic  \iiiiiliiiii.  i]ikp  ])cr  com])cdcs 
illas  ciisloiliiiiiliir  ac  iiiiliiiiiiliif  ;  .V  /<</•- 
i/iics  illiiis  in  sluUi  i/lnriii'.  id  esl,  regula  cl 
ornalus  seu  moderalio  sapienliw,  erit  ve- 
stiliis  menlis  lute,  el  |)cr  eam  perlinges  ad 

31  stolam  immorlalilalis  beaUe.  Dccor  cnim 
vilir  cst  in  illa,  id  cst,  perfcclio  vilie  spi- 
I  iiiialis  consistil  in  aclu  el  nsii  sapienlia-, 

Ihiii.  III.   juxla   illiid  :  (logilarc   dc   illa,  scnsiis  esl 
coii^iimiiialiis.  (lliiisliis  (iiiiKjiic  in   llvan- 

yonrwi.xvii,  gclid  :  jl.cc  csl  (inniiil)  vila  a'lciiia,  iil  co 
gnoscanl  lc  vcniiii  llciiiii.  Scd  cl  l'liiloso- 
pliiis  primo  lOlliicoi  iiin,  in  speculalionc 
()|)liini  speculabilis,  id  csl  in  conlcmpla- 
lione  |irima>  cl  suinma>  vcrilalis,  fclicila- 
lein   constiluil.  El   vinciila   illiits,  nllii/a- 


A  iiini  snluiaris,  id  est,  prrpfata?  compedes 
sapieiitiir  saliibriler  liganl,   ca[)livanl   ac 
dclinenl  aniinam,  ne  per  devia  flucluet 
viliorum  ;  siinlciiie  alligalura,  id  esl  medi- 
cina    saliibcrrima   conlra  pcccata   dislra- 
henlia  atquc  la>denlia.  Slolam  gloriw  in-       32 
ditcs  cam,   id    esl,    sapienliam    pro   stola 
gloriosa  habebis,  aniinam  liiam  vesliendo, 
ornando  el  operiendo  per  eam  :  ju.xta  il- 
liid    in   Isaia.   Indiiit    ine   Dominus    vesli-  /».  i»i.  lo. 
nicnlo  saliilis.  riidc  ct   sanclus  Job  :  Ju- yo6nix.ii. 
slilia.  iiKiiiil.  iiidiilus  sum.  In  Proverbiis 

IJ  qiioque  :  Uiiines  domcslici  ejiis  vcslili  sunl  itov.^w, 
diiplicibus.  El  coronam  gratulationis  su-  ''' 
/jcrponcs  libi,  id  esl.  inlcllccliiin  liiimi  or- 
nabis    cl    Uelificabis  pcr  sapicnliau),  lan- 
quaiii  pcr  regium  diadema,  el  per  eam  ad 
a^leriue  jucundilalis  perlinges  coronam. 

Eili,  si  iillciiilcris  ini/ii,  iti.sccs  cnni,  id  33 
est,  sapienliam  disces,  oblinebis,  cl  iii  lc 
pcrficies,  si  pra>laclis  meis  consiliis  ac- 
quicvcris;  cl  si  nccommoilnvcris  animum 
tiiiini,  id  esl,  cordis  liii  inlenlionem  ac 
inlcllectum  apposueris  adinonilioni  pra^- 

C  habila>,  .sapicns  cris,  Si  inc/innvcris  au-       'i-l 
rem  luam,  id  est,  aures  cordis  el  corpo- 
ris  humililer   appliciieris    ad    audiendum 
dnuliinalia  cl   sa[)icnlialia  verba,  c.ccipics 
doctrinam ;  et  si  dilexcris  audire  verba 
saliibria,  .sn/iicns  cris.  Fides  enim  esl   c\  Hom.  x,\-,. 
ainlilu  ;  cl,  iil   [)i  iino   PriiuiP   philosopliiie 
habcliir,    .Viidiliis    esl    sensiis    disci|)linii'. 
Idco  Saloinoii  ail  :  .Viidicns  saiiicns.  sa|ii-   Prof.i.i. 
cnliiii'    ciil.    l'i'o|ilci'    i]iiiiil    rriilcr   Domiiii 
Jiicobiis  inoiicl  :  Sil  iiiiinis  liMino  \c|ox  ad  Jacob.i.w. 
audiciidiim. 

D  Kcce  quaiii  fci'\iiilci  hoiiiiliir  uos  aii- 
clor  liie  ad  sapicnliam  jicr  mcla[)horii';is 
loculioncs,  altiiK'  frc^iiicnles  cjiisdcm  seii- 
lenliie  lepeliliones,  qiialeniis  cxhoiialio 
siia  iioslris  imjirimalnr  iiiciilccliii'()iie  eor- 
diliiis.  Sic  (|iii])iic  cl  .'saloiiKin  ail  :  Liga  /vor. m 
cani  iii  ilif,'ili^  liiis,  el  scribe  eam  iii  labii-  '^•*" 
lis  cordis  liii.  Hic  sa])ienliii'.  Soror  iiica 
cs ;  cl   |)riidciiliaiii  voca  aiiiicam. 

\  i|iiibus  aulem  sapieiilin  sil  qiiirreiida, 
sllbjilllgillir.     fii    iniilliliiilinc   /ircsbi/lirn-        Xi 
riiiii.iil  esl  sciiioriim  seu  sacerdoluin, />/v/- 


44 


ENARRATIO   IN   CAP.  VI    LIBRI   ECCLESIASTICI.    —   ART.  VI 


Job  .\M,  li. 


A/alach.n, 


Dan.  XIII,  5. 


Jer.  u,  S. 
/s.  Lxv,  20. 


Xuc.  II,  42 
46. 


Z*™'.  1,  6. 


36 


Ibid.  VIII 
3i. 

.37 


denthim  sta,  id  est,  humiliter  ac  reverenter  A 
eonsisle.  In  anliquis  enini  cst  .sapientia,  et 
in  niullo  lempore  prudenlia,  ul  in  libro 
Job  legitur.  Labia  quoque  sacerdotis  cuslo- 
diunt  scientiam,  et  legem  requirent  de  ore 
ejus.  ut  apud  Malachiani  habetur.  El  bene 
ait,  Presljylerorum  prudentium.  Sunt  enim 
quidam  senes  et  sacerdotes  insipienles :  de 
quibus  Daniel  scribit  :  Iniquitas  egressa 
est  de  Babylone  a  senioribus.qui  videban- 
tur  regere  populum.  Jeremias  quoque  ait  : 
Sacerdotcs  non  dixerunt,  Ubi  est  Dominus? 
Atque  Isaias  :  Peccator  centum  annorum  B 
maledictus  erit.  Et  sapientice  illorurn  ex 
corde  conjungere ,  id  est,  toto  cordis  affe- 
clu  uni  et  applica  te  instructioni  ipsorum, 
et  quod  in  te  nondum  habes,  ama  ac  ve- 
nerare  in  ipsis.  Hujus  rei  exemplum  se 
Christus  exhibuit,  qui  duodecim  factus 
annorum,  inventus  est  in  medio  docto- 
rum,  audiens  et  interrogans  illos.  Ut  om- 
nem narrationem  Dei,\A  est  cuncta  divinfe 
Scriptura^  eloquia  desuper  revclata,  possis 
audire  ab  illis,  quorum  est  populum  in- 
formare,  et  legis  divinae  verba  exponere;  C 
et  prorerdid  tnudis:,  id  est  parabolffi  et 
doctrinse  laudabiles.  //o/i  effuffiant  a  te,  id 
est,  intelligentiam  tuam  non  evadant,  sed 
intelligas  eas  :  juxfa  illud,  Sapiens  ani- 
madvertet  parabolam  et  interprclalionem, 
verba  sapienlium  ef  lenigmata  eoruin.  De- 
nique  liber  isle  cum  libro  Proverbiorum 
pro  maxima  parte  coincidif.  £/  si  riiieri.s 
sensatum,  id  est  sapientem  ef  virluosum, 
evigila  ad  ilhan,  id  est,  omni  torpore  et 
tarditate  abjectis,  illi  te  applica,  ut  infor- 
meris  ac  aedificeris  ab  ilJo;  et  gradus  os-  D 
tiorum  illius  cxleral,  id  est,  frequenter 
terat  et  calcet,  pes  tuus,  eundo  sa^pe  ad 
illnm.  Unde  in  Proverbiis  Sapienlia  pro- 
tesfatur  :  Beatus  qui  observat  ad  postes 
ostii  mei. 

Cogitatum  hnbe  i/i  jjraveptis  Dei,  ea  re- 
colendo,  et  qualiter  ea  observes,  sollicite 


considerando;  ct  in  mandatis  il li u.s  exsc- 

quendis  maxime  assiduus  esio,  quum  pri- 

mo  et  maxime  sint  necessaria  ad  salufem, 

sine  quibus  nil  proderunt  alia  :  quemad- 

modum  dictum   est  supra,  Quee  preecepit  Eccu.m.u. 

tibi  Deus,  illa  cogifa  seniper.  Hoc  est  quod 

in  Proverbiis  plenius  cdocetur  :  Liga  pree-  Proiwi,»!, 

cepfa  in  eorde  tuo  jugiter,  et  circumda  ea  "■ 

gutturi  tuo.  Ouum  ambulaveris,  gradian- 

tur   fecum ;  quum   dormieris,   cusfodiant 

te,  et  evigilans  loquere  cum  cis.  Et  ipse 

dabit  tibi  cor,  id  cst  cordis  illuminafio- 

nem.    Quocontra    Doininus   aif   per   Jere- 

miam  :  Audi,  popule  stulte,  qui  non  habes  ^er.v,2i. 

cor.    Et   Osee   ait    prophefa   :  Factus    est     Osee  vn, 

Ephraim  quasi  coluinba  scducta,  non  ha-  "' 

bens  cor.Itaque  operatio  virluosa  seu  obe- 

dientialis  exsecutio  pra^ceptorumjillumina- 

tionem  meretur  et  intelligentiani  Scriptu- 

rarum.  Unde  aif  Salvator  :  Si  quis  voluerit  joann.\», 

voluntatem  Dei  facere,  cognoscet  de  doctri-  '■• 

na,  an  ex  Deo  sit.  Ideo  dictum  est  supra  : 

Fili,  concupiscens  sapicntiam,  conserva  ju-  EccU.hii. 

sfitiam,et  Dcus  preebcbit  illam  tibi.  Hinc 

in  homilia  dicit  Gregorius,  quod  discipuli 

non   audiendo,   sed    operando   illuminati 

sunt. 

Et  concupiscentia  sapientim  dabitur  ti- 
hi,  id  est,  sapienfia  concupifa  infundetur 
tibi  a  Deo  :  juxfa  illud,  Si  quis  vestrum  yncoft.  i,  5. 
indiget  sapienlia,  postulet  a  Deo,  qui  dat 
omnibus  affluenter,  et  dabitur  ei.  Unde  et 
in  Proverbiis  Icgitur  :  Doininus  dat  sapien-  pror.ii.c. 
tiam,  et  ex  ore  ejus  prudentia  et  scientia. 
YeI,Concupisccntia  sapientiee  dabifur  fibi, 
id  esf  incrementum  ef  fervor  concupiscen- 
tiffi  hujus  purffi,  ita  quod  magis  ac  magis 
ad  sapicntiam  et  ejus  profectum,  gusfum 
ac  pcrfcctionem  afficieris,  secundum  quod 
ipsa  infra  fatefur  :  Qui  edunt  me,  adhuc  ^cc/i.xmv, 
esurient;  et  qui  bibunt  me,  adhuc  sitient.  -°- 
Nempe  quanto  quis  plus  proficit  in  sapien- 
tia  afque  virtufibus,  fanto  plus  ac  ferven- 
tius  cupit  in  eis  proficere. 


BNARRATIO   IN   CAP.  VII    I.IBRI   ECCLESIASTICI.    —  AUT.   VI[ 


45 


AUTICULUS   VII 


EXPI.ANATIO     CAPITll.I     SEPTmi    :     NlM.I     FACKUE     M.M..\. 


utp.  V.   , 


Joh 


Oteex.ti 


MOXKT  liic  aiiclor  arl  divcrsa  vilia  cvi- 
lainla,  ct  ad  in.sisteiKlum  aclibus  vir- 
Umsih.  Xofi  facere  mala,\d  est,  ex  proposito 
ncqna(]uain  pecces,  seu  aniino  dplibcralo. 
i7  iion  lc  (ippreliendent  jugo  sui  inrdicis 
obsequii,  nec  poenis  inlVrni  le  subdent 
ijisa  pi^ccala.  Dixcrde  <ih  i/ii(/iio  homine, 
non  coinmunicando  ei  in  viliis,  et  ab  ini- 
qiio  consortio,  ne  per  illud  seducaris,  ct 
ai)  aclu  iniqiio,  eum  non  exsequendo,  nec 
cu[)i('ndo;  c/  iJeficient  malii  abx  te,  id  esl, 
maia  culpae  ac  poense  effugies.  Omnia  enim 
ac  singiila  mortalia  possiimiis  dcvilare  ; 
vcniaiia  vero  singnla,  sed  non  omiiia.  l)c 
tjiiotidianis  quoquc  defectibus  possumiis 
ct  di^bemiis  quotidie  poenilere,  salisfacere, 
cmiinilaii,  ct  iiltra  in  spiritiialibus  chari- 
snialibus  sortiri  profectum. 

Fili,  non  semines  mala  in  sulcis  inju- 
stilia'.  id  est  cordibus  fragilium  ad  vitia 
pronis,  non  ingeras  seminaria  vitioriim, 
pravas  doctrinas,  scandalosa  cxempla.  Sic- 
qiie  per  sulcos.  intelliguntur  corda  pro- 
clivia  ad  lapsum,  sicut  sulci  dispositi  siint 
ad  seminis  susccptionem.  Sulci  qiioqiic 
sunl  opera  prava  et  laboriosa,  jiixla  illiid  : 
Lassali  sumus  in  via  iniqiiilalis  cl  perdi- 
lionis.  cl  aiiil)ula\  iiiius  vias  dirficilcs  :  in 
i|iiilius  iiiiii  iiccl  srinina  scandaloniin  ilil'- 
fiiiuicrc.  lUirsiis,  sulci  siinl  corda  mala  cx- 
aiala.  id  csl  viliis  assiicta,  crro!ibiis(|iic 
,  iniVcla.  rndr  sanclus  Job  dixit  :  Si  ad\cr- 
siim  mc  lcira  mca  clamal,  el  siilci  (^jiis 
dcflciil.  Iii  liis  sciiiinarc  oporlcl  scmina 
lioiKC  doclrina',  excmplarisque  vitie.  iil  rc- 
formcnlur  atipic  salvcnliir.  rndc  sci'i|)liim 
csl  :  Scminalc  vobis  in  juslilia,  cl  mclilc 
in  iirc  iiiisericor(lia>,  ct  iiinovale  vobis  no- 
valc.  Kt  iioii  iiK-lcs  c(i  iii  si-j)tii/iliiiii  :  id 
esl,  non  rcdundabunl  copiose  ac  iiiullipli- 


A  ciler  in  le,  nec  consummatam  damnalio- 
nein  pro  eis  recipics.  Septenario  quippe 
universitas  ac  perfectio  designantiir.  juxla 
illiid  in  Psalmo  :  UiNidc  vicinis  noslris  Pj.ixxvmi, 
sciiliipliim  in  sinu  coriim.  Oiii  aiilem  alios  '" 
scandalizat  aiil  male  inlormal,  reus  est 
omniiim  viliiirum  qiuo  ex  siia  scandaliza- 
lioiic  cl  prava  inslriiclione  nascunlur.  Pro- 
plcr  (piod  ail  Gregoriiis  :  rniisquisque  lol 
siippliciis  dignusesl,  quol  hominibiis  pra- 
vuin  prc-ebet  cxcmpliim.  PraMerca  omnia 
sua   proplcr   Dimiiii    relinquentibus   VAwi- 

B  sliis  cciitiipliim  rc|)romisit  :  Cenliqilnm,  i/diih.tn 
iiupiicus.  accipicl,  cl  vilain  K>lcrnain  |ios-"'" 
sidebit.  Iniqiiis  vero  hic  retribulio  iii  scp- 
liiplum  dcniinliatiir. qiioniam  Dciis  pninior 
est  ad  gloriricaiidmn  qiiain  ad  dainnan- 
diim,  damnatque  cilra  condignuni,  cl  ultra 
condigniim  coronat. 

(>onsc(iiicnler  ambitio  prohibclur.  Xo/i       i 
i/iiivrere  ab  homine  ducalnm,  id  esl,  prin- 
cipatum  non  petas  libi  concedi  a  quociim- 
qiic   magnalc,   qiiateniis   ejus   aiiclorilale 
fias  diix  et  jiidcx  hoininiim  illi  subdito- 

C  rum,  lanquam  ipsius  vicarius  ;  nci/uc  a 
rci/c  cat/icdram  /lonoris,  id  est  dignilalis 
cl  pr;rsidcnli;p  polcslalcm.  Iloc  ciiim  vide- 
liir  cssc  vanilatis  cl  elatioiiis  al(|iie  pra»- 
siiiiiiiiionis,  se  ipsum  ad  pripsidendum  ac 
iiidicaniliim  ingcrcrc  sinc  cominiini  ne- 
ccssilalc  cl  iilililalc,  (piiim  iiniis(piisqiie 
lcncaliir  essc  lanlo  mnjoris  priidenliiP  nc 
virliilis,  pricserlim  jiislili;i>.  (|iianlo  majo- 
ris  csl  digniliilis.  cl  i|iiii  piiirilius  pripest. 
Talcin  iiiilrm  sc  ri'|)iil.ii  c.  csl  lcmcrarinm; 
cl    noii   rcpulando  sc  digiium,  ad   piicsi- 

I)  dcnliam  adspirarc,  (>sl  prorsiis  injiisliim, 
inconsidcraliim  ac  rnliium.  Kl  si  iioc  itit 
sc  liabcl  cliain  in  civili  rcgimiiic.  ()iinnto 
magis  iii  spiriliiali  (  Si  vcro  proplcr  lucra 


46 


ENARRATIO   IN   CAP.   VII    LIBRI    EnCLESIASTICI.    —    ART.  Vn 


Luc.  xxij 

25,  211. 


PS.  CXLI1,2. 


Jobw.iH. 


\S  Recj.  XX, 
3. 


Rom.  viii, 
23. 


Pl'OV.  XXVI 

12. 


Ibid.  XXIV, 
12. 


qtiferantur  officia  dignilatiim,  avaritia  est. 
Hinc  ait  Salvator  :  Heges  gentium  domi- 
nantur  eorum,  et  qui  potestatem  habent 
super  eos,  benefici  vocantur.  Vos  autem 
non  sic  :  sed  qui  major  est  in  vobis,  fiat 
sicut  ininor;  et  qui  prffcessor  est,  sicut 
ministrator.  Unde  Gregorius  loquitur  :  Quo- 
ties  hominibus  prsesse  desidero,  toties 
Deum  meum  prseire  cupio;  itemque,  Quem 
nunc  judicem  hominum  esse  delectat, 
postea  Deum  judicem  videre  non  dele- 
clabit.  Qui  vero  pro  officiis  obtinendis 
et  e.\ercendis  etiam  pecuniam  mutiiaiit, 
ab  usuraria  impielate  non  cMisenlur  esse 
immunes. 

Non  te  justifices  ante  Deum  :  id  est,  non 
reputes  te  justuin  in  Dei  conspectu,  ac  per 
hoc  dignum  officiis,  quum  sine  revelatio- 
ne  scire  non  queas  te  esse  in  caritate.  Et 
scriptum  est  :  Quia  non  justificabitur  in 
conspectu  tuo  omnis  vivens.  Et  sanctus 
Job  ait :  Si  justificare  me  voluero,  os  meuin 
condemnabit  me.  Sed  obviare  videtur,  quod 
sanctus  vir  Ezechias  legitur  in  libro  quarto 
Regum  in  sua  oratione  Deo  dixisse  :  Me- 
inento,  quomodo  ambulaverim  coram  te 
in  veritate  et  corde  perfecto.  Apostolus 
quoque  ait  :  Nos  ipsi  primitias  Spirilus 
habentes.  Et  respondendum,quod  viri  san- 
cti  ad  augendam  confidentiam  siiam  in 
Domino,  interdum  coram  Deo  ad  inemo- 
riam  revocant  merita  sua,  de  quibiis  vel 
ex  revelatione  cerlitudinem,  vel  ex  secre- 
la  inspiralione  probabilitatem  certificati- 
onemvc  liabenl,  el  cum  vera  humiiilate  et 
gratiarum  aelione,  explicita  sive  implicila, 
hoc  omne  bonum  Deo  altribuunt.  Sed  ex- 
tra  talem  casum  expedientius  est  ut  homo, 
qiiamvis  justus,  se  corain  Deo  accuset  et 
viiipendat,  sic  tamen,  ut  de  omni  bono 
sibi  coUato  gratias  agat  Deo.  Idcirco  et 
Salomon  ait  :  Vidisti  hominem  sapientem 
sibi  videri?  Magis  illo  spem  stultus  habe- 
bit.  Quoninm  agnilor  cordis  ipsc  csl  Deus. 
Ideo  periculosum  est  ut  coram  ipso  te 
rcputes  justiim,  qui  forsan  aliter  senlit  de 
te,  et  ipse  te  habet  judicare,  de  qiio  in 
Proverbiis  habetur  :  Qui  inspeetor  est  cor- 


A  dis,  ipse  inlelligit,  et  servatorcm  animae 
tuae  nihil  fallit. 

Et  pcncs  rcgem  noli  relle  videri  sa- 
piens  :  quia  hoc  vanitas  est,  et  ex  ambi- 
fione  solet  procedere,  et  talis  voluntas 
inducit  liominem  ad  loquendum  placenlia 
potius  qiiaiii  vere  salubria.  ]'^l  quod  ait  de 
rege,  intelligendum  est  de  qnocumque 
prselato  et  principe.  Ideo  in  Proverbiis 
scriptum  est  :  Nc  gloriosus  appareas  co-  /•-■oii.xxv, 
rain  rege. 

Noli  qua'rere  fieri  judex,\6.  est  superior       6 

n  aut  pra>sidens,  nisi  valeas  virlute  irrum- 
pere  iniquitates,  id  est,  nisi  vere  et  certe 
agnoscas  te  tam  virtuosum  alque  poten- 
tem,  ut  queas  alios  a  peccatis  compescere. 
Ad  judicem  etenim  pertinet  non  solum 
auctoritas  judiciaria,  sed  et  polestas  re- 
frenativa.  quatenus  qui  pietate  nequeunt 
emendari,  rigore  justilia?  compcscantur, 
ne  scandalizetur  communitas,  et  justilia 
patiatur  jacturam.  Hinc  potentes  et  nobi- 
les  solent  ad  offieia  promoveri,  et  ceteris 
paribus,  ad  ea  sunt  aptiores,  ad  reprimen- 

C  dum  dyscolos  ac  rebelles.  Ne  forte  extime- 
scas  facicm  pofcutis.  id  est,  ne  ex  timore 
potentiorum  relinquas  jiistitiam,  et  sic 
dormiente  disciplina,  sseviat  et  invalescat 
impiinila  malitia;  ct  ponas  .scanda/uin,  id 
est,  siibdilos  scandalizes,  /;/  agilitate  tua, 
id  est  per  tuam  levitatem,  qua  te  incaute 
ad  pra?sidenliam  ingessisti,  et  ex  hiimana 
formidine  deseris  viam  ac  ordinem  juris. 
IUe  eigo  dignus  est  solio  judiciali,  qui 
paratus  est  pro  justitia  mori,  qui  nullius 
adversitalis  timore  recedil  ab  tequitatis  et 

D  veritatis  tenore.  Hinc  ait  et  Glossa  :  Debet 
quisqiie  proprias  virtutes  perpendere,  et 
juxta  quantitatcm  virium  suarum,  curam 
aliorum  suscipere,  ne  dum  delectatur  loco 
glorise,  fiat  subditis  auctor  ruinae ;  et  qui 
gravatur  pondere  propriarum  culparum, 
non  debet  velle  fieri  jiidex  alienarum.  De- 
nique  ordo  carilatis  alque  juslitia?  exigit, 
ut  homo  in  primis  corripial  et  castiget  se 
ipsum. 

Non  pccces  in  multitudinecivitatis,  se-        7 
ditionem    concilando,   aut  coinmunitatem 


ENARRATIO    IN    CAP.    VII    I.IRRI   ECCLESIASTIf.I.    —   ART.   VII 


tbidem. 


Iiirbando.  vol  publice  prrpvaricando,  jiixla 
iiainrh.M.  \\\\\(\  proplicl iciim  :  Yos  autcni  rcccssislis 
<lc  via,  cl  scandalizaslis  pkirinios  in  lcgo. 
Vel,  .\on  pccccs  in  mnllitudinc  civilalis,  id 
cst,proptcr  nuillitudincm  populi  non  a^'as 
ncc  judiccs  injuslc,  videlicet   ex   timorc 
oiTcndcndi   communitatcni,   vel   desiderio 
complaccnili  cidem  inanitcr.  Idco  in  E.\o- 
Kxod.wm.  do  scriptuin  est  :Non  acquiescas  in  judicio 
■•  sentcnlia'  plurimorum,  ut  a  vero  dcvics. 

Xec  le  tmmitlas  iti  populum,  id  est,  vo- 
limlati  popiili  noii  conscnlias  contra  jusli- 
liam,  ut  idco  piilcs  lc  impunc  pcccarc  ac 
imiiic  judicarc,  cjiioniam  plurimi  tibi  ap- 
plauiiunt.  Iloc  cst  (jiiod  in  Kxodo  lctriliir  : 
Non  scquaris  in  judicio  turbas,  ncquc  ac- 
quiescas  populi  precibus,  scilicet  contra 
jusliliam.  Xeijue  aUicjes  duplicin  peccata  : 
id  esl,  simul  non  iinias  nec  supcr  tc  tra- 
iias  peccata  aliorum  cum  propria  culpa, 
vcl  propriaiii  cujpain  ct  aliorum  scanda- 
lizalioncm,  scii  ijiopriam  iniquitatcm  ct 
communicalionem  in  aliorum  excessu,quo- 
ruiii  ciilpa  rcdiindat  in  le.  dum  libi  com- 
missos  non  rcvocas  ab  crrorc  pro  posse; 
nec  enim  in  uno  eris  immunis,  id  est,  in 
nullo,  videlicet  nec  in  tuo,  nec  in  subdito- 
nim  pcccato.  eris  liber  et  expers  a  rcatu, 
sed  pro  ulroque  punieris. 

Xoli  esse  pusiUiiniiiiis  in  animo  tuo,  id 
esl  supcrlliic  tiiiiidus.  et  niinis  inodici  ani- 
mi,  timcndo  iibi  noii  cst  timor;  scd  confi- 
de  in  Doinino,  et  mafjnanimus  cslo  in  co. 
diccns  ciim  1'aulo  :  Uinnia  possiiin  iii  co 
qiii  mc  conriirlal.  Kx  pusilianimitalc  ct- 
enim  oritiir  mala  Irislitia,  Ucdium  cl  pa- 
vor  seii  diriiilciitia  aggrcdicndi  exercilia 
virluosa.  Oiiiridc  crfro  in  adjiilorio  .Mtissi- 
mi,  cl  invoca  ciini,  iil  ciiiii  1'salmisla  dc- 
/•i.iiv.ii.  cantcs  :  Kxspcclabaiii  cnm.  qiii  salviiiii  iiic 
lccil  a  pusilliiniiiiilalc  spiiilus  cl  lcmpc- 
slalc.  .Ncmpc  in  omiii  ncccssilalc  aliinc 
angiistia  ad  Dciim  csl  ciinrugicndiim  cniii 
in<;cnli  lidiicia.  (Iriliir  aiilciii  pnsillaiiiiiii- 
tas  cx  considcialionc  |irippriir  l'ia;,'ililalis 
ct  iusurricicntia-,  iiun  niiisidci^iinlo  i|iiaiM 
paraliis  sil  I  Iiiiuipnlciis  snliMiiirc  :  qiniil 
tanicii    sciiipci'    iipiirlcl    pciisaic.   IdiKi    iii 


Ps.  Xlll,5 

Ml.   C, 
fhlll/ljl.l^ 

n. 


A  Provcrbiis  dicliim  csl  :  Jusliis  quasi  lco 
ciiiiridcns.  absqiic  lcrroro  eril. 

Exorare  Dominum,  quod  est  aclus  la- 
Iriff.c^  facere eleetnosi/nam, qi\o<\  csl  opus 
miscricordia?,  ne  despicias,  scd  libcntcr  ct 
rcvcrcntcr  ha-e  agas,qiiia  plus  placcnl  Dco 
qiiam  sacrificia  legis.  De  quibus  subjungi- 
lur  :  Xe  diras,  In  muUiludine  munerum 
ineorum  respiciet  Deus  per  approbalio- 
nem,  et  offerente  me  Deo  altissimo,  munr- 
ra  mea  suscipiet,  id  est,  ipse  ea  habcbit 
acccpla  :  hoc  csl.noli  in  tantiim  confidcre 

B  iii  sacrificiis  illis  lcgalibus  cxlcrioribus.  ut 
[iiitcs  tijii  ea  sufficere  ad  salutem,  quia 
iion  ciaiil  acccpla  cx  sc,  scd  solum  cx  of- 
lcrciitiiim  fidc,  carilalc  cl  dcvolionc  ac 
obcdilionc.  Idco  Christus  dixit  Scribis  et 
Pliarisa^is  :  Kiinles  discitc  qiiid  sil,  Miscri- 
cordiam  voliii,  cl  iioii  sacrificium  :  qiiod 
legilur  in  Osee.  Undc  et  in  Jeremia  lcgi- 
liir  :  Nniiiqiiid  carncs  sanckc  aufcrcnl  a 
tc  malilias  tiiasM'Lt  dc  liac  siipcrslitione 
Chrislus  frequcnler  rcdarguil  Scribas  et 
PharisiBOs.  Quibus  et  loquitiir  :  Ya?  vobis, 

G  Scriba'  cl  Pharisa-i  hypociita\  qiii  dcciina- 
lis  mcnlham  el  anethum  et  cyminum,  ct 
rcliquislis  qua>  graviora  sunl  legis,  judi- 
ciuni,  ct  miscricordiam,  cl   fidcm. 

Non  irrideas  liominem  in  amaritudine 
anima',  id  cst  in  amaritudine  seu  advcrsi- 
tale  vel  miscriis  conslitiilum,  vcl.  cx  ama- 
riliiiliiic  aniuKP  tiia>  advcrsiis  illum.  Scd 
potius  condiilc  |)riiximo,  ct  ora  pro  crranlc 
ac  lapso.quiim  Doniinus  ilical  pcr  Isaiani : 
.Nolilc  illudcrc.  uc  constringanliir  vincii- 
la    vcslra  :  cl    riirsus  :   Va'  qui    spcrnis ; 

D  nonnc  ct  ipse  sperneris  ?  Ksl  enim  qui 
liiiniitiat  ct  e;raltitt,  rircu inspcclor  Drns  ; 
id  est,  Omnipolcns  omnia  inlucns.  (|ucm 
vull,  cilo  niagnifical;  cl  i\\\r\\t  viili.  vclo- 
citcr  dcjicit  :  qiiia  sic  facil  honiini.  siciil 
ipM'  lioiiio  facil  proxiiiio  siio,  jiixia  illiid  : 
(jiM  mcnsura  niensi  fucrilis,  rcmelicliir 
voliis.  Ilinc  irrisorcs  jiislissimc  dcprimil, 
ct  dcrisiliilcs  rcddil  scii  ficri  siiiil,  siciil 
iii  IMoverbiis  lcgiliir  :  llliisiircs  ipsc  dc- 
liidcl.  Ibi  cl  ilcrimi  sciiplum  csl  :  .\bo- 
iiiiiialio  csl    Doinino  uinnis   illiisor.   ldi'o 


Prov. 
XX^III,  I. 

10 


11 


Mallh.it. 
13. 


Osee  VI,  G. 
Jer.  XI,  15. 


Mallh. 

XXIII,  ii. 


12 


tttitt.xwui, 
I. 


.Unllk.\ii, 


Prof.  III, 
It. 
tl.lil.  U. 


48 


ENARRATIO    IN    CAP.   VIT    LIBRI   ECCLESIASTICI. 


ART.   VII 


vero  versiculo  dicitur  :  Qui  me  deridet, 
non  sua  iacta  videt.  Nullus  ergo  est  de- 
ridendus  ex  contemptu,  elatione,  rancore 
aut  prava  radice.  Interdum  tamen  zelo 
justitiaB  aliqui  indurati  et  prfesumptuosi 
leguntur  irrisi. 

1.3  A^oli  amare  mendaciuni  adversus  fra- 

trem,  id  est  proximum  tMwm.Hoc  de  men- 
dacio  pernicioso  potissime  dicifur  :  quod 
est  adversus  fratrem,  quia  nocivum.  Ke- 
qiie  in  amicum  similiter  facias,  id  est, 
non  ames  mendacium  in  tuum  amicum, 
nocendo  ei  falso  teslimonio,  aut  verbo 
mendoso.  aut  aliqua  fraude,  quum  in  Pro- 
Prov.m.  verl)iis  dictiim  sit  :  Non  iiioliaris  prnximo 
'■^-  tuo  malum,  qiium  ille  in  te  liabeat  fidu- 

ti  ciam.  Noli  velle  menliri,'u]  est  mentiendo 
proferre,  omne  mendaciuni,  id  est,  nul- 
lum  penitus,  nec  officiosum,  neque  joco- 
sum,  scienter  et  ex  proposito  proferas.  Si 
autem  quis  dicat  falsum  quod  putat  ve- 
rum.  non  est  formaliter  mendacium,  sed 
materialiter  tantum,  nec  scienter  prola- 
tum.  Nec  ista  intelligenda  sunt,  quasi  li- 
ceat  amare  mendacium  in  adversarium  : 
imo  contra  nullum  licet  mentiri,  quum 
omne  mendacium  sit  peccatum,  tanquam 
recessus  a  veritate.  Ideo  subditur  :  assi- 
duitas  enim  illius  non  est  bona.  Minus  di- 
cit,  et  majus  significat  :  quia  assiduitas 
mentiendi  non  solum  non  est  bona,  sed 
etiam  prava.  Et  quamvis  mendacia  jocosa 
et  officiosa,  non  sint  ex  sua  latione  mor- 
talia,  tamen  assiduitas  eorum,  ratione  con- 
sueludinis  atque  libidinis.  est  periculosa, 
et  faciliter  fit  mortalis,  sicut  et  aliorum 
venialium  peccalorum  irrelrenata  consue- 
tudo  perhibetur  mortalis. 

15  NoU  verbosus  esse  in  multitudine  pre- 

sbyterorum.  Nullibi  licet  esse  verbosum, 
Ps  cxxxix,  quum  scriptum  sit  :  Yir  linguosus  non  di- 
rigetur  in  terra;  et   riirsus,  Stultus  verba 


Eccle.\,\ 


johxi.i.  multiplicat;  atque  in  libro  Job,  Numquid 
qui  multa  loquitur,  non  audiet,  aut  vir 
verbosus  justificabitur?  Sed  intcr  majo- 
res,  seniores,  prudentiores  et  sacerdotes 
esse  verbosum,  est  specialiter  reprchensi- 
biie,  quum  magis  oporteat  illos  audire,  et 


A  discere  ab  eisdem,  eisque  reverentiam  ex- 
hibere.  Et  non  iteres  verbum  in  tua  ora- 
tione.  Oratio  saepe  accipitur  pro  sermone  : 
sicque  sensus  est,  qiiod  simus  in  verbis 
ita  succincti  et  circumspecti,  ut  eadem 
non  resumamus.  Yel  sensus  est,  ut  oratio 
nostra,  id  est  deprecatio  Deo  fusa,  sit  ita 
devota  et  sine  distractione,  ut  non  indige- 
amus  verba  repetere,  quasi  obliti  seu  du- 
bii  an  ea  protulimus,  aut  tanquam  sine 
attentione  prolata.  Nihilo  minus  pro  de- 
votionis   fomenlo,  qiiandoque  verbum   in 

B  oralione  itcratur,  giciit  in  Psalmo  :  Deiis,  ps.wi.i. 
Deus  meus,  respice  in  mc.  Yel,  Non  iteres 
verbiiin  iu  tiia  oralione,  id  est,  sine  causa 
idonea  non  mulliplices  verba  orando  :  se- 
cundum  quod  Christus  ait :  Orantes,  nolile  .va/ii,.yi. 
multnm  loqui,  sicut  ethnici  faciunt  :  pu-  '" 
tant   eniin   quod   in   multiloquio   suo  ex- 
audiantur. 

Non  oderis  laboriosa  opera,  et  rustica-       16 
tioncm  ab  Altissimo  crcatam,  id  est  ope- 
rationem  rusticorum  institutam  a  Deo :  qui 
dixit  ad  Adam  post  suam  transgressionem, 

C  In  sudore  vultus  tui  vesceris  pane  tuo;  Gen.in,  lo. 
emisitque  eum  de  paradiso,  ut  operaretur  ibn.  23. 
terram.  Itaque  opera  laboriosa,  mechanica 
et  honcsta,  ad  sustentationem  vitae  neces- 
saria,  non  sunt  odienda,  nec  spernendi 
qui  ea  exercent,  sed  potius  diligendi  et 
honorandi,  tanquam  toti  communitati  de- 
servientes,  quoniam  de  eorum  laboribus 
sustentantur  magni  et  parvi  ;  et  is  ad 
quem  talia  pertinent,  non  debet  ea  odire, 
sed  patienter  atque  hiimiliter  exsequi.  Sunt 
etenim  meritoria  valde,  quando  ad  finem 

D  congruum  ordinantur.  Unde  el  Christo  na- 

to  sancli  angeli  apparueriint  pastoribus.    Luc.w.i, 
Hinc   in  Scriptiiris    beatificantur,   qui   de'''' 
maniuim  suarum  sustentantur  laboribus, 
juxta  illud:Labores  manuum  tuarum  quia  Ps.cxxvn, 
manducabis,  beatus  es,  et  bene   tibi  erit.  ■■ 
Unde  el  Pauliis  edocuit  :  Qui  non  laborat,     11  ness. 
non    manducet;  et    rursus,   Cum   silentio  "J.v',''",^ 
operantes,  siium  panem  manducent.  Quo- 
contra  de  reprobis  fertur  in  Psalmo  :  In    Ps.  lxxh, 
labore   hominum  non    sunt,  et  cum   ho-"'^' 
minibus  non  flagellabuntur  :  ideo  tenuit 


ENAIIRATIO    IN    CAl'.   VII    LlIiRI    ECCLF.SIASTICI. 


AltT.   VII 


49 


Job  V,  7. 


P».xi.ix,l7, 

18. 


eos  suppri)ia.  Insuper  exercilia  spirilualia, 
quHni\i<  la!)iiri(wa.  cl  poMiilenlialia  npci^a, 
([uaiinis  (lura. --unt  .■pipianiniiter  e.vsequen- 
da.  el  rugientia  sunl  otia.  Ilonio  enini  na- 
scilur  aii  laborcm,  et  avis  ad  \olaliiiu.  l)e 
lioc  in  1'roverbiis  multa  scribuntur. 

Xon  lc  repittcs  in  muUitmUnc  indisci- 
plinatoruni  :  id  est,  non  sic  agas,  ut  ineri- 
to  computeris  inter  immorigeratos,  indo- 
niitos  et  lascivos,  nec  illorum  socielali  le 
jiingas,  nec  judices  te  esse  debeie  untim 
e.\  iilis,  approliando  et  imilando  ipsorum 
conversationem  irrelrenalam  :  juxla  iilud 
in  Psaimo  :  Tu  vero  odisli  discipiinam,  et 
projecisti  sermones  meos  relrorsum ;  si 
vidcbas  furcm,  currebas  cum  eo,  et  cum 
adulleris  portionem  luam  ponebas.  De  qui- 

..?, xu(.  i  biis  in  libro  Job  scripltim  esl  :  Longe  fe- 
cisti  eos  a  discipiina,  proplerea  non  e.vai- 

/».  XXVIII,  taliunlur.  De  lalibus  Isaias  ait  :  Dixislis, 
Peieussimus  fcediis  cum  morte,  et  cum 
inferno  fecimus  pactum.  Hoc  equidem  di- 
cunt  ipso  facto,  quamvis  non  verbo. 

Mciiicnto  ii;v,  id  est,  ullionem  divin» 
jiistitiie  semper  atlende.^i^o^/rt»;  non  tar- 
itabil  ullra  tempus  desuper  pra-sliluliiin. 
Nam  elsi  ad  lempiis  diffeialiir.  juxla  illud 
Jiib,  Nunc  enim  non  infeil  furorem  siiiiiii, 
ncc  ulciscilur  scelus  valde;  tamen  tempo- 
re  desiiper  pivTordinato  stibito  venit.alqiie 
muiloties  improvise. 

Huniilia  valde  spiritum  ^MM»),id  est  ani- 
miim  ad  animosilatem  proclivem  :  prout 
diclum  esl  siipia.  Qiianlo  magnus  es.  Iiii- 
miiia  le  in  oiiiniliiis.  V.\  bene  ait,  Val- 
(lc,  i|iioniam  debel  se  iiomo  humiiiaie 
iinilliplici  ralione,  videlicet  :  priiiid,  ex 
consideratione  ciilparum  stiariiin  practer- 
ilariim  ;  secundo,  ex  fragililale  stia  el 
prdiiilate  ad  omne  maium  ;  lerlio,  ex  iia- 
liiraii  --iia  imperlVetioiie.  quia  iii  ordine 
iiilellcctualium  crealurarum  esl  infimus 
ac  pliirimum  dcbilis  inlidleclus ;  (|uarlo. 
cx  iiiiiiiiiiidiliis  cl  sordiliiis  (•iupoiis  siii: 
ipiiiilii.  ('iiinparatioiie  pliii  iiiKinim  Iiiiiiii- 
iiiim,  iiiii  laiii  virluose  cl  |icirccle  vixe- 
rtinl  :  sexlo,  (|uoniam  nil  lialicl  boni  ex 
se,  ncc  siiie  Crcaloris  eoiiscrvalione   pos- 

T.  8. 


ts 


Joh  \\\\ 
15. 


d9 


Ecci 


A  sel  ad  momcnlum  snbsislere:  septimo,  ex 
eonsideialionc  rigoris  divini  jiidieii :  octa- 
vo,  et  maxiine  ae  profundissime  prorsus, 
respcclu  majcstalis  divin.e.  a  qiia  deficil 
infinilc  :  eujiis  coiiqiaialionc  dcbet  se 
semper  tanqtiam  niliii  et  viiem,  fcedum, 
immtindnm  ae  sordidiim  reptilare.  imo 
iiuivcrsas  siias  jtistitias  lanquam  paniiiim  /«.i.xiv,i;. 
mcnstruata'  censere. 

Quoniam  vindicta  carnis  impii.ignisel 
rermis.  Ex  hoc  videri  possel  alicui.  quod 
in  inferno  sint,  el  posl  diein  jiidicii  eriint 

15  vcrmes  corporales.  .Nam  verme  spirituaii 
caro  non    crucialtir.   Deniqiie  id  apparet 
ex  eo  quod  in  iibio  Judilh  legitur  :  Domi-  Judnhwu 
nus   omnipolens    in   die  judicii  visilabit  '  ' "  ' 
eos :  dabit  ignem  el  vermes  in  carnem  eo- 
rum.  iil  uranlur  cl  scnlianl  iisipic  iii  scm- 
pilcrnitm.  Vcrum  lii  duo  libii  iion  stiiit  iii 
canone.   idco  iilud  posset  adduci  :  Ignis  /j.lxvi.ji. 
coriim  non  cxslingiictttr,  el  vermis  eorum 
non  moiictur.  Et  istud  llaynio  ibidcm  vc- 
rtim   csse   falelur,  et  alii  quidani   icliii- 
qtitinl   stib  dubio.   Cdmmtiiiiler   vcio    le- 

G  nctur,  qtiod  de  spiiiluali  vermc,  scilicet 
remorsu  synderesis  ac  conscienliae,  sit  in- 
leliigendiim  :  qu;e  poMia  rcdiindal  in  eor- 
piis.  (iiossa  lamcn  hic  ait :  Caro  iniqitorum, 
quse  per  luxuriam  deliuil,  igne  inferni  et 
vciniibiis  cruciabilur.  In  verme  ptitredo 
gcliciiiiie,  in  igne  ardor  siguiiliir.  Vel.  ver- 
mis  esl  sera  pocnilenlia,  quie  in  tormcnlis 
conscienliam  damnaloriim  mordere  non 
cessal  :  tit  ignis  sil  pteiiii  exlrinsecus  ssc- 
viens,  vermis  aiilciii.  (Idlor  inliis  accusans. 
iliPC  Glossa. 

1)       Noli  prwvaricari  in  amicum  pccuniam       20 
iliffcrcntcm  :  id  esl,  piviiiiiaiii  proximo  a 
lc  commodalam.  quam  tardat  pcrsolvere, 
noii  iinporlune  exigere.  ita  ul  proximiiin 
crudeliler  graves.  aiil    irrationaliililer  ve- 
xes;    sie^iiie  amieiliiim,   (iiue   piieslanlior 
est  omni  pecunia,  propler  peeuniam  vio- 
lcs.  el  proximum  coiilra  lc  pi(i\iices.  Jiixta 
ipiciii  scnsiim  rc|ictiliii  eiiimiiiMlati  repro- 
lialiii  a  l)co  iiiqiiente  :  Ecce  In  die  jejunii  /*i,/,i»,ii. 
\cstii  iiivciiiliir  voliinlas  veslni.  el  oiiincs  ' 
debiUircs    veslros    rcpclilis.   Yeruintiimcii 


no 


ENARRATIO   IN   CAP.   VII    LIBRI   ECCLESIASTICI. 


ART.   VII 


21 


Mallli.  xis, 

6. 

Ibid.  V,  33. 


Deut  xviv, 
1. 

Ibid.  xxiii. 
19,  20. 

J/a/ac/i.n, 
16. 
Ibidem. 


Jer.  111,3. 


Colo-^s.  IV 
I. 
/-et'.xix,i3 

23 


debita  ordinate  et  juste  repeti  possuiit;  et 
si  ailer  inde  scandalizatur,  scandalum  est 
passivuin,  non  activuin.et  occasio  suinpla, 
non  data.  N^eijuc  fratrem  carissimum  au- 
ro  spreveris  :  id  est,  proximum  quem  praj 
omnibus  exlerioribus  bonis  valde  diligere 
dcbcs,  non  spernas  causa  auri,  hoc  esl  ob 
suam  inopiam,  vel  quoniam  tibi  satisfa- 
cere  nequil  pro  debito ;  sed  inipolenti  ad 
solvendum  omnino  dimitte,  aul  palienter 
exspecla,  quousque  potuerit. 

NoH  discedere  a  muliere  sensata  et  ho- 
na,  id  est  sapiente  et  virtuosa,  quam  sor- 
titus  es  in  timore  Dei,  id  est,  quam  in  Dei 
timore  accepisli.  et  ut  ea  cum  limore  Dei 
utaris  ad  sobolem  procreandam,  in  qua 
cultus  Omnipolentis  augeatur.  Per  hoc  ta- 
men  non  datur  inlelligi,  quod  ab  uxore 
mala  et  imprudente  liceat  marito  discede- 
re,  quum  dicat  Salvator  :  Quos  Deus  con- 
junxit,  homo  non  scparet;  el  rursus,  non 
licere  divortium,  nisi  ob  adulterium.  Por- 
ro  libellus  repudii  ])ermillebalur  in  lege, 
non  lanquam  quid  licilum,  quemadmo- 
dum  et  usura  in  alienos,  sed  ad  vitanduin 
gravius  inaiuni.  Ju.xla  quein  sensum  Mala- 
chias  profert  :  Quum  odio  habueris,  di- 
mitle.  Nain  ibi  mox  additur  :  Operiet  au- 
tem  iniquitas  vestimentum  ejus.  Gratia 
enim  vcrccundice  illius  super  aurum,  id 
est,  vereeundia  hujusmodi  feminse  prelio- 
sior  est  et  amabilior  omni  auro.  Siquidem 
pudor  in  personis  feminei  sexus  pr£eci- 
pue  commendalur,  utpote  timor  de  omni 
re  lurpi  :  sicut  econverso  inverecundia  in 
ipsis  potissime  viluperatur,  juxta  illud  : 
Frons  mulieris  merelricis  facla  est  tibi, 
noluisti  erubescere. 

Non  tcrdas  servum  in  veritatc  operan- 
te»i, idest,  fideliter  servienlem  non  graves 
injuste  et  sine  ejus  demerito,  sed  carita- 
tive  et  pie  Iracta  eum  ;  neque  mercena- 
rium  clantem  animam  suani,\A  est,  vitam 
suam  animalem  et  corporalem  in  tuo  ob- 
sequio  exponentem.  Ideo  ait  Apostolus  : 
Domini,  ([uod  juslum  esl,  ser^is  prieslalc. 
In  Levilico  quoque  legilur  :  Non  morabilur 
opus  mercenarii  apud  te  usque  mane.  Ser- 


A  vus  sensntus  sit  tibi  dilectus  quasi  anima 
tua,  id  est  specialiter  et  intense,  non  so- 
lum   proplcr   communioncm  naturee,   sed 
et  propter   probilatem    virtutis.   Non  de- 
fraudes  illuin  lihcrtate,  id  est,  non  teneas 
eum  in  tuo  obsequio  invilum  ultra  tempus 
in  lege  pra^fixum  :  juxla  illud  Exodi,  Sex  Exod.wi, 
annis  serviet  tibi,anno  septimo  egredietur  " 
liber;  ncquc  inopcm  dcretinquas  itlum:\A 
est,  duin  liber  egredilur,  non  vacuum  eum 
dimittas,  quum  scriptum  sit  :  Nequaquam    oeut.  xv, 
vacuuin  euin  abire  patieris,  sed  dabis  ei  "'  "*■ 

B  viaticum,  etc. 

Pecora  tibi  sunt  ?  attende  illis,  qualiter  24 
sint  tractanda,  an  scilicet  venundanda,  an 
reservanda  ;  et  si  sunt  utilia  tibi,  perseve- 
rent  apud  te  :  sicut  sunt  oves,  boves,  vac- 
c£e,  qu8B  utilia  sunt  carne,  pelle,  fimo, 
prole,  lacte,  etc. 

Filii  tibi  su nt  ?  crudi  ilJos  in  lilteratura       25 
el  moribus,  per  te  ipsuni  vel  alios.  Ideo 
ait  Aposlolus  :  Patres,  educate  filios  ve-   Epbes.y,, 
stros  in  disciplina  et  correplione  Domini.  *• 
Pareiiles  namque  soboli  suae  tenentur  ali- 

C  inenlum  el  inslructionem  ac  castigatio- 
nem.  De  qua  subditur  :  ct  curva,  id  est 
reprime,  itlos  a  pueritia  illorum.  :  in  qua 
sunt  facilius  domabiles,  dociles,  et  quod 
tunc  capiunt,  retinent  :  sicut  ramusculus 
recens  facilius  fleclilur  quani  ramus  qui 
crevit  in  solidum.  Unde  Salomon  doeet  : 
Noli  sublrahere  a  puero  disciplinam;  lu /'roD.xxm, 
virga  percutis  cuin,  et  animain  ejus  de  '^'  '*■ 
inferno  liberabis. 

Filia'  libi  sunt?  scrva  corpus  earum,  id       26 
est,  a  discursibus  reprime  eas,  praesertim 

D  ab  omni  occasione  ruinee  in  vitia  carnis. 
Animam  quoque  earuin  erudi  et  custodi. 
Et  nc  ostcndas  faciem  tuam  hilarem  ad 
illas,  ne  assuescant  affici  ad  viros,  et  in- 
solescanl  audacesque  fianl,  et  sine  paren- 
tum  scitu  abscedant.  Ideo  cuin  moderato 
rigore  traclandtp  sunt,  ut  viros  horrescanl. 
Tradc  fditim  nuplui,  et  grandc  opus  fecc-  27 
ris,si  opportune  et  convenienter  id  egeris, 
atquc  ab  onere  grandi  es  relevatus  ;  et 
homini  sensato  da  illam  :  quia  inagis  ad- 
spiciendum  est   ad  mores  atque  pruden- 


E.NAURATIO    l.N    CAl'.   VII    Lllini    FXCLESIASTICI.    —   AUT.   VII 


ol 


liam.(|iiam  ad  opcs  cl  pcnealogiain,  (inam- 
vis,  colciis  parihns,  c.xpcdiat  cnnnnhia 
ricri  intcr  pcrsonas  non  niiiiUini  ilisparcs, 
piuiil  Tlicopiirasliis  in  libro  dc  Nnpliis 
snpcr  his  plcnins  scribil. 
2S  .Vulicr  si   fs/  libi  secundum    animam 

luam,  id  esf,  si  uxorcm  habes  eonvcnicn- 
tem,  non  projirias  i/lam;  sed  diligciilissi- 
nic  lciic.  cl  juxta  .\rchiaposloIi  docnmcn- 

i/v/r.iii,:.  la,  lani|iiain  infirmiori  vasculo  impcndc 
honorcm,  ct  cnin  discrctione  cohabila  ci, 
ncc  tain  sensuali,  quam  spirituali  affeclu 
diiigc  ipsam  ;  e(  odibili  non  crcdas  le  ln 
loio  corde  luo,  id  est,  mulieri  instabili  ct 
pcrversa?,  aut  astulic  ac  blanda?,  non  con- 
fidas  sine  tui  custodia,  nec  rcvelcs  lua  oc- 
ciilta  :  quoniam  fcminae  communiter  male 
sciunt  silere  et  occultaie  qiia>  noninl  : 
ne  libi  contingat  sicut  Samsoni,  qucin 
Dalila  tradidit. 

Ilonora  palrcm  luum  :  siciit  exposituin 
est;  el  (jeuiilus  malris  lua-,  prffisertim  do- 
loris  qucm  habuit  lc  pariendo,  ne  oblivi- 
scaris.  Ilinc  Tobias  docuit  filiuni  siiiim  : 
lliinori  liabcbis  malrcm  tiiain  omnibus  dic- 
bus  vilu'  cjiis  ;  memor  cnim  essc  debcs 
(]ii;c  ct  (pianta  [)cricula  passa  sit  in  utero 
30  sno  proplcr  W.  Mcmenloijuoniam  nisi  per 
illos  natus  non  fuisses,  quantum  ad  cor- 
pus,  quod  contraxisti  ab  ipsis,  et  ita  sunl 
exordia  lui  cssc;  cl  relribue  illis,  (ptomo- 
do  el  illi  libi,  id  est,  gratus  sis  illis  pro 
possc,  et  in  omni  indigcnlia  pro  viribus 
ipsis  succurrc;  ie(]iiivalciis  tamcn  illis  rc- 
priidiTc  ncquis. 
:tt  lii    lola  aniiiia  luu   lime   Dcum,  id  cst 

toto  affcclu  cunctisquc  viribiis,  eo  sensu 

flrii(.  VI.;..  tl"*^  .i"^"^'"'"'  ')f'i""  omnibns  viribus  dili- 
gere,  (inuin  laincn  aclus  dilcclionis  inlc- 
rior  in  sola  voluntate  sit  siibjeclive;  et 
snccrdoles  il/ius  sanclifica,  id  cst,  rcvc- 
ronter  honora,  vel  sanclos  falere,  sallcm 
ralionc  officii,  pcr  qnod  ad  divintim  ciil- 
:t2  Inm  siinl  ordinali,  In  omiii  rirlulc  luu 
i/i/ii/c  ciiin  iiiil  ic  fccli,  vidclicet  lola  vo- 
limlatc,  tiitii  iiilcllciiu,  ac  cclcris  viribus, 
nl  alibi  cx[)i)silum  csl ;  cl  minislros  cjus, 
sciliccl  saccrdolcs  el  Lcvilas,  /«•  dcrelin- 


JuJic.  XVI 
(g-il. 

29 


Tob.  IV,  3,  l. 


A  ijuns;  sed  da  illis  ([iiod  lcgc  priccipitur. 
rndc  freqiicnlcr  in  llculcronumio  jussiim 
esl  :  Cave  ne  relinquas  Levileni,  quia  non 
habcl  aliain  parlcm.  niiainvis  aiilcm  ti- 
miir  filialis  ct  dilcclio  >piiitualis,  de  qui- 
bus  hic  sermo,  sinl  sui)jective  in  voliintate 
diimlaxal,  dicimiir  tamcn  cliam  in  aliis 
[)iitcnliis  lolis  limcrc  ac  diligcre  iJcuiii, 
quando  earum  aclus  exercentur  in  l)ei  li- 
morc  ct  ex  caritate,  et  taiiler  rcgiilantur 
ul  limor  el  ainor  Dei  rc(]uirunl,  at([uc  or- 
(linantur  ad  iuijus  timoris  cl  amoris  pro- 

B  fectiim  ac  peifectionem,  Itaquc,  In  omni 
virtiite  tua  diligc  cum  qiii  le  fecit  :  nain 
sicut  ab  co  sortiliis  cs  quidquid  es  el  ha- 
bcs,  ila  tolum  essc,  posse,  nosse,  el  vivcre 
tiium,  ad  ejiis  cultum  ac  honorificcntiam 
dcbcs  convertcrc,  iicc  de  aliqiio  lioiiini 
sacrificare  diabolo, 

Ilonora  Deum  cx  tola  anima  tua,  et 
lionorl/ica  sncerdotes,  lanqiiam  Dci  vica- 
rios  et  minislros,  ct  tanqiiaiii  spiritualcs 
patres,  mediatoresquc  tuos  intcr  Dcum  et 
te;  d  purffa  lc  cuni  braclilis,  id  cst  cuin 

(^  boiiis  operibus,  vel  elcemosynas  faciendo 
de  brachiorum  luorum  laboribus,  seu  per 
oblaliones  liio  labore  ac([iiisilas,  Da  itlis 
par/em,  sicu/  manda/um  cs/  /il>i,  primi- 
/iai-um  et  purgationis,  id  est,  saccrdoti- 
biis  liibiie  parlcm  primiliariim,  cl  Lcvitis 
pailcm  dccimaium,  scii  parlcm  sacrifi- 
cioniiii  qiKc  pii)  remissione  peccalorum 
offcriinliir  :  [iiniit  dc  his  miilta  in  Kxodo, 
Lcvilico  ct  Dciitcrtpnomio  scripta  siint  : 
([iia'  ad  prfficepta  ca>rimoniaIia  pcrliiu»- 
liant.  Idco,  Evangclio  diviilgalo,  lan(|iiani 

I)  ligurativa  cl  typica  cessavcriint,  rc  i|)sa 
impleta,  vcrilaleque  revclala.  lit  dc  nc- 
i/lli/cntia  purga  te  cum  paucis  :  id  esl,  de 
peccatis  ncgligenliaruin  luariim  pcr  ora- 
liimcs  cl  oblationcs  ad  lioc  instiliitas  lc 
iiiiiiida.  ([iiod  raciiinl  [laiici:  vcl  in  [laiico- 
iiiiii  |)rirsenlia,  nc  ciilpa  tuii  niniiiini  di- 
\ulgcliir.  Diiliiiii  /iriichioriiin  litiiriiiii.  id 
csl  muniis  clceiiiosyna'  aiit  sncrificii  luo 
acquisiliim  lubore,  et  sacH/icium  sanctifi- 
cnllonls,  id  csl  holocaiisliim  nd  divinie 
Miajeslulis   rcvcioiitium    lolnlilcr    coiiibii- 


Dmtl .  Mi. 
li,  19:  Mv. 
il,  i'J. 


33 


34 


Exod.  x\ii, 
i'.i:xiiii,l'.'; 
wv,  i;  Lev. 
vii,  14,  3i; 
\Mii.  10,17, 
i0;jivii,3(>. 
33;/)ru(.\i^ 

0,11.1",  1»: 
«IV,  ii-J9; 
wiii,  3,  4; 
\xvi,  I,  i, 
II.  li. 


:« 


52 


ENARRATIO    IN   CAP.   VIII    LIBRl   ECCLESIASTICI.    —   ART.   VIII 


36 

Prov.xxxi 
20. 


37 


renduni,  vel  pacificam  hosliam,  pro  pace 
oblinenda  aul  conservanda  iniinolandain, 
offerrs  Doiiiino  per  manus  sacerdotum  : 
quae  sacrificia  sunt  initia  sanclorum,  id 
est  praicipua  eorum  quae  Deo  sunt  conse- 
crata  seu  deputata. 

Et  ■paujxri  porriye  manum  tuam  adju- 
tricem  :  juxta  illud,  Manum  suam  aperuit 
inopi,  et  palmas  suas  extendit  ad  paupe- 
rem;  ut perficiatur propilialio  et  benedictio 
taa,  gratia  dati,in  conspectu  omnis  viven- 
tis,  id  est,  quatenus  Deus  publice  et  perfe- 
cte  misereatur  ignoscalque  tibi,  ct  dona 
gratiER  ac  gloriaj  copiose  conferat  tibi  in 
die  judicii,  gratia  dati,  id  est  merilo  elee- 
mosyntB  quam  dedisti  ex  fide,  pietate  et 
caxiXaAQ. Et mortuo  nonprohiheas  i/ratiam: 
id  esl,  opera  misericordiie  non  vivis  lan- 
tum,  sed  et  defunclis  impende,  corpora  se- 
peliendo,  animabus  quoque  per  orationes, 
eleemosynas  et  oblationes  subveniendo. 

Non  desis  plorantiljus  in  coiisolatione  ; 
id  est,pie  plorantes  consolare  ac  releva,  et 
si  irrationabiliter  plorcnt,  admone  ut  ta- 
lem  fletum  ac  inordinatum  marorem  de- 
ponanl ;  et  cum  lp.gentibus  ambula,  as- 
sociando  te  eis  in  pio  ploratu,  et  reclo 
Rom.  xn,  itincre.  Sic  et  Paulus  hortatur  :  Flere  cum 
flenlibus,  et  gaudere  cum  gaudenlibus. 
Job  quoque  sanctus  ille  patriarcha  testa- 
tur  :  Flebam  quondam  super  eo  qui  affli- 
ctus  erat,  et  compatiebatur  anima  mea 
pauperi.  Unde  et  in  Ecclesiaste  scriptum 


38 


/o6x.\x,25. 


A  est :  Melius  est  ire  ad  domum  luclus,  quam    EccU. sn. 
ad  domum  convivii  :  in  illa  cnim  (videli-   ' 
cet  in  domo  luctus)  finis  cunctorum  ad- 
monetur,  et  vivens  cogitat  quid  futuruin 
sit.   Non  te  pigeat  visitare   infirmum  ad       39 
consolandum    eumdem,  vel  infirmum   in 
anima,  ad  instruendum  et  confortandum. 
Ex  his  eniin  operibus  pietatis  jam  tactis, 
in  dilcctione  firmaberis,  id  est,  in  caritate 
Dei  et  proximorum  proficies,  et  lam  Deo 
quam  hominibus  carior  eris.  Caritas  nam- 
que  per  aliarum  aclus  virlutum  nutritur, 

B  augetur,  et  stabilitu.r. 

In  omnibus  operibus  tuis  interioribus  40 
et  exterioribus,  in  verbis  et  affectionibus, 
et  in  hora  qua  ab  opere  exteriori  quiescis, 
memorare  novissima  tua,  id  est  mortis 
liorrorem,  disciimen.  acerbilatem,  divini 
rigorem  judicii,  tam  particularis  quam  ge- 
neralis,  tormenta  inferni,  gaudia  quoque 
coelestis  rcgni;  el  in  wlernum  non  pecca- 
bis,  id  esl,  nunquam  peccabis,  prEesertim 
mortaliter,  et  raro  venialiter  :  quoniam 
horum  intenta  ct  frequens,  imo  continua 

C  rocordatio,ab  omni  relrahit  peccato,alque 
ad  omne  incitat  bonum.  Propter  quoil  Pla- 
to  in  Phffidone  testatur,  praecipuam  philo- 
sophorum  mcditalioncm  jugiter  circa  inor- 
tein  versari  :  et  qui  ista  non  pensat,  recte 
insipiens  nuncupatur.  Idcirco  dicitur  de 
iniquis  :  Gens  absque  consilio  est  et  sine  neut.xww, 
prudentia ;  utinam  saperent,  et  intellige-  '^'  ''■ 
rent,  ac  novissima  providerent. 


ARTICULUS  VIII 


DECLARATIO    CAPITULI    OCTAVI    :    NON    LITIGES    CUM    IIOMINE   POTENTE. 


M 


UI.T.E  morales  doctrinse  hic  inducun-  D      Non  litiges  cum  homine  potente.  Cum        l 


.tur  :  qua?  opportuno  loco  et  tempore 
uliliter  observantur,  si  convenienter  fieri 
poterit;  nec  obligant  auctoritale  hujus  au- 
ctoris,  cujus  liber  non  exstat  in  canone, 
quamvis  aliunde  possunt  obligatoria;^  esse. 


nullo  est  liligandum  lite  qua-  inter  vitia 
compulatur.  Specialitcr  vero  periculosum 
est  contra  potentiorem  litigare,  sive  in 
foro  jiidiciali,  quamvis  hoc  non  sit  illici- 
tum  absolute,  sive  in  jurgio,  quod  est  cul- 


ENARRATIO    IN   CAP.   VIII    LIBRI    ECCLESIASTICI.    —   AUT.   VIII 


53 


pa.  Idco  subditur,  ne  forte  incidas  in  ma- 
nus  illius,  id  est,  ne  per  potentiam  le 
opprirnat.  aut  judicom  aliquo  modo  cor- 
ruiiipat  ad  profcrciidnm  contra  tc  inju- 
stam  scntentiam.  Attamcn  potcst  inipoten- 
ti(ir  conlra  potentiorcm  [)roscqui  causam 
suain  et  jus  in  ioro  contentioso.  Lt  si  po- 
tcntior  sit  vir  bonus,  in  virtutibus  stabi- 
li-i.  non  est  pcriculum  :  qiialis  fuit  sanclns 
/06.XXM.  Job,  diccns  :  Si  conlciiipsi  subiic  jndicium 
'  cuni  servo  meo  et  ancilia,  qnum  discepta- 

reiit  advcrsum  mc.  Porro  pro  rcbiis  ec- 
clcsiasticis  snbire  lale  periciilnm,  coni- 
mendatur  :  sicut  B.  Thomas  Gantuariensis 
contra  rcgem  discejitavit  pro  ecclesiastica 
libertatc,  pro  cjua  caiisa  occisus,  approba- 
^  Ins  est  martyr.  Non  contendas  cum  viro 
locujjlele,  ne  forte  ccontra.xA  est  ex  advcr- 
s,o,conslituat,'\i\  est  ingerat, /iVoH  ^/A/,  false 
tc  accusando,  et  per  pccuniam  testes  ac 
Jndicem  corrumpendo,  ac  taliter  preeva- 
3  lendo.  Midfos  cnini  pcrdidit  aurum  et  ar- 
f/cntum  :  id  esl,  per  cupiditatcm  auri,  ar- 
genli,  ac  consimilium  reriim  prctiosarum, 
piiires  vicli  sunt  et  As.mn3X'\;  et  usijue  ad 
cor  reffum  extendil,  et  convertit,  id  est, 
aiirum  et  argcntiim,  seu  eorum  conenpi- 
sceiitia.  pervenil  iisqnc  ad  regum  eorda, 
decepitqiie  ea.  Idcirco  iiiferiorcs  judiccs 
polest  inficcrc. 
.i  Non  liliffcs  cum  hominc  linffuato,  id  est 

verboso  :  ju.xta  exposiliones  prsfhabilas: 
rl  iion  struas  in  iffncm  illius  liffna,'\i\  est, 
flammain  iraciindiae  suse  non  foveas  per 
verba  rixosa,aut  alio  modo.  ilinc  Saioinon 
dixit  :  Sapiens,  si  cum  stiilto  coiiteiide- 
ril,  sive  tacuerit.  sive  lociilns  fueril,  non 
inveniel  reqniem.  Non  communiccs  /10- 
tnini  liidiiriti  :  (jni  nec  a  Spirilii  Sanelo 
per  dmia  ipsins  inslriiclus  esl,  iiee  eiiiliis 
csl  iiKniinis;  (|iiem  nnclio  non  doeet  de 
Oiiinibiis  ;  ne  ihuIc  dc  /irdffcnic  lua  loi/ua- 
lur,  improperando  tibi  vililalciii  aiit  eri- 
mei)  tiia'  prosapiif!  :  (|Uod  lacere  est  sliil- 
loriiin,  (iiinin  non  sil  iii  liomiiiis  pote- 
slali^  lioe  ('iiKiid.iir.  riiiii'  (|iiiiiii  i|iiidaiii 
objecissel  hiogciii  sn;i'  slirpis  indignita- 
tein,   respondit  :    Digiiilas   stirpis   iiiea'  a 


/Vor.  XXIX 


\Joanii  II. 
47. 


A  me  incepit,  dignilas  vero  slirpis  tuae  in 
te  defccit. 

Ne  despirias  hominem  avertentem  sc  a  6 
peccalo,  quum  lalis  sit  honorandus,  et  in 
sua  conversione  corroborandus;  nequeim- 
propcrcs  ci  mala  siia  pia-terita.  qiup  a  Deo 
jam  sunl  dimissa.  Yerumlamen,  si  capila- 
le  crimen  commisil,  potcst  sccundum  or- 
dinem  jiiris  dijudicari,  quamvis  pcenilcat. 
Mcincnto  ijuoniam  oiuiies  in  corruptionc 
sumus,  id  est  originali  peccato  infecti, 
miiltninqiie  peccatis  obnoxii:quia  in  inul- yncod.m,». 

B  lis   ofrendiiiius   omnes  ;    el   si  dixerimiis  \Joanni.f.. 
qnia  peccatiim    non  habemiis,  nos  ipsos 
sediiciiniis.  Idcirco  ex  eonsideralionc  pro- 
pria^  caiamilatis,  aliis  condolere  discamus. 
Ne  spernas  hominem  in  sua  senecta :  prse-        7 
serlim  qniim  senectiis  sit  veneranda.  jiixta 
illud  :  Coram  cano  capile  consurge,  el  lio-  /.«.xu.si. 
nora  personam  scnis.  Etcnim  ex  nobis  se- 
ncscunt,  id  est,  qnidam  de  nobis  quotidie 
fiiint  senes. 

Noli  de  mortuo  inimico  tuo  ffaudere,       8 
nisi  forsan  sit  hoslis  boni  communis.  aut 

C  fidei  impiignalor,  pnbliciisve  tyrannns  : 
et  in  lali  casu,  zelo  jiislitiiP  polesl  qnis  in- 
de  gaiidcre,  alquc  amore  communis  boni ; 
sciens  ijuoniam  omnes  morimur,  id  csl, 
morli  qiiotidie  appiopinqnaiiiiis  :  sicut  iii 
sceiindo  libro  Ucgiim  sapicns  mnlicr  ait 
ad  David,  Omnes  morimur.  et  quasi  aqu»  ii/ifj.nv, 
dilabimur  in  lcrrain ;  cl  in  ffaudium  nnlu-  "' 
inus  venire,  id  est,  non  volumus  ul  iniini- 
ci  nostri  dc  noslra  gaudcant  morle.  Ideo 
nec  de  illoriiiii  iiioite  debeinns  gandere  : 
seciindnni   illiid  T(diia\  Onod  ab  alio  ode-  r.>'i.iv,i6. 

D  ris  fieri  liln,  vide  ne  aliqiiando  faeias  al- 

leri ;  Job  (|noqiir.  Si  gavisus  siiin  ad  riii-    Johxwt, 
nain  ejus  qni  me  odrral.  et  exsnllavi  (piod  "'" 
invenisset   eiini  iiialniii.  Iloe  est  qiiod   in 
Proverbiis    liabetiir  :  Oiiniu   cecideril    ini-  /vok.oiv, 
miciis  liins.   iie  gaiideas.  el  in  rnina  ejus  "■ 
non  exsnllel  cor  liiiim.  Iline  Saul  occiso, 

David  aiiiare  ploravit.  Ciraviler  igiliir  pec-     ll /1»».  1, 

1.1  .      'II  1         11.  is. "- 

cant.ipii  gaiident  de  morle  illonini  qiiilius  ^, 

aniinain  peiisionem  sohi-banl.  \c\  a  qiii- 

biis   iMina   iiiobilia   aul   iiniiinbilia    eonse- 

i|uiiiitnr.  Vi  I  sic  :  Kl  in  gaiidinm  voluiniis 


54 


ENARRATIO   IN   CAP.  VIII    LIBRI    ECCLESIASTICI.    —   ART.  MII 


vcnire,  id  cst  futuram  bcatitudincm  adi-  A  Ira  faciem  stes  contumeliosi  :  id  cst,  con- 
pisci,  a  qua  gaudium  de  morte  hostium      tumelioso,  qui  scilicet  pronus  est  ad  infe- 


10 


impedit. 

Xe  despicias  narrationem  presbytcro- 
rum  sapientium  :  imo  cum  ingcnti  rcve- 
rentia  et  affectu  eam  adverte;  ct  in  pro- 
verbiis  eorinn  conversarc ,  id  est,  occupa 
tc  ad  intelligendum  verba  eorum  parabo- 
lica  et  obseura.  Ab  ipsis  enim  disces  sapi- 
entiam  et  doctrinam  intellectus,  id  est  sa- 


11 


Joh  sv. IS. 

12 


13 


rendnm  convilia.  non  le  oppones  rixando, 
quia  nihil  proficies  circa  eum,  sed  ipse  se 
ipsum  spiritualiter  perimet,  et  graviter 
Deum  offendet.  scandalizabitque  alios,  et 
convitiabitur  tibi.  Idco  ait  Apostolus  :  Xoli  itT-im.n, 
verbis  contendere;  ad  nihil  enim  ulile  est,  '*' 
nisi  ad  subversionem  audicntium.  Xe  se- 


dcat  quasi  insidiaior  ori   tuo.  id  est,  ne 
pientialem  et  intellectualem  doctrinam  de      observet  qualiter  aliquid  ex  tuo  rapiat  ore, 
Deo  ct  rebus  ad  salutem  spectantibus,  ct     quo  te  gravet  :  juxta  illud  in  Jercmia,  Ye-   jer.xym, 
servire  magnatis  sinc  giiercla,  id  est,  ab  B  nite.  et  pcrcutiamus  eum  lingua  ;  et,  Ra-  J^:-'"*''"'' 


ipsis  quoque  addisces  qualiter  excellenti- 
bus  personis  debeas  irreprehcnsibiliter  dc- 
servire  :  quia  ex  longa  cxperientia  inde 
periti  sunt,  et  norunt  mores  magnorum. 
lYo/?  te  pra'.tereaf  narratio  seniorum,  id 
est,  memoriae  eam  commcnda.  Ipsi  enim 
didicerunt  a  pairibus  stiis  :  juxla  illud  in 
libro  Job,  Sapientcs  confitentur,  ct  non 
abscondunt  patres  suos.  Quoniam  ab  ipsis 
disces  intellectum,ct  in  tempore  necessita- 
tis  dabis  rcsponsum.,  id  est,  ex  illorum  in- 


dicem  verbi  inveniamus  contra  eum. 

Xoli  fcenerari,  id  est  mutuuni  dare, 
homini  fortiori  te  :  nisi  constet  tibi  dc 
probitate  ipsius,  et  casu  necessitatis  ex- 
ccpto.  Quod  si  fccneraveris  ei,  quasi  per- 
ditum  habe :  quia  probabile  est  quod  non 
pcrsolvet  tibi,  ncc  poles  ab  eo  per  viam 
juris  faciliter  extorquere.  A'on  spondeas 
supra  virtutem  tuam,  id  est,  ultra  vires 
tuas  nihil  promiltas,  nec  Deo,  nec  homi- 
ni,   quia  hsec  esset  promissio  indiscrcta. 


15 


16 


structione  eris   expcditus  ad  responden-  C  Quemadmodum   autem  juramenli,  ila   et 


dum  idonee  tenipore  opportuno. 

Non  inccndas  carboncs  pjcccatorum,  id 
est,  iniquos  ad  inflammationeni  iree  non 
provoces,  arguens,  id  est  corripiens  cos  : 
de  quibus  certe  aul  probabilitcr  nosti, 
quod  tuam  increpationem  patienler  non  fe- 
rent.  Et  hoc  potissimum  verum  est.  quan- 
do  corripicns  non  est  prwlalu.s  corripien- 
di.  Si  autem  sil  ejus  prselatus,  debet  eum 
per  pcenam  reprimere.  ne  scandalizclur 
comnumitas.  Potcrit  tamen  paululum  pra>- 


voti  tres  isti  sunt  comites,  discretio,  veri- 

tas.  cl  justilia  :  quorum   quidquid  defue- 

ril.  non  est  actns  virlutis,  sed   vilii,  nec 

obligat.  Quod  si  spopondcris,  quasi  resti- 

tuens  cogita,  id  est,  pensa  quod  tenearis 

exhibere  et  implere  quod  promisisti:  juxta 

quod  docetur  :   Si  quid  vovisti  Deo,  i\e  Eccie.i.z. 

moreris  rcdderc :  displicet  enim  ci  stulta 

et  iufidelis  promissio.  Ycl  sensus  est,quod 

non   efficiamur  fidejussorcs  incaute   pro 

proximis  :  alioqui  sciamus,  quod  oporte- 


stolari,  quousque  passio  subditi  cesset,  po-  D  bit  pro  illis  nos  solvere. 


^o»i  xil.:;i 

14 


tissime  si  exspectatio  illa  sine  aliorum 
poterit  scandalo  fieri.  Et  ne  incendaris 
flamma  ignis  peccatorum  illorum,  id  est, 
vide  ne  lu  ad  iracundiam,  indignationem, 
aut  impatientiam  conciteris  ex  hoc,  quod 
illi  corrcptionem  tuam  abjiciunt.  vel  du- 
re  te  alloquuntur.  Xon  cnim  debemus  sic 
alios  velle  sanare,  et  Deo  reconciliare,  ut 
lcedamus  et  Dei  inimicos  conslitnamus  nos 
ipsos.  Ideo  monel  Aposlolus  :  Noli  vinci  a 
malo,  sed  vince  in  bono  malum.  Xe  con- 


Xon  Judices  contra  Judicem,  id  est,  sen- 
lentiam  judicis,  potissime  justam,  non  re- 
probes;  quoniam  secundum  quod  dignum 
est,  Judicat.  Si  autem  injuste  eum  judi- 
care  putaveris,  poteris  appellare.  Judcx 
quoque  superior  scntcntiam  inferioris  ju- 
dicis  polest  revocare  atque  cassare. 

Cum  audace,  id  est  praesumptuoso  el 
nimis  intimido,  non  eas  in  «?«,  si  congrue 
poles  vilare,  nc  forte  gravet  mala  sua  in 
te,  id  est,  ne  dire  et  fcrociter  iuferal  tihi 


17 


18 


ENARRATIO   IN    CAP.    IX   LIBRl    ECCI.ESIASTICI.    —    ART.    IX 


?)0 


verba  sua  passionata  aul  verbera.  Ipse 
enim  secundum  voluntatcm  suam  vadit  : 
quia  non  rationis  ccnsuiam.  sed  impcliiin 
scquitur  passionis,  seu  voluntalis  passio- 
nibus  superatae;  el  sitnul  cum  stullitia  il- 
lius  pcrics,  id  est,  pcriculum  incidcs  ex 
illius  consortio,  sicul  el  ipsc  ex  insipien- 
1''  tia  sua;  audaciiB.  Cum  iracv.ndo  non  facias 
rirain  :  quoniam  i-cspondendo  ci  propdi'- 
lionabililer  secundum  sua  impioba  vcrba, 
inducis  cum  ad  proferendum  pejora, dein- 
dc  prorumpet  forsan  ad  verbera.  Et  cum 
audace  non  eas  iii  dcscrlum,  uhi  nemo 
libi  posset  succurrere,  si  illc  iiisurgcret 
contra  te;  ijiwniamf/uasi  niltil  csi  anle  il- 
lum  sani/uis,  id  csl,  sanguinis  effiisionein 
rc|iulal  pariim  aiil  iiiliil,('<  ubi  non  est  ad- 
Jiitnrium,  id  est,  ubi  nullus  juvare  te  po- 
terit,  clidct ,  id  est,  contcrel  et  oecidcl  ic, 
si  non  acquieveris  ei  in  cunctis,  vcl  ex 
sola  criidclilatc,  sicut  impiissimi  qiiidam 
iii  huiiiani  saiigiiinis  cfriisioiic  kclanliir, 
/'»..\iii,3.  jiixla  iilud  in  1'siiiiiio,  Veloccs  pedes  eorum 


A  ad  effiindcndum  sanguincm:  in  Proverbiis 

quiiquc,  Pedes  eorum  ad  maluin  currunt,  /•roc.i, i6. 
ct  fcstinant  ul  effuudanl  sanguinem. 

Cum  fatuis  consilium  non  habcas,  id  20 
est  cum  vitiosis  hominibus,  in  quibus  non 
est  vcra  priidcntia,  ncc  sapicntia'  doniim, 
scd  vilium  puerililatis,  quod  slullitia  no- 
minalur;  non  enim  poterunt  dilii/ere,  se- 
cundiim  qiiod  lalcs  siinl,  nisi  rjua'  ipsis 
placrnt.  .Nain  propria  commoda  et  hono- 
res  magis  qua;runt  et  amant,quam  bonum 
commune,  vcl  profeclum  ejus  qui  qua?rit 

B  ab  eis  consilium.  Coram  extranco  ne  fa-       il 
cias  consilium,  nescis  enim  quid  pariat, 
id  cst,  qiiid  aelurus  sit,  an  scilicel  secrela 
lua  aliis    pandel.   Istrn  omni  liomini  cor       22 
tuum,  id  est  cordis  lui  secrelum,  manife- 
stes.  I)e  hoc  plcnius  dicliim  est  super  il- 
lud  :  Cousiliaiius  sil    tibi  unus  dc  millc.  £V<-/i.vT,6. 
Me  forle  inferat  tibi  gratiam  falsam,  id 
cst  viccm    iniquam,  reddcndo  libi   mala 
pro  bonis,  el  cotivitietur,  id  esl,  convitia 
dicat  lilii. 


ARTICULUS  IX 


EXPLAiNATIO    CArrril.I    NONI    :    NON    7.ELES    MULIEREM   SINUS   TUI. 


\(:(»NCUP1SCKNTIIS  hie  rci^rimil  ho- C  capiil    csl   miiiiciis.    Iii    (lcneseos  quoque    ijcj>r.  i 
iiiiiiem.    Non   seles   mulierem  sinus 


libro  Uominus  loquitiir  mulieri  :  Sub  viri  ji,  ^"  "''" 


////.•  id  cst,  nxorem  liiam  iii  liio  sinii  rc- 
qiiiesccnlcm  non  amcs  aiiiorc  iiiiiiis  zelo- 
lypo,  ita  ul  assidiie  sis  suspeclns  (ic  iiili- 
delitate  ipsiiis  ad  lc,  alqiic  ob  hoc  \alilc 
arctc  alqiii'  sollicitc  ciislodias  cam  :  (iiiod 
ipsa  loisilan  ferre  non  vellet;  tie  osten- 
dat  supcr  lc  malitiam  doclrinw  ncquam, 
id  est,  nc  inferat  tibi  nocumenlmn,  aiit 
iiitoxicalioncm,  proul  solcnl  nc(piissimc 
iiifoiniari  lales  iixores  a  trufalricibus  ac 
2  \i'liilis  malcdictis.  Non  dcs  muiieri  pnte- 
statcm  animir  tuir,  id  esl,  iion  pciniitlas 
iixorcm  liiam  tilii  dominaii.  iil  illa  sil  \ir. 
cl  lii  iiiiilii  r  :  (pioniam,  tcslc  .\|i(>slolo.  vir 


polcslatc  eris,  el  ipse  dominabitur  lui.  Nc  Oen.m.if: 
iiii/rediafur  in  rirlule  liia,  id  cst,  ne  vir- 
liilcin  liiain  blanditiis  suis  cmolliat :  vcl. 
.\c  ingrediatur  in  virlulc  liia,  id  csl.  nc 
tcciim  conversctur  cl  \i\al  iil  ilomina, 
usiirpans  sibi  quod  esl  mariti;  el  confun- 
daris,  lain  vililer  siibililus  niulieri,  ul  ef- 
fcminalns. 

Xe  re.tpieias  cx  proposilo  ct  diuliirno  ,ii|-  .1 
speclll,  muliercm  iiiiillirnlinii,  id  cst  milllos 
1)  cl  miilla  volenleni.  d  niinc  islum.  nune 
illiiin,  conciipiscenlcm  ;  ne  firle  iueiilns 
iii  1,1,/iieiis  illiiis,  id  csl.  fraiidibus  i't  eon- 
cii|tiscciiliis  cjiis  rapiaris,  Cuin  .iiiltnlricc,         4 


56 


ENARRATIO    IN    CAP.    IX    LIBRI   ECCLESIASTICI. 


ART.    IX 


II  Jlerj.  XI 
2-4. 

Job  XXXI,  1 


Prov.  VI 


Zitc.xv,13, 
30. 


quas  libenler  el  lascive  chorizat,  /le  a.s.si- 
dum  sis  :  quoniam  gestu,  tactu,  adspeclu, 
cantu,  alloquio  ad  libidinem  provocat ;  ncc 
audias  Hlam  canlantem,  aut  procaciler 
alloquentem,  we  forle  pcreas  in  cfficacia 
illius,  id  est,  in  adspectu  et  apparatu  ejus 
blando  et  attractivo,  quo  efficaciler  alli- 
cit,  vulnerelur  cor  tuum  concupiscentia 
sensuali.  Yirf/inem  ne  conspicias,  figendo 
visum  in  eam  morose  alque  incaule  :  quia 
ex  apprehensione  cognitionis  oritur  appe- 
titio  cordis.  Ideirco  non  expedil  intueri, 
quod  non  licel  concupisei.  Ideo  subdilur  : 
ne  forte  scandali:eris  in  dccore  ejus,  id 
est,  ne  ex  intuitu  suse  pulchritudinis  ad 
concupiscentiam  el  alia  vilia  incileris:  sic- 
ul  David  ex  intuitu  nelhsabee.  Ideo  fassus 
est  sanctus  Job  :  Pepigi  fcedus  cum  ocu- 
lis  ineis,  ut  ne  cogitarem  quidem  de  vir- 
gine.  Non  des  fornicariis  aniiiiam  luam 
in  ullo,  id  est,  in  nullo  vcnereo  consentias 
feminis  libidinosis,  adulteris,  aut  meretri- 
cibus.  Nam,  ut  in  Proverbiis  diclum  est, 
Mulier  preliosain  viri  animam  rapit.  Ne 
perdas  te,  peccando  mortaliler,  ('/  licrcdi- 
tatem  tiiam,  eam  cum  fornicariis  cnnsu- 
mendo,  sicut  in  Evangelio  dicilur  de  filio 
qui  dissipavit  substantiam  suain  curn  mc- 
relrieibus  vivendo  luxuriose. 

Noli  circumspiccrc  iii  vicis  civitatis  : 
quia  ex  incauta  circumductione  oculorum 
hinc  inde,  incidit  homo  ad  appelitus  illi- 
cilos.  Incustoditusque  oculus,  incusloditi 
cordis  est  signum.  Nec  effugere  potest  pec- 
cata,  qui  eorum  occasiones  non  vitat.  N^cc 
oberraveris  in  plateis  illi.us,  id  est,  per 
plaleas  civitatis  non  vageris  sine  raliona- 
bili  causa,  transeundo  hinc  inde,  quoniam 
gyrovagatio  talis,  est  praeco  el  nunlius 
instabilis  intimorata-que  mentis,  Avcrlc 
faciein  tuam  a  mulicre  compta,  id  est  cu- 
riose  ornata,  qua  magis  disposita  est  ad 
alliciendum  affeclum.  Ideo,  tesle  Hierony- 
mo,  Yir  aut  mulier  suo  ornatu  oculos  ho- 
minum  in  se  trahens,  quamvis  nullum 
inalum  inde  seiiualur,  lanien  selernum 
supplicium  palietur,  quia  venenum  pra?- 
buit,  si  fuisset  qui  biberel,  Et  nc  circum- 


A  s])icias  speciem  alienam,  ne  haurias  mor- 
tem.  Denique,  quum  in  plateis  et  vicis 
lam  periculosum  el  deteslabile  sil,  in  fe- 
minas  figeie  visum  :  quam  criminosum 
est,  eliam  in  ecclesiis  et  sub  divino  Offi- 
cio,  ac  coram  divinissimo  Sacramcnto  hoc 
agere  ? 

Propter  speciem  mulieris  multi  peric-        0 
runt,  non  solum   in  anima,  sed  etiam  in 
corpore.  Mulier  namque  sola  naturali  pul- 
chritudine  satis  provocat  appetitum.  Ideo 
decori   ingenito    superaddere    fucum   ve- 

B  stiumque  ornatum,  prorsus  iniquum  est. 
Proplerea  sacratissimus  princeps  Apostolo- 
rum  prfficepit,  ut  earuin  non  sit  cxtrinsecus  \Peir.m, 
capillalura,  aut  circumdatio  auri  sive  ar- 
genti,  aut  pretiosilas  culturaque  vestium. 
Et  ex  Iioc,  scilicet  intuitu  pulchritudinis 
inulierum,  concupiscentia  quasi  ignis  ex- 
ardescit.  Omnis  mulier  qucv  est  fornica-  iO 
ria,  quasi  stercus  in  via  ab  omnibus  prae- 
lereuntibus  conculcabitur,  id  est,  viliter 
tractabitur  :  nam  ab  hominibus  immuudis 
turpiler  conslupralur,  et  a  dwmonibus  spi- 

G  ritualiter  suppeditatur.  Spcciem  mulicris  H 
aliena'  multi  admirati ,  rcprobi  facti suut  : 
quia  vitiis  carnis  subjecti,  a?lernaliler  per- 
ierunl ;  colloqiiium  cnim  illius  quasi  i/jnis 
crardc.scit,  id  esl,  vehementer  accendit 
cor  audienlis,  nisi  sil  notabililer  virluo- 
sus  :  el  hoc  potissime,  quando  procatoria 
et  lasciva  pronuntiat  verba. 

Cinn  alicna  mulicre  non  sedcas   omni-       12 
no  :  quia  incautum  est  et  occasio  mali. 
Unde  in  libro  Eslher  describitur,  quod  in 
convivio  Assueri  regis  viri  ac  feminse  se-  Esiheri,3, 

D  derunt  seorsum,  Quod  si  genliles  illi  in  ''■ 
hoc  tam  cauti  fuerunt,quanto  inagis  Chri- 
stiani  merito  pudicissime  ac  cusfodilis- 
sime  se  haberent  ?  Specialiler  quoque 
applicatio  lateris  ad  latus,  manuumque 
contaclus,  et  consimilia  qusedam,  sunt 
peiiculosa;  et  qui  ex  talibus  senlit  se  sli- 
mulari,  nec  tamen  mox  deserit,  sed  con- 
tinuat  ea,  imprudcntissime  agil,  et  ut  as- 
seril  nDuavenliira,  nccidil  se.  alqiie  morla- 
liter  peccal.  Ouemadmodiim  qui  serpenlem 
se  intoxicanlem  teneret  in  gremio.  causa 


i 


ENARRATIO    IN    f.AP.    IX    LIBRI   ECCLESIASTICI.    —    ART.    IX 


ri7 


cssol  suae  corporalis  infeclionis.  Hinc  Cli- 
niaciis  ail  :  Conline  laclnm  inverccnndc 
prrtsiii(Mitem.  Alque  in  regula  S.  Pacomii 
desupcr  mi^^sa  conlinebalur,  ne  unus  fra- 
liiim  maniim  suam  nianui  allerius  fralris 
insererel.  Quod  et  sancli  Palres  in  .V.g\- 
pto,  ul  recilat  Cassianus,  inslilucrunt.  Xec 
accmnbas  cum  ea  super  cubidim,  id  est, 
cum  ea  non  comedas  rcclinatus.  quia  ap- 

!•'!  piopinqualio  illa  est  provocaliva;  ct  non 
allcrceris,  id  est,  non  contendas  ncc  dispu- 
les,  cinn  illn  in  rino,  quod  ctiam  ad  iuxii- 
riam  concitat  :  sicque  e.\  duplici  fomeiito 
lihidinis  vulneratus,  dispereas,  sicut  sub- 
jiiiiirilur  :  ne  forle  dcclinct  cor  limm  in 
illam,  id  est.  nc  appelilus  luus  cum  con- 
sensu  in  ipsam  tendat,  el  sanguine  Ino.  id 
esl  per  effusionem  sanguinis  tui,  seu  pe- 
riculo  vit»  luip.  laharis  in  pcrdilioncni 
a;terna?  damnationis.  K.\  concupisccntiis 
ctenim  miilieriim,  freqiiciiter  oriiinlur  in- 
lcr  viros  conlentiones  et  pugna^  :  sicut  le- 
gitur  in  Vitis  Palriim  de  Thaide  merclrice 
pulclierrima.  qiiod  (iesiderio  pra?veniendi 
ad  eam  juvenes  sa?pe  sanguine  suo  ad- 
sperserunt  limen  camerffi  ejus.  Quam  san- 
ctus  vir  al)bas  Paphnulius  gloriose  con- 
verlil,  el  ad  vilam  perdiixit  arctissimain 
atqiie  sanclissimam. 

Amplius,  quoniam    amor  carnalis  frc- 
qiienler  amicitiam  veram  inter  viros  cor- 

|.i  riimpil.  opporlunc  horlaliir  :  Xc  dcrclin- 
tjuax  aniicnm  anlitpnim,  cujus  fidelilalem 
el  probilalem  diu  experlus  e%;novusenim 
amicus  in^n  cril  similis  illi,  id  esl  tam 
fidelis  et  probus  ut  ille  :  qiiod  frequciilir 
sic  accidit:  et   quamdiii   noviis   est,   non 

l.'i  esl  luliim  ei  sic  credcre  ut  anliqiio.  IV- 
nnni  norinn,  amiciis  iiovus,  id  esl,  simi- 
lis  esl  vino  novo,  quoniam  dc  iilrociue 
nesciliir  (lualc  eril  lcmporc  proceiicnte. 
Kt  siciil  vinuin  novuni  adliuc  laMMilentiim 
esl,  sic  amicus  novus  nondiim  in  amicilia 
esl  pnibaliis.  Kl  siciil  vinum  M-tiis  iiovo 
esl  niclius,  sic  ainiciis  anli^iiiiis  iiiiliiir 
novo.  ]'clcrnsciil,  cl  cum  saavilalc  hilics 
illail  :  id  csl,  siciit  viniini  vcliis  (Trccliiin 
cl  depuialiim  siiavilcr  bibiliir,  sic  aniicus 


A  novus  in  amicilia  habiluelur,  el  lunc  ejus 
ainicilia  diilcior  erit  ac  lulior.  At  vero, 
sicul  amicitia  vera  non  esl  pcr  concupi- 
scenliam  corriimpenda,  ila  nec  per  cu- 
pidilalein.  l'nde  subjiingilur  :  Xon  ;cles  16 
f/loriam  et  ojjcs  pcccaloris,  id  esl,  iioiio- 
rem  ct  facullales  iniquorum  non  appetas, 
nisi  forsan  sis  heres  iniqui,aul  bona  ejus, 
juris  ordinc  dcvolvanliir  ad  te;  non  cnim 
scis  qiuv  futura  sit  illius  subvcrsio  :  id 
est.  major  damnalio  forsitan  imminct  illi 
ini^iiio,   qiiam   [iiitas  :   idco  cavcas  nc  el 

H  tibi  sic  accidat.  appel(>ndo  honores  el  opes 
illius,  qua>  mullis  sunt  mcdia  pcrdilionis 
cxtrema'. 

Xon  placcal  lilii  Injiiria  minislrorum .  \~ 
id  csl,  iiiiii  pcrmillas  ul  scrvi  tiii  alicui 
vioicnlcr  aut  injiislc  anferant  siia.  ut  lii 
habeas  ea  :  imo  corripc  el  leprime  eos  a 
lalibus ;  scicns  ijuoniam  usque  ad  inferos 
non  placcl/it  iinjiiiis  :  id  cst,  niinquam  in 
hac  vila  placcl  Dco  ct  Sanclis  cjus.  scciiii- 
dum  quod  impius;  sed  in  infcrno  placct 
Deo  ct  Sanclis  ejiis  jiista  pcrna  ipsius,  et 

C  ipsc  secundum  (piod  sulxlilus  hiijiismodi 
pa'na;,  prout  in  co  rclucet  divina  jnslitia, 
siciil  displicuil  hic  in  culpa.  rnde  in  Job 
liabctur  :  Vidcbtint  jiisli  cl  Uelabiinlur,  cl  ./oftixn.io. 
innoecns  subsannabit  eos;  alqiie  in  Psal- 
mo,  La?labiliir  jiislus.  (luuin  \idciil  vin-  />j.lvii,ii. 
dictam. 

Lonije  abcslo  ah  liomine  jiotcstalcm  lia-        18 
hente  occidcndi,  id  est,  a  lyrannis  el  crii- 
delibus  ac  audacibus  hominibus  le  elonga. 
ct  non  siispicahcris  limorcin  mortis.  id  esl. 
non  anxic  imaginabcris  inorlem  violenlam 

n  tilii    inslarc  :   (piia    siiblala   caiisa,   leino- 

vcliir  cffcclus.  /:'/  si  acccsscris  ad  illiim  I!) 
poleslalcm  occidendi  habenlcm.  noli  ali- 
ijuid  commillere,  id  csl  ciim  ofrcinlcrc.  //. 
forle  aiifcrat  ritam  liunn.  le  occidcndo 
pro  lcvi  forsilaii  caiisa.  Comminiioncm  20 
mortis  sclto,  id  csi.  morlein  cunclis  coin- 
miincni  advcrlc,  cl  lianc  libi  inslare  iigno- 
scc,  si  ciiiii  lali  polcnlc  pcrnianseris  ^//f/n- 
niam  iii  mcdio  lafjiicorum  inffrcdiiris.ii] 
esl.  inlcr  periciila  ninbulabis.  habilumio 
cillii  ilio,  ct  sujicr  dolciilium  arma  amhu- 


58 


ENARRATIO    ES   CAP.    IX    LIBRI   ECCLESIASTICI. 


ART.    IX 


Inbis  :  id  cst,  morli  lam  proxiinus  cris,  ac  A 
si  ires  siiper  enses  et  lanceas  talium  vio- 
lenlnriim.  qui  assidue  inlra  se  affliguntur 
et  dolcnt  inordinate,  quia  variis  suspici- 
onijjus,  timoribus,  curis  ct  amaritudini- 
bus  pleni,  formidanlcs  sibi  occulte  infcrri 
quod  aliis  intulerunt,  qucmadmodiim  scri- 
johw.ii.  ptum  cst  :  Sonitus  terroris  scmper  in  auri- 
bus  impii.  Undc  quum  Dionysius  tyrannus 
fecissct  gladium  cum  filo  supcr  capnt  sui 
penderc  amici,  illeque  graviter  timuisset, 
dixil  lyiannus  :  Talis  est  scmper  vita  mea. 

21  Secundinn  virtxtem  fiiamcavc  tc  a  pro-  B 
.riiiio  tiio  :  id  est,  toto  posse  ac  diJigentia 
et  omni  virtutc  infusa,  custodi  et  obscrva 
te  a  proximis  tuis,  ne  circa  illos  malc  te 
habeas,  inexcmplariter  conversando,  temc- 
raric  judicando.  detrahendo,  irascendo, 
aut  alio  modo,  et  ne  ex  eorum  verbis  aut 
faclis  impatiens  fias,  aut  alio  modo  scan- 
dalizcris,  ct  ne  levi  credulitate,  fraude,  aut 
simili  modo  fallaris  ab  illis.  Nam,  ut  in 
Evangelio  ait  Salvator,  Inimici  hominis 
domestici  cjus.  Et  in  Michaea  legitur  :  Vir 
fratrcm  suum  venatur  ad  mortem;  et,  Ab  C 
ea  qua>  dorniil  in  sinu  tuo,  cuslodi  claustra 

/ffl-.  ix,4.  oris  tui.  flinc  Jercmias  nionet  :  Unusquis- 
quc  a  proximo  suo  se  custodiat.  Et  cum 
sapientibus  per  notitiam  divinorum,  ct 
prudentilms  in  rcbus  hiimanis,  tracta,  id 
est,  confer  et  consule  de  agendis  ct  omit- 
tendis,  et  de  perlincntibus  ad  salutem. 
Hinc  Seneca  dixit  :  Dubia  tracta  prudcn- 
lcr,  adversa  fortitcr,  prospcra  modcrate. 
Glossa  (]uoque  :  Necesse  est  ut  cavcamus 
dolnsorum  insidias,  ct  cum  sapicntibus  ac 
Dciiin  limcntibiis  consiliemur,  viamque  ju-  D 
stili»  et  vcritatis  non  deseramus. 

22  Viri  justi  sint  tibi  conviva'.  Societas 
cnim  injustorum  in  mensa,  trahit  ad  mul- 
ta  pcccata,  ad  levitales,  jocos,  cachinnos, 
verbositalcs,  femeraria  judicia,  detractio- 
nes,  atque  ad  gulam,  et  ad  vitia  cam  se- 

Ps.  c,  s.  quentia.  Idco  ait  Psalmisla :  Superbo  oculo 
ct  iusatiabili  corde,  cum  hoc  non  edebam. 
Porro  qui  lam  virluosus  est,  ut  sua  exem- 
plaritatc,  probitate,  conslantia,  qucat  ini- 
quos  etiam  in  conviviis  a  prsefatis  relra- 


Mntth.ii 
36. 

Mich.  VII 
2,0. 


hcrc  vitiis  et  ajdificare  eosdem,  securc  ct 
meritorie  potest  cum  eis  comedere,  sicut 
Salvator,  cum  quo  Publicani  et  peccatores  .ua/(/Mx, 
edebant.  Et  in  tiuiore  Dei  sit  iibi  gloria-  '"'  "■ 
lio,  id  est,  Deum  filialiter  metuendo,  gau- 
de  in  eo  :  juxta  illud  in  Psalmo,  Laetctur  ps  lxxsv, 
cor  mcum.  ut   timcat  nomen  luum.  Cui-  "• 
libct  cnim  actui  virtuoso  dclcctalio  bona 
annectitur;  ct  si  probabiliter  aut  ccrtitu- 
dinaliler  nosti,  tibi  datum  essc  hunc  ca- 
stum  Dei  timorem,de  hoc  gaude  et  gratias 
age.  Rursus,  In   timoro  Dei   sit   gloriatio 
lua,  ita  ut  omnis  glorialio  lua  in  actu  quo- 
cumque,   sit   timorata,   id   est    timori  Dei 
conjuncta,  ne  resolvatur,  aut  vana  gloria 
ei  adinisceatur.  Proptcr  quod  ait  Scriptu- 
ra  :  Servite  Domino  in  timore,  et  exsul-  Ps.n.w. 
talc  ci  cum  trcmore.  Ideo  ail  Apostolus  : 
Nos  autem  non  in  immensum  gloriabimur,  iicor.s.n. 
scd  secundiim  mcnsuram  qua  mensus  esl 
nobis  Deus. 

Et  in  sensu  sit  tibi  cogitatus  Dci,  id  esl,       23 
in  intcllcclu  medilare  ea  quse  Dci  sunt, 
non   vana  et   frivola  atque   phantastica, 
quum  scriptum  sit,  Vse  qui  cogitatis  inu- .u,ca.  u,  i. 
tilc:  et  alibi  :  Spiritus  Sanctus  auferet  se    snp.i.s. 
a  cogitationibus  quse.  sunt  sine  intellectu. 
Et  omnis  enarratio  tiia.  in  prceceptis  Al- 
tissiiiii,  id  est,  omnia  verba  tua  dirigantur 
ct  regulentur  secundiim  divina  prsecepta, 
ul  vitcs  eloquia  cuncla  illicita,  qiium  di- 
cat  Salvator  :  De  omni  verbo  otioso  quod  Maiih.sn, 
loculi  fucrint  liomines,  reddent  rationcm  ^^' 
in  die  judicii.  Insuper  de  praeceptis  Dei  et 
Ecclesiap,  et  do  pcrtincnlibus  ad  salutem, 
vcl  qua*  salfem  reducibilia  sunt  ad  cam.sit 
universa  nostra  collatio,prout  beatissimus 
admonet  Petrus  :  Si  quis  loquitur,  quasi   i  Peir.  n, 
scrmones  Dei ;  Paulus  quoquc  :  Omnis  ser-  'L;,^, ,, 
mo  malus  ex  ore  vestro  non  proccdat,  sed  i^. 
qui  bonus  est  ad  a^dificafionem,  ut   dct 
gratiam  audienfi. 

In  manu  artificum  opera  laudabuntur:  24 
id  est,  arlificiafa  laudantur  tanquam  bene 
et  pulchre  formata  in  manu,  id  esf  ex  ope- 
rationc,  arle  et  siibtililate  artificum,  sicuf 
cffcctus  laudatur  cx  sua  causa  :  sicul  lem- 
plum,   thronus,  domus   salfus  Libani,  et 


ENARRATIO   IN   CAP.    X    LIBRI   ECCLESIASTICI. 


ART.    X 


59 


h.  xc .  iii. 


/*».  LHXXV 


palaliuiii  Salomonis  laiHlabanliir  ab  omni- 
bus.  Arlificos  (|uoqu('  luudanlur  cx  operi- 
bus  sua?  arlis  convcnicnlcc  ronnalis,  sicul 
caiisa  cx  suo  cffectu.  Sicquc  arlifex  siim- 
mus  et  increatus,  ex  totius  miindi  fabrica. 
orilinalionc  ct  piilcliriluilinc  commeiKhi- 
liii'.  Liide  Isaias  liortatur  :  Lcvalc  in  excel- 
siim  oculos  vestros,  et  videle  quis  creavil 
Ikpc.  I"t  Psalmisla  fatetur  :  Non  cst  similis 
tiii  in  diis,  Uomine,  et  non  cst  secuiulum 
openi  lua.  Et  princeps  populi  laudalur  in 
suiticiilia  scrmonis  si(i,\(\  esl  ex  verborum 
suorum  pcritia,  sicut  dc  David  liabelur  pri- 
mo  Regum,  (]uod  ciat  prudens  in  verbis. 
Ri'f,nna(pic  Saba  adinirata  esl  sapienliam 
Salomonis  cx  verbis  ipsius.  AVrba  namque 
suiit  signa  ct  crfeclus  sapicntia>  inliis  la- 
tenlis.  Ad  prtpsidcntes  aulem  polissimum 
pcrlincnt  sapiciilia  el  veiboiiiin  pcrilia  : 
qua;  tamcn  et  ad  quemlibct  spectal  fidi'- 
Co/o»j.iv,  lem.  proul  horlaliir  Aposloliis  :  Scrmo  \c- 
stcr  scmpcr  iii  gralia  salc  sil  condilus,  id 


\Hfg.  XVI 
IB. 

mReg.x 
3,  4,  7. 


k  est  discrelione  ornatus.  In  scnsu  vero  sc- 
iiiorum  vcrbiim,  id  est,  sermo  pripcipue 
commendatur  cx  sapicntia  seniorum.  qiio- 
riim  vcrba  plus  pondcrantnr  quam  jiini- 
oriim.  sicut  et  verba  nobiliiim  ac  piicsi- 
dciiliiim  pcrsonarum,  qiia>  per  scniores 
|)ossunt  inlcllifri,  jiixta  illiid  B.  Petri  :  Se-  lywr.  v, 
niores,  obsecro  conscnior  ipse,  pascite  qui  '■  '■ 
in  vobis  est  gregem  Dei. 

Tcrribilis  cst  in  civitiitc  sua  lioino  lin-       23 
guosus,  id  esl,  loquax,  susurralor,  delra- 
clor  cl  .sarriiliis  tcrribilitcr  pcriculosiis  csl 

B  in  polilia  et  congrcgationc  in  qiia  mora- 
tur.  i\am  alios  turbat,  discordias  seminal, 
scdilioiics  parlialilatcscpii'  fovcl:qiia'  siiiil 
pessima  vilia,  ct  iinilali  aiiimorum  ac  paci 
siimmc  contraria.  Et  lemerarius,  id  est 
prjcsiimpliiosiis  ac  faliius,  in  rcrbo  suo 
iiililiili.s  cril  :  (]iiia  \erba  offensiva.  pungi- 
liva.  nocivaquc  profert.Ideo  Salomon  ait : 
Os  laluoruiii  cbuilil  sliilliliam:  cl  ilcm, /vor.iv.s. 
Os  slulli,  conlriliii  cjus,  /6i<f.xviii,7. 


AKTICULUS  X 


EXPOSITIO   CAPITULI    OF.CIMI    :   JCDEX    S.\PIE\S   JCmrAIUT    POIHI.UM    STUM. 


OriD  ad  idoncum  spcctel  rectorem,  hic 
dcclaralur.  .Iiidc.r  sa/iicns  jiidiciiliil 
jKi/iitlum  suum  :  sicut  ad  suiim  speclal 
officiiim.  Ouod  si  non  facercl,  non  sa|ii- 
ciis.  scd  insi[)icns  esset.  .Iiidex  naiiKiuc 
dicilur  ijiiasi  jus  dicens.  (jiiia  ad  ipsuin 
in  omni  caiisa  conriigiiinl  subditi,  qiiasi 
ad  iiiinislium  puliliciim  lcgis,  cl  rcgiilam 
(jiiaiiidaiii  jiiris  :  iiiiii,  iil  ait  Philosoplius, 
siciit  ad  vi\am  lcgcm  <'l  aniinalam  jusli- 
liaiii,  Idco  nnmjiiam  a  justilia  flccli  dibcl, 
sed  singulis  sine  personariim  acccptionc 
servirc  ac  [irovidcrc.  siciil  dc  David  fcrliir 
Wiinj.vm.  scciindo  libro  Rcj,'iim,  (]iio(l  facicbal  jiidi- 
ciiim  cl  jiisliliam  omiii  |>o|)ulo  siio.  Kt  re- 
clc  diciliir,  P(i|iultim  suiiin,  (|uoniam  ma- 
iiMiii  siiam  non  millit  in  mcsscm  alicnam. 


C  Fil  aiilcm  aliquis  dc  foro  ipsiiis,  vd  ralione 
doiniciiii,  \cl  ralionc  dclicli  siib  co  com- 
missi.  .\li(]ui  legiinl  sic  :  Jndcx  sapiens 
viiidicaliil  |)ii|)uliim  siium  :  (]uia  ad  jiidi- 
ccm  iicrtincl  rciim  piinirc.  cl  ad  salisfaci- 
ciidiim  injiirialo  indiiccrc.  Et  prinripalus 
.scii.siiii  siabi/is  crit.  iil  esl.  diii  (Inral)it  : 
(]uia  ordinale  ct  disci^ctc  sc  Iiabet.  sic^iuc 
acceplus  esl  populo,  d  mcrcliir  conscrva- 
ri  a  Domino.  Idco  in  Piovcrbiis  inducilur: 
licx  ijiii  in  vcrilalc  jiidical  jiaiijicrc^,  Ihro-  /','or.»i>, 
nns  ejiis   in  a'lcriiiim   rirmaliiliir.   Aliijiii  " 

1)  habcnl  :  Princijialiis  sensali  lerribilis  cril  : 
(jiiia  ini(]uis  lcrriliilis  csl,  sicnl  ail  .Vposlo- 
liis  :  Principcs  nim  siint  liinori  bnni  ii|ic-    nom.  \m. 
ris,  scd  mali.  Vis  aiilcm  noii  limcrc  |i(ilc-  '•'■ 
slalem  '.  Fac   bcne,  ct   halicliis  laiidcm  ex 


60 


ENARRATIO   IN   CAP.    X    LIBRI   ECCLESIASTICI. 


ART.    X 


ea.  Si  aiitem  malc  egcris,  timc  Ha?c  autem  A 
de  Christo  judice  summo  ct  sapientissimo, 
yonnii.  V.  plcnissimc   verificanlur  :  cui  onmc  judi- 
cium  dcdit  Pater. 

2  Secundum  judicem  pojyidi,  sic  et  iirini- 
slri  ejus.  Si  enim  judcx  est  justus,  cor- 
ripit  et  castigat,  a  vitiis  reprimit,  et  ad 
virtutes  inducit  subditos  suos,  praesertim 
domesticos  ct  familiares  :  ad  quod  in  pri- 

1  Tim.\,%.  mis  tenetur,  dicentc  Apostolo  :  Si  quis  suo- 
rum.cl  maxime  domesticorum,  curam  non 
habel,  fidem  negavit,  et  est  infidcli  dete- 

Proi'.y.\\\,  rior.  Hinc  in  Proverbiis  scriptum  est :  Rex  B 
impius  omncs  ministros  habet  iniquos.  Et- 
enim  simile  applaudit  suo  simili,  et  ser- 
vi  frcqucntcr  conformant  se  voluntati  do- 
mini  sui,  camque  exsequuntur.  Et  qnalis 
esl  rector  civila1is,tales  et  inhabitantcs  in 
ea.  Si  enim  sit  rector  idoneus,  efficaciter 
regit  suos.  hortatur,  inslruit,  corripit.  pur- 
gat,  docet  ct  perficil.  Quod  si  fueril  in- 
exemplaris,  negligens  et  carnalis,  perdit, 
abducit,  condcmnat  se  ipsum  et  sibi  com- 
missos,  nisi  quod  Siipcrpastor  pra^dcstinatas 
suas  non  deserit  oves.  Ideo  ait  Gregorius  :  G 
Dum  pastor  pcr  abrupla  gradilur.  grex  pcr 
vitiurum  devia  scqiiitur:  ct  multum  cx- 
tcnditur  culpa,  diim  is  qiii  pra;varicatur, 
pro  accepla  honoratiir  polentia.  Hinc  legi- 

Jei:\.i\.  tur  :  Quia  stulte  cgcrunl  paslorcs,  et  Do- 
minum  non  exquisierunt,  proptcrca  omnis 
grex  eorum  dissipatus  est. 

3  Rc./-  insipiens  pcrdet  populum  suuiii  : 
quia  per  prava  exempla,  pcr  vcrba  impc- 
rila.  per  negligenliam  ac  aliis  modis  trahit 
eos  secum  in  damnationem.  Ideo  Saloinon 
asserit  :  Regnantibus  impiis,  ruina'  homi-  D 
niim.  In  Ecclesiaste  quoque  idem  :  Yse  ti- 
bi,  lcira,  cujus  rex  puer  est.  Nempe,  ut 
asscril  Christus,  Si  caecus  cffico  ducatum 
prfebcat,  ambo  in  foveam  cadunt.  Et  quod 
ail  de  rcge,  de  unoquoque  verum  est  prse- 
sidcnte.  Unde  per  Ezcchiclem  conqucritur 
Dominus  :  Dispcrsjc  sunt  ovcs  mca?,  eo 
(|iioil  iion  essct  paslor.  Et  civitates  inJia- 
bitaliKiitur  per  scnsuin  prudcntiuin.xA  cst, 
per  sapienliam  principum  et  rectorum  ido- 
neorum,   urbes    uumcro  ct  mciito    auge- 


Ptov. 
xxviii.  12. 
£cc(ex,iri 


.Villh.w 
14. 


Ezech 
xxxiv,  5. 


buntur,  et  in  tcmporalibus  ac  spiritualibus 

prosperabuntur.  Ideo  in  Ecclesiasle   fer- 

liir  :  Rcata  lcrra,  cujus  rex  nobilis,  ct  cu-    nccie.  x, 

jus  principcs  vcsciinliir  iu  tempore  suo :  ''■ 

Proverbiorum  quoque  undecimo,  Benedi-  Provw.w. 

ctionc  justorum  cxaltabitur  civilas,  ct  in 

ore  impiorum  subvertctur;  et  Sapienliae 

sexto  :  Rex  sapiens  populi  stabilimentum  Sap.yi.if,. 

cst :  multitudo  autem   sapicntiurn  sanitas 

cst  orbis  lerrarum. 

In  manu  Dei  potcstas  terrce  :  id  est,  a        i 
Deo  omnis  potestas  terrena  depcndct,  sicut 
ab  eo  processit,  et  in  disposilione  ipsius 
consislit,  juxta  illud  in  Psalmo  :  In  manu  p«. xc.v,  4. 
tua,  Domine,  omnes  fines  terra?.  Et  in  hi- 
storia  Esther  dicit  quidam  :  Domine,  rex  Fmherxm, 
omnipotens,   in   ditione   tua    ciincta  siint   " 
posita.  Et  exsecrabilis,  id  est  detestabilis 
ct  maledicta,  est  omnis  iniquitas  genlium 
incredularum,  quia  justus  cx  fide  vivit;  ct   Habnc.u, 
utilcm  rcctorcm  in.  tempus  suscttabit  su-  ,r 
per  illam.Dews  namque  ex  sua  pietate  im- 
mensa,  intcrdum  prffstat  virtuosum  pasto- 
rcm.  Porro  ulilem  rectorcm  in  tempus,  id 
esl  temporc  desuper  praeordinato,  suscita- 
vil  Deus  Patcr  super  gentiles,  quia   per 
Aposlolorum  preedicationcm  perduxit  eos 
ad  legem  Ghristi  :  cui  per  Isaiani  ait,  Dedi  /s.  xux,g. 
le  in  liicem  gentium,  ut  sis  salus  mea  us- 
quc  ad  cxtrcmiim  tcrra\  Lndc  prsediclum 
fuil  in  Psalmo  :  Reminiscentur,  et  conver-  Ps.  xxi,28. 
tentur  ad  Dominum  universi  fines  terrae. 
In  inann,  id  est  in  dispositionc,  voluntate       5 
cl  conservatione  Dei , potestas  hominis,  id 
est,  omnis  potestas  humana,  saecularis  et 
spirilualis,  consistit ;  et  super  faciem  scri- 
bw  imponel  Jionorem  suum,  id  est,  scribis 
et  legispcritis  tribuet  auctoritatem  docen- 
di,  el  vicariatum  suum  ipsis  scribis,  prae- 
latis  et  praedicatoribiis  commiltif.  iit  in- 
ducant  subditos  suos  ac  proximos  ad  Dei 
honorem  et  cultum. 

OriDiis  injuria'  proxinii  ne  memincris        6 
ad  vindicandum,  juxta  illud  :  Non  qiiaeres  iet-.xix.is. 
ultioncm,  nec  memor  eris  injuriae  civium 
tuorum.  rnde  ait   Salvalor  :  Dimitlite.  si    .i/n,c.  x., 
quid  habclis  advcrsus  aliqucm.  Unde  in  '^' 
Provcrbiis  dictum  est  :  Nc  dicas,  Reddam  pror.xx,2i 


ENARRATIO    IN   CAI'.    X    LIBRI   ECCLESIASTICI. 


ART.    X 


61 


Cotois.  III, 
45. 

Hatlh.  V, 
4-t. 


Prov.xvt,''>. 
Amo*  VI,  8, 


Prov.  iv,9 

Deui.  XIV, 
««;  ffxorf. 
Itlli.  7. 
H 


maliini  prn  malo;  o.xspecla  Doiniiium,  ct 
lilicrabil  tc.  Ycnimtamcn  jiuic.x  |)nl)liea 
aiiclorilalc  habet  viiidicare  injiiiias.  VA 
(inainvis  niinquam  liccal  qiiajrcic  ultio- 
ncin  /clo  livoris,  irse,  aul  impalientia?,  vel 
c.\  privato  amore :  inlcrdiim  tamcn  licet 
eliain  privata}  persona>  zelo  jusliti.T.  et  spi- 
riluali  amore,  quffirerc  ultionem  .ju.xta  ju- 
lis  processum,  ut  qiii  rorerccit  piiniatiir 
in  vita  hac,  ne  pcreat  in  a'lernum,  el  nc 
c.\  siia  impunitate  insolcnlior  fiat  atqiie 
audacior  ad  pcccandum.  Scd  e.\tra  hujus- 
ccmodi  casuin,  laudabilius  est,  non  soliim 
culpam,  sed  et  culpse  realum  seu  pccnain 
dimiltere.  Et  hoc  consiliiim  est,  non  prtP- 
ccptiim.  7i7  »//(//  (jffii.^i  iii  operihiis  iu.jii- 
riie,  id  est  niliil  injuriiisuii),  Imc  cst.  nulli 
infcras  injuiiam  :  (juuiii  dieat  .Vp.isloliis, 
Qiii  conlurbal  vos  [loitabit  jiidieiiim,  (lui- 
ciimque  est  ille.  El  alibi  scriptum  est  : 
Qiii  facit  injuriam,  recipiet  id  qiiod  ini- 
que  gessil.  Imo  doetriiia  est  Chrisli  :  I)i- 
ligitc  inimicos  vestros,  benefacite  his  qui 
odcriiut  vos,  oratc  pro  persequenlibus  et 
cahimnianlibus  vobis,  I'^l  qiiia  aliis  in.jii- 
riari,  ex  superbia  orilur,  contra  cain  siib- 
.jungitur  : 

(Jdibilis  cornm  Dco  c(  hominibus  super- 
bia.  Supeibus  namquc  sibi  usiirpat  qiiod 
Dei  esl,  scilieet  honorem  el  gloriain  de 
beneficiis  Uei,  et  divinte  volunlali  oppo- 
nit  sc.  Ilominibiis  quo(pic  (|iiil)us  per  na- 
liirain  icqualis  est,  ct  [«'r  cnlpain  iufcrior, 
pra?i'ert  se  inordinate.  Ideo  in  Proverbiis 
dicluin  esl  :  AbominarKi  Dnmini,  (iiiinis  ar- 
rofians.El  Amos  prophcla  ail  :  Juravit  Do- 
minus  Deiis  in  anima  sua  :  Delestor  ego 
siiperbiain  Jacob,  el  domos  ejus  odi.  E( 
ea\sci-rabilis  oninis  iiiii/iiihis  iiciidii m .  id 
cst  gentilitcr  infiiiclitci(|iic  vivciiliiiiii  : 
.jiixta  illiid,  .\l)iiminatiii  csl  Dominn  via 
iinpii.  Indc  .Moyscs  prutestalm'  :  .Vversur 
ego  omiicm  impielatem. 

Rci/iiuiii,  id  est  regia  dignilas,  |)olcslas, 
seii  monarchia,  u  !/cn(c  in  (/cnd-in  (rnus- 
firliir  priipter  injuslilias  conlia  Dci  pia'- 
cc\t\',\.i(  iiijitri(ts  in  proximos,c/  coiiiiniic- 
lias  impolcntioiibus  irrdgalas,  ct  diocrsos 


A  dolos.  Dc  hoc  in  Daniele,  Zacharia,  aliis-  Dan. tt,i\. 
que  Prophelis,  niulla  lcgunliir,  (lualilcr  mo-  ^i',',!"!^,^)!' 
narchia  ab  Assyiiis  translala  est  ad  Chal- «'v.  1,2, 
dseos,a  Chaldsris  in  Persas  ac  Medos,al(|ue 
ab   illis   ad  (irajcos,  ab   illis   quoque   ad 
Homanos.  Iliiic  in  Danicle  scriptum  est  : 
Dcus  mulal  tempora  et  »lales,  transfert  Ban.  n,  »1. 
regna  alque  consliluit;  et  rursus  :  Cogno-  /«idiv.u. 
scant  vivcnlcs,  qiinniam  dominalur  Excel- 
sus  in  regno  hoiniiuim,  et  cuieumque  vo- 
lucritjdabit  illiid, et  humillimum  hominuin 
constiliiet   supcr  ciim.  Sie  ct  (^lliristus   in 

B  Kvangelio  ail  Jndteis  :  itclinquclur  vobis    vaiih. 
domus  vestra  deserta;  el,  Auferetur  a  vo-  *\''':^''- 

'        '  Ihtd.xtl, 

bis  regniim  Dci,  cl  dabiliir  gcnti  facicnli  43. 
fruclus  cjiis.  Deniqiic  regiuim  a  gcnte  in 
gentem  saepe  translatum  est  propter  suain 
avariliam.  et  vilia  cx  avarilia  orla  :  cx  qiia 
rapinai,  violcnlije.  fiirla.  lalroeinia,  doli, 
mendacia,  perjuria,  inullaque  alia  oriiin- 
tur  ;  et  ctiam  propler  siipcrbiam.  Ideo  con- 
tra  haic  subditur  : 

Avaro  autem  nihil  est  scelestius,  id  est       0 
vitiosius.  Quocirca  plurima  dici  possenl, 

C  qualitcr  variis  modis  uniim  pceeatum  di- 
catur  gravius  altcro:quod  nimis  prolixum 
esset  hic  commcmorare.  Scd  in  prima  sc- 
cund;e  Thoinas  dc  lioc  traclal  diffusc.  .\unc 
aiitcm  siifficiat  tangere,  (luod  absolute  lo- 
qiiendo,  nuilla  pcecala  sunt  avarilia  gra- 
viora,  pra?scrlim  quie  Iribus  virlulibiis 
Ihcologicis  conlrarianliir,  ul  odiiim  Dei, 
dcspcratio,perfidia.  Scd  ideo  avaritia  voca- 
tur  peccatnm  gravissimiim,  (pioniam  pciie 
omnia  vilia  nasciinliir  cx  ea  :  nain  el  pric- 
ter  pricfala,  gcncranlur  ex  ipsa  simonia, 

D  usura  et  superstitiones  diversiB;  et  eliam 
qiiia  maleria  avarili;e.  piila  diviliii»  pcr 
eam  congregala'.  priclicnl  univcrsis  peeca- 
tis  foincnlnm,  sicul  radix  arboris  onini- 
biis  siiis  ramis.  Proptcr  (|iiii(l  iiil  Apnslo- 
liis:l(adi\  omniiim  maloriim  cst  eupidilns.  irnn.vi, 
I';i  qiiia  nonniilli  ex  diviliis  iiitumesciinl,  '"• 
alii  vcro  divilias  appclniit  iil  pcr  eas  eoii- 
sc(|uanlur  hoiiorcm.  snbjiingiliir  :  (Jiiiii 
supcrbit  lcrracl cinisf  id  esl,eur  In,  liomo 
defceliiosiis  ac  fragilis,  ex  (•Icmciilis.  piie- 
scrlim  ex  lcrra,  quaiiluin  ad  corporis  iiias- 


(i2 


ENARRATIO   IN    CAP.    X    LIBRI   ECCLESIASTICI.   —   ART.    X 


sam,  cnmpositus,  et  in  cinerem  ac  pulverem 

redigendus,  te  ipsum  exlollis?  qui  conside- 

latione  tiia'  originis.  tantseque  vilitatis  ac 

propria'  morlalitatis,  merito  te  ipsum  in 

cunctis  humiliares,  exemplo  Abrahse,  qui 

Cen.  xviii,  dicebat  :  Loquar  ad  Dominnm,  quum  sim 

'"  pulvis  et  cinis.  Hinc  dielum  est  iiomini 

/iirf.  111,10.  protoplasto  :  Pulvis  es.  et  in  pulverem  re- 

verteris.  Juxta  hanc   considerationem    in 

7o«.yxv,3,  libro  Jol)  scriptum  est  :  Stell»  non   sunt 

*■  mundse  in  conspeclu  ejus,  quanto  magis 

homo  putredo,  et  iilius  hominis  vermis  ? 

tO  iV(7/(7  csf   in-it/uius  qvam  amare  pecu- 

niam  immoderato  ainore,  videlicet  propter 

se  ipsam.  aut  pius  quam  necessaria  est  ad 

vitse  istius  suslenlalionem  :  quo  amore  ni- 

hil  est  iniquius,  eo  sensu  quo  dictum  est, 

Avaro  nihil  est  sceleslius.  Hic  enim,  scili- 

cet  amator  taJis  pecuniee,  e/l  animam  suam 

habet  venalem  .-quia  pro  pecunia  oblinen- 

da  aut  conservanda,  peccat  mortaliter,  sic- 

que  animam  suam  tradit  servituti  peccati 

el  jugo  diabnli.  Kt  quamvis  omnis  morta- 

liter  peccans  hoc  laciat,  specialiter  tamen 

avarus  dicitur  animam  suam  habere  vena- 

lem,  quia  pecunia  pretium  est  vendilionis 

et  mediiun  emptionis.  Denique  avarus  com- 

Prov.yL\si\.  parahir  inrerno,  juxla  ilind  :  lufernus   et 

-"•  perditio  non  replentur;  similiter  oculi  ho- 

minum  insaliabiles.  Et  in  Ecclesiasle  di- 

Eccie.\,9.  citur  :  .\varus  non  impletur  pecunia.  Cui 

Habac. II,  Habacuc  dicit  :  Usquequo  congregat  con- 

"/s  V  8     '''^  ^^  densum  Julum  ?  Et  Isaias.  Vfe  qui 

conjungitis  domum  ad  domum,  et  agrum 

agro  copulatis.  Quoniam  in  vita  sua  pro- 

jecit  intima  sua,  id  est  bona  interiora  ac 

spirilualia,  virtutes  ac  merita  :  quse  omnia 

per  avariliam  amiltuntur;  vel,  Intima  sua, 

id  est  intellectum  et  voluntatem,  hoc  est 

reclum  et  virtuosum  rationis  judicium,  vo- 

lunlatisque  usum,  averlendo  has  nobilissi- 

inas  suas  vires  a  contemplatione  et  amore 

summi  et  incomniutabilis  boni,  et  sui)jici- 

endo  eas  rebus  vilissimis  :  quas  colit  et 

amal,quaerit  et  cogitat  magis  quam  Deum, 

instar  idololatrse,  qui  Deo  vero  prsefert  ido- 

Coioss.m,  ]aet  figmenla.Propler  quod  Apostolus  ava- 

5;  Ap/tes.v,      ... 

5.  ritiam,  simulacrorum  servitutem  appellat. 


A  Omnis  potcntatus  brcris  (i/?(/.  Omnium  11 
hominum  brevis  est  vita,  juxla  illud  beali 
Job  :  Homo  natus  de  muliere,  brevi  vivens  job\n-,i. 
tempore.  Polentium  tamen  et  principum 
vita  specialiter  hrevis  vocatur,  quia  fre- 
quenler  ob  scelera  sua  abbrevialur  eorum 
vila,  et  quia  cibis  et  potibus  calidissimis 
uti  solent,  luxuique  vacare.  Languor  pro- 
lixior,  id  est  diuturnior  et  magis  invetera- 
tus,  fjravat  mcdicum  :  quia  non  potesl  il- 
lum  curare  de  facili,  et  pro  ejus  sanatione 
inuliliter  sspe  laborat.  Sic  quoque  vilia 

B  hal)iluata  el  in  consuetudinem  ducla,  dif- 
ficillime  a  medico  spirituali,  id  esl  prsela- 
to  aut  praedicatore,  curanlur :  ideo  gravant 
eum.  Brevem,  id  est  recentem,  languorcm       12 
prwciclit,  id  est,  faciliter  amputat,  mecli- 
cus  :  nisi  forsan  sit  incurabilis  segritudo. 
Similiter  avaritia  et  superbia  radicatse  in 
homine,   difficulter  curantur.  Sic  et  re,v 
Iiodic  est,  et  cras,  id  est  in  brevi  :  sicut 
Jacob  ait  in  Genesi,  Gras  respondebit  mihi    Cen.w^. 
juslilia  mea  ;   morictur  :  juxta  illud  Ma-  '■*' 
cliabffiorum  :  Gloria  ejus  stercus  et  ver-  iMacii.n, 

C  mis;  hodie  extollitur,  el  cras  non  invenie-  *"'^'' 
tur.  Unde  Psalmisla  :  Vidi,  inquil,  impium    Ps.xxxvi, 
superexallatum  el  elevalum  sicul   cedros '^' ^*'' 
Liiiani ;  et  transivi,  et  ecce  non  erat. 

Ouum  ergo  sil  vita  magnalum  tam  bre- 
vis,  non  est  mullum  ipsa  dignitas  appe- 
tenda,  nec  avaritiae  est  vacandum.  Cujiis 
adhuc  alia  additur  ratio.  Quum  enim  mo-  13 
rictur  Jiomo,  hcrcditabit  serpentes,  et  be- 
slias,  et  vermes,  id  est,  corpus  suum  in 
nutrimenlum  et  generationis  materiam  re- 
linquet  serpenlibus,  bestiis.  et  vermibus, 

D  ex  putrefacta  carne  nascentibus,  ac  eam 
vorantibus.  Quidam  per  serpenles  intelli- 
guul  daemones,  quibus  peccalor  relinqiiit 
animam  suam  ;  per  bestias  aulem,  homi- 
nes  bestiales,  quibus  exteriora  sua  relin- 
quit;  per  vermes  autem,  sicut  expositum 
est.Horum  trium  cuilibet  sufficit  ha>c  por- 
lio  sua,  et  de  aliis  duabus  non  curat.  In 
cujus  figura  rex  Sodomorum  dixit  ad  Abra- 
ham  :  Da  mihi  auimas,  cetera  tolle  tibi.      Gen..xiv,2i. 

Initium  supcrbiw  hominis  est  apostata-       14 
re,  id  est  per  mentis  aversionem  recedere, 


ENARRATIO    IN   CAP.    X    LIBRt   ECCLESIASTICI.    —   ART.    X 


(i3 


Oen.m,  5 


Toh.  IV,  1 1 


J/a/(/i.xx\ 
41. 


Joh  \i.i,  i^. 


Ibid.x\,ti, 
7. 


16 


Pt.  l.wxir 
IS. 


I*rov.  VIII, 
13. 


/•«.  1.1. :. 


Aiir 


(7  Z)iv).  non  subjiciendo  se  proprio  Crcatori : 
qiiod  prorsiis  pra>|)osleriini  esl.  QuoDiiim 
nh  co  (jui  fecil  illuiii,  rccessit  cor  cju.s,  vc- 
flectens  se  ad  siii  ipsiiis  honorem,  contra 
iJei  pra?ceptionein  ;  quoniam  inilium  om- 
nis  pcccati  est  siiperiiici  :  id  est,  inaxima 
illa  et  consummata  superbia  illius  primi 
apnstat»  diaboli,  qui  voliiit  inordinate  Deo 
;issiinilari.  fuit  iniliiim  oiiinis  peccati  siii, 
ct  cetciorum  quos  ad  pcccandiiin  iiiduxil. 
Sic  quoque  inilium  peccati  piinue  paren- 
tis,  scilicel  Kva",  fiiil  elatio  qiiii  voliiit  esse 
iit  dii.  Vcl,  Inilium  oinnis  pcccali  cst  su- 
perbia,  sicut  jam  paliiil.  \'.[  Tobias  ait  :  In 
ipsa  sumpsit  initium  oniiiis  perditio.  Q/ii 
lcnucrit  illain,  id  est,  iii  siipcibia  manse- 
r'\\,implebitur  maledictis, id  est  vituperiis 
ac  tormentis,  aurliliirus  cum  sibi  siinili- 
bus  :  lle,  malcdicti,  in  irrnem  {clernuin. 
Kst  elcnim  iiiius  illorum,  de  quibus  in  Job 
legiliir  :  Ipsc  csl  rex  supcr  universos  filios 
siipcrbia'.  Vel,  .Malcdictis,  id  esl  dclcslan- 
dis  vitiis  quae  concomitanlur  superbiam. 
Et  siilivcrtet  ci/ni  in  fincm  :  quia  ad  ;rler- 
iiam  damnationcm  Iraliet  eum  finaliter, 
siciil  scriplum  esl  :  Si  ascenderil  iisqiie 
ad  c(clum  stipcrbia  ejiis,  et  capiil  cjiis 
niibcs  lctigcril,  qiiasi  slciqiiiliniiiin  in  fi- 
nc  perdetur. 

Proplerea  exhonoravit  Deus  conventus 
maloru)n,\d  cst, convcnticula  superborum 
celcrorumqiie  impiorum  confudit  ac  re- 
probavit,  jiixla  iliii<I  Psalnii  :  Erubescant 
et  contiirbenliir  iii  sipcuium  sccculi^ct  con- 
fundantiir  ct  piMcant.  l'iide  Sali)inon  tesla- 
liir  :  Arrogantiain  ct  supcrbiam,  cl  viam 
pravam.et  os  bilingue  detcstor..E<  destru- 
o-it  cos  usf/ue  in  fincm  :  qilia  spiritiialilcr 
ac  corporalitcr  moitiios  aMcriialiler  coii- 
deinnavil,  siciil  iii  l^alinn  lialiriiii  :  l'iii- 
ptcica  Deiis  dcstriul  tc  iii  fiiiciii ;  e\(dlct 
tc,  cl  cmifrialiit  tc  dc  labcriiaciilo  tiio,  el 
lailiiciii  liiam  dc  teiia  viveiiliimi.  .S'<(/.',s-. 
id  esl  potcstates  ac  solia,  ilui-nm  siipcrho- 
riiin  ilcslrii.ril  Dciis,  cl  scdcre  fccil  mitcs 
/iro  cis.  IJoc  cl  lieatissima  Yir«o  neifera 
protcstata  cst,  |)c|)Osiiit  nnqiiicns)  polen- 
tcs  de  scdc,  et  cxaltavit   liiimilc.^;  .\niia 


A  quoquc  primo  Hegiim,  Siiscital  de  pnjvere  \jteij.u,». 
cfiennm.  iit  scdeat  ciim  [irincipibiis,  et  so- 
liiiin  gloria?  tciieat.  lioc  Xabuchodonosor 
rex  experlns,   fatcliir  :  Juxta  volunlatcm  Dnn.K.a, 
siiam  facit  lain   in  virliilibus  cieli,  qiiam  **■ 
in  liabilaloiibiis    lerr;p,  et  gradientcs    in 
siipcrbia  potens  esl  humiliare.  Hiiic  legi- 
tur  multos  regno  ac  vita  privasse  propter 
corum  superbiam  aliaqiie  peccala. 

A'ii(liccs  ffcnlium    supcrharuin  arefccit        (g 
Dcus,  id  est,  vim  generativam  eorum,  fru- 
ctu  et  prole  privavit,    radiciliisqiic  cviil- 

B  sit,  ut  patct  dc  gcntibiis  Clianaiuconim 
siib  Josue  ;  et  plantavit  humiles  ex  ipsis 
i/cniihus.  id  est,  hiimiles  succedere  fecit 
superbis  :  qiiod  potissime  factum  cst  per 


gentilium  conversionem  ad  Cliristiim.  Ter- 


19 


ras  gcntiuin  cccrtit  Dominus,  destruendo 

regna  propter  inhabitantium  peccala,  sic- 

ut  jam  dictum  est.  Unde  fertur  apud  Isa- 

iam  de  rege  Babylonis  :  Numquid  iste  est  /«.  siv.  is, 

vir  qiii  contuibavit   terram,  qui  concussit  ''■ 

rcgna,  qui  posuit  orbem  desertuin,  ct  ur- 

bes  ejiis  destruxit?  Et  perdidit  eas  usi/uc 

C  ad  fundamentum  :  quod  praecipiie  accipi 

polcst  de  Pentapoli  oiiinino  siil)vcisa,  ut    Gen.xn, 
lcgitur  in  Ucnesi. 

Arefecil  ex  ipsis  earum  radices  :  juxta       20 
illiid    in   Isaia  :  E\  qiiidein   neque  satus,   /», »,, ii. 
ncque  planlalus  in  lerra  truncus  eoriim ; 
repenle  flavit  in  eos,  et  amerunl.  El  dis- 
/lerdiilit  cos  :  iicci\ni\n\u  illiid  iii  liliro  Jnb: 
Kccordare,  obsecro  te,  quis  unqiiam  iiino-  yoAiv,  7-9. 
cens  periit  ?  Qnin  potius  vidi  impios  Deo 
flanle  perisse.  Et  cc.i.sare  fccli  mcmoriain 
coruiii  dc  terra.  Siciit  (juidain  fainosi  siinl 

D  ex  prfeclaritate  suariiin  virluliim,  sic  ijiii- 
iliiiii  cx  niiiiio  siioriim  cxccssii  facinoriiiii, 
siciil    iii    l>.ccliiclc    narialiir  de   (lolla  el     Kzrrh. 
(lulilia,  (1110(1  factai  sunl  fainosa»  in  lerrn.  »""•'•"'• 
niioiiiodo  ergo  facil  hciis  impioriim  cessa- 
rc  iiicmoi  iaiii '.  Itcspoiiilcliir,  i|iioil  iiiciiioria 
eis  rcmaiiens,  esl  ail  eornm   vitiiperiiim, 
noii  ad    laiidcni.   Proptcrca  iii   Piovcrbiis 
scriptiim  csl :  .Meiiioria  jiisli  ciiin  landilnis,  Pnr.t.t. 
noiiien    impioriiiii   piilrescet  ;  el   in   1'sal- 
iiio,  Vnlliis  aiitcm  Doiiiini  siiper  facieiilcs    /•,.»,»„!, 
mala,  iit  pcrdal  dc  lerru  memoriain  eoriiin.  '" 


64 


ENAHRATIO    IN    CAP.    X   LIBRI   ECCLESIASTICI.    —   ART.    X 


Ps.  cxi,  7. 


22 


21  Perdidit  Dciis  mcnwriam  superborKm  : 
(\\u  tainen  prfficipue  ad  hoc  adspiranl.  iit 
posl  inortem  haJjeant  celebre  nonien  in 
mnndo  :  sicut  de  Ale.xandro  Magno  relert 
Hieronymus,quod  quum  ad  sepulcrum  ve- 
nisset  Achillis.  di.xit  :  Beatum  te,  juvenis, 
quoniam  magni  viri,  puta  Homeri,  frueris 
laudibus.  J^!t  rcliquit  memoriam  humili- 
um  sciifiu  :  id  est,  vere  et  cordialiter  hu- 
miles,  humana  pra^conia  contemnentes,  fe- 
cit  farnosos,  adjiciens  eis  celebre  nomen 
ultra  iil  quod  ipsi  adipisci  conati  sunt,  ut- 
pote  ultra  salutem  coelestem,  quemadmo- 
dum  ait  Scriptura  :  hi  memoria  ffterna 
erit  justus. 

Non  est  creata  hominibus  superbia  :  id 
est,  concreata  non  est.  nec  proprie  natura- 
lis,  prtEscrtim  loquendo  de  natura  secun- 
dum  slatum  suse  integritatis  ante  lapsnm  ; 
sed  advenlicia  est,  et  ex  perversa  volunla- 
te  conccpta.  hno  vitia  sunt  contra  naturam 
et  rationem,  quum  dicat  Tullius,  quod  vir- 
tus  sit  haliitus  naturfe  rationique  consen- 
taneus.  Najuc  iracundia  concreata  est  na- 
tioiri  mu/icriim,  id  est  ipsis  mulieribus 
natis,  quce  lamiMi  multum  prona^  sunt  ad 
iram:  vel,  Nationi  mulierum,  id  est  homi- 
nibus  ex  mulieribus  natis,  quum  homo  di- 
calur  naturaliter  animal  mansuetum,  so- 
ciale,  civile.  Nam  ct  ratio  deprecatur  ad 
optima. 

Semen  hominum  honorahitur  hoc,  quod 
timet  Deum  :  id  est,  generatio  seu  filii 
hominum  timorati  ex  filiali  timore,  hono- 
rabuntur  a  Deo  altissima  et  beatifica  re- 
tributione,qua  erunt  filii  et  heredes  atque 
perfecti  amici  Dei,  et  reges  superni,  juxta 

Snyj.  V,  17.  ilhid  :  Ideo  accipient  regnum  decoris  et 
diadema  speciei  de  manu  Domini.  Hinc 
asserit  Christus  :  Si  quis  mihi  ministrave- 
rit,  honorificabit  eum  Pater  meus.  Semen 
autem  hoc  exhonorahitur,  quod  prceterit 
maiidata  Altissimi.  Quamvis  enim  trans- 
gredientes  divina  prsecepta,  honorentur 
frequenterin  vila  liac,  potissime  principes 
et  pradati;  tamen  post  vitam  prsesentem 
infernali   confusione  replentur,   prout   in 

Oseeiv.T.  Osee  Dominus  ait :  Gloriam  eorum  in  igno- 


23 


Jaann.x 
26. 


A  miniam  commutabo.  huo  durissimum  fa-  Sap.st.fs,'. 
eil    iUis   judieium.    et    potentes    potenter 
toimenta  palientur.  Hoc  est  qiiod  Dominus 
prolestatur  :  Quicumque  glorificavcrit  me,     i  Haj  », 
glorificabo  eum ;  qui  autem   contemnunt  '"■ 
me,  erunt  ignobiles. 

In  mediu  frairum  rector  eorum  in  ho-       24 
iwre,  id   est,    praelatus  seu   princeps  aiit 
superior  honoratur  a  subditis  suis,  sicut 
monet  Apostolus  :  Rogamus  vos,  fratres,    \Thess.s, 
ut  noveritis  eos  qui  laboranl   inter  vos,  '■'''■ 
et  prffisunt  vobis  In  Domino,  el  nionent 

B  vos,  ul  habeatis  illos  abundantius  in  cari- 
tate;et  alibi.Qui  bene  praesunt  presbyteri,  \Tim.\.\i. 
duplici  honore  digni  habeantur.  Et  qui  ti- 
ment  Dominum,  erunt  in  oculis  ejus  :  id 
est,  rector  bonus  illos  phis  diliget,  hono- 
rabit,  adspiciet,  quos  videril  timoratos  et 
amplius  virtuosos,  quoniam  spirituali  et 
ordinato  amore  afficitur  ad  subjectos.  Ideo 
dicit  Gregorius,  quod  in  corde  suo  fre- 
quenter  praefert  sibi  eos  quos  corripit. 

Gloria   divitum  honoratorum,   et  pau-       23 
perum,  timor  Dei  est  :  id  est,  in  hoc  con- 

C  sistit  vera  gloria  et  nobilitas  divitiim,  ac 
pauperiim.  ut  filialiter  timeant  Deum.  Cu- 
jus  timoris  indicium  et  effectus  est,  quod 
subditur  :  non  despicere  hominem  justum  26 
pmuperem  ob  suam  inopiam,  sed  honorare 
eum  ob  suam  juslitiam;e(;  non  magnifica- 
re  virum peccatoreyn  divitem  propter  opu- 
lentiam  suam,  quamvis  in  quantum  pater 
aut  pra?sidens,  sit  honorandus;  imo  vili- 
pcndere  eum,in  quantum  est  iniquus,  non 
pa^nitens,  juxta  id  Psalmi  :  Ad  nihilum  Ps.\<\-,i. 
deductus  est  in  conspectu  ejus  malignus, 

D  limentes  autem  Dominum   glorificat.    De 
hoc   apostolus  Jacobus    in    sua   Canonica 
plenius   tractat,    increpans   quosdam,    eo  Jacob.a.i- 
quod  exhonoraverint  pauperes. 

Magnus  est  judex  dignitate  judiciariae       27 
potestatis,  et  potens  in  honore,  quo  prsesi- 
det.  Unde  Pilatus  dixit  ad  Christum  :  Ne-  /oann.x.x, 
scis  quia  potestatem  habeo  crucifigere  tc  '"■ 
el  dimittere  te  ?  Et  non  est  major  iUo  qui 
limel  Dcum,  id  est,  judex  non  est  major 
homine  limorato,   nisi  forsan  et   ipse  sit 
timoratus.   Vel   sensus  est,  quod  quamvis 


ENARRATIO    IX   CAP.    X    LIBRI    ECCLESIASTICI.    —   ART.    X 


()0 


judfx  sit  inlfr  homincs  niagmis  cl  liono- 
ralus,  altampii  corain  Dco  ncmu  cst  major 
hoininc  limoralo.  sceunduni  (inod  tinior 
filialis  carilalcm,  cx  qiia  .erncraliir,  inclii- 
dil.  Vcrumlamcn  jiixta  pro|iriiim  iiiodiim 
loqucndi  nunc  solilum,  majorilas  scn  ili- 
frnitas  allcndilur  pcncs  dona  jrralia'  irralis 
(laUc;  bonilas  vcro  scu  virtuosilas,  jiixla 
dona  gratiae  gratum  facientis.  Sicquc  (lui 
prspcsl,  quamvis  iniquus,  allamcn  major 
cst  siibditis  jiislis,  tanqiiam  coium  [)r;pscs 
cl  capul ;  sed  subdili  tales,  eo  sunl  mc- 
liorcs,  Sed  hic  modus  loquendi  aliquaiido 
non  servatur,  sicut  nunc  loco  lioc.  Nam  cl 
judex  iniquus,  quamvis  in  quanlum  judcx, 
sil  major,  lamcn  in  quanlum  iniquiis.  cst 
limorato  subdilo  vilior  atqiic  infcrior. 

Servo  sensalo  liberi  servient.  Intcrdum 
cnim  servus  per  sapientiam  suam,  in  divi- 
liis,  fama  et  potestale  sic  crcscil,qiiod  filii 
domini  sui,  im^iriidcnlcs  pra'cipuc,  ci  siib- 
jiciiinlnr,  juxla  illud  Salomonis  :  Serviis 
sapicns    dominabitur    filiis    stultis.   Undc 

Eccie.x.i.  fcilur  in  Kcclcsiaslc  :  Yidi  scrvos  in  C(]uis, 
et  principes  ambulantes  super  tcrram.  I)e- 
nique  praeindiictis  consonat,  quod  in  Ec- 
clcsiastc  habelur  :  .Melior  csl  \mcr  pauper 
el  sapiens,  rcge  scne  cl  slullo,  qui  iiescil 
providerc  in  posterum  :  quod  de  carcerc 
calcnisqne  inlerduin  (luis  cf:rcdialur  ad 
rcj^Mitim,  et  aiius  naliis  in  rcgno,  iiiopia 
consumalur.  /iV  vir  prudens  corde,  et  di- 
srijjli)ui/iis  in  moribus,  «o«  inuriii/trtdiil 
rorreptus  :  imo  gialias  aget  corripicnti, 
quuin  correplio  illa  sil  actus  caritatis  at- 
(|iic  jiisliti.T,  bcncficium  grandc,  ct  clcc- 
mosyiia  s[)iiitiialis,  vidcliccl  curalio  intc- 
rioris  Isesurte.  Ideo  dato  quod  culpahilis 
non  sit  in  co  in  quo  corri|)itiir,  tamcn  ad- 
vcrtcns  sc  iii  miilli^  ciil|ial)iliMii.  il  corrc- 
[)lionis  radiccm,  (|ii0(lquc  spccicm  habcat 
iiiali  conlra  corripicnlcm  indignari,  .-('(iiia- 
nimilcr  fcrcl  correplioncm.  liinc  scri[)liim 
csl   in   1'iovcrbiis   :  .\rgiic    sa|iicnlcm,   cl 

'•  diligcl  lc;  doc^i  jiisliim,  cl  fcslinabil  acci- 

[lere.  Kiirsiis  quo(|iie  Salomon   lo(|iiiliir  : 

itidw.M  (Jui  abjicil   disci()linam.  (Ics|iicil   aiiiiiiam 
suam;qiii  aiilcm  ac(|uicscil  increpalioiii- 
T.  8. 


/"roii.  1,21. 


28 


Prov.  xvii 
2. 


/6lrf.iv,l3 
U. 


/Voi'.  u,8. 


.V  biis,  possessor  est  cordis.  E/  inscius  non 
lionorai)itur,  secundum  quod  talis  :  et  ve- 
rc  infeliciter  inscius  est  et  stullus,  qui 
[iropriam  dcfccluosilalem  non  pcnsans, 
iicc  occiilla  cl  ([uolidiana  sua  vilia  pon- 
dciaiis,  eorripienti  irascitur.  Ideo  ait  .\po- 
shdiis  :  Oiii  ignorat,  ignorabitiir.  Kt  in  iCor.xiv, 
Provcrbiis  lcgiliir  :  Oui  indocli  sunl, 
cordis  egestate  morienlur. 

Noli  te  c.xtoUere  in  farieudo  opere  tuo,       20 
id  cst,  cum  arroganlia,  jaclanlia,  pra»suin- 
plione  nil  agas,quum  scriplum  sit,  Servite  />»  ".  n. 

H  Domino  in  limorc  :  cl  sanclus  Job  falealur, 
Vcrcbar  omnia  opcra  mca,  sciens  quod  Jobii,is. 
non  parceres  dclinqucnti.  Opera  quippe 
noslra  lanta>  sunl  iniperfeclionis  coram 
Deo.  quod  non  superbc,  sed  revercntcr, 
cum  limore  et  humilitale  oporlet  facere 
ca,  polissime  cx  considcralionc  majeslatis 
incircumscriplibilis  l)ci;et  quidqiiid  vir- 
tuosilalis  cl  mcriti  cst  in  cis,  donum  cst 
Crcaloris,  ct  atlribucndum  esl  ei.  Quu\  er-  icor.iv,;. 
go  gloriaris  ct  lumes  quasi  non  accepe- 
ris?  /i7  iioli  runrtnri,  id  cst,   non  tardes 

C  agcrc  bcnc  et  Dominum  invocare,  in  teni- 
pore  anffustice,  quando  plus  indiges  ope  et 
consolationc  S[)iriliis  Sancli.  Idco  scriplum 
csl  :  Ad  Domiiiiim,  qiium  liibularcr,  cla- /•«. .;\i\,i. 
mavi.  Jacobus  quoque  :  Tristalur  aliqiiis    janb.  v, 
vcslrum?  Orct  a?quo  aninio,  cl  psallal.  Iloc  "" 
diciliir  coiilra  eos,  (]iii  in  advcrsilalibiis 
alijiic  iii  angustiis  constituti,  sedent  ma*- 
rorc  kcdioiiuc  giavali  cl  piiantaslicis  ima- 
ginalionibiis    occii|)ali,    ikiii    confiigicnlcs 
ad  Dominuni,  ncc  dominica>  passionis  accr- 
bilalcin  sollicilc  inlucntcs,  ncc  adverlcnlcs 

1)  ilhid  i[iiod  scii[)liim  csl  in  libro  l'arali[)o- 
mcnon  :  (J"U'ii  ignorcmiis  qiiid  agcrc  de-  iiPnr.«, 
bcamus,  hoc  solum   habcinus  lesidui,  ul  '*' 
ociilos  noslros  dirigamiis  ad  lc, 

Mclior  est  ijui  operatur  boiia  el  licila,  •''0 
et  atninilnt  iti  omnilius  ncccssariis  viUr, 
vel  in  omnibus  spiriliialibiis  ac  corpornii- 
bus  bonis,  iil  .Miraliaiii.  David  el  Kzechias, 
ijuiitii  i/ui  i/loriiifur  inaiiilcr,  ri  ri/rt  /inDr. 
id  csl  roreclionc  corpoiali  ac  spiriluali. 

/•'(7/,    In    iiiiiiiMtrtiidliir  srrva   iinliiiiiiii       ,•}) 
luiiin,  id  csl.  ali  inqialicnlia,  irn  ct  liirbu- 


66 


ENARRATIO    IN    CAP.    X   LIBRI   ECCLESTASTir.I. 


ART.    X 


Eccli.  111 
10. 


13,  21. 


Piov.  V,  !). 


Osee  vn,  0. 


.32 


liom.  viii, 
13. 
Prov.\x,i 


33 


lentia  eam  ciisfodi;  et  sicut  prDehabituin 
est.  In  niansueludine  periice  opera  tua;  li 
da  illi  honorem  sccundum  ■meritum  suum, 
id  est,  de  futura  beatitudine  consolare  eam 
ae  refice,  ct  fac  eam  sensualitati  ac  cor- 
pori  imperarc,  ne  merearis  audire  :  Homo, 
quuni  in  lionore  esset,  non  intelle.xit ; 
comparatus  est  jumentis  insipientibus.ldeo 
scriptum  est  :  \e  des  alienis  honorem  tu- 
um,  et  annos  tuos  crudeli.  Aempe  de  co 
qui  ita  non  agit,  sed  sensualitati  deser- 
vit,  apud  Osee  scriptum  est  :  Comederunt 
alieni  robur  ejus,  el  ipse  nescivit. 

Peccanicm  in  animam  suam,  id  esl,  vi- 
liteream  traclanlcm  tanquam  carnis  ancil- 
lam,quum  sit  ad  imaginem  Dei  formata, et 
corporis  domina,  quis  justi/icabit  ?  Nu\]u>> 
plane,  quum  sit  perversus,  et  beatus  dicat 
,  Aposlolus  :  Sisecundum  carnem  vixeritis, 
moriemini.  Salomon  quoque  ait  :  Qui  pro- 
vocat  regem,  peccat  in  animam  suam.Imo 
omnis  qui  praecepta  transgreditur,  peccat 
in  animam  suam,  quia  spirilualiter  eam 
occidit,  diabolo  subdit,  damnationi  expo- 
nit.  Et  (juis  honorificabit  exhonorantem 
animam  suam?  id  est,  honore  indignus 
est,  qui  animam  suam  peccaudo  facit  in- 
honorabilem.  Et  quamvis,  Seneca  Tullioque 
teslanlibiis,  spirilualia  peccala  plus  vi- 
tient;  carnalia  tamen  magis  infamant.  in 
hoc  autem  consistit  honor  animse  rationa- 
lis,  ut  a  carnalibns.  terrenis  ac  transito- 
riis  abslralialur,  atque  ad  divinorum,  spi- 
ritualium  et  Eeternoruni  contemplationem 
amoremque  elevetur  :  ut  sponsa  sil  Dei 
sui,  non  adultera  diaboli. 

Paupcr  glorialur  per  disciplinam  et 
timorem  suum  :  id  est,  voluntarie  pauper 
seu  pauper  spiritu,  utpole  luimilis,  gloria- 
tur  in  Domino  per  disciplinam,  qua  ab 
illicilis  se  refrenal,  et  per  timorem  filia- 


A  lem  sibi  eollalum,  quo  inetuit  per  vanam 
gloriafionem  Deum  offendere ;  glorialur 
quoque  in  lioc.  quod  disciplinatum  et  timo- 
ratuni  se  probabililer  noscit,  gratias  agens 
Deo,  quod  talem  se  fecit.  Et  est  homo  qui 
/loiwrificatur  proplcr  subslantiam  suam, 
non  propter  virtutes,  quia  nec  habet  eas. 
Unde  in  Proverbiis  dictum  est  :  Amici  di-  /^,or.  mv, 
vilum  multi.  Circa  hoc  scribit  quidam  :  -"• 
Hie  honor  (quod  scilicet  quis  honoralur 
propter  divitias,  non  propter  virtutes)  fal- 
sus  est :  quia,  sicul  dicitur  in  Ethicis,  Solus 

B  bonus  vere  est  honorandus.  Sed  adverlen- 
dum,  quod  in  officiis  et  dignitatibus  con- 
stitutis  debclur  honor.  quamvis  sint  viti- 
osi,  principe  AposloJorum  dicente  :  Servi,  iPc(r.  ir, 
subditi  estote  in  omni  timore  dominis,  '*• 
non  tanlum  bonis  et  modestis,  sed  etiam 
dyscolis.  Nisi  forsan  vis  fiat  quid  dominis 
honoris,  qui  dicitur  e.xhibitio  reverentiae 
in  signuin  virtutis. 

Qui  autem  gloriatur  in  pauperlate,  in       34 
qua   bonum  est    gloriari,  sicut  in    tribu- 
latione  el   adversitate,  quanto   niagis   in 

C  substantia  poterit  gloriari,  bene  utendo 
diviliis?  quia  majoris  videlur  esse  perfe- 
clionis,  in  paupertate,  quain  in  divitiis, 
gloriari.  Quidam  exponunt  sic  :  Qui  glo- 
riatur  in  paupertate,  id  est,  qui  pauper 
exsistens  glorialur  inaniter,  quanlo  magis 
in  divitiis  ?  id  est,  talis  magis  vane  glo- 
riaretur,  si  dives  esset.  Et  qui  gloriatur 
in  substaiitia.  id  est  in  rebus  opibusque 
terrenis  inordinate,  paupertatem  verea- 
lur,  id  est,  non  miruni  si  abhorreat  ac 
devitet  penuriam.  Simililer  qui  in  spiri- 

D  tuali  opulentia  gloriatur  in  Domino,  spi- 
ritualiuin  donorum  carentiam  detestetur. 
no  quum  ca?perit  spiritu,  carne  jam  con-  Gaiat.m,^. 
summetur,  et  fiant  novissima  ejus  pejoia  Lu».\i,i6. 
pi'ioribus. 


ENARRATIO    IX    CAP.    XI    l.IBUI    ECCLESIASTICI. 


AltT.    XI 


()7 


AKTICULLS   XI 


EXPOSiTio  CAPmri  (MirciMi  :  sapiknti a  iii  mii.iati  iaai.taiiit  caim  t  ii.i.us. 


5a/>.viii,  10 


Dan. n,i6- 
«;  V.  i9. 

Ibid.  VI,  i 
*;  xi»,  I. 

lien.  .\i.i, 
U,  40-M. 


Ibid.  40. 
Dan.  ti.  \i 


J'janH.  \ 
U. 

I  Heij.  \ 


/l.  «1,  3. 

3 


01'ir)  ad  sapicnlcm  pertincal,  hic  do- 
cetur.  Sapicntia  liuinHiati  cxaltalnt 
coput  illius :  id  est,  sapiens  se  ipsuni  hu- 
iniiians.  vel  afflictus  ct  huniilialus  ab 
aliis.  pcr  sapicnliam  suam  dignus  csl  c.\- 
allaii.  cliam  in  praesenli.  Et  sa?pe  sic  acci- 
dit.  ju.\la  illud  Sapicnlia\  iiabcbo  proplcr 
hanc  claritatcm  ad  turbas.  et  honorcin 
apud  seniores  :  primo  modo  Danicl  proplcr 
sapicnliam  suam  fiiit  siililinialiis.  piimo  a 
rcgibus  IJabylonis,  deiiidc  a  Daiio  (^yidquc 
rcgibus;  sccundo  modo,  Joscpli  cdiuliis  de 
carcerc  a  rcge  .Egypti.  Et  in  nicdiu  i/m- 
(jiiatDnnn  coniicdci-e  illum  facicl.  Xam  .lo- 
seph  liiil  piimus  post  Pharannriii,  jiixla 
iilud  :  riKi  lanliim  regni  sulio  tc  prwcc- 
dam.  Daniclcm  vcro  Nabuchodonosor  pra'- 
fecil  super  omnes  provincias  Babylonis. 

Xon  laudcH  viruni  in  specie  sua,  id  esl 
puichritudinc  corporali;  ne(jue  spernas  ho- 
ininem  in  visu  siio,  id  est  ex  apparalu  ex- 
teriori  visibili,  quo  deformis  aut  parvus 
esl.  vcl  cx  oculorum  cjus  dcformilalc  :  {]uo- 
iiiam  propter  ca  (jua?  insunt  a  nalura,  non 
laiidaiiiur  ncc  vilupcramur,  nec  cx  corpo- 
ris  natuiali  dis[)osilionc  polcst  intcrior 
quaiilas  aiiim»  in  viiiiitibiis  aiit  viliis  \wo 
cciio  agnosci.lmo  dciormcs  corporc,  sunl 
inlcrdiim  sanctissimi,  ul  paluil  in  bcalis- 
simis  viris  .Maiiinn  al([iic  Francisco.  Idcd 
ail  Salvalor  :  .\olitc  judicarc  scciindiim 
racicm.sed  jusliim  judicium  jiidicatc.  Ilinc 
Domimis  |iM|iiiiur  Samiicli  :  .\c  rcs[)icias 
vulliim  cjiis  (scilicti  [iriiiK.igciiili  Isai),  iic- 
i|iii'  alliliidincm  slaluro;  ejus,  qiiia  iioii 
jiixla  iiiliiitum  hiiminis  c;;o  jiidicn  :  liiiiiiu 
ciiim  viilcl  ca  ijuic  |iai'ciil,  Dnmiiiiis  aiilciii 
inliKiiii'  ((11'.  I  ndc  ct  dc  (^liristo  apiid 
Isaiaiii  pi  a'ilii'liiiii  csl  :  .\on  scciiiiiiuiil  vi- 
sioiiciii  (iciiliii  liiii  jiidicabil,  tic.  Ilrcris  in 


A  volatilihus  est  apis,  el  initium  dulcoris 
liahct  fructus  illius  :  id  csl,  sictit  inler 
volatilia  apis  est  parva,  et  tamcn  fruclum 
pr;ccipuc  dukem  producil  mcllificando ; 
sic  in  corporc  |)arvt)  polcsl  csse  anima 
valde  ingeniosa  ac  virluosa  :  idcirco  non 
csl  lemerc  judicandiim. 

hi  vcstitu  nc  i/loricris  unijuam,  id  csl,        i 
dc  veslium  pulchriludinc,  prctiosilale  ac 
miilliliidiiic   miiu[iiam  tc  jaclcs.  aiil  vanc 
laiciis.  Imo  halicns  viclum  ti  tjuibus  lc- irim.vi.s. 
garis,  eslo  conlentus.  Verumlamcn  dc  vc- 

Bslium  aspciiialc,  hiiinililalc.  abjcctionc, 
ilccciilia,  modcratotiuc  usii,  polcsl  homo 
gaiidcrc  in  Domino,  sicut  de  quolibet  aclu 
mcdiomic  virluliim.  Iliiu;  Diogcncs  dixil 
.Vlcxandro  .Magiio  :  .\oli,  o  lin|)ci'alor,  gio- 
riari  quia  aiiro  opertus  es,  sed  de  libera- 
litatc  alqtic  virtulibiis  qiue  sunl  in  tc. 
.Viislolclcs  aulcin  iii  libro  ilc  Secrclis  se- 
cretorum,  lcgiliir  .\lexandro  scripsisse,  ul 
uterctur  vestibiis  prcliosis,  ct  jiicundaretur 
in  cis.inotl(M'ala  viilclicct  jiitunditatc.  pro- 
ul  rcgiain  cxccllcnliam  contlccebal.  Conlra 

(;  saliibrc  lioc  dociiiiicnlum  [icnc  oinncs  jam 
laciiinl,  iii  vcsliiiiii  ciiiiosilatc,  ornalii, 
[)iiiii[)a,  picliosilalc,  iiiullilinliiic.  indcccii- 
li((uc  brcvilalc  aul  longiludinc.  fraclilla- 
lioncqtic  mtillipliciter  e.xccilciilcs. 

Nec  in  dic  lionoris  tiii  c.rto/laris.  id 
cst,  non  siiperhias,  nec  menlc  tc  crigas, 
dum  ad  dignilates,  orficia.  prn>si(lenliaiii 
|)romovcris,  aul  assiim|ili()iic  gradiis  aiil 
(liiliiiis  sacri,  scii  iiiiiiln  alio  honoraris. 
Imo  liiiic  magis  hiimilics  lc,  li  iiiTiilla 
|)ci  jiiilicia  [icrlimcscas.  c\  htniorcm  i'c|iii- 

I)  la  oiiiis  iiiagis  qiiam  dignilalcm  :  (|iiia  ilii-  Sn/i.vi.o. 
rissimiim  jiiiliciiim  iii  |)ra>si(lcnlibiis  fict; 
(i  (|iioniam  ciii  [iliis  daluiii  csl.jiliis  rcqiii-  f.ut.tu.u. 
rtiiir  ali  co;  cl  ({iiia  lios  cligil  Dciis,  (jiids 


68 


ENARRATIO    IN   CAP.    XI    LIBRI    ECCLESIASTICI. 


ART.    XI 


despicit  mundus;  ct  quoniam  sanclus  ait 
Gregorius  :  Quainvis  occulta  sint  Dei  judi- 
cia,  duin  elcctis  adversa,  et  reprobis  [iro- 
veniunt  prospera;  tunc  tamen  sunt  occul- 
tiora,  dum  electis  prospera,  et  reprobis 
contingunt  adversa.  Tunc  igitur  vehemen- 
lius  time  divini  rigorem  mysteriumque  ju- 
dicii,dum  amplius  prosperaris,  promoveris 
aut  honoraris;  tuncque  potissime  omne  bo- 
num  Deo  attribue,pensando  quod  scriplum 
icor.  iv,7.  est :  Quid  habes  quod  non  accepisti?  Hinc 
subditur  :  Quoniam  mirabilia  opera  Altis- 
simi solius,  id  est,mira  et  imperscrulai)ilia 
sunt  judicia  ejus  ac  gesla  :  ideo  nescis  an 
ideo  honoreris,  ul  in  prsesenti  mercedem 
pro  bonis  tuis  ex  genere  sortiaris,  an  ut 
in  vila  hac  copiosiorem  fructum  producas, 
et  in  coelis  gloriosius  coroneris.  Gloriosa, 
id  est  praeclara,  e(  absconsa,  id  est  ignota, 
et  invisa  sunt  opera  il/ius.  Unde  et  infra 
habetur  :  Pauca  vidimus  operum  ejus.  Et 
Apostolus  ait  :  (Juam  incomprehensibilia 


JHccti. \LUi 

30. 

ifo»l.\i,33 


li?es.x,21- 

24;  XVI,  il- 
13;  l\  Jieij. 
IX,  1-13. 
J^stfiervny 
IS. 


I  Rerj.  11,8. 

c 


sunt  judicia  ejus,  et  invesligabiles  vise 
ejus  I  Qui  superbos  potest  subilo  dejicere, 
et  humiles  exaltare.  Prseterea,  si  tam  peri- 
culosum  est  in  die  proprii  honoris  exlolli, 
etiam  his  qui  ad  honores  promovenlur 
inviti  :  quantum  periculum  imniinet  eis 
qui  direcle  aut  indirecte  ad  promolionem 
suain  adspiranl,  aut  eam  aliquo  modo  pro- 
curant  ? 

Midli  tyranni  sederunt  in  throno  :  ex 
quo  patet,  quod  honoratio  illa  sit  electis 
reprobisque  communis,  idcirco  nec  appe- 
tcnda;  ct  insusjneabilis  porta  oit  diadeina  : 
id  est,  interdum  contingit  ut  is  de  cujus 
promolione  nullus  suspicabatur,  ad  re- 
gium  promoveatur  honorem  :  ut  palet  de 
Saule,  David  in  sua  pueritia  uncto,  Jehu, 
nniltisque  aliis;  el  ilem  de  Mardochteo,  de 
quo  narialur  in  hisloria  Eslher  :  Mardo- 
chaeus  aulem  de  conspeclu  regis  egrediens 
fulgebat  vestibus  regiis,  coronam  auream 
pnrtans  in  capile.  Hinc  sancla  Anna  in 
cantico  suo  ait  :  Suscilat  de  pulvere  ege- 
num,  ut  sedeat  cum  principibus,  et  solium 
gloria?  leneat.  Multi  jtotentes  opirressi  sinit 
vididc,  id  est  valde  plagati  a  Ueo,  aul  ab 


A  hominibus  conculcati :  queniadmodum  An- 

tiochus  loquitur  :  In  quantam  tribulatio-  i.)/oc/..vi, 
nem  el  in  quns  fiueliis  Irisliliie  deveni,qui 
jucundus  eram  et  dileclus  in  polestate!  El 
(jloriosi  traditi  sunt  in  manus  alterorum, 
id  esl  adversariorum,  propter  peccala  sua, 
juxta  illud   in  Job  :  Ueus  dicit  regi,  Apo-  /otxxxiv, 
stata;  qui  vocat  duces,  impios;  qui  non  "' "• 
accipil   personas  principum,  nec  cognovit 
lyraniuim  qiium   disceplaret  contia  pau- 
perein. 

Priusquam     interroges,    ne    vituperes        7 

B  quemquam ,  id  est,  nullum  reprobes  neque 
(iijudices  de  culpis  tibi  non  certis  anle  di- 
ligenlem  inquisilionem  et  informationem 
de  veritate  :  quemadmodum  sanctus  Job 
dixit,  Causam  quain   ignorabam,  diligen-  jud.tm, 
lissime  investigabam.    Et  quum   interro-  "'• 
gaveris,  id  est,  per  interrogationem  sive 
lestium  examinationem  cognoveris  verita- 
tem,  corripe  Tcumjuste,  id  est  juxta  suae 
exigentiam  culpse,  recta  intentione,  et  sine 
personarum  acceptione.  Priu.squam  audi-        8 
as,  id  est,  proponenlis  verba  seu  interro- 

C  gationem  complete  audieris,  et  ejus  inten- 
lionein  adverteris,  quse  ex  fine  verboruin 
praecipue  solel  agnosci,  ne  respondeas  ver- 
bum  :  quia  non  scis  plene  mentem  qute- 
rentis.  Hinc  asserilur  in  Proverbiis  :  Qui  Pnv.wm, 
prius  respondet  quani  audiat,  stullum  se  "• 
esse  demonstrat,  et  confusione  dignuni. 
Verumtamen,  si  proponens  immoderalc 
nimis  defluat  verbis,  poterit  ei  insinuari 
ut  studeal  esse  succinctus.  Et  in  medio 
scnioruni  nc  adjicias  loqui,  id  est  ver- 
bum  verbo  adjicere,  loquendo  superflue, 

D  imo  ibi  polius  tace,  seniorijjus  deferens, 
et  informationem  accipiens,  seu  modeste 
interrogans. 

De  ca  re  qum  te  non  molestat,  ne  certe-  g 
ris,  id  est,  non  contendas  contra  proxi- 
mum  propler  verba  aul  facla  non  spe- 
ctanlia  ad  le,  nec  inlerentia  tibi  gravamen 
seu  juslum  dolorein  :  qute  scilicet  non 
sunt  conlra  Ueum,  nec  contra  le,  nec  con- 
Ira  cos  pro  quibus  habes  respondere.  Et 
in  Jndieio  peceantiuin  ne  consistas,  id  esl, 
ab  injuslis  judicibus  et  a  lemerc  judicau- 


E.NARRATIO    IN    CAP.    XI    LIBni    ECCLESIASTICI. 


ART.    XI 


GU 


/iom.  i,  3i. 


Ps.\\\,\,3. 


10 


£cc/e.viii, 
6. 

\Cor.  xiv, 
40. 


AVc/i.xMx, 
3«. 


Jer.  xLviii, 
3«. 


Lue.  I,  ^3. 


.Vallh.tm 
Si;  J/arc. 
IV.  18,  19; 
/.uc.viil.l  V, 


1  riiii.  vi.!> 


tibiis  abstrahe  le  pro  posse,  nec  eis  ullo  A 
niodo  coniniunices  in  peccatis  :  quoniain. 
leste  .\postoIo,  Morte  sunt  cligni  non  soluni 
qiii  faciunt  talia,  scd  ct  qui  consentiiint 
facicntibus.  Unde  ait  Psalmista  :  .Non  scdi 
cum  consilio  vanitatis,  et  cum  impiis  non 
sedcbo. 

Fili,  ne  in  mullis  sinf  ac/i«s  tui,  id  cst, 
nnii  occupes  lc  inoidinatc,  conluse,  ac  pa- 
ritcr  circa  niulla,  ita  ut  nulluni  coruni 
plcne  advcrtere  possis.  Nani,  ut  in  Ecclc- 
siaste  inducitur,  Omni  negotio  tcmpus  cst 
e(  opportunilas.  Aposlolus  quoquc  :  Oni-  B 
nia.  inquil.  decenler  el  secunduni  oidineni 
fianl  in  vobis.  Discretio  quippe  esl  mater 
virliituni;  el  qui  niulla  conalur  facere, 
incidcl  in  judicium.  Inde  et  in  Jcrcinia 
scriplum  est :  Quia  plus  fecit  quam  poluit, 
idcirco  periit.  Et  si  dive.<i  fvcris,  noii  cris 
immunis  a  delicto.  Si  per  divitcm  intelli- 
galur  imniodcralus  divitiaruni  amator,cer- 
tiini  esl  quod  illc  graviter  niulliplicilerquc 
offendal.  Unde  et  gloriosissima  Ylrgo  : 
Usuricntcs  (inquil)  implevil  bonis,  el  divi- 
lcs  dimisil  inanes.Si  vcro  dives  accipialur  C 
pro  co  qui  diviliis  non  abutilur  cx  pro- 
posilo  neque  mortalitcr,  lalis  divcs  diffi- 
ciillcr  polerit  abstinerc  a  viliis,  nisi  sit 
niullum  virtuosus,  ut  Abraham,  David, 
K/.cchias.  Miills'  enim  cura>,  occupalioncs, 
distraclioncs,  diviliis  sunt  annexa'  :  idco 
in  Kvangelio  designanlur  pci  spinas.  Si 
enini  seciitus  fueris.  no/i  ajj/irc/ic//dcs,  id 
esl,  si  coneris  ditari,  non  obtinebis  inlcn- 
Imii.  piila  quielalionem  dcsidcrii  liii  iii 
ip^is  (liviliis  :  quia  appclitiiin  non  s:itiaiil 
cl  (luiclaiil,  scd  cxcitant  ct  irrilanl.  Idco  I) 
Salomon  dixil  :  Oui  scqiiituf  avaritiam 
contiirbal  domiiin  suaiii.  id  cv|,  doiiiici- 
iiiiiii  sui  cordis  solliciliidiiiibiis,  liniori- 
biis,  distraclionibus,  variisquc  conalibiis 
in(|uictal.  lit  /lo/i  effugics,  si  pra'iiicurrc- 
ris,  id  csl,  si  anlicipaveris  adipisci  opcs 
lcrrcnas,  non  cvadcs  gravcs  ac  varias  ciil- 
pas,  (iiccnlc  Aposlolo  :  (Jui  volunl  divitcs 
ficri,  incidunt  iii  lcnlationcm  cl  lai|iiciim 
dialioli,  el  iii  dcsidcria  niiilla  iiociva. 

Esl  hunio  laburans,  ct  fcstina/ts,  ct  du- 


/cns  impii/s  :  id  cst.  qiiidam  laborant  ac- 
qnirere  opes,  et  feslinant  ad  eas,ct  dolcnl 
quod  ncqueunt  lam  copiosc  atquccclcritcr 
acqiiirere  cas  ul  optanl,  de  aliorum  quo- 
quc  prosperitale  trislantur;  c/ ^««^o  muffis 
non  abundal,  id  est,  cx  omnibus  his  acti- 
biis  el  studiis  suis  iniqiiis,  ditiores  non 
fiunl,vcl  quia  impcdiunlur  a  coiiscculione 
diviliarum,  vel  qiiia  quo  pjura  adipiscun- 
liir,  plura  adijjisci  iiitiinliir.  Dc  liis  dicla 
siinl  nuilla,  ct  allcgala  cx  vcrbis  philoso- 
phorum.  super  jibrum  Proverbiornm  :  id- 
circo  pcrlranseo. 

Est  Ito/no  marcidus,  id  est  tabefaclus,  ct       12 
desiccatus,  seu  mdicWcxiiws,  egens  recupera- 
//o/?<?  viriiim  ac  hiimidi  radicalis, /3??/s  rfc- 
ficicns  virlutc,  id  csl  quotidic  decrescens 
in  robore  corporali,  e(  abundans  pauper- 
tate,  id  est  ipsius  spontancrc  paupcrlalis 
virlulc  repletus,  ila  quod  dc  siia  hclalur 
inopia,  et  gralias  agit  in  adversis.  Et  ocu-      13 
lus  Dei  rcspexit  i//um  in  bono,  id  est,  Deus 
clementcr  consideravit  patienliam  cjus  ac 
paupcrtatcm,  subvcnicndo  cidcm  ;  ci  ere- 
.rii  iiiu/n  ab  humHitate  ipsius,  id  esl  ab 
humili  depresso  statu,  benedicendo  ci  in 
lcmporalibus  et  spirilualibus  bonis;  ct  cx- 
ti/tavit  caput  ejus,  poncndo  cum  in  stalu 
sublimi,  prosperilateqne  grandi,  ul  paluit 
in  Jol)  et  Tobia,  cl  in  S.  Kiistachio ;  ct  /ni-   Miu,. 
rati  su/it  i,i  i/to  mii/ti,  qiii  dc  lam  inagna  J^',o^J|°*' 
el   rcpcntina  mutalionc  lalis  hominis  ob- 
sliipiicrunl,  (iiccntcs  :  ihcc  niiilatio  dcxlc-    />j.lijvi, 
ra-  Uxcclsi.   Sicqiic  siijicr  Job  cl   Tobiani  "• 
aniici  eoriim  movcrunt  capila  sua,  liinc 
rcrtiir  in  Job  :  Oui  pnnil  hiimilcs  in  siiliii-  Mv.h. 
iiic  cl  niUTCiilcs  ciigit  sospitalc;  ahiiic  in 
i'saIino  :  Diviles  eguerunl  cl  csiiricrunl;   /'..««nn, 
(|iia'rcnlcs  aiileiii  Dominum  iion  iiiinucnlur  "• 
oiiiiii  bono.  Et  ho/ioravcriint  Dcu//i. 

liona  ct  nia/a,vila  cl  mors,  pauperlascl  14 
honcslasa  Dcn  sunt.  Cerliim  esl  omnia  lio- 
na  esse  a  Deo.  Mala  (|iio(|uc  |ia>naiia,  (|ii!i> 
solum  siinl  p(cna>,  cl  iioii  ciiipa-,  ali  ipsu 
infligunliir.  .Mi  co  cliani  sitnl  vila  iialiirin, 
vila  graliav  vilaipic  gloriip.  Simililcr  mors 
coipoialis  :  i|iia>  laiiicii  cx  piiiiia  Dci  inlcii' 
liunc  nuii  proMnii   lioinini.  scd  c\  ciilpa 


70 


ENARRATIO    IN   CAP.    XI    LIBRI    ECCLESIASTICI. 


ART.    XI 


Sop.  1,  13, 
14. 


A71WS III,  6, 


Js.  XLV,6,' 


•15 
16 

17 


originali,  vel  concomitanter  se  habet  ad 
ipsam  mi.xlorum  complexionem.  Propter 
quod  in  libro  Sapientia'  diclum  esl  :  Deus 
mortem  non  fecil ;  creavit  enim  ut  essent 
omnia.  Denique  mors  culpse.  a  Deo  est 
permissive,  simililer  privatio  glori».  Pu- 
nitio  aulcm  infernalis,  sciiicet  pcena  sen- 
sus,  ab  ipso  est  efficienter.  Hinc  de  malo 
poenae  apud  Amos  legilur  :  Si  eril  malum 
in  civilate,  quod  Dominus  non  fecit?Qui 
et  testatur  per  Isaiam  :  Ego  Dominus,  cre- 
ans  tenebras,  et  formans  lucem;  faciens 
pacem,  et  creans  malum. 

Sapientia ,  el  discijtlina,  ct  scicutia  1e- 
gis  apud  Deum  ;  dilcctio  et  viw  honorum 
apnd  ipsum.  —  Error  ct  tcnebra'  peccato- 
rilius  concreata  sunt ;  qui  autem  exsul- 
tant  in  malis,  consenescunt  in  malo.  — 
Datio  Dei  permanct  justis,  id  est,  infu- 
sio  cliarismalum  gratise  perseverat  in  suis 
eleclis  finaliter,  et  profectus  ilUus,  id  est 
spirilualis  profectus  gratiae  ac  virtutum, 
successus  liaheJ)unt  in  ceternum,  id  est,  ju- 
gitcr  incremenla  accipient,  quousque  ad 
felicitatem  pertingant. 

Est  qiii  locupletatur  parce  agendo,  id 
est  divitiis  suis  cum  parcitate  utendo,  nec 
pauperibus  el  amicis  eas  communicando  ; 
el  Ihvc  pars  merccdis  illius,  id  est,  in  hoc 
arbitralur  consistere  mercedem  sui  labo- 
ris  ac  parcitatis  et  studii  circa  temporalia 
congreganda,  puta  in  eo  quod  dicit,  id  est, 
vanc  pr»sumit  :  Inveni  requicm  mil/i,  id 
est  abundantem  provisionem  ad  vivendum 
diu  in  quiete  et  repausalione  carnali,  ct 
nvnc  manducaho  dc  Iionis  ineis  solns,  id 
esl,  solus  ular  diviliis  ineis.  bihendo  el 
comedendo.  Et  ncscit  quod  tempus  prwtcr- 
cal  illum,  id  est,  non  advertit  quod  tem- 
pus  vitee  suse  indesinenter  abbrevietur,  et 
mors  appropiiiquet,  et  re/inquat  omnia 
aliis.et  »ior/«^«/-,  improvisa  ac  ccleri  mor- 
te  subtractus,  juxta  illud  in  Psahno  :  In 

'■  imagine  pertransit  homo,  sed  et  frustra 

conlurljalur  ;  thesaurizat,  et  ignoral  cui 
congregabit  ea.  Hinc  in  Ecclesiaste  indu- 

Eccie.K,i.  citur  :  Unus  est,  et  secundum  non  habet ; 
et  tamen  laboraie  non  cessat,nec  satiantur 


18 


19 


20 


Ps. 


A  oculi  ejus  divitiis,  nec  recogitat,  diccns  : 
Cui  laboro,  et  fraudo  animam  meam  1  El 
rursus  :  Est  et  aliud  maIum,quod  vidi  sub   Eccie.  vr, 
solc  :  vir  cui  dedit  Deus  divilias,  nec  tri-  ' " 
buil  ei  potestatem  ut  comedat  ex  eis,  sed 
homo  extraneiis  vorabit  eas.  Ad  islud  per- 
tinel  quod  loquilur  Chrislus  de  divite  illo  iuc.Mi.ic 
avaro  :  quod  allegalum  est  supra.  ■"" 

Sta  in   testamcnto  tuo,  id  est  in  obser-       21 
valione  novi  seu  veteris  Teslamenli  :  ve- 
leris,   inquam,  quantum  ad  credenda,  et 
quoad  pra^cepla  moralia  ;  ct  in  illo  collo- 

B  qucrc.  id  csl,  de  seripluris  Testamenti  is- 
tius  confer  et  cogila,  qualiter  iiiud  obser- 
ves  (juxla  illud  in  Psalmo,  In  lege  ejus  ps.^.i. 
meililabilur  die  ac  nocte),  alque  secundum 
docliinam  Scriplurse  dirige  omnia  verba 
tua  ;  ct  in  opere  mandatorum  tuoriim  ve- 
tcrasce,  id  est,  in  exseculione  eorum  quae 
tibi  praecepta  sunt,  incessanter  permane 
usque  ad  senectutem  et  mortem.  Qui  enim  natth.  x, 
perseveraverit  usquc  in  finem,salvus  crit.  "• 

Ne  manseris  in  opcrihus  peccatorum  :       22 
id  est,  si  peccaveris,  mox  poenite,  et  non 

C  maucas  in  pcccato  :  quia  etsi  humanum 
est  cadere,  tamen  diabolicum  est  in  pec- 
cato  manere.   Confidc  auiem  in  Deo  :  de 
quo  ait  Scriptura,  Domine  virlutum,  bea-  ps.lwxiu, 
liis  homo   qui  sperat  in  te  ;  ct  mane  in  "■ 
loco  tuo,  id  esl,  superfluos  et  inhonestos 
discursus  devila.  Locus  quoque  tuus  pa- 
tienlia  esl,  a  qua  non  recedas.  iMane  item 
in  ecclesiastica  unilate,  in  devola  congre- 
galione,   in  fide,  spe,  et  caritale,  et  in  ea 
vocalione  in  qua  vocalus  es,  secundum  il-    icor.vn, 
liiis  exigenliam  Deo  digne  vivendo.  Unde  '^  ^^^  „, 

D  ad  Hebraeos  ait  Apostolus  :  Non  deserentes  '• 
collectionem    noslram.  Et    in  Ecclesiaste        '  '" ' 
legitur  :   Si   spirilus  polestatem  habenlis  Eccie.x.i. 
asccnderit  supcr  le,  locum  tuum  ne  dimi- 
seris.  Sed  et  locus  noster  est  pax,  imo  et 
ipse   Deus,  quem   orat  vir  sanctus  :  Esto  Ps.lxx.i. 
mihi  in  Deum  proteetorem  cl  in   locum 
munitum.  De  hac  re  dicta  sunt  multa  su- 
per  illud  Proverbiorum  :  Siciit  avis  trans-  Pror.vxvn, 
migians  de  nido  suo,  sic  vir  qui  relinquit    ' 
locum  suum.  Facile  esf  enim  in  oculis  Dei,       23 
id  est  omnipotenti  sapientia?  ejus,  [subito] 


EXARRATIO    IN    CAP.    XI    LIUHI    ECCLESIASTICl.    —   .VRT.    XI 


(1 


/'j»,  L\\\lll 

li. 


[IPelr.m 
•J. 


honcstarc,  id  est  (iitare,  paujicrcm  oimii 
virliilf  ct  gralia  in  praescnti,  in  quocuiii- 
quc  luerit   loco.  fleinde  saiule  et  gloria 

\Reij.ii.'-  splcrnali.   Doininus    cnim   paupcrcni   facil 
ct  (lllal,  ul  dicilur  piinio  Hcf^nim.  I)c  (luu 

ifoi-. i..i.  dilalione  Paulus  dicit  :  In  omnilnis  ili\i- 
tes  facti  estis  in  illo. 
24  licncdictio  Dei  In  mercedem  justi  festi- 

nat:  id  est,  ipse  Deus  benedieens,  seu  co- 
piosa  rcmuncratio  ejus,  celeriler  procedit 
ad  relribucndum  juslo  qiiod  meruit,  scili- 
ccl  ])rol'ectuin  meritorum  in  via,  et  gloriam 
plcnam  in  pati'ia,  juxla  illud  :  Graliam  cl 
gloriam  dahit  Dominus.  Ideo  princcps  ail 
Apostolorum  :Non  tardat  Doniinus  piomis- 
sum.Pronior  quippe  est  ad  glorificandiim, 
qnam  punicndum.  El  in  honore  veloci 
processKii  illius  fructificat ,  id  cst,  spiritii- 
alis  processus  ipsius  justi  parit  frucliiin 
mcritorum,  et  plenitudincm  adipiscilur 
piicmiorum  in  sublimalionc  qua  vclocilcr 
cxallalur  dc  isto  c.xsilio  ad  consorlium 
Beatorum.  Vel.processus  quo  Deus  festinat 
ad  jiisti  rcmiincralioncm  in  pra-fato  fclici 
lionorc,  fniclum  largilur  cetcrna'  salulis. 
2.'j  Ne  dicas  :  Quid  est  mihi  opus  ^  id  est, 

non  jaclcs  lc  non  indigcre  alieno  snbsi- 
dio,  sicul  quidain  superbi,  qui  in  sua  po- 
tentia  divitiisque  confidunt ;  et  quce  erunl 
mihi  cx  hoc  bona  ?  id  cst,  quid  conscquar 
boni  ex  lempore  isto,  ulpolc  posl  vilam 
prffiscntem  \  quasi  non  sit  vila  alia  post 
pricsentcm,  ncc  futurum  Dci  judicium,  iil 
qiiidaiii  (iblcncbralissinii  o|)inanlur.  juxla 
illud  Kcclcsiastffi  :  Unus  cst  intcrilus  lio- 
minis  et  jumcntorum.  Yel,  Qutr  crunl  iiiilii 
cx  lioc  bona,  id  cst,  qiiai  bona  adipiscar, 
2(1  confidendo  in  aliis?  Ne  dicas  :  Su//iciciis 
sum,  id  est,  satis  abiindo.  ncc  allcrins 
,if)or.  111.  opc  indigeo  ad  saliilciii  :  .iu.xia  iUinl.  I>i- 
cis,  (Jiiia  divcs  sum,  cl  niilliiis  cgco.  AV 
f/uid  c.r  hoc  pcssiiiKihor  ^  id  cst,  pcjor  lion 
fiam  ila  dicendo  ac  scnticndo,  ncc  ob  lioc 
inciirram  sii[)plicia.  ('.(uitra  lioc  ail  1'sal- 
mi>la  :  Siipcr  ('iiiii  i  idrbiiiil  cl  diccnl  :  !!('■ 
(■('  iloiiKi  (pii  iiun  |i(iNiill  llciiiii  adjillorcm 
siinm,  scd  spcra\il  iii  iiiiill  iliidiiic  <li\i 
tiaruni  snariim. 


Eccle.  111 
19. 


17. 


/•..    M.K.r 


A  /«  dic  bonoriini,  id  csl  tcmporc  prospe- 
1'ilatuin  spiritualium  scu  lcmporalium,  nc 
iinmemor  sis  malorum  culpa?  el  poena? 
pr.Tlerilarnm  ac  fnlnrarum.  nc  ex  prospe- 
rilatiliiis  cxlollaris  ;  scd  vana  repriinas 
gaudia,  atque  lc  ipsuni  in  hiimilitatc  cl  ti- 
more  Dei  conservcs.  ex  recordalionc  ad- 
vcrsilalum  el  culpariim  in  qiias  uliquaiulo 
incidisti,  et  adhuc  inciderc  poles,  imo  et 
in  condcmnalionem  pcrpetuam  :  ideo  sem- 
pcr  sis  pavidus,  ncc  in  dic  honoris  liii  cx- 
tollaris,  scd  novissima  lua  assiduc  penses. 

B  El  iii  die  malorum,  id  esl  tribulationuin, 
tcnlationum,  scu  lapsuum  in  peccata,  ne 
immcmor  sis  bonorum,  id  est  prospcrila- 
tum  el  consolalionum  internarum,  miscia- 
tionumque  Dci  ac  felicitatis  futuise,  ne  in 
(livcrsis  impalicns  aul  pusilhinimis  fias ; 
scd  cogitcs  quod  sicut  Deus  aliquando  ti- 
bi  concessil  alacritalem  et  jucunditalem 
in  aclibiis  bonis.  adjiiloriiim  in  tcnlalio- 
iiibiis,  libcrationcm  a  pcrscciilionibns  ct 
afflictionibus  tuis.  ac  veniam  de  pcccatis, 
ila  adhiic  pic  acliirus  csl.Sicqiic  senipcr 

C  via  legia  inccdas,  ncc  viilliis  liii  in  divcr- 
sa  mutcntur,  sed  stabili  traniiuillitate  lae- 
tcris,  dicens  cum  saiiclo  .lob :  Si  bona  sus- 
ccpimiis  dc  iiianii  Domini.  mala  quare 
non  suslineamus  ?  Hinc  ad  llcbra^os  horla- 
tiir  Aposlolns  :  Uememoramini  prislinos 
dics,  ctc.  Qtioniiim  facilc  cst  coram  Dco 
in  die  obitus  retribuerc  unicuii/uc  sccun- 
dum  vias  sufts,'K\  esl.  ipsi  Dco  facillimnin 
csl  ciiilibct  rcddcrc  (|iii(l(piid  promcruil, 
lciiiporc  mortis  cl  parliciilaiis  jiidicii  : 
idco  in  oinni  advcrsilalc  iiaticntia  csl  ha- 

D  bcnda,  ct   vana  Uclilia  rcfrenanda. 

Malilid  hora\  id  cst  affliclio  siipcive- 
niens  una  \\OYVi.oblivioncm  indudt'  totlus 
voluptatis prwferifu'' ,  el  faeil  caiii  vilipcn- 
di  aiil  dc  cjiis  amissionc  dolcrc ;  cl  lanla 
polcsl  cssc  po-iia,  tinod  prorsiis  alisoibcl 
incmoriani  dclcclalionis  priplcrilii',  quan- 
liimlibcl  niagna-  :  idco  csl  vitanda.  (piia 
caiii  c(insc(|iiiliir  piciia  aMcriia,  jiivla  illiid 
iii  Apocalxpsi  dc  Habxlonc  :  \:\\  va',  qiiia 
iiiia  lidia  \ciiil  jiidiciuiii  cjiis.  I'',l  itlcili  liu- 
bcliii  in  .\aliiini  dc  .\iiii\c.  /iV  iu  /inc  ho- 


27 


Prov. 

WMII,   1  i. 

KccU.  VII, 
40. 


yoAii.lO. 


/Jebr.  j,3J- 
34. 
28 


20 

•  faril 

'  luxuri» 
mayitr 


A/iof.  1*111, 

1(1. 

,\nhumi». 


72 


ENARRATIO    IN    CAP.    XI   LIBRI   ECCLESIASTICI. 


ART.    XI 


Eccli.  i\ 
20. 

Eccie.  IX 
12. 


minis,denudatio  operiim  Hliiis.  Tunc  enim  A  sicut  -perdix  inducitur  in  caveam,  id  cst, 

Judex  altissimus  quem  nil  latet,  manife-      qucmadmodum  avis  illa  astuta,  quae  diei- 

slat  peccata  ipsius,  sicut  ait  in  Psalnio  :      tur  peidix,  non  obstante  sua  veisutia,  luit 

i>5.xux,2i.  Arguam  te,et  statuam  contra  iaciem  tuam.      in  rete  sii)i  expansum.  De  qua  ave  lcgitur 

30  Ante  mortein  nonlaudes  hominem  qiicm-      in  Jeremia  :  Perdix  fovit  quae  non  pcpc- J«-.xv.i,ii. 

qiinm.Q.nv  ergo  Aposlolus  in  suis  epislolis  ril.  Ibi  lefert  Hieronymus.  lianc  perdicis 
toties  suos  laudat  discipulos,  et  viri  vir-  esse  naturam,  ul  allerius  perdicis  ova  fu- 
tuosi  laudantur  quotidie,  durante  eorum  retur  ac  foveat ;  quumque  pulli  inde  nati 
vila  prssente  ?  Et  rcspondendum,  quod  cccperint  volitare,  avolant,  et  relinquunl 
duplex  est  laus.  Una  secura  et  absolula  :  non  veram  matrem.  E(  iit  caprea  induci- 
et  ita  laudantur  Beati  feliciterque  defun-  tur  m  Za^weMmei  extensum,quamvis  aculi 
cti,  quia  ullra  non  possunt  peccare,  nec  sit  visus,  et  agilis  ad  sallum  ac  fugam  :  sic 
miscriis  affici.  Alia  est  laus  imperfecta  et  B  ct  cor  superborum,^  qui  desiderio  honoris 
mixta,  hoc  est  in  spe  pia  fundata,  et  quo-  sui  aut  famae.  decipiunl  proximos,  profert 
dammodo  condilionata  seu  timori  admix-  verba  fraudulenla.  spiritualiler  foetida,  al- 
ta  :  quia  neque  dc  proximis  nostris,  ne-  que  ab  invisibili  decipilur  hoste,et  propria 
que  de  nobis  ipsis  ccrti  sumus,  sed  pie  excaecatur  malignitate.  ^i!  s/ct<<^ros/)ccto)- 
probabiliterque  confidimus  quod  stemus  videus  casum  proximi  sui,  id  est,  obser- 
in  caritate,  et  merilorie  conversemur.  Idco  valor  cupiens  videre  proximi  sui  ruinam, 
parce  laudandum  est,  quum  in  laqueorum  supple,  decipilur  ab  invisibili  inimico,  et 
medio  ambulemus,  et  ignoremus  qualiter  propria  excaecatur  malitia,  sic  et  superbus 
vilce  hujus  finiemus  curriculum  :  et  debet      atque  dolosus. 

laus  ista  omni  aduiatione  carere  ;  nec  ex-  Bona  enini  in  mala  convertens,  id  est       33 

pedit  adhuc  pusillos  multum  laudare.  Stu-  sinistre  interpretans,  insidiatur  ei  quem 
deamus  ergo  laudabiles  esse,  non  laudari.  G  se  fingit  amare  :  cui  dum  non  potest  evi- 
Qiioniam  in  filiis  suis,  id  est  in  actibus.  denter  vitiosa  imponere,  bona  cjus  opera 
agnoscitur  vir.  id  est  quilibet  homo,  sicut  i.nlerprelatur  perverse,  et  dicit  ea  facla  es- 
ait  Salvator  :  Ex  fruclibus  eorum  eogno-      se  non  recta  intentione,  quum  tamen  soli 

Deo  de  intentione  judicium  reservetur :  de 
quo  ait  Apostolus,  Umnia  nuda  et  aperta  ffe6r.iv 
siint  oculis  ejus.  Et  in  electis  ponit  macii-  ''■ 
Icnii.  id  est,  virtuosis  imponit  mendaciter 
immiinditiam  culpa?.  clam  detraliendo,  aiit 
publice  accusando,  ne  sibi  prfeferantur,  et 
sub  hac  condilionc,  dummodo  ex  caritale  sie  perdat  commoda  sua:  ob  quam  causam 
a°^at,  el  in  ea  persislal.  Scribse  el  Pharisaei  maxime  Dominum  Je- 

Prceterea,  quia  de  vicinis  et  familiaribus  D  sum  persequebantur. 
ignoramus  an  sinf  veraciter  virtuosi,  pro-  A  scintilla  una  augetur  ignis  :  quia  ex       3i 

31  inde  subdilur  :  Non  omnem  homincm  in-  parva  scinlilla  gignitur  ignis,  qui  paula- 
ducas  in  clomum  tuam  ;  multw  enim  sunt  tim  fit  magnus,  juxta  illud  in  Canonica 
insidice  dolosi  :  ideo  periculosum  est  eos  Jacobi  :Quantus  (id  est  quam  parvus)ignis  ^««6.111,5 
inducere,  de  quorum  fidelitate  et  probita-  quam  magnam  silvam  incendit!  Et  ab  uno 
te  incertus  es,  quia  mullipliciter  possunt  doloso  augetur  sanguis.  id  est  effusio  san- 
esse  libi  nocivi,  considerando  ea  qua"  in  guinis  :  ad  quam  dolosus  alios  incilat  per 
tua  habentur  domo,  et  te  ipsum  ac  tuos.      verba  detractionis  alque  discordise.ct  con- 

32  Sicut  cnim  eruclant  prwcordia  fa^/eutium ,  similia,  per  quse  alios  conlra  se  invicem 
id  est,  sicut  pravum  emittunt  odorem  vi-  provocat.  nomo  cniin  peccator,  qni  est  ha- 
scera  habentium  corruptum  anhelitum  ;  ct      bilualiis  in  viliis,  sanguini.  id  cst  propin- 


Matlh.\\\ 
20. 


scetis  eos.  Habitus  namque  per  actus  suos 
cognoscilur.  Ouum  ergo  de  ipsis  operibus 
simus  ambigui  an  ex  caritate  procedant, 
et  an  homo  in  eis  finaliter  perseverabit, 
non  est  aliquis  jam  incaule  simplicilerque 
laudandus,  sed  potius  secundum  quid,  et 


ENARRATIO    l.\    CAP.    XII    LIBRI   ECCLESIASTICI.    —   ART.    Xll 


73 


qiiis  sou  vilsp  proximoruin,  i/iaidiatiir.Vn- 
Jer.n.  i.  (lc  sciipluni  csl :  Uinnis  rial<'r  sup[)lantans 
supplanlabit. 
X>  Altende  tibi,  id  est,  cuslodi  to.  n  pe.sti- 

fcro,  id  cst  deceplore  et  discordiarnm  se- 
minalore,  fabricnl  eniin  mala,  id  esl,  pra- 
clical  atque  excogilal  qualiler  noceal;  ne 
forlc  inducat  .super  te  snb.mnnationem  in 
perpctui/>/i,  id  esl,  lam  graviler  falial  te. 
ul  perpeluo  derisibilis  et  subsaunabiiis 
fias.  1'nde  legilur  in  Provcrbiis  :  Qui  alto- 
nilis  oculis  cogilat  prava,  mordens  iubia 
siia  pcrficil  inaliim.  Et  itcruni  Saiomon 
loquitur  :  Simiilalor  orc  decipit  amicum 
siiiim  ;  itcmqiic,  Oiii  aiinuit  oculo,  dabit 
dojorcm. 
30  Admitle  ad  le  alienigenam.  Hoc  iioni- 

ce  et  ad  contrariiim  scnsum  inducitur,  iit 
sit  sensiis  :  .Non  admitlas  alicnigcnam  cu- 
jus   qualitalcm    noiidiiin   cxpcrtus  cs,   ad 


Prov.  X  VI 
30. 


;*irf.  xi,9 
Ibid.  1,10 


A  cognoscenibiin  liia  secrcta,  ct  ad  habcn- 
(bim  lccuiii  lamiliai  ilalcm  ;  ct  subvcrtct  tc 
in  lurbine  :  id  est,  si  tam  incaule  admise- 
ris  eum  ad  tua  mysteria,  fallct  lc.  ila  qiiod 
inquictudiiicm  el  contiiil)ationcin  iiiciir- 
res;  el  nbalicnabit  te,  id  est,  alienum  te 
faciet,  a  riis'  proprii!;,  id  esl,  faciet  te  re- 
bus  tuis  privari.  Istud  frequenter  sic  ac- 
cidit ;  nec  lamen  ideo  dicilur  hoc,  quod 
scmpcr  ita  conlingat,  sed  per  modiim  ad- 
visationis,  ut  cauti  simus,  qiiia  abiindans 
caiilcla  cxpcdicns  cst.  Hinc  et  in  Polilicis 

B  1'liilosophus  doccl,  et  Tliomas  in  priina 
sccunda;  allegat,  quod  cxlranei,  qiium  coe- 
pcrinl  h:iliitaic  in  urbc,  non  sunt  cilo  ad 
officia  proinovcndi,  scd  ridelilas  probitas- 
que  eorum  primo  est  cxpcrienda.  Yerum- 
taincn  ad  liabilandum  pic  sunt  admit- 
lciidi,  sicut  pcr  .Moyscn  Dominus  jiissit  : 
Advcnam  non  conlristabis. 


*  alia$  tuis 


Exod.Kxw. 


ARTICULUS   XII 


ELirinATIO    nAriTlLI    DronEC.IMI    :    SI    RENEFECEniS,    SCITO    Cl'I    FECK.RIS. 


D0(",l'7r  liic  quibiis  cl  qiialiter  elecmo- 
syna  sil  piicslanda.  Si  benefcceri.s, 
proximo  miscricorditcr  siicciirrcndo,  ■•<cito 
ciii  fcccris,  id  csl,  advertc  ut  facias  ci  ciii 
fieri  decel,  sciliccl  indigenti,  et  qiioniam 
indigens  cst,  alquc  sinccriler  proptcr  r)c- 
um;  et  crit  gratin  in  bo//is  luis  multa.  id 
est,  graliosam  ct  magnani  a  i)eo  benedi- 
clioncm  ac  mcrcedcm  rccipics, 
2  Jlcncfnc  Juslo.  cl  i//rcnics  rclribulionci/i 

magnam.  Nam  bciictiiccrc  .juslo,  ceteris 
paribiis,  laiidabiliiis  csl,  si  fial  qiioniam 
jiisliis  csl  ct  jlci  aniicus.  Indc  cl  in  ll\an- 
.Vn(/A. «,  gclio  loquiliir  llniiiiniis  :  (Jiii  rccipil  Pro- 
pliclam  iii  iiiiiniiic  Pi  opin^la- (scu  i|iiia  pro- 
jdicla  c^t),  iiicrccdciii  Pinplicla'  accipicl  : 

sic  ct  qiii  rccipil  jiiNlimi  ii iiiiiic  jiisli, 

nicrccilcin    jiisli    accipicl.    \aidc     'lciiiiii 
iiicriloiium  csl,  vcros  l)ci  laiiiiilos  coipo- 


G  ralitcr  Dci  inluilii  suslenlare.  El  si  non  ab 
ipso,  qui  per  morlcm  aiit  alio  modo  a  rc- 
compcnsatione  poterit  impediri,  cerle  a 
Doiiii/io,  qui  non  solum  in  futuro,  sed  et 
in  pra^scnli  opcra  iniscriconliiP  copiosc  re- 
niuncrat. 

Xone.1t  cnim  ci  bene,i/ui axsiduiis  csl  in  'l 
malis,  id  est,  vitiosis  actibus  frequenlcr 
ac  usiliile  intcnliis  csl  :  iiiio  lali  csl  v.ildc 
inalc,  cl  sccundiim  (ilossain.  gravissiinum 
pcccalum  csl  nolle  pa>nilerc,  nec  eh^emo- 
synis  pcccata  rcdimcrc.  scd  pcccalis  pcccii- 

I)  lii  adjiccrc.  Con^iicliido  namipic  csl  molcs 
gravissima.  ni<'iilciii  <li'prim<'ns  iii  profiiii- 
diiiii.  <I<'  <pi<i   in   ProM-ibiis  <li<'liim   csl  : 
P<'cciilor  ipiiiiii  in  profiiuiiiim  v<'ii<'ril,con-  i;vr.\tii, 
lciniiil.  riiilc  i'l   oiiii   vir  sancliis  :  Ncqiic '■ 
abs<irb<'iil  m<'  proluii<liim.  1:1  clcciii<isi/ii,iiit  m. 
iiiin  i/iinli,  iii'c  corp<iral<'m,  ii<'c  spiriliia- 


74 


ENARRATIO    IN   CAP.    XII   LIBRI   ECCLESIASTICI. 


ART.    XII 


/aco6. 11,  lem,  leniporc  opporluno.  Judicium  enim  A  larem    recognitionem    (andcm    pcrveniat, 


Sap.  XI' 


Jer.  XV 


sine  misericordia  fiet  ei,  qui  non  feeerit 
misericordiam.  Quoii/am  et  A//ix.sii/rn.s  od/o 
/iaiief  pcrrritoiv.s  in  morlali  vitio  exsistcn- 
tes,  sccundum  quod  lalcs,  et  secundum 
prffsenlein  jusliliam.  Tamen  aliqui  tales 
sunt  priKdcslinali,  quos  invariabililer  dili- 
git  secundum  prEedestinationcm  seternam, 

,9.  sicut  de  hoc  diclum  est  super  illud  :  Odio 
sunt  Deo  impius  et  impiclas  ejus.  Porro, 
de  induratis  in  viliis  ait  apud  Jeremiam 

1.  Dominus  :  Si  stelerint  Movses  et  Samuci 


non  culpam  diligit,  sed  personam.  Imo, 
secuiHlum  Evangclii  documenla.  inimici  .Vaith.v. 
quanlunilibel  viliosi,  sunl  diligendi,  el  jj'  "'^■" 
reddcndum  cst  bonum  pro  malo.  Redimi 
quoqtie  polesl  propria  ve.xalio  pcr  clcemo- 
synam  impio  dalam  :  quam  vexationem 
(|uis  sustineret  ab  eo,  si  eleemosynam  de- 
ncgarel.  Prohilie  par/es  illi  dare,  ad  sus- 
tcnlandum  eum  in  sua  malitia.  Ideo  sub- 
ditur,  ne  in  ipsis,  id  est  per  panum  tuorum 
mimduca.\ionem,  pofenfior  te  sit.  Nam  du-       7 


coram  ine,  non  esl  anima  mea  ad  populum  B^J^/crt  /nala  invenies  in  omnibus  honis 
istum.  Et  niiserfus  est  pcenitentibus  ex  ve-  ii/necumque  feceris  illi  :  id  esl,  in  bonis 
ra  conlrilione  :  quse  debet  esse  adfequala      quse  feeeris  ei  modo  illicito  jam  prfetaclo, 


peccalo, ut  quo  plura  et  graviora  exsistunt 
pcccata,  eo  sit  contritio  ipsa  intensior  ; 
quffi  etiam  esl  dolor  maximus  in  nalura. 
Da  misericordi  indigenti  :  quoniam  di- 
gnior  est  reeipcre  bencficium  pielatis;  c/ 
ne  su.scipias  peccaiorcm  ad  communionem 
et  societalcm  :  lamen  ad  veniam  cst  su- 
mendus.  ct  in  ncccssitale  succurrendum 
est  ci.  Scd  non  cst  accipiendus  ut  ci  con- 


invcnies  et  te  inordinale  dedisse,  ct  illum 
malo  accepisse,  vel  invenies  cum  ingratum 
soliloquc  pejorem  ;  quoniam  et  Altissimus 
odio  l/abel  peccatores,  et  impiis  reddet  vin- 
dictan/ . 

Non  affnoscelu/'  in  l)0)iis  ai/iic/is :\d  est, 
per  prospera  qua  tibi  contingunt,  non  po- 
leris  scirc  quis  sit  tuus  verus  amicus,  quia 
in  prospcris  cuncli  applaudunt  communi- 


seulialur   in  malo,  et  foveatur  in  vilio  :  G  tcr.  Islud  prsehabitum  est;  et  illud  Prover- 


Job  x> 
20. 


imo  hospilarc  malcricos,  fures.  ac  similes, 
est  unum  dc  uovern  alicnis  peccalis.  Et 
irnpiis  ct  peccntoril)/is  reddet  vindictam, 
c/is/odicns-  eos  in  die  vii/dictrv,  id  csl  Dcus 
qui  reserval  cos,  ut  nisi  poenituerint,  de- 
bilam  suo  lempore  sortiantur  vindictam, 
ad  commcndatiiincm  divina?  juslitise,  ul  in 
eis  reluccat  a?quilas  Crcaloris.  Minc  scri- 
,:w,  ptum  est  apud  Jnb  :  Iii  dicm  pcrdilionis 
scrvatur  maius,  cl  ad  dicm  furoris  ducc- 
tur,  et  dc  lurorc  Omuipotentis  bibcl  ;  et 


biorum,  Frater  in  angustiis  comproitatur,  Prov.-iin, 
ad  hujus  dcclarationem  est  allcgatum.  De  ''• 
hoc  in  libro  de  Amicitia  diffusius  loqui- 
lur  TuIIius.  Et  Sencca  ail :  Hoc  boni  habet 
adversitas,  quod  vcros  piobat  amicos.  Et 
non  abscondeiur  in  ///alis  inimicus  :  id 
cst,  inimicus  alicujus  odium  suum  osten- 
dit,  dum  ei  qucm  odit,  advcrsa  contin- 
gunt,  quia  tunc  gratulatur.  Aliqui  tamen 
siint  ila  versuli,  quod  in  tali  casu  simu- 
lant  se  dolere,  et  tristitiam  praeferunl  vul- 


liom.  IX 


-22.  ad  Romanos  :  Volens  Deus  ostendere  iram  D  tu,  quum  gaudeant  corde.  In  borris,  id  est       9 


et  notam  facere  potentiam  suam,  susti- 
nuit  in  multa  patienlia  vasa  irs  apla  in 
inlerilum,  etc. 

Dii  l)ono,  id  cst  viiluoso,  quod  rationa- 
Ijiliter  pctil,  cl  quod  ci  debetur,  et  r/on 
rccepcris  pcccato/-ei//  :  juxta  expositionem 
nunc  introdiiclam.  Benefac  huinili.el  non 
dcderis  impio,  quia  impius  est,  vel  ad  fo- 
vendum  impielalcm  ipsius. Qui  aulem  sub- 
vcnit  impio,  et  eum  sustcntat,  quoniam 
pauper  est,  et  ut  vivendo  diulius  ad  salu- 


prosperis  oiri,  inimici  illiiis  in  tristitia, 
id  esf,  hostes  ejus  agnili  sunt  per  hoc, 
quod  de  ipsius  prosperilate  sunt  conlrisla- 
\'\:ct  in  /luditia  il/ius,  id  est  in  advcrsitate, 
seu  ruina  in  culpam,  a/nicus  e]ns  agnitus 
esl  :  quia  dolendo  de  illius  adversilate,  os- 
tendet  se  cjus  auiicum.  Caritas  namque  \Cor. 
non  gaudet  super  iniquitalc,  sed  virluli  ct  ''■ 
salubri  prospcritali  cougaiidet.  Porro,  de 
malo  culp»  proximi  gloriari.  csl  directe 
conlrarium  caritali  Dci  el  proximi.  Inter- 


ENARRATIO    LN    CAP.    XII    LIBRl   ECCLESIASTICI.    —    ART.    XII 


yo 


diim  vfTO  ad  caritatem  csl  pcrlinens  de 
lcinpoiali  a(l\('rsilal('  aniici  gandcre,  in 
quantnm  pcr  eam  pnigatnr  a  culpis  pra>- 
lerilis,  el  a  futuris  aiislrahilur. 

10  yon  credas  inimico  tuo  in  wternum,  id 
esl,  nnnqnain  ercdas  ei  cuin  certiludine, 
et  sinc  forinidine  dc  opposito,  qiiod  sil  ve- 
rus  el  familiaris  aniicns  Inns,  qui  fuil  ini- 
micus  luns,  quia  raro  conlingit  hoc.  Unde 
ct  Seneca  loqnitur  :Nunquain  fideicm  cre- 
das  libi,  qucm  ex  inimico  amicuin  habu- 
eris  :  captns  cnini  pro|)ria  iitililale,  non 
amica  voiunlatc,  rcvcililnr.  Sicitt  enim 
(vramentutii,  wriKji nnt  ncqailia  illius  :  id 
est.siciil  inslninicnlum  facluin  de  wre  ru- 
bigincm  coiitraliil,  sic  ille  invitliain  conlra 
le  concipil,  cl  rancoris  apruginein  contra- 

11  hil.  Et  si  liumiliatus  i'ad(it  curcns,  id  cst, 
si  indinct  se  libi,  quasi  ex  huinililalc  te 

•aiiasn,/-  venerando,  abjice'  animum  tuum,  ila  ut 

■''"  non  lcneas  pro  cerlo  quod  sinccre  id  faciat, 

el  custodi  tc  ali  illti  pcr  modcralani  caule- 

12  lain.  XoH  statuas  illum  pencs  te,  nec  sedeal 
ad  de.rtcram  tiiam,  id  esl,  ad  familiarila- 
tcm  non  susci[)ias  eum,  nc  convcrsus,  stct 
in  loco  tuo,  id  est,  ad  pristinam  inimici- 
liam  rcdicns,  pr;coccupet  locum  tuuin,  te 
cxpciicndo,  iic  furtc  convcrsus  in  locum 
tuuiii,  iiiijuirdt  cathedram  tuam,  id  esl, 
luo  honorc  lc  privel  :  familiaris  elcnim 
inimiciis  aplissimus  csl  ad  noccndiim,  duin 
aller  ab  eo  non  cavel  se;  el  in  novissimo 
cof/iiosciis  vcrba  mca,  id  esl,  landem  per 
experienliam  luw  dcjcctionis  scias  vera 
esse  quffi  dico,  ct  in  sermonibus  meis  sli- 
mulcris,  id  est,  compnngaris  el  doleas  de 
hoc,  quod  vcrbis  mcis  non  acfiuievisli. 

Veriimtaincn  non  dcbemus  de  iiiteriori- 
bus  lemcrc  jiidicarc  :  ideo  si  inimicus  vi- 
lam  suam  manifesle  emendel,  el  signa 
amicilia'  ci  oslcndal,  qneni  odcral  anlc, 
non  lichcl  i^lc  cui  .iiiiicilia^  signa  ostcndil, 
pro  ccrlo  lciicic  (|iiii(l  ex  simulalione  cl 
animo  niiccndi  id  lacial,  scd  dc  mcliiiri 
pic  confidcrc  :  sic  laincii.  iil  caiiliis  sjl,  cl 
fainiliarilalem  incaiitain  (li\ilcl. 
ri  (juis   mcdcbitur  iiiciiiittitnri  ii   .•.( ■/•//( ■/(/<■ 

pcrcussof  lali  enim  incanlalori,  paiici  anl 


A  niilli  condolenl  aut  succurrunt.  quia  per- 
sdiialilcr  cvoca\il  .scrpcnlcin.cl  scivit  qua- 
liler  pra^caveret  sui  percussionem  ab  illo; 
ct  omnibus  ijiii  appropiant  bestiisi'  id  esl, 
his  qui  sponlc  accedunl  ad  beslias  feroces, 
aul  vcncnalas,  el  la-dunlur  ab  eis,  pauci 
anl  nulli  compalinnliir,  quia  lam  slulle 
c.\posuei'iint  sc  lanto  periculo.  Sic  el  ei 
(lui  his  verbis  meis  non  crcdil,  cl  ab  ini- 
mico  la'dilur,  non  videtur  sic  condolen- 
duin  iit  aliis.  Et  i/ui  comitatur,\A  est,  per- 
gil  et  socialiter  se  commiscel,  cum  viro 

B  inic/uo,  cujus  socielas  est  vilanda,  et  obvo- 
lutus  est  in  peccalis  ejus^  id  esl,  commu- 
nicavit  seciim  in  viliis,  jiixla  illiid  Psal- 
inisUe,  Cuin  [^crvcrso  [)erverleris  ;  quasi /'j.wii.i?. 
dical  :  Kliam  lali  (jiiis  medcri  curabil  ? 
('ini  liiira  tccuiii  jjcrmancbil,  amicitiam  1-1 
simulando  leinpore  luse  prosperilalis,  el 
quamdiu  ex  le  consequitnr  commoda;s(' 
autem  declinavcris  a  via  viilntuni  pec- 
cando,  vel  a  prospcritalc  dcricicndo,  non 
supportabii ,  i(l  csl.  lilii  ikhi  condolcbil, 
neqne  succiirrcl. 

C  ///  labiis  suis  indulcat,  id  est,  blandien-  lii 
do  dulcia  loquitur,  im/wicms  occultus,ami- 
cuin  se  fingcns;*^  in  cordc  suo  insidia- 
tur,  id  esl,  cxcogital  qualilcr  libi  queal 
nocere,  ul  subvertat  te  in  foveam,  id  esl 
in  profundum  dejeclionis,  el  damni  seu 
iiKirlis.  ///  oci/lis  suis  lacrimatur  iuimi-  10 
cus,  id  est,  ncquilcr  lacrimas  fiindil,  fin- 
gens  se  com|)ati  ei  qiicm  odil  clam  ;  <•/ 
si  invenerit  tcmpu.i  sibi  apliim  ad  no- 
cenduin,  non  saliabitiir  sanffuine,  id  esl, 
cnidclilcr    vulncrabit    aul    Irucidabil    il- 

I)  liiiii.  (|ii(in  lalitcr  odil.i'/  incurrcrint  tibi  17 
mala,  id  esl  advcrsa,  invcuics  cuiii  illic 
priorcm  ad  gloriandum  dc  lua  adversila- 
lc,  vcl  ad  augendum  caindem.  si  jiolc- 
ril  ;  ct  ijuasi  adjuvuns,  sulfodicl  /ilaiitus  IS 
tiias,  id  esl,  per  modiiin  adjnvanlis  se 
a[)|)licans  libi.  fiindilus  lc  dc--lriicrc  mo- 
licliir. 

|)c  liM  iiiMciiKxli  |iia\  i»iiiiis  dolis  niul' 
l.i  lcL-iiiiiiii  iii  iibii)  MacliabaH)rum.(,liiibus 
\iilioiliiis  dcccpil  Jinhcos.  cl   hoslcs   pa-    '""■•*'• 

30-3i;    »11, 

rali  craiil  ca|)cri;  Jiidain  ;  cl  lry|)lioii  dolo  iv;  >iii,  ii. 


76 


ENARRATIO   IN    CAP.    Xlll   UBRI   ECCLESIASTICI. 


ART.    XIII 


1  .Vach 

Xll 

41-48; 

Mii 

23. 

Ibiil. 

\VI 

11-1(1. 

Dail.\i 

23 

[IBerj 

111 

27;xx,tl 

10 

yw.xLi,  5- 


occidit  AiUiochum  adolescentem,  et  slre-  A 
nuissimum  Jonalhan  circumvenit  et  in- 
tereniil ;  Plolema^us  qnoque  filius  Abobi, 
prudenlissimum  Simonem  ejusquc  lilios 
interfccit.  De  quibus  etiam  dolis  apud  Da- 
nielem  legilur.  In  quibus  et  Joab  arlife.x 
fuit,  et  viros  se  meliores  sceleratissime 
tulit  de  medio  :  per  quod  posuit  maculam 
in  gloiia  sua.  Insuper  lalis  fuit  el  impius 
iiie  Isinael,  de  quo  Jeremias  nairal,  quod 
ibat  inccdens  et  plorans,  ac  suo  ploralu 
seduxil  octoginla  viros  calamilate  confe- 
ctos,  occiditque  eos. 


Caput  siiiaii  movebit,  te  in  tua  advcrsi- 
lale  deridendo,  et  plaudct  nianu,  de  tno 
lapsu  gaudendo ;  et  nndla  .susurrans,  id 
est,  lalcnler  conlra  te  dicens,  quasi  me- 
rueris  talia  pati,  commutabil  vuUum  su- 
um,  id  esl,  ferociter  te  inspiciet  ;  sicut 
Laban  adspe.xit  Jacob  patriarcham,  pro- 
plcr  quod  di.xit  uxoribus  suis  ;  Yideo  fa- 
ciem  patris  veslri,  quod  non  sit  erga  me 
sicut  heri  et  niidiuslertius.  Itaqiie,  Yuilum 
commutabit,  id  est,  apparalum  et  disposi- 
tionem  snaj  faciei  alterabit,  a  signis  ami- 
ciliaj  ad  inimicitia3.  signa. 


19 


Gen.xwi, 
5. 


ARTICULUS   XIII 


EXPOSITIO    CAPITULI   TERTIIDECIMI    ;    QUI   TETIGERIT    PICEM,    INfJUlNABlTUR    AB   EA. 


Prov.  XIII 
20. 


jfi^j^orf.  XXIll 
32,33;\xxiv, 
12,  IS,  IC; 
Ileut.  VII, 2 
3. 

Jtalic.  1,21 
27-33;  111,  5 
7. 


PRAVA  et  periculosa  consortia  docet 
liic  fugere.  Qiii  tetigerit  piicem,  inqui- 
nabitiir  ab  ea,  qiium  sit  imniunda,  tena- 
citerquc  adhaerens  tangenti ;  et  qiii  com- 
municaverit  superbo,  induet  superbiam, 
conformando  se  suo  consorti,  cujus  verbis 
et  c-xemplis  inficilur.  Ouum  enim  humana 
fragililas  sit  prona  ad  inala.  pra^sertim  ad 
appetentiam  sui  honoris  ac  voluptatis,  pio- 
priorumquc  commodorum.  faciliter  ad  ea 
allicilur;  cl  familiares  iibenler  ad  invicem 
complacent  sibi,  sicque  unus  moribus  se 
conformat  alterius.  Unde  sicut  virtuoso- 
rum  sapieutiumque  consortia  sunt  valde 
saliibria,  sic  siiperborum,  luxuriosorum, 
ciipidorum  et  iracundorum  consorlia  pror- 
sus  nociva  sunt  et  vitanda.  Hinc  sciipliim 
esl  in  Proverbiis  ;  Oui  ciim  sapientibus 
gradilur,  sapicns  erit;  amicus  stultorum, 
id  est  iniquorum,  similis  erit  eis.  Idcirco 
Deus  frequenler  ac  dislricle  prohibuit  fi- 
liis  Israel  consortia  Chanana^orum  ;  qute 
quia  non  vilaverunt,  in  idololatriam  ceci- 
derunt.  Sic  nunc  inniimerabiles  ad  diversa 
peceala  inorlalia  e.x  pravorum  societale  la- 
buntur.  Propler  quod  ait  Psahiiista  ;  Cum 


B  electo  electus  eris,  et  cum  perverso  perver-  Ps.xvn,27. 
teris.  Unde  ct  Salomon  dixit ;  Non  sis  ami-  /vor.xxn, 
cus   homini  iracundo,   ne  discas  semitas  "*'^^' 
ejus,  et  sumas  scandalum  aniniEe.  tuse. 

Pondus  super  se  toUit,  id  esl,  se  ipsum  2 
gravat,  vel  ad  difficilia  se  adstringit,  qui 
Jionesiiori  se  communicat  per  societatem, 
id  esl,  polentiori  et  honorabiliori  se  so- 
ciat  :  quia  habet  illi  deferre,  ipsumque 
sequi  in  sumplibus  et  expensis;  et  si  inler 
eos  lis  orialur,  non  polest  illi  resistere. 
Yerumtamen  bonum  est  se  virtuosiori  con- 

C  jungere.  Et  ditiori  te  ne  socius  fueris,  ne 
ex  societate  expendas  atque  dilapides  bo- 
na  tua  cum  illo.  Qiiidam  autem  ex  super- 
bia  semper  conjungunt  se  eminentioribus  ; 
piopler  quod  ssepe  gravamina  incidunt. 
Quid  communicabit  cacabus  factus  ex  a^re  3 
aut  ferro,  ad  oUam  lerream?  quasi  dicat  ; 
Eorum  conjunctio  non  est  apta.  Quando 
enini  .se  coJliserint ,confrinyetur  hujusmo- 
di  olia,  qua>  cito  frangibilis  est.  Ouasi  di- 
cal  ;  Sic  non  est  communio  apta  inler  for- 
tes    et  debiles,  hoc  esl   inler  potentes  et 

D  declives,  inler  locupletes  ac  pauperes.  So- 
ciclas  ilaque  aplius  contrahitur  inter  per- 


ENARRATIO   D.'   CAP.    XIII    LIBRI    ECCLESIASTICI.    —   ART.    XIII 


sonas  no»  niultuni  dissimilcs  in  paronlc-  A 
la,  opulenlia,  gradu,  stalu  ac  ordinc.  Juxla 
liMuc  sensuni   in  Jeremia  scriplimi    csl    : 
yer.  xxni,  Ijuid    palcis   ad   trilicum  ?  Ad  Corinlhios 

'licor.  VI,  quoque  :  Quae  socielas  luci  ad  lcnebras? 

•*.  "5.       Aiil  qmc  convcnlio  Christi  ad  Bclial  ?  Aiil 
qii»  pars  lidcii  cum  iniideli  ? 
•i  Dives  injuste  egil,  irrogando  injuriam 

socio  paiipcriori,  et  fremebil ,  id  csl,  dcnli- 
Iiiis  stridcbit  in  cum,  comminando  cidcm. 
Sicque  fremere  est  hic  secundte  conjuga- 
lionis,  quum  comniunilcr  sil  tcilia;.  Pau- 
per  aulem  Iwsns  a  ditiore,  lacebit,  non  B 
5  valens  aut  non  audens  resistere  illi.  Si  lar- 
gitus  fueris  aliquid  notabilc  diviti,  assu- 
mct  lc  secum.  lanquam  socium  cl  amicum, 
non  propter  te,  sed  proptcr  munusculum 
liium,  scii  commodum  stium  :  quod  pcrti- 
ncl  ad  amorcrn  concupiscentiie.  non  ami- 

Prov.xn.i.  citise.  Undc  in  Proverbiis  diclum  esl:Mul- 
ti  sunt  ainici  dona  tribuenlis.  El  si  non 
habueris  aIiquid,quod  ci  doncs  aut  secum 
consnmas,  derelinquet  te.-quia  non  ([iiaMit 
le,  sed  tua. 
G  Si  habes  terrenam  substantiam,  convi-  C 

vet  lccum,  parlicipando  tccum  in  cibis  ct 
potibus,  et  evacuabil  le  bonis  scu  opibus 
luis,  ad  quarum  consumplionem  le  trahet; 
ct   ipse  non  dolebil  super  lc,  id  est,  tuae 

7  pauperlati  non  condolebit.  Si  nccessarius 
illi  fucris  in  aliquo  opere  seu  obsequio, 
supplantabit  le,  id  est,  suaj  servituti  tc 
subdcl,  tV  subridcns,  spem  dabil ,  id  cst, 
dicet  se  bencfacturuiii  rctribuliirumiiiic  ti- 
bi  pra?mium  digniim,  narrans  tibi  bona, 
i<l  cst,  pulclira  prolcrcns  vcrba;  cl  direl  : 
(Juid  opus  esl  tibi  ?  id   csl.   (jiia   ii'    iiidi-  1) 

8  fics?  qiiasi  paratus  libi  cani  coiircrrc.  7iV 
ciinfunilel  lc  in  eibis  suis,a.(\  c.xpcnsas  ma- 
gnas  tc  induccndo,  donec  le  exinaniat,  id 
est,  vacmiin  el  inancm  relinqiiat.  Ins  ct 
lcr,  id  csl  rrciiiiciitcr,  (Iiioiimiuc  Dppnrlii- 
nilas  ci  occurrerit ;  vel,  His  cl  tcr,  id  est 
(iuin(]uc  modis,  viddiccl  in  cibariis  cl  po- 
libiis  niiiiiuiii  laulis  cl  prcliosis,  ilcm  sii- 
pcrfluis,  el  anlc  lempiis  convcniiiis  siim- 
plis,  ot  in  conviviis  niiniiim  diiilurnis  ;  c/ 
in  novissinw,  sciliccl  qiium  omnia  liia  c\- 


pendcris  secum,  dcridcbil  le,  lanquam  in- 
sipicnlcm.  eo  qiiod  pra?sumpscris  lc  ci 
associarc.  ct  qiiia  pra-valiiil  libi.  Postca 
videns  luam  inopiam,  dcrelinqucl  te:(\\x\a. 
non  habes  quod  sccum  consumas ;  e/ c«- 
jiul  suum  morebil  ad  lc,  in  signum  irri- 
sionis,  quia  non  habet  visccia  piclalis. 

[fumiliare  Deo,  id  est,  le  ipsum  Dco  g 
s[)ontc  hiimilia  :  siriit  [)riiicc[)s  .Viioslolo- 
nim  lioilaliir,  IliiiiiiLiamini  siib  polcnti  i/'t(r.v,6. 
inaiiii  Ilci ;  et  exspecla  manus  ejus,  id  est 
piclalis  ac  polcslalis  cjiis  pias  subvenlio- 
ncs  :  siciil  ail  vir  sanclus,  K.\speclans  c.x- />j.xk«i«,». 
speclavi  Dominum.  Altende,  ne  seductus  \Q 
propria  rationc.  diabolica  suggcslionc.  aut 
Iiiimana  lallacia,  \('I  luprclica  pravitalc, /« 
stultitia  humilieris,  id  esl,  propter  tuam 
scduclionem  dejiciaris,  et  merilo  vilipcn- 
daris.  Xoli  cssc  iiMmilis,\A  esl  nimis  dc-  n 
jecti  animi,  aut  pusillanimis  corde,  in 
sapienlia  tua,  ita  ut  cam  tam  modicam 
arbilrcris,  quod  non  audcas  pcccaulcm 
corripcrc,  ignoranlcm  inslruerc,  ae  disci- 
plina>  jura,  auctorilatcmquc  cxercerc.  si 
ali(iuibiis  prtpsides.  lllcnim,  lcslc  llicrony- 
mo,  .Niliil  lam  pcriciilosum  cst  in  pra>si- 
dcnte, ul  falsa  humilitas,  qua  a  subdilorum 
correptione  el  corrcclionc  relrahitiir.  Xc 
humilialus  tali  vana  cl  lallaci  hiimiliali- 
one,  id  est  ne  ila  per  eriorcm  dcjcclus,  in 
slultitiam  seducaris,  id  est,  insipiens  fias, 
piilans  id  csse  liciliim  alqiic  laiidabilc, 
([111111  csl  rcvcra  viliipcrabilc.  I]|  Iioc  nuido 
iiiiilii  cnoiicc  abslinent  a  IValcrna  corrc- 
plione. 

Advocalus.  iil  cst  iinilaliis,  a  potcntiore  12 
^il  incnsam.  ad  consiliiim.  vcl  ad  consi- 
(lciidiim,  disccdc,  id  csl,  in  [iriiiiis  mmlc- 
stc  rciiitcrc,  tcquc  cxcusa  qiiasi  indigniis. 
E.r  hoc  enim  magis  te  advocabit  :  quia 
vidcns  luain  hiimililalem,  discrclioncm.  cl 
rcvcrcnliam  (|iiam  ci  impcndis.  [iliis  alTi- 
cicliir  ad  le.  Nc  improbus  sis,  id  csl  iin-  1.1 
|iiirlunus,  et  majoribiis  inlioncslc  tc  ingc- 
rcns,  nc  impinijaris,  id  esl,  nc  liir|iiicr 
rcpcllaris  laiii|iiam  indigiiiis ;  c/  nc  longe 
sis  iib  co,  id  csl,  noii  niiiiis  a  polcnlion*  lo 
abstrahas,  nc  cas  in  ohlivioncm,  id  csl,  no 


76 


ENARRATIO    IN    CAP.    Xlll   LIBRI   ECCLESIASTICI.    —   .ART.    Xlll 


I  .Vach 

Xll 

41-48; 

VHI 

23. 

Ihu/. 

\V1 

11-10. 

Dan.xi 

-23 

iiJlerj 

111 

27;.xx,9 

10 

Je7'.%u,  5- 


occidit  Antiochum  adolescentem,  et  stre-  A 
nuissimum  Jonathan  circumvenit  et  in- 
tereniil :  Ptolenia^us  quoque  filius  Abobi, 
prudentissimum  Simonem  ejusque  fiiios 
interfecit.  De  quibus  etiam  dolis  apud  Da- 
nielem  legilur.  In  quibus  et  Joab  arlife.x 
fuit,  et  viros  se  meliores  sceleratissime 
tulit  de  medio  :  per  quod  posuit  maculam 
in  gloria  sua.  Insuper  talis  fuit  et  inipius 
ilie  Ismael,  de  quo  Jereinias  narral,  quod 
ibat  incedens  et  plorans,  ac  suo  ploralu 
seduxil  octoginla  viros  calamilate  confe- 
ctos,  occiditquc  eos. 


C(vput  suiiiH  uwvebit,  te  in  tua  adversi-       19 
tale  deridendo,  et  plaudct  innuu,  de  tuo 
lapsu  gaudendo ;  el  midla  ausurraus,  id 
est,  lalenler  conlra  te  diccns,  quasi  me- 
rueris   talia  pati,  commutabit  vultum  su- 
uin,  id  est,   ferociter  te  inspiciet  :  sicut 
Laban    adspcxit  Jacol)  patriarcham,    pro- 
pler  quod  dixit  uxoribus  suis  :  Video  fa-  cen.wxi, 
ciem  palris  veslri,  qiiod  non  sil  erga  me    "■ 
sicut  heri  ct  nudiuslertius.  Itaqiie,  Yuiluin 
commutabit,  id  est,  apparatum  et  disposi- 
tionem  suffi  faciei  alterabit,  a  signis  ami- 
ciliffi  ad  inimicitiffi.  signa. 


ARTICULUS  XIII 


E.XPOSITIO    OAPITULI   TERTIIDECIMI    :    QHI   TETIGEUIT    PICE.M,    INQUINABITUR    AB   EA. 


Prov.  .\iii 
20. 


jFxorf.xxni 
32,33;\xxiv, 
12,  13,  10: 
lleut.  VII,  2 
3. 

/HrfjC.  1,21 

27-33;  111,  5 
7. 


PRAYA  et  periculosa  consorfia  docet 
liic  fugere.  (Ju/  tetigerit  picem,  incjui- 
nabitur  ab  ea,  qiiiim  sit  immunda,  tena- 
citerque  adhaerens  tangenti ;  et  cjui  com- 
municaverit  superbo,  incluet  superbiam, 
conformando  se  suo  consorli,  cujus  verbis 
et  exemplis  inficilur.  Quum  enim  humana 
fragililas  sit  prona  ad  mala.  pra'sertim  ad 
appetentiam  sui  honoris  ac  voluptatis,  pro- 
priorumque  commodorum.  faciliter  ad  ea 
allicilur;cl  familiarcs  libenler  ad  invicem 
complacent  sibi,  sicque  unus  moribus  se 
conformat  alterius.  Unde  sicut  virtuoso- 
riim  sapieutiumque  consortia  sunt  valde 
saliibria,  sic  siiperborum,  luxuriosorum, 
ciipidoruin  et  iracundorum  consortia  pror- 
sus  nociva  sunt  et  vitanda.  Hinc  scripliim 
est  in  Proverbiis  :  Oui  cum  sapientibus 
gradilur,  sapiens  erit;  amicus  stullorum, 
id  est  iniquorum,  similis  erit  eis.  Idcirco 
Deus  frequeutcr  ac  dislricle  prohibuit  fi- 
liis  Israel  consortia  Chanauffiorum  :  qu;e 
quia  non  vitavcrunt,  in  idololatriam  ccci- 
derunl.Sic  nunc  inniimerabiles  ad  diversa 
peccala  morlalia  ex  pravorum  societale  la- 
buntur.  Propler  quod  ait  Psalmista  :  Cum 


B  electo  electus  eris,  et  cum  perverso  perver-  P5.xvii,27. 
teris.  Unde  et  Salomon  dixit  :  Non  sis  ami-  prov.xwt, 
cus   homini  iracundo,  ne  discas  semitas  '*'  ''■ 
ejus,  et  sumas  scandalum  aniniEe  tua. 

Pondus  super  se  tollit,  id  est,  se  ipsum  2 
gravat,  vel  ad  difficilia  se  adstringit,  (jui 
Jtoiiestiori  se  coininuiticat  per  societatem, 
id  est,  potenliori  et  honorabiliori  se  so- 
ciat  :  qiiia  habet  illi  deferre,  ipsumque 
sequi  in  sumplibus  el  expensis;  et  si  inter 
eos  lis  oriatur.  non  potest  illi  resistere. 
Yerumtamen  bonum  est  se  virtuosiori  con- 

C  jungere.  Et  ditiori  te  ne  socius  fueris,  ne 
ex  societate  expendas  atque  dilapides  bo- 
ua  tua  cum  illo.  Qiiidam  auteni  ex  super- 
bia  seinper  conjungunt  se  eminenlioribus : 
propter  quod  saepe  gravamina  incidunt. 
Quid  communicabit  cacabus  factus  ex  sere  3 
aut  ferro,  ad  ollam  terream?  quasi  dicat  ; 
Eorum  conjunctio  non  est  apta.  Quando 
eitim  .se  coUiseriiit,confriitgetur  hujusmo- 
di  olla,  quai  cito  frangibilis  est.  Quasi  di- 
cat  :  Sic  non  est  communio  apfa  inler  for- 
les   et  debiles,  hoc  est  inter  polentes  et 

D  declives,  inter  locupleles  ac  pauperes.  So- 
cietas  ilaque  aplius  contrahitur  inter  per- 


ENARRATIO    IN   CAP.    XIII    I.TBRI    ECCLESIASTICI.    —   ART.    XIII 


sonas  noii  nuillum  dissimilcs  in  parcnlo- 

ia.  opiiicnlia,  gradu.  stalu  ac  ordinc.  Juxla 

luinc  sensiim   in  Jcicinia  scripUiin    csl    : 

/er. xjiii,  (Juid    palcis   ad   Iriticum  ?  Ad  Coiinlliios 

^icor.vi,  fjuoque  :  Quae  socielas  luci  ad  lcncbras? 

'*• '5-       .\iil  qiiic  convcntio  Clirisli  ad  Bclial  ?  .Viit 
qiioe  pars  lidcli  cum  inlidcli  l 
4  Dives  injuste  egit,  irrogando  injiiriam 

soeio  paiiperiori,  et  fremebit,  id  csl.  di^nli- 
l)us  stridcbil  in  eum,  comminando  eidcni. 
Sicque  fremerc  est  hic  sccundje  conjuga- 
lionis,  qnum  communitcr  sit  tcrli».  Pau- 
per  autem  l(i'siis  a  diliore,  tacebit,  non 
0  valens  aut  non  audens  resistere  illi.  Si  lar- 
gitus  fueris  aliquid  nolabilc  diviti,  assu- 
met  te  secum,  lanquam  sociuin  cl  amicum, 
non  propter  te,  sed  proplcr  miinusculum 
liium,  seu  commodum  siium  :  quod  pcrli- 
nct  ad  amorcm  concupiscenli».  non  aini- 

/voii.xn.c.  ciliiB.  Unde  in  Provcrbiis  diclum  est :  Mul- 
ti  sunt  ainici  dona  tribuenlis.  Et  si  nou 
habueris  aliquid,quod  ci  doncs  aul  secum 
cons\ima.s,  derelinquet  te.-quia  non  quaerit 
te,  sed  lua. 
G  Si  habes  terrenam  substantiam,  convi- 

vet  tecum,  parlicipando  lccum  in  cibis  cl 
polibus,  et  evacuabil  te  bonis  scu  opibus 
luis,  ad  quarum  consumplionein  te  trahet; 
ct  ijisc  non  dolcbil  sujier  te,  id  est,  tuae 

7  pauperlati  non  condolebit.  Si  necessarius 
illi  fueris  in  aliquo  opere  seii  obsequio, 
supplantabit  te,  id  est,  suae  servituti  te 
subdet,  <?^  subridens,  spem  dabil ,  id  csl, 
dicel  se  bencfacturum  relributiirumquc  li- 
bi  prtpmium  dignum,  narrans  tibi  buna, 
id  csl,  puiclira  prolcicns  vcrba;  et  dicet  : 
(juid  opus  est  tibi?  id  est.   (]iia  rc   iiidi- 

8  gcs?  qiiasi  paralus  tibi  cam  conreire.  El 
cuiifundcl  lcin  cibis  suis,'d(l  cxpcnsas  ma- 
gnas  lc  induccndo,  donec  te  exinanial,  id 
cst,  vaciiiim  el  inancm  rclinqiial,  liis  ct 
ler,  id  csl  frcqiicnlcr,  qiioiisqiic  npporlii- 
nilas  ei  occurrerit;  vcl,  Uis  et  ter,  id  cst 
qiiinqiic  modis,  vidclicct  in  cibariis  cl  |)0- 
liliiis  iiiiiiiiiiii  laulis  ct  prcliosis,  ilcm  sii- 
|)cifluis,  el  anlc  lcmpiis  convcniens  siim- 
plis,  ct  in  conviviis  nimiiini  diiiliirnis;  ci 
in  novissiuw,  sciliccl  qiiuiii  omnia  Itia  cx- 


A  pcnderis  sccum,  dcridebit  tc,  lanqiiam  in- 
sipientem.  eo  quod  prjpsnmpscris  le  ei 
associarc.  ct  qiiia  pra>valuit  tibi.  Postca 
videns  tuani  inopiam.  derelinijucl  le.-quiA 
non  habes  quod  sccum  consunias ;  et  ca- 
/lut  suum  morebil  ad  te,  in  signuin  irri- 
sionis,  quia  non  habct  visccra  pictalis. 

ffumiliare  Deo,  id  est,   te  ipsum   Dco       9 
spoiile  hiimilia  :  sicut   priiiccps  .\poslolo- 
nim    liorlaliir,   lliimiLiainini    siib    polenti  \Peir.x,6. 
manii  IJei;  et  exspecta  manus  ejus,  id  est 
piclalis  ac  polcslalis  cjiis  pias  subvenlio- 

B  ncs  :  siciit  ail  vir  sanclus,  Kxspeclans  c.x-  Ps.\\\n,i. 
spectavi  Dominum.  Attende,  ne  seductus      40 
propria  ralionc.  diabolica  siiggcslionc.  aut 
luimana  lallacia,  vcl  lia?rclica  pravilale,  in 
slultitia  kumilieris,  id  est,  proplcr  tuam 
seductionem  dejiciaris,  et  merito  vilipen- 
Aa.v\?,.  Noli  esse  humilis,\A  esl   nimis  di'-       t( 
jecti   animi,   aut  pusillanimis  corde,    in 
sapientia  tua,  ita  ut  eam  tam   modicam 
arbilrcris,   quod   non   audcas   pcccaiilcin 
corriperc,  ignoranlcm  instruere,  ac  disci- 
plin»  jura,  auctorilatcmquc  excrcerc.  si 

C  aliqiiibiis  piipsides.  Klcnim.  Icslc  Hicroiiy- 
mo,  .Niliil  tam  pcriciilosiim  est  in  piicsi- 
dcnle,ut  falsa  humililas, qua  a  subdilorum 
correptione  et  correclione  relrahitiir.  Xe 
humiliatus  tali  vana  cl  fallaci  hiimiliali- 
one,  id  est  ne  ita  pcr  errorcm  dcjeclus,  in 
stuUitiam  seducaris,  id  est,  insipiens  fias, 
piilans  id  csse  licitiim  alijiic  laiidabilc, 
(]iioil  csl  rcvcra  viliiiicrabiic.  Kl  lioc  inodo 
iniilli  crroncc  abslinenl  a  fralcrna  corrc- 
plione. 

Advocalus,  id  esl  invilaliis.  a  potentiorc       12 

n  ;i(l  mcnsam.  ad  consilium,  vcl  ad  consi- 
dcndum,  disccdc,  id  csl,  in  jiriiiiis  modc- 
ste  rcnitcre,  lcquc  cxcusa  qiiasi  indigniis. 
E.r  hoc  enim  magis  tc  advocabit  :  tjuia 
videns  liiam  hiimililalcm,  discrclioncm,  cl 
revcrcnliaiii  (jiiaiii  ci  iiii|>ciiilis,  jiliis  affi- 
cicliir  ad  lc,  AV  improbux  sis,  id  psl  iin-  I.T 
jKirlunus,  el  majoribiis  inhoncslc  tc  iiigc- 
rcns,  ne  impingaris,  id  csl,  iic  liir|)ilcr 
rciicllaris  laii(|iiain  indigiiiis ;  c/  nc  longc 
sis  iib  co,  id  cst,  non  nimis  u  potcnliorc  lo 
abstralias,  ne  eas  in  oblivioucm,  id  csl,  no 


78 


ENARRATIO    IN   CAP.    XIII    LIBRI   ECCLESIASTICI.    —   ART.    XIII 


ipse  fiat  omnino  immemor  tui,  et  sic  si 
indigueris  ejus  patrocinio,  non  curet  de 
te,  iieciue  de  liis  pro  quibus  rogaveris  con- 
silium  et  auxilium  ejus. 

14  Ne  retineas  ex  cequo  loqui  cuni  illo,  id 
est,  non  sis  audax  aut  tenax  vel  prsesum- 
pluosus  ad  loquendum  cum  illo  tanquam 
cum  pari,  sed  cum  reverentia  loquerc  se- 
cum,  ut  condecet  inferiorem  proloqui  cum 
majore.  Nec  credas  muUis  verbis  iUius, 
quibus  libi  blanditur,  vel  magna  promil- 
tit,  amicumve  simulat.  Ex  miilta  enim 
loquela  tentatril  te.  id  est,  ideo  copiose  te 
alloquelur,  ut  experiatur  qualis  sis  ;  etsub- 
ridcns,  id  est,  tibi  quasi  applaudens,  in- 
terrogabit  le  de  absconditis,  id  est  occultis 
operibus  tuis,  an  scilicet  flagitiosum  ali- 

15  quid  in  eum  vel  in  suos  commiseris.  bn- 
niitisanimus  illius,id  esl  cor  ejuscrudele, 
ideo  simulans  amicitiam  familiaritatem- 
que  tecum,  ut  cum  fidueia  reveles  ei  tua 
secreta,  et  conservabit  verba  tua,  quibus 
insinuasti  ei  tua  forefacta  occulta  :  quae 
mcmoriler  retiuebil,  ut  opportuno  tempo- 
re  te  accuset  ac  puniat ;  et  non  parcet  de 
malitia  et  de  vinculis,  id  est,  sine  mise- 
ratione  inferet  tibi  mala  poenee,  vincula, 
incarceralionem,  el  consimilia. 

16  Cave  tibi,  ne  secreta  tua  illi  aperias,  et 
attende  diligenter  auditui  tuo,  id  est  ver- 
bis  qu8P  audis  ab  illo,  ne  ad  ea  respondeas 
aliquid,  quo  postea  possis  gravari ;  </uo- 
niamcum  subversione  tua  ambulas,  id  esl, 
cum  periculo  vitse  luse,  aut  eorum  quse, 
possides  damno,  occuparis,  confers  el  con- 

17  versaris  cum  ilio.  Audiens  vero  verba  i/- 
^a,  quae  interrogat  te  de  tuis  secrelis,  quasi 
in  somnis  vidc  :  id  est.  sic  ea  advertas, 
quasi  non  inteliigas ;  et  quasi  tam  inno- 
cens  ac  inscius  sis  de  reprehensibilibus  et 
calumniabilibus  reljus  et  factis,  de  quibus 
interrogat  te,  ac  si  nescires  quid  verba 
ejus  significent ;  c/  vigl/abis,  id  est,  si  ita 
feceris,  vere  pervigil  mente  eris  et  sagax, 
non  somnians  neque  phantasticus. 

18  Omni  vita  tua,  id  est  in  toto  tempore 
vilEB  tuae,  et  in  omni  actione  tua  ac  con- 
versatione,  dilige  Deum,  non  solum  natu- 


A  rali,  sed  potissime  supernaturali  el  infuso 
amore,  qui  est  impressio  atque  signaculum 
Spiritus  Sancti;  et  invoca  eum  assidue  ac 
ardenler,  in  salute  tua,  id  est  pro  vera 
beatitudine  obtinenda,  nec  aliquid  petens 
saluli  contrarium  :  quod  est  petere  in  no- 
mine  Salvaloris,  qui  ait,  Si  quid  petieritis  Joiinn.\' 
Palrem  in  nomine  meo,  dabit  vobis.  Ila- 
que,  quum  lanla  sit  hominum  fraus,  in- 
stabilitas,  inquietudo,  recte  horlatur  nos 
liic  ad  summum  incommutabile  et  infalli- 
bile  bonum,  fideiissimum  Ucum,  amando 

B  ac  diligendo  confugere.  Et  recte  praemo- 
nuit  de  amando  hoc  bonum,  quoniam  sine 
ejus  amore,  nec  oralio,  nec  proximorum 
dilectio,  ad  quam  paulo  post  horlatur,  est 
meritoria. 

Omnc  animcd  di/igil  siinilc  slbi  \n  spe-  19 
cie  specialissima,  naturali  amore,  quum 
similitudo  sit  incitamentum  el  causa  hu- 
jus  amoris  ;  sic  et  omnls  Jiomo  proximum 
sibi  naturaliter  diligit,  id  esl,  merito  dili- 
gerot,  propter  communionem  naturae.  Qui 
autem  ejusdem  est  legis  et  fidei  ac  reli- 

C  gionis,  abundantius  et  ex  pluribus  causis 
csl  diligendus.  Unde  ait  Ambrosius  :  Nihil 
tam  secundum  naturam,quam  diligere  na- 
turse.  consortem.  Et  tamen  in  miseris  ho- 
minibus,  in  quibus  ratio  tenetur  naturam 
el  ejus  affectiones  dirigere  atque  perfice- 
rc,  maxime  invenitur  conlrarium,  prout 
duodecimo  de  Civitale  Dei  loquitur  .\ugu- 
slinus  :  Nullum  animalium  tam  discordi- 
osum  est  vitio,  lam  sociale  natura,  sicut 
genus  huinanum.  Omnis  caro  ad  simllem  20 
slbi  conjungetur.  Hoc  in  brutis  terrse,  avi- 

D  bus  cwW.  piscibus  maris  conspicinius.  Nam 
et  similia  ex  similibus  communiter  pro- 
creantur,  quamvis  qusdam  ex  putrefacti- 
one,  qutedam  ex  animalibus  diversarum 
specierum  nascantur,  ut  burdo  et  mulus  : 
quorum  tamen  principia  generativa  ad  si- 
milia  sibi  in  specie  subalterna  per  commix- 
tionem  junguutur.  Et  omnis  homo  siniili 
sibl  soclabitur,  id  est,  merito  el  naturali- 
ter  sociaretur.  Nam  et  hi  qui  in  naturali- 
bus,  vel  officiis,  gradu,  stalu,  seu  ordine 
magis  communicant,  majorem  solent  ad 


ENABRATIO    IN    CAP.    XIU    UBRI    ECCLESIASTICI.    —    ART.    XIII 


79 


22 


P».  I.XVU. 

24;  Mallh. 
vn.G;\v,i6: 
Apoc.  xxir, 
15. 


invicein  soeietatom  ac  (lilectionem  habere. 
qiiainvis  qiiandofinc  per  aceiilens  ciinliii- 
gat  opposiluin.  in  quanlnm  unns  aliuin 
impcdit  a  suo  liicro.  honore,  delcctatione 
aut  commodo.  rndc  rijjiili  solent  inter  se 
eorrixari. 

Porro  diversilas  actionum,  aflcclionum 
et   morum,  societatem,  dilectionem,  cnn- 

21  cordiam  impedit.Propterea  suhditur:.S'/f«y 
cDiiiinitincabil  litpiis  cinn  aijno  aUqnnndo, 
id  est,  sicut  conjunctio  lupi  cum  agno 
nimqiiam  convcnit  agno,  sic  peccator  im- 
|)(i'nilens  non  coininunicatyMs/o  in  inori- 
bus,  nec  convenit  justo  illius  associalio, 
nisi  ul  euin  convertat,  vel  ob  aliam  piam 
causam.  Qua>  comim/nica/io  honiiiii  san- 
clo  ad  canem,  id  est  gentilem,  qui  in 
Scripturis  sa>pe  vocalur  canis  ?  Vel,  Ad 
canem,  id  est  iracundum,  rixosum,  cani 
consimilem.  Aul  quw  pars  homini  divili 
ad  /laujjrivin?  iii  est,  non  liabcnt  aliquid 
commtme,  per  qnod  in  eonvcrsatioiic  civi- 
li  eonveniant  ad  convivendum  ex  ajqiio. 
Paupcr  lamen  divili  polcst  ad  servicndiim 
coliabilaic.  cl  ab  eo  subsidium  peterc. 

2.3  Venatio  leonis,   onager  in   deserto,   id 

est,  asinus  silvestris  (siciit  ct  ccrviis)  est 
res  quam  leo  inseqiiilur  in  descrto  ad 
comedendum ;  sic  e(  pascua  divilum  sunt 
pnuperes  :  id  est,  divites  polenles,  avari, 
crudeles,  pauperiim  bona  diripiunl,  et  eo- 
rnm  laboribiis  pasciinl  se.  I)c  quibus  scri- 
pliiin  cst  in  Provcii)iis  :  licncralio  qiuti  pro 
denlibus  gladios  liabcl.  el  commaiidil  mo- 
laribus  suis,nt  comcdal  inopes  dc  lcrra.el 
paiiperes  ex  liomiiiibus.  (JuiJjiis  iii  Isaia 
Dominus  increpaloric  loiiuiliir  :  Oiiare  at- 
lcrilis  [)opiiluni  mcnm.  cl  lacies  paiipcriim 
commolilis.'  (^onlra  qiiod  pra'ci[)iliir  in 
Provcrbiis  :  Non  facias  violentiam  paii])ci  i, 
(jiiia  |)aiipcr  cst  :  iici|iic  ciiiilcias  cucniim 
in  [lorta,  qiiia  iJomiiiiis  judicabit  caiisam 
ejus,  el  configet  eos  qiii  confixernnt  ani- 

ai  mam  cjus.  J^/  sirii/  nliomina/io  cs/  siipcrlio 
liiiinili/ns.  qiiia  liiimiliaic  se  el  siibdi,  vi- 
lisqui^  repnlari  cl  Dliciiiic  abliorrcl,  sic  el 
c.iscrrnlio  ilici/is  pniiprr  :  id  c^l.  inordi- 
natus   ct    supcrfluus    diviliarum    aiiialor. 


Prov.  \\\ 
U. 


h.  III, 


Prov.  XXII 

•  4    «3 


A  pauperlalem  abominaltir.  cl  patiper  cxsi- 
slcie  ilcdignaliir.  .\liqiii  quoquc  lain  im- 
pii  siiiit  et  [)ervcrsi,  nl  d  ipsos  pauperes 
aspernentur. 

Dives  commolus,  id  est  adversitate  ali-  25 
qua  lactus,  seii  inforlunium  jjassus,  con- 
/irmatur,  id  esl,  consilium  et  auxilinm 
suscipit,  alf  amicis  suis.qni  feslinant  eiiin 
ad  pristini  slatiis  [irosperilatem  ac  robiir 
reduccre,  speranles  cx  hoc  propritim  con- 
sequi  commodum.  ct  honorcm  ab  ipso: 
/lumilis  autein,  id  cst  pauper,  r/uiim  ceci- 

B  ilerit  in  difforlunium,  e.rpeUetur  et  a  no- 
tis.  Diviti  decepto  multi  sunt  recuperatores       26 
coopcranlcs  ei  ad  recuperandiim  damniiin 
quod  passus  est;   locutus  cst  superbc,  ct 
justificaverunl  illum  etiam   in    peccalis 
adtilatorcs  iniqiii,  jiixta   illiid  :  (juoniam    />..  i,  3, 
iaiidatur  peccalor  in  desideriis  aniiiue  sua;,  *"■  ""'"'• 
insupcr  cl   iniquiis  benedicitur.   Humilis      27 
autem,  id  esl  patiper  et  modicus,  dcccp/us 
rs/,  id  est  damntim  perpessus,  vel  propria 
ignorantia  aiit  aliorum  circuinvcntionc  in 
crrorcm   ilclapsiis;   insupcr   r/   nri/ni/nr. 

C  lantiuam   igiiaitis  el  simplex,   llinc  apiid 
Sapientem  lcgitur  :  Divitife  addunl  aini-  Pmr.^n, 
cos  plurimos:  a  paiipcre  atilcm  ct  hi  qiios  *• 
habtiit,  se[)aranliir.  ItciiKiiic  ;  .Miilli  cnlunl   ibiJ.6,'. 
personam  potentis;  fratres  autem  hominis 
panperis  oderunt  eum,  insupcr  el  ainici 
procul  rccesseruiit  ab  co.  Locu/us  cs/  scn- 
sate  ipse    pauper  et   humilis,  et  non   esl 
da/us  ei  lociis,  id  est,  audientia  ei  negala 
est,  ex  conleinptu  su;e  [)ersoiiie,   ob  ejiis 
inopiain. 

Dives   locu/us  cst,  et  onincs  tacucritiil .        2S 

D  andiendo  euin  reverenler,  (|iiia  honoralnr 
ob  siias  divilias;  d  verbum  illius  usijuc  nd 
inilirs  jirnliirrii/ .  i(|  est,  vcheincnter  ex- 
liillciil  laiii|iiaiii  omni  sapienlia  [ilcniim, 
til  ci  coiii[)la('i',inl.  1'nitper  locu/ii.s  cst  \n  2!i 
iiicdio  coinnitinilalis,  ct  diciint  :  Qitls  cs/ 
liic^  ([iiasi  dicanl  :  liidigiius  csl  inlcr  iios 
loqiii.  ]''/  si  i)//ciidcri/  in  verbo.  iiul  facto. 
ailt  omissione,  sitbrcr/cn/  illuni.  id  esl, 
re|>robabiiiil  el  acritcr  piinienl,  llinc  in 
Miilcsiaslc  iniltieitiir  :  (,)iioinodo  sa[)icntia  hwi:,^. 
[iaii|H'ris  contciiqila  esl,  el  vcrba  cjns  non  '"" 


80 


ENARRATIO    IN   CAP.    XIV   LIBRI   ECCLESIASTICI. 


ART.    XIV 


sunt  auclita?  Yerumlamen  viri  vere  pru- 

(lentes,  non  ita  conlrmnunt  pauperum  ver- 

ba   perila.   Ideo  Salomon   adrlit  ibidem   : 

Ecde.K,  Yerha.  .sapientium  audiunlur   in  silentio, 

"■  plus  quam  clamor  principis  inter  stultos. 

Et   quamvis    prsedicla   sint   vera,    non 

tamen  sunt  intelligenda  quasi  omnis  pau- 

per   sit  bonus,  et   omnis  dives   iniquus. 

jobwwi.  Imo,  quemadmodum    scriptum  est,    Deus 

^'  potentes   non  abjicit,  quum   et    ipse   sit 

potens;  sic  dici  polest,  Deus  divites  non 

abjicit  ncc   repellil,  quum  et  ipse  sit  di- 

ves.  In  utroque  quoque  Tcstamcnto  multi 

30  divites  justi  fuerunt.  Hinc  subditur  :  /?o- 
na  est  substantia.  id  est  bene  possessa, 
nec  culpae  abusuique  admixta,  cid  non  est 
peccatum  in  conscientia,  id  esl,  de  cujus 
acquisitione,  conservatione  et  usu,  ipse 
dives  non  indiget  conscientia»  habere  re- 
morsum ;  et  nequissima  paupertas  iii  ore 
impii,  id  est,  paupertas  iniqui  in  ver- 
bis  irrefrenali  pravissima  est,  seu  ma- 
ximis  culpis  admixta  :  quia  sic  pauper 
de  sua  paupertate  impaticns,  cst  murmu- 
rans,  alioriimque  bona  cupiens,  furans, 
diripiens. 

31  Cor  liominis  immutat  faciem  illius,sive 
iii  bono,  sive  in  malo  :  id  est,  juxta  variam 
cordis  dispositionem  variatur  dispositio 
faciei,  in  qua  potissimum  apparet  animse 
habitudo  :  quia  si  cor  timet,  moeret,  invi- 
det;  apparet  communiler  pallor,  livor,  et 
contraclio  qutedam  in  facie  :  si  irascitur, 


A  furit,  aut  verecundatnr;  apparet  rubor  in 
vultu  :  si  jucnndatur  et  tranquillimi  est  ac 
lulum;  resullat  uniformis  et  laeta  disposi- 
tio  quijedam  in  facie.  Ideo  ait  Scriptura  : 
Ouomodo  in  aquis  vultus  resplendent  pro- P/-oz'.xxv.i 
spicientium,  sic  corda  hominum  manife-  '"' 
sta  sunt  prudentibus.  El  de  hoc  plenius 
dictum  est  ibi.  Hinc  scriptum  est  :  Eram  WEtdr.n 
quasi  languidus  ante  faciem  regis,  dixit-''^' 
que  mihi  rex  :  Quare  vultus  tuus  trislis 
est,  quum  te  aegrotum  non  videam  ?  Non 
est  hoc  frustra,  sed  malum,  nescio  quod, 

B  in  corde  tuo  cst.  Vestigium  cordis  boni,  32 
id  est  vera  indicia  inlerioris  virtuositatis, 
et  faciem  bonam  inleriorem,  id  est  men- 
tem  virtuosam  :  de  qua  ail  Psalmista,  Tibi  p*.  x\m,8 
dixit  cor  meum,  exquisivit  te  facies  mea; 
cUfficile  invenics,  et  cum  lalwe :  quia  per- 
pauci  sunt  vere  justi  et  virtuosi.  Quamvis 
etiam  verum  sit,  in  facie  exteriori  reluccre 
interioris  bonitatis  indicia,  talia  tamen 
signa  non  sunt  certa,  nec  certam  pariunt 
noliliam  virtuositatis  internse,  co  quod 
multi  vei'suti,  imo  et  aliqui  virluosi,  sci- 

C  ant  bonam  in  exteriori  vultu  apparentiani 
ac  jucundam  assumerc,  non  obslante  con- 
traria  dispositione  inleriori  :  sicut  et  Joab 
amicabilem  vultum  monstravit  Abner  et 
AmasEe.  In  Eslher  quoque  libro  legilur, 
quod  ipsa  sancla  Eslher  roseo  colore  vul-  Esiherw 
tum  perfusa,  gratis  ac  nitentibus  oculis  *' 
trislem  celabat  animum,  et  nimio  limore 
conlractum. 


Jiey.  iit, 
XX,  9. 


ARTICULUS   XIV 


EXPOSITIO    CAPITULI   QU.\RTIDECIMI   :    BE.VTUS    VIR   OUI    NON    EST   LAPSUS    VERRO    EX    ORE    SUO. 


BEATUS  vir  qui  non  est  lapsus  vcrboX)  in  tacendo.  Denique  oris  custodia  et  re- 
prolato  ex  ore  suo,  id  est,  qui  non  frenatio  linguae,  prajcipuum  signum  est 
offendit  in  loquendo,  nec  morlaliter  nec  perfectionis  internee  ac  sapientiee  verae. 
venialiler  :  quod  perpaucis  concessum  vi-  Propter  quod  ail  Jacobus  aposlolus  :  Si  Jacob.m,i 
detur.  Multis  tainen  concessum  est,  non  quis  in  verbo  non  offendit,  hic  perfectus 
peccasse  morlaliterin  loquendo,  nec  etiani      est  vir.  Et  non  est  stimulatus  in  trislitia 


ENARRATIO    I>'   CAP.    XIV    MBIU    ECCLESIASTICI.    —   AUT.    XIV 


81 


Prov.  \xv 
30. 


rlelicli,  id  esl,  lam  virluose  esl  conversa- 
liis,  qiiod  non  indigct  conlcri  aut  trislari 
seu  pa*nitere  de  pcccato  in  opere,  seu  boni 
agendi  omissione,  vcl  dc  taciliirnilalc  in- 
disercla,  qua  lacclur  qiiod  loco  cl  tcinporc 
opporliinis  dicendum  esl  :  sicut  in  Yilis 
Patruin  narralur  de  abbalc  Painbo  viro 
sanclissimo,  qiiod  moriens  locutus  cst  li a- 
liibus  :  Non  popnitct  nie  de  verbo  qiiod 
lociiliis  suin  cx  die  quo  faclus  suin  ino- 
nachus.  Qui  tamen  (si  bene  recordor)  sex- 
aginla  circilcr  annis  exslilit  monachus. 

Fc/ix  liomo  fjui  non  liahuit  at/i/ni  siti 
irisiiiiam,  id  est,  inordinatum,  carnalcm, 
sa^ciilarcm  niaTorcm  non  liabiiil  dc  dam- 
no  teinporali,  adversilatc  mundana,  afili- 
clioneve  corporali.  scd  in  omnibus  illis 
patiens  fiiil,  li'istiliam  refrenando  :  dc  qua 
in  Provcrbiis  lcgitur,  Sictit  linca  vcsli- 
mcnlo,  ct  vermis  ligno,  sic  Irislitia  nocct 
cordi.  De  qua  infra  plcnius  disscrclur.  El 
non  excidit  a  spe  sua,  id  est.  non  ccssavit 
spciaic  in  Domino,  seu  fruclii  cl  cflcclii 
spci  siisp  privalus  non  esl,  scd  a  Dco  coii- 


Itiin,  sicut  confidenter  oravil. 
."!  Mro  rupido  ct  lc/iaci,  qui  terrena  ava- 

lilcr  appctit  ac  reserval,  si/w  ralione  esl 
subslanlia,  id  est,  innlililer  habet  divi- 
tias,  nec  ralionabilitcr  iititur  cis.  Vcrum- 
lamen  Dcns  non  sine  ralionc  occulla  tri- 
biiit  ei  tcrrena.  Dc  tali  divite  in  Kcclesiasle 

Ecck.K.iii.  iiulucilur  :  Qiiid  prodesl  possessori,  nisi 
qiiod  ccrnil  divilias  oculis  siiis?  Hl  homi- 
)ii  lividu  ad  (jiiid  aurum,  nisi  ad  majnrcm 
siii  damnationem?  qiiia  nec  indigcl  co, 
4  iicc  favcl  id,  nciiiic  communicat  aliis.  Qui 
iiccrval  e.F  a/ii/no  suo  iiijustc,  id  cst,  ex 
proposito  superflue  congregal  ac  rcscrvat 
sibi  lerrena,  aliis  con<jrc<jat,  el  in  bonis 
illius  aliiis  lu.ntriabilur  :  iil  csl,  jiislo 
Dei  judicio  per  vila)  abbrcvialioncm  sen 
morlcm  privabitur  usu  opum  siiariim,  cl 
devolvcnlur  ad  alios,  qiii  lascivc  vivcndo 
eas  consiimcnl,  i|iialciiiis  siciil  iiijuslc  col- 
lccUi'  siinl,  dispcrganliir  injusle.  Unde  fcr- 

/ii./ii,i:i.  iiir  in  lOcclcsiaslc  :  Divilia'  conscr\ala>  in 
nialiim  domini  siii,  pcrciinl  iii  afriiclione 
T.  8. 


A  pessima;  el  ileriim  :  Kst  el  alitid  nialnm   Eccie.\i, 
qiioil  vidi  snb  solc.  el  frequcns  aptid  lio-    ' " 
mincs  :  vir  cui  dedit  Deus  divitias,  nec 
tribtiil  ci   polcslalcm   ul   comedat  ex  eis, 
scd  lioino  cxlrancus   vorabit  cas.  In  Pro- 
vcrhiis   qiioquc  asserilur  :  Qiii  coacervat     Prov. 
ilivilias  iisuris  et  fa'norc  libcrali.  in  paii- "'"''"' *' 
[)cres  eas  congregat. 

Qiti  sibi  ticfjuam  est,  id  est  nocivns,  nec       5 
diviliis  suis  ex  avarilia  ulilur,  cui'  bonus  'cuiaia 
crii?  id  esl,  ad  quem  sc  virluose  habebil? 
Ad  niilltim  plane.  (luoniam  caritas  incipit 

B  a  proprio  suo  subjccto  :  qua  subtracla, 
iitilla  aclio  est  mcritoria,  aut  simpliciler 
bona,  seu  ad  salulcm  dirccle  proficiia.  Et 
non  jucundabitur  in  bonis  suis.  id  est, 
opibus  suis  deleclabililer  non  utetur,  quum 
sit  in  se  ipso  amariis,  el  pra»  avarilia  re- 
bus  suis  ad  sufficicntiam  uli  non  audcns. 
Ilinc  sequitur  :  Quisibi  invidet,  id  est,  ne-  6 
cessaria  ex  avarilia  siibtrahit,  nihil  cst 
illo  iic<juius,  qiianlum  ad  lioc,  qiiod  pec- 
cal  non  soliiin  iii  Dcum  et  in  proximos 
alquc  in  anlmaiii  siiaiii.  scd  cliam  in  pro- 

(;  priiini  (■orpiis,  (|no(l  affligil  cl  maceral, 
iion  virliilc,  scd  vilio;  et  hcec  esl  redditio 
ma/iiiu'  cjus :  id  csl,  avara  isla  siiblraclio, 
qua  corpori  suo  ncccssaria  qiuedani  ne- 
gat,  non  solum  est  culpa,  sed  etiam  pcena 
pcccali,  cl  poenalis  rcdditio  seu  punitio 
inalilia'  scii  avarilia'  siue  :  qiia?  in  siibjc- 
clo  proprio  sic  punitiir.  (pioiiiam  lcrrcna 
siia  sibi  superflua,  aliis  non  largilur. 

B/  si  bcnc  feceril,  id  esl,  si  lalis  invidiis        7 
agit  qiiiodam  de  gencre  bouoruni. /(/«()/•((//- 
lcr  cl  iion  volciis  facil ,  id  csl  insipicnlcr, 

1)  iion  cx  voliinlate  debilo  modo  dclilicrala, 
quia  non  rcclo  inliiilii  d  fcrvidc  pioiilcr 
Dciim.  Ycl  scnsiis  cst  :  Si  bciic  fcccril  ci 
ciii   invidet,  aliquid    circa    illiiiii    agciido 
quo  prospcrclur  alipic  salvcliir,  ignoran- 
lcr  id  agil,  i|iiia  iioii  illa  inlcnlionc  (|iia 
jussum  est.  Siciil  Aman  dedil  scnleiiliain    Ktiher\,, 
(lualilcr  lionorarcliir,  qnciii  rcx  Assiicrns  ""■'• 
inlcndcr.il  lionorarc  :  c\  (|iia  sciilcnlia  lio-  Mi.f.iii.ii. 
iioraliis   csl    Murdocha^iis.    ciijiis    miirlcm 
Aman  proposnil  im|)clrurc.  Et  iu  uorissi- 
mo  (istcndit  maliliam  siuim,  \{\  csl,  invi- 


82 


ENARRATIO   IN    CAP.    XIV    LIBRI    ECCLESIASTICI.    —    ART.    XIV 


diam  siiam  tandem  propalat.  dolendo  de  A  lalua  abstinentia  cupidorum,  qui  quotidie 


Estlwr  VI 
12. 

8 


inimici  sui  prospcritate  :  sicul  et  Aman 
de  Mardoehffii  honore  doluit,  higens  eapile 
coopcrto. 

Nequam  est  oculus  lividi,  id  est,  inte- 
rior  oculus  invidiosi  oninino  perversus 
est,  cl  avertens  faci.em  siiam  ab  eo  quem 
odit,  quem  sine  afflictione  intueri  vix  va- 
let,  quemadmodum  impii  dicunl  de  juslo  : 
Sa;;.  11,15.  Gravis  Bst  Hobis  etiam  ad  videndum  ;  c^ 
desinciens  animam  swam,  id  est,  propriam 
animam  viliter  tractans,  eam  tam  graviter 


in  se  ipsis  punuiiit  avanliam  suam. 

Fili,  si  liabes,  hciicfac  lccnm,  iil  esl,  si       11 
habes   temporalia   bona,   moderate   utere 
eis,  et  Dco  dignas  oblationes  offer,  id  est 
oblaliones  institutas  in  lege,  de  praestan-    zer.  xxm, 
tioribus  pecoribus  atque  primiliis  trugum  '^/'l^^^^^. 
luarum.  Quae  cferimonialia  jam  cessave-  26. 
runt:  ideo  nunc  Deo  oflerre  debemus  ho- 
slias  s[)iritiiales,  oraliones,  laudes,  obedi- 
entiam,  Sacramentum  quoque  allaris,  ac 
decimas,  et  quee  ordinavit  Ecclesia. 


spiiilualiter  occidendo  hoc  pessimo  vitio;  B      Memor  esto  quoniam  mors  non  tardat,       12 


Job  V,  2. 

9 

Eccle.\,'J 


continiie  quoque  eam  torquendo  punclio- 
nibus  invidentiee  suee,  quje  sunt  acerrimi 
et  pcenalissimi  sliinuli,  corrosionesque  cor- 
dis  ;  et  quoniam  aliis  invidendo  ostendit 
se  illis  inferiorem,  quibus  iiividet  ea  qusB 
ipse  non  habet.  Propter  quod  scriptum 
est  :  Parvulum  occidit  invidia. 

Insaliabills  est  oculus  inlerior  cupidi  : 
juxla  ilhid  in  Ecclesiaste,  Avarus  non  im- 
pleliir  pecunia.  hno  quanto  plus  oblinet, 
laulo  plus  cupit  :  sicul  hydropieo  ciescit 
silis  e.\  potu.  In  parte  iniquitatis  non  sa- 


id    est,   indesinenler   tibi    propinqual,    el 
nescis  diem  et  horam,  Ideo  quidquid  po- .Ua»/i.xxv, 
test  manus    lua,  inslanler   operare,   quia    ^^^^^  ,,. 
post   mortem   non   patet    precum   merilo-  to- 
rumve  locus  :  nam  viam  per  quam  non     Jot  xvi, 
reverteris,  ambulas.  Bt  testamentum  infe-  *'• 
ronim   quia  demunstratu in   est   tibi,   non 
lardal.  Testamentum    inlerorum    hic   ap- 
peilalur   inslilutio   seu  ordinalio   Dei,   de 
descensu  ad  aliquem  locum  inferni  in  mor- 
te  :  quoniam  ante  Glirisli  passionem,  uni- 
C  versorum  animse   mox  ut  separabantur  a 


10 


corpore,  descenderunl  in  locum  damnalo- 
rum,   aut  in   liniijum   palrum   vel   puero- 
rum,  aut  in  purgalorium.  Quod  nobis  in 
Scriptura   manifestalur.    Siquidem   Jacob 
falelur  :  Descendam  ad  filiuin  meum  lu-  Ge».xxsvii, 
gens  in  infernum,  Et  in  libro  Job,ac  libris  ^^" 
Regum.et  in  Prophetis  frequenler  fit  men- 
lio  de  inferno  et  ejus  suppliciis,  recepla- 
culisque  diversis.  Hinc  et  ad  Hebra?os  ait 
pientia3,  cor  suum  desiccat,  et  efficit  alie-     Aposlolus  :  Stalulum  est  hoininibus  semel    Hebr.ix., 
num.  Oculus  interior  malus,  id  est  intel-      mori,  post  hoc  auleni  judicium.  Testamcn- ''' 
leclus  erroneus  ac  perversus,  ad  mala,  id  D  tum  cnim  hujus  mundi,  id  est  dispositio 
est,  ad  vitia  inclinatur  atque  dirigitur,  et      seu  legalio  de  rebus  terrenis,  quibus  pro- 


tiabitur,  id  est,  in  sua  iniqua  appelilione, 
vel  in  rebus  quas  inique  appelil  aut  leser- 
vat,  non  impletur,nec  contentatur  affectus 
ipsius, rfowec  consuinat  arefaciens  animam 
snam,  id  est,  propriam  suain  vitam  cor- 
runipal,  abbreviel,  terminet  per  suae  eu- 
pidilalis  inquietudinein,  anxietatem,  cu- 
ram,  angustiam  :  per  quas  etiam  ab  omni 
spirituali  humore  gratiee  ac  salutaris  sa- 


ad  terrena  superflua;  et  non  satiabitur  il- 
lis,  ut  diclum  est,  pane  indigcns  :  quia, 
ut  laclum  est,  prae  avaritia  se  ipsum  ad 
plenum  non  reficit ;  ct  in  tristllia  erit  su- 
pcr  mciisain  suain  :  id  est,  cum  cordis  af- 
riictione  manducal  el  biJMt,  dolens  quod 
eum  exponere  aliquid  et  minuerc  opes 
suas  oporlel,  Nempe,  ul  Salomoii  prolesta- 
ibid.K.s.  lur,  non  recogilal,  dicens  :  Gui  lalioro,  et 
fiaudo  animam  ineam  ?  Hsec  est  intelix  el 


veniant,  morte  morielur  :  id  est,  in  morte 
teslanlis  seu  testamentum  facientis,  siisci- 
pit  finem  e!  confirinationem,  nec  poslea 
iteratur,  sed  manel  ejus  effectus,  quem- 
admodum  ait  Aposlolus  :  Testamentum  in 
niorluis  confirmalum  est;alioqui  nondum 
valet,  dum  vivit  qui  testatus  est.  Qiiidam 
exponuut  sic  :Testamenlum  hujus  mundi, 
id  est  mundana  hercdilas  sive  possessio 
al)  uno  alteri  derelicla,  mortc  morietur, 


Ibid.  17 


ENARRATIO    IN   CAP.    XIV    LIBRI   ECCLESIASTICI.    —    ART.    .\IV 


83 


Tob.  IV,  '1. 


3. 


i(l  cst,  deficiendo  dclicict  ac  dcstruclur, 
(]uiini  sit  corruptihilis.  ICt  quia  lcslamcn- 
lum  hujiis  nuindi  sic  moriclur,  constat 
quod  lestamcnlum  infcroruiii  non  lardcl. 
quia  unum  aliud  concomitatur. 
1.3  A?i/c  nwrtcm  bcncfac  amico  luo,  id  cst 

cuilibet  proximo,  loco  et  temporc  oppor- 
luno  :  qucmlibet  enim  vialdrcm.  cliam 
iniinicum.  cx  caritatc  diligcre  ol)liganiur; 
cl  HCciDulum  i'ircs  luns  cj-porri(jciis.  id  cslj 
manum  cxtendens  ad  dandum.  da  ipaupc- 
ri :  queniadinodum  dixil  Tobias  :  Si  niiil- 
tnm  tibi  fiieril.  muiUim  Iribue  :  si  parum, 
eliam  modicum  libentcr  impcrliri  sliide. 
Ncmpc  ct  paiipcrciila  vidiia.  (]u;c  obliilil 
duo  iiiinuta,  plus  omnibiis  misit. 
14  1^0)1  dcfrauderis  a  die  bono  :  id  csl,  in 

die  scu  lemporc  prospcrilatis  ct  juciiiuli- 
latis  aiil  fcslivilalis,  csto  kclus  cl  abuii- 
dans  in  acliluis  virtuosis,  specialilerque 
dcvotus.  rndc  piiiiio  licf,'um  David  maiida- 
\il  ad  Nabal  :  nuidquiil  iiivcucril  iiiaiiiis 
liia.  da  servis  luis;  in  die  cniin  bona  ve- 
niiiiiis  ad  te.  Iiisiiper  dics  bona.  cst  omnc 
tciuiiiis  nobis  iiidullum  ad  jiroiiicrciidiiiii  : 
(\c  quo  Isaias  hortalur,  Quwrile  Dominiim 
duin   invcniri   polcst,   invocalc  ciim  duiii 

iicor. v.,i.  i)ro|)c  cst.  VA  Paulus  :  Eccc,  inquil.  iiiiiic 
tcinpns  acccptabilc, ccce  nunc  dics  salulis. 
Ilcriim  dics  bona.  est  dics  rcmiincralionis 
diviiia'  :  in  qiia  dic  dcfraudatur.  tnii  in  ca 
mcrcedc  justornm  privaliir.  Scd  cl  dics 
iclcrnitalis  ac  f,'loriffi  in  paliia,  polcsl  dics 
bona  et  oiilima  nuncupari  :  a  (]iia  dcfraii- 
datur,  qiii  finalilcr  ab  ea  cxcliidiliir,  jiixla 

.i/.i((/..x»v,  illiid  :  niiui  paratte  eianl.  iulravcrunl  ciim 

'"'  CD  ad  nujjtias,  ct  claiisa  cst  janiia,  Ki  jinr- 

licula  honi  doni  non  tc  prwlcrcal  :  id  cst. 
saltcin  aliijiiid  pi;p  donationis  vcl  oblalio- 
nis  exerce  jpio  viribiis,  iil  in  rclribnlionc 
bcala  habcas  i»orlioncm  :  jiixta  illiid  i'sal- 

P«.  ..u.i.o.  nii.  1'orlio  inca,  Dominc,  sil  in  tcrra  vi- 
vcnlinm.  .\liqui  habcnl  :  Pailiciila  bona) 
dici  iion  lc  jiriplcrcal,  id  csl.  niillam  jiar- 
lcm  boiui'  dici  jani  dicla'  cxjicndas  iiifiii- 
cluose.  Yel,  Parliciila  boiui'  dici.  id  csi 
i]isa  iiolla  dics.  (]ii;i'  csl  |);irliciila  lcmjioris 
libi  coiiccssa,  ul   bcnc  cl  nicriloric  agus. 


\  Heij.  w 
8. 


/«   IV,  li. 


A  Nonne  aliis  relinqucs  dolores  et  lahores  13 
luos?  id  esl.  nliqnc  moriendo  relinqiics 
])Oslcris  Inis,  el  forsan  cxlraneis  ct  ingi-a- 
lis,  lciniioralia  libi  rcsidiia.  circa  qiia'  mo- 
do  hiboras  lam  aiixic.  vd  qii;c  cum  laborc 
ct  ildlorc  obliniiisli  :  ideo  incliiis  cst,  iit 
iiiiiic  anlc  morlcm  bcnc  ularis  cisdem, 
ct  laudabililcr  eroges  atquc  commuiiices. 
In  divisionc  sorlis,  id  esl  inccrli  hiiiiiaiii 
cvcnlus,  da,  el  accipc,  id  csl.  Icmiioralia  Ili 
da  cgenis  propler  Deum.et  spirilualia  pra- 
li;c   dona   iii    pncscnli.   cl    ;clcrn;r»  f;lori;r 

D  iiiuiicra  in  fuluro  rccipics  :  sicul  horlalur 
Salvalor,  Facile  vobis  aniicos  de  mammo-  iuc xvi,». 
iia  iniqiiilalis.  til  qiiiim  dcfccerilis,  rcci- 
|)i;iiil  vos  iii  ;ptcina  lal)cinacul;i.  Ilaqiic,ln 
ilivisione  sortis, lcini)()i:ili;i  libi  collala  dis- 
pciisaiido,  cl  in  iisiuii  ^crlciulo,  da.  cl  ac- 
cipc,  sicul  jam  dicliim  csl.  Idco  namqiic 
dispari  soiir  lriii|i(ii;il:a  liilniii  llciis,  ut 
ilivcs  cx  sua  ;iliiiiul;uilia  paiiiicri  Iribu- 
cns,  bona>  crogalionis  iucrilis  coronclur  ; 
paupcr  suscipiens,  suoe  palienli;e  ac  paii- 
pcrlalis  liumilisqiie  poslulalionis  braviis 

i;  muncrclur.  El  Jusli/ica  aniuiam  (uam. 

Ante  obitum  tuum  operare  jmlitiam,  17 
unicuiquc  exsolvcndo  quod  ci  lencris  :  in 
])iimis  Dco  obcdiciiliam  cl  lionorcm,  pcr 
omniiim  mandalorum  ad  lc  ])crlincnliiiin 
adimplclioncm,  proximis  boniiin  cxcm- 
])liiiii.  cDiisilium  al(]uc  aiixiliiim.  cl  libi 
i])si  .juf;cin  cordis  cuslodiani.  piwlalo  quo- 
qiic  snbjcctionem  ;  (juoniam  non  csl  apud 
inferos  invenire  cibum  :  id  est,  posl  nior- 
lcin  ncino  am]iliiis  polcst  se  mcrilorie 
Dpcrando  rcficcic.  Dc  (]uo  cibo  ail  Sal\;i- 

1>  lor  :  Mciis  cibus  csl,  ul  laciani  VDliiiilaicin   joann.w. 
Palris  iiici.  l'.l  idco  ail,  ,\])ud  iiilcroN,  (jui;!  '*" 
diiiii   cilidil    libium   isliim,  diiiiicv  ;i(I   ali- 
(|iiciii  desccnderiinl   iiifcrni  Idiiiiii, 

Oiitnis  ciiro  sicul  fivnum  iH-lcntscct  :  |,S 
(liiod  (lc  liDininc  cjus(]uc  Ciirnc  vidcimis 
;i(l  (icmIiiiii.  .\liiiiii  l;iiiicn  ;iiilc()iiam  vclc- 
rasc;ilil,  iiidi  iiiiiliir,  Idcirco  (jiiod  iiil.Ilmnis 
iiirD,inlcllif.'iliir  pcr  modum  (li>lriliiili(inis 
accomniodic,  vcl  sul)  condilionc,  piila.  si 
vixcril  jiixla  naliiralcm  iicriodiim  :  (lc  (jiia 
iii   Psalmo,   Dics   unniiriim    iiD^lroriim   iii  lu. 


84 


ENARRATIO   IN   CAP.    XIV    LIBRI   ECCLESIASTICI.    —   ART.    XIV 


Is.  XL,  6, 


Ps.  XXXVI, 2, 


Jacob.  IV 
15. 


19 


Job  XXXIV, 
24. 

Eccle.  1,  4. 

20 


Ps.  1,  6. 


ApoC.  XIV. 

13. 
Is.  I,  31. 


Malach.x 


21 


ipsis,  septuaginta  anni,  etc.  El  sicut  fo- 
lium  frueUficans,  id  est,  augmentum  ac- 
eipiens,  in  arbore  viridi,  id  est  florcnli  : 
quia,  ut  foliuin  iliud  cito  marccscit.  sic 
homo  assidue  antiquitati  propinqual.  Hinc 
ferlur  in  Isaia  :  Oinnis  caro  fo?num,el  om- 
nis  gloiia  ejus  quasi  flos  agri ;  vere  foe- 
num  est  populus.  Et  in  Psalmo  :  Quoniam 
tanquam  fa?num  vrlociter  arescent,et  tan- 
quam  folium  *  hcrbarum,  cito  decident. 
Hoc  est  quod  dieit  Jacobus  :  Quae  est  vita 
veslra  ?  Vapor  est  ad  modicum  parens, 
deinceps  exterminabilur.  Alia  generantur 
de  novo  in  plantis  et  animalibus  ac  eeteris 
mixtis,  et  alia  dejiciuntur  per  corruptio- 
ncm.  Sic generatio  carnis  et  sangulnis,  id 
esl  nalio  hominum,  alia  finitur  per  mor- 
tem,  ct  alia  nascitur  :  juxta  illud  in  Job, 
Conterel  Deus  multos  et  innumerabiles,  ct 
stare  laciet  alios  pro  eis.  Et  Ecclesiastes  : 
(Jeneratio  praelerit,  et  generatio  advenit. 
Omne  opus  corruptibile  in  fine  deficiet. 
Quidquid  enim  in  se  ipso  habel  corrupti- 
onis  prineipium,  tanquam  ex  contrariis 
composilum,  tandem  corrumpitur ;  quid- 
quid  eliani  secundum  se  totum  corru])tibi- 
le  est,  in  fine  sfeculi  corrumpetnr,  cl  desi- 
net  esse.  Nunc  tamon  videtur  loqui  de 
opere  iniquitatis.  quod  corrumpit  vilam 
gratife  et  esse  virtulum.et  in  morte  dcficit, 
atque  a  salute  deficerc  facit  peccantem, 
qucniadmodum  scriptum  est  :  Iter  impio- 
rum  peribit.  Nam  subdilur  :  et  qui  illiul 
operatur,  ibit  cum  illo  ad  poenas,  juxta 
quod  legitur  :  (3pera  eorum  sequuntur  il- 
los.  El  in  Isaia  dicitur  :  Erit  fortitudo  im- 
piorum  ut  favilla  stupp»,  et  opus  quasi 
scintilla,  et  succendetur  utrumque  simul. 
,  Hoc  est  quod  ait  Scriplura  :  Ecce  dies  ve- 
niet  succensa  quasi  ignis  ;  et  erunt  omnes 
superbi  et  omncs  facientes  impietatem, 
slipula,  et  inflammabit  eos  dies  veniens, 
qiiiB  non  relinquet  eis  radicem.  Et  omne 
uptis  electum  j usli flcabitur  :  id  est,  omnis 
actio  virtuosa,  elegans,  meritoria,  a  Deo 
approbabitur  ;  ct  qui  operatur  illud,  hono- 
ntbitiir  in  illo,  id  cst,  a  Judice  summo 
justus   esse  scnleiiliabitur,  el  gloriain  ac 


A  coelestem  sorlielur  honorem  :  sicut  ait  Sal- 
vaior,  Fulgcbunt  justi  sicut  sol  in  regno 
Palris  eoi'um :  et  iui'sus,  Si  qiiis  inihi  mi- 
nislraveiit,  honorificabil  ciim  Pater  meus. 
Beatus  vir  qui  in  sapientia  morabitur, 
id  est,  aclui  sapientia>,  scilicet  contempla- 
tioni,  stabililer  immoratur.  Talis  quippe 
est  nunc  beatus  in  spe  et  inchoatione,  ac 
merito  seu  dispositione  propinqua,  quum 
conlemplalio  sit  fulura?  bealitudinis  in- 
choatio.  secundum  illud  :  Heec  est  vila 
aelerna,  ut   cognoscant   te  solum   verum 

B  Deum.  Et  quia  in  hac  vita  non  solum  est 
immorandum  contemplationi  lestimonio- 
rum  seu  credendoium,  sed  eliam  exse- 
culionibus  praeceptorum,  subjungitur  :  et 
qui  in  justitia  medilabitur,  id  est,  dili- 
genter  considerat  Dei  prscepta,  et  qualiter 
impleat  ea  :  juxta  illud  in  Psalmo,  Memo- 
res  sunt  majidatoriim  ipsius  ad  faciendum 
ea.  Unde  dictum  est  supra  :  Quae  prfecepit 
tibi  Deus,  illa  cogita  semper.  Et  in  sensu 
cogilabit  circumspectioneni  Dei  in  corde 
suo,  id  est,  intellectualiter  pensat  qualiter 

C  in  omnibus  circumspecte  se  habeat,  et 
discretioncm  Deo  placenlem  observet,  ut 
sit  animal  ante  et  retro  ac  undique  ocu- 
latum  :  juxla  illud,  Ponitc  corda  vestra 
super  vias  vestras;  et  sic  sil  rationabile  ob- 
sequium  suum.  Yel,  Cogilabit  circumspc- 
ctionem  Dei,  id  est,  rite  perpendit  qualiter 
Deus  circumspiciat.  atque  perspiciat,  et 
judicet  universa,  juxta  quod  Jeremias  ait : 
Cujus  oculi  aperti  super  omnes  filios  Adam, 
ut  reddal  unicuique  secundum  vias  suas. 
Sicque  in  praesentia  Judicis  summi,  timo- 

D  rate,  reverentcr,  ac  pure  in  omnibus  con- 
versatur,  dicens  cum  viro  sancto  :  Oculi 
mei  seinper  ad  Dominum. 

Qui  excogitat  vias  illius.  id  est,  divina 
praecepta,  documenta,  consilia,  judicia,  et 
opera  ejus  :  per  quae  omnia  ad  Dei  noti- 
tiam  ac  salutem  perducimur.  De  qiiibus 
scriptum  est  :  Yice  ejus,  vice  pulchrje.  Jot 
quoque  :  Ecce,  inquit,  haec  dicta  sunt  ex 
parle  ^iaruin  ejus.  El  in  absconditis  iJlius 
intcUigens.  id  est,  cceleslium  sacramento- 
rum,  secretorumque  fidei,  ac  mysticorum 


Malth.  Mii, 
■43. 

Joann.  xii, 
26. 


Ibid.  wii. 


Ps.  cii,  18. 


Eccli.  III, 


Apoc.  IV,  G. 

Agg.  1,  7. 

Iiom.\\\,  I. 


Jer.  xxxii 
19. 


/•5. XXIV, 15. 


23 


Joh  xwi, 


ENARRATIO    IN    CAP.    XIV    I.IHni   FXCLESIASTiri. 


ART.    XIV 


85 


scnsiiiiin  Scripliira'  sacra»  illuminaliiincni  A 
cl  iiili'lii^'riiliain  bonam  liai)cns.  sicul  oiat 
/>».  cxviii.  Prophcta  :  Rcvcla  oculos  meos,  et  consi- 
'"■  (lcraiio  iniraliilia  dc  lcgc  tua.  .Abscondita 

qiKxpic  Dci  sunt  incomprchcnsibilia  allri- 
Imla  ipsius,  scilicct  sapicnlia,  omnipotcn- 
lia.  justilia,  ctc.  Qua?  lamcn  pcr  lidcm  cl 
ralioncm,  el  spccialitcr  pcr  sapicntia"  clo- 
niini  ac  illuslrationem  aliqiialilcr  intcUi- 
/(om.i.ici.  gunlur,  diccnle  Aposlolo  :  Invisihilia  Dci, 
id  cst  invisibilcs  cjus  propriclatcs,  pcr  ca 
qua;  facla  sunl ,  conspiciiintur.  Vacfeitx 
jMi.i/  llluiit,  id  cst.  Sapientiam  increatani  B 
apprchcndere  nitcns,  el  per  opcra  virluo- 
sa  ci  cupicns  propinqiiaic.ejusqiic  aclibiis 
sliidcns  se  humililer  conformare,  inslrucn- 
do,  corripicndo,  illuminando,  sicul  horla- 
/;/,/,«.!.  liir  Apostolus  :  Eslotc  iniitalorcs  Dei  siciit 
'■  filii   carissinii;  qiiasi  invcsligator  :  jiixla 

5op.viM,2.  illud  Sapicntis,  Ilanc  amavi,  et  exquisivi 
a  jiivcntute  mca;  ct  in  viis  i/Iitis  consi- 
stciis,  id  esl,  in  mandaloriim  cxscculioni- 
bus  pcrmanens. 
24  Dcindc  parabolicc  loqucns.adjiingit :  Qtii 
rcsjiici/  jjcr  fcnestras  cjus,\(\  csl  pcr  inlel-  C 
ligciiliam  Scriplurarum,  el  per  Scriplura) 
sacrie  auclorcs,pcr  qiios  laiiqiiam  pcr  fciic- 
stras,  dcvcnil  ad  iios  claritas  ilhislialionis 
divinaj.Fenestrae  quoque  sunt  ipsse  illumi- 
nalioncs  siipcrnip.  Undc  loquiUir  Sponsa  : 
Con(ii,',i.  Kii  ipsc(sciliccl  Spoiisus)  slat  post  jiaiic- 
lcm  niistiiiiii.  respiciens  per  feneslras.  Et 
iii  jdiiitis  illiiis  aiifliens.  Janiiic  Sapicntiai 
liiijus.  siint  fides,  spes,  carilas.  pcr  iiiias 
ad  bcalificam  friiilioncm  inlraliir.  Januic 
cliam  suiil  ccclcsiaslica  sacramcnla.  pcr 
qiias  inlroiliir  ad  rcf^niim.  Simililcr  [iiic-  I) 
lali  cl  iiripdicalorcs  siinl  jaiiiiic.  pcr  qiias 
Sapicnliai  Dci  coiijiingimiir.  In  liis  iiiiiiiis, 
cl  pcr  cas,  dcbcmiis  iUKlirc  jiripcc[)ta  ac 
moiiila,  consilia  ac  myslciia  Sapiculia" 
iPlcrnalis. 
-■'j  Qiti  rcfjuicscil  jtixta  domum  illius.  Do- 

miis  Sa[)icnliiP,  siiiit  illiiminalonim  fidc- 
liiiiii  cordti,  in  i[iiiliiis  qiia^i  iii  lciiqilo 
lCor.111,17.  moraliir.  siciil  loijiiiliir  riiiiliis  :  'rcm|>liim 
Dci  saiicliim  csl .  ([iiiid  cslis  \iis.  Doiiiiis 
(|uo(|iic    siinl    conKi'c);alioiics    dcvoliP.    iii 


quibiis  csl  quicsccndum.  Et  in  pariclihtts 
illiiis  /ii/cns  jjiilum.  id  csl.  inlcllcclum 
sliidii  sui  stabilicns  in  novo  ac  veleri  Te- 
stamciilo.  Insuper,  pcr  parielcs,  qui  siint 
nicdii  iiitcr  vidcnlcm  et  ciim  qiii  vidcliir, 
intclligiinlur  figura;  cl  Iropi,  ac  valicinia 
Scriplurariim,  ct  gcncralilcr  ipsa  crcata, 
pcr  qiiip  Crcalor  agiiosciliir.  Niinc  enim  ifor. xm, 
vidcmus  pcr  speculum  iii  a-nigmate.  Sla- 
lucl  casti/amsuam,it\  csl  liabilalionis  suac 
domunculam,  seu  domiciliiini  siii  cordis, 
at/  manus  i//iiis,  id  esl  dc  |)ro[)iiiqiio  ad 
polcslalem,  liberaliialem,  cl  pictalcm  Sa- 
picnliae,  ut  semper  sit  paralus  recipere 
influculiam  c,jiis;  el  rcf/uicsccnt  iit  casula 
il/ius  buna,  id  est,  charismala  graliarum 
consislent  in  corde  hujuscemodi  viri,  per 
ctim,  id  cst,  nicdiantc  hoc  cxcrcilio  scu 
sludio  suo;v(d,  Pcr  cum,  id  est  cx  colla- 
tione  ipsius  Dei. 

Slaluct  fitios  sttos,  id  esl  subditos  aut       26 
discipulos,  vel  proprios  acliis,  s«6  lcfjminc 
illius,  id  csl  in  lecto  vel  schola  SapicnliiB, 
iilpolc  sub  disci[)liiia  cl  corrcclionc,  rcli- 
giosovc  loco.iit  iiiibi  cruiiiaiiliir  a  Domino, 
cl  jii.xtii  cjiis  direclioncm  jugitcr  vivant  ac 
rcgiiiciiliir;  cl  stib  ramis,  id  csl  prolcclio- 
nc  cl  consolalionc  i//ius  morabilur  .•juxla 
illud.Oui  liabilat  in  adjulorio  Allissimi.in  /•». xci. 
prolcclionc  Dci  cocli  eommorabiliir.  Uiule 
cl  alibi   dicilur  ;  In  velamcnlo  alariim  lu-   /»».1x11,8, 
arum  exsultabo.  PnUegclur  sub  legminc       -11 
ejiis,  id  cst  in  schola  Sapicntia»  jam  prir- 
fata.   a  fervorc,  id  esl   ab  advcrsitaliim, 
tcnlationum.  vilioriim  ct  passioniim  vclic- 
iiicnlia,  ini[)ctii  cl  ardorc,  scciiiidiim  illiid 
IsaiiP  :  Siipcr  omiicm  gloriam  prolcclio:  cl  /«.  iv,.s,6, 
lahcrnaciiliim  cril  iii  iimliriiciiliim  dici  ab 
ipstii.  cl  iii  scciirilatcm  cl  ali^cDiisiiiiiciii  a 
liirbinc  ct  a  |)Iiivia.  linlc  cl   rclnis  iiiilii- 
cil  :  (larissimi.  inililc  [icrc,i,'i  iii;iri   iii   lcr-    XPetr.w. 
vore,  qui  ad  lcnlatioiicm  vobis  lil.  (jiiiisi 
novi  vobis  aliqiiid  conlingal.  El  i»  f/lorin 
c/tis,  i(l  csl  iii  licaliliidiiic  cl  gloriosa  friii- 
lionc  iPlcrna<  Sa|iiciili:p  [msl   vilam  iliilic. 
rcijuicscel    in    [lalria.    [inuil    i|)sn    iPlernii 
Sa|iiciilia   [irolcslaliir  :  riii   siim  cgo,  il- 
lic  cl   miiiislcr  iiicus  cril  ;  iii  A|)ocaly[)si 


86 


ENARRATIO   IN    CAP.    XV    LIBRI   ECCLESIASTICI. 


ART.    XV 


I 


Apoc.in.ji.  quoque,  Dabo  ei  scderc  mecum  in  tluono  A  jani  illuminetur  ab  ea,  et  demum  aetcrna- 

meo.  liter  perfruatur  eadem,  et  quam  copiosum 

Denique  per  omnem  hanc  circumlocutio-  atque   mullipliccm   frncium    liinc   conse- 

ncm.  parabolicnni  mctaplioricumque  scr-  quatur.  Et   consonat    hic  modus  loquen- 

monem,    non    aliud    datur    intelligi,   nisi  di  ei,   quod  Sapientia  ista    in   Proverbiis 

quam  studiose,  fcrventer,  intime,  et  per-  disseruit  :  Beatus  homo  qui  vigilat  ad  fo-  Prov.\m, 

sevcranter  honio  virtuosus  el  docilis  ap-  res  meas  quotidie,  et  obscrval  ad  postes     ■ 

plicet  se  summse  et  increatse  Sapicntice,  ut  ostii  mei. 


ARTICULUS    XV 


ELUCIDATIO    CAPITULI    OUINTIDECIMI    :    OUI    TIMET    DEUM,    ETC. 


■  alias  bona 


Matth.  111, 
15. 

5(lp.  Vll,25, 
26. 

Ihid.  l.i. 


RUKSUS  hic  docet,  quis  aptus  sit  sa- 
pientiam  veram  acquirere,  et  quanla 
bona  operetur  increata  Sapientia  in  homi- 
ne  studioso  ac  bono. 

Q/ii  li.mct  Deiun  filiali  limore,  facict 
illiur  quod  in  fine  prseccdenlis  capiluli 
diclum  est  de  applicatione  hominis  boni 
ad  Sapientiam  summam  ;  et  qui  continens 
est  Justitia',  id  cst  diligens  ad  obscrvan- 
dum  justiliam,  quee  est  omnis  virtus  :  de 
qua  dixit  Salvalor  ad  bcalissimum  ,loan- 
nem  Baplislani.  Sic  decet  nos  implere  om- 
nem  jusliliam.  Ncnipc  sapienlia.  quum  sil 
mundissimus  splendor,  non  inlrat  in  ma- 
levolam  animam.  sed  neccsse  cst  ci  pra>- 
berc  receptaculum  purum.  Nam  ct  lcstc 
Philosopho  :  Susceptivum  non  est  contin- 
gens,  et  actus  activorum  sunt  in  patienle 

£■00/1.1,33.  disposito.  Ideo  dictum  est  supra  :  Fili, 
concupiscens  sapienliam.  conserva  justi- 
tiam,  et  Deus  praebebit  illam  tibi.  Unde  ait 

Hebr.%,22.  Apostolus  :  Acccdamus  cum  corde  vero  in 
plcniludine  fidei,  adspersi  corda  a  con- 
scientia  mala.  Et  istud  intelligi  potest  tam 
de  Sapientia  increata,  quam  de  infusa  sa- 
picntia,  quse  cst  donum.  Apprehendct  il- 
2  lam.  Et  ohviabit  itli,  scilicet  homini  ti- 
morato,  qui  ab  impedimcntis  sapientiEe, 
scilicet  a  peccalis,  se  xc^invnW.quasi  mater 
honorificata,  id  est.  amorose  et  pie  prEebc- 
bit  et  manifestabit  sc  homini  taliter,  sicut 


B  pia  et  vencrabilis  maler  obviat  filio  suo 
dilecto  ac  bono,  Idco  scriptum  est  :  Sa- 5a/i.vi,i3, 
picntia  facile  videtur  ab  his  qui  diligunt  '*■ 
illam,  et  invenilur  ab  his  qui  quEerunt  il- 
lam  ;  preeoccupat  eos  qui  se  concupiscunt, 
ut  illis  se  prior  ostendat.  Et  quasi  mu- 
lier  a  virginitate  suscipnet  illum  :  id  est, 
spiritualiter  amplectetur  hominem  illum, 
sicut  sponsa  virgo  proprium  sponsum. 

Cibabit  Dcus  seu  Sapicntia  increata,  //-       3 
him,  id  cst  animam  hominis   talis,  pane 
ritiv,  id  est  aclu  virluoso,  scu  verbo  Scri- 

C  plura>,  imo  ipsomcl  Chiislo,  qui  ait  :  Ego  Joann.  vi, 
snm  panis  vila?.   (Jui  docuit  nos  orare  :  ^^' 
Panem  nostrum  supcrsubstantialem  da  no-   .Vatth.^i 
bis  hodie.  Dc  hujusccmodi  panc  allegavit  "' 
Dominus  tentalori  illud  Scripturae :  Non  in  md.n.i; 
solo  panc  vivit  homo,  sed  in  omni  verbo 
quod  cgrcdilur  dc  ore  Dci.  Ef  tntellectus, 
id  est   illuminationc  inlcrna,   quEe  reficit 
intellectum,  utpole  intelligentia  Scriptura- 
rum,  ita  quod  unclio  docebit  eum  de  om- 
nibus.  Et  aqua  sapientiw  salutaris,  id  est 
dulcedinc,  fructu  et  merito  contemplatio- 

D  nis,  quEe  est  doni  sapientiae  actus,  potahit, 
id  est,  recreabit.  laelificabit.  inebriabitque, 
illum:  juxta  illud  in  Canlicis  :  Comeditc,  Cant.\,\ 
amici,  et  bibilc;  ct  inebriamini,  carissi- 
nii.  Insuper  aqua  sapienlife  salutaris,  est 
abundantia  divinte  illuminationis,  gratia 
spiritualis,  ros  superni  charismatis,  imbcr 


Z)eu(. »111,3. 


XJoann.  u, 

>7, 


ENARRATIO   IN    CAP.    XV    LIBRI   ECCLESIASTin.   —    ART.    XV 


87 


Joann.  iv 
13.  U. 


Apoc.  XXII 
17. 


/s.  I.v.l. 


Ecd.\  VII, 
20. 

Prov.ww. 
5. 


5a/).vii,30, 


Prov.  XIV 


A*rc/t.xxvii. 


Mntth. 
39. 


inloi'njc  fecundalionis,  scrmo  divinns.  l'n- 
dc  loquitnr  Chiislus  :  (Jui  bibciil  ox  aqua 
quaui  cfro  daho  ci.  non  silicl  in  a-lcrnuin; 
scd  aqua  quain  cgo  dabo  ci,  fict  in  eo  fons 
aquiP  salicnlis  in  vitain  aptcrnain.  In  Apo- 
calypsi  quoquc  :  Oni  silit,  vcniaUcl  qui 
vull,  bibal  aquain  vila;  gralis.  Kt  Isaias  : 
Omncs  (inqnit)  sitienles,  venite  ad  aquas. 

Et  firmabilnr  in  illo,  id  cst,  hoino  talis 
pcr  hos  sapicnlifp  effectus  ct  rcicclioncs 
stabilictur  in  Dco  :  queniadmodum  scri- 
pluni  csl.Sapicnlia  confortavit  sapicntcm: 
in  l*rovcrl)iis  (juoquc  :  Vir  sapicns,  foilis 
esl ;  el  vir  doctus,  robuslus  el  validus. 
Sapicns  cniin  passionibiis  ddmiiialur.  Kt 
siciil  in  libro  Sapicntiic  lcgiliir.  Sapicnlia 
vincit  inaliliam:  vcl.  ul  alii  lcgunl,  Sa- 
picnliam  non  \incit  malilia  :  quod  toliim 
dc  sapienlia  qiuc  csl  donuin,  csl  intclli- 
gendum.  El  non  flectetur,  id  est,  sapiens 
a  via  jusliti.T  non  rcccdel,  jiixla  illud  : 
Sapicns  declinat  a  malo.  IIoc  tamcn  iion 
cst  sic  intclligendum,  quasi  vir  habens 
doiiuiii  sai)icntia>.  non  possil  pcccare  nior- 
lalilcr  cl  pcrirc  ;  sed  qiiia  non  cadil  dc 
facili,  prseserlim  si  sil  in  dono  isto  perfc- 
ctns,  secundum  quod  infra  habclur  :  Ilo- 
mo  sanctus  in  sapicnlia  iiiancl  iil  sol. 

El  continebit  illum,  id  est,  Ueus  eum 
gratiose  conservabit,  et  non  confundciKr, 
id  esl,  advcrsariorum  suorum  irrisionibiis 
non  palebit,  nec  spei  sufc  effeclu  fruslra- 
bilur;t'<  cxallabil  illum  ajttid  pro.rimos 
siios,  id  esl,  per  graliarum  charisniata  fa- 
cicl  ciim  inlcr  homines  nuiic  siiblimcm, 
dcindc  inler  Hcalos  in  palria,  qui  sunl 
proximi  noslri  pcr  communionem  naluiiv 
ac  pripdcsliniilioiiciii.  Indc  cl  nomiiic  pro- 
ximi  dcsif,'iiiiiiliir.  i|iiiiiii  diriliir  :  Diligcs 
|)roxiiiiiiiii  luiiiii  sii-iil  li-  ipsmn.ljiii  cliiini 
iioiiiiiiantiir  |ii'o\iiiii  Dci.  i|iiia  pcr  doiia 
gloriic  sunl  ci  propinqiii,  ct  gloiiosi  cjiis 
inscparabilesquc  aniici. 

El  iii  iiici/io  ccili:siir  npcricl  o.s'  ciiis  :  id 
cst.  aliornin   pricliiliim  scu  prii-dicatorcm 

cl  iliii'lori'lll  roiivlillli'1  rlllll.  ijilllilipii'  ci 
crticiiriiilll    ilocrinli    i|lliilliplllli's.  illqilc   iiil 

loi|iiciiiliim   siiiiibrilci'  iiio\cliil   ciim  iiitc- 


A  rius.  ita  quod  ex  divino  loquclur  instin- 
clu,  (|ucma(lmodum   Paiilus  pio  sc  orari 
peliil,  dicens  :  L't   dclur  mihi  sermo  in  Epha.\i. 
apcrtione  oris  mei.  El  implebit  eum  spi-  '■" 
ritu  sapienlia^  et  irtlelleclus,  id  est  Spirilu 
Sanclo,  qni  esl  Spirilus  veritalis,  ab  incrc- 
ala  Sapicntia  proccdcns,  ac  totius  creala> 
sapicntia"  magister  cl  dator.  De  qiio  scri- 
ptum  csl  :  Invocavi.  ct  vcnit  in  mc  spiri-  Snp.m.i. 
tus  sapientia;;  et  rursus  ibidcin,  Esl  eiiim   ibid.a. 
in  illa  (scilicet  in  increata  Sapientia)spiri- 
tiis  inlclligcnliic  siinctus.  Dc  qiio  loipiiliir 

B  Chrislus  :  (Juum  vciicrit  ille  Spirilus  vcri-  Joann.xyi, 
talis,  docebit  vos  omnem  veritatenn.  Yel, 
S|iirilu.  id  csl  dono  giatiiP  ct  sapicnliic, ad 
conlciii|ilaii(liiin  diviiiii  ciim  dcguslalionc 
intcrna;  doiio  ipio(pic  iiiiidlectus,  ad  pe- 
nctiandum  ca  (]UiC  fidci  siiiil.  intelligcndo 
rationcs  crcdcndorum.  cl  pulchcrriinam 
connexioncm  eorum,  atqiie  ad  instruen- 
duin  popnliim  dc  eisdcm.  Et  stola  ()loria\ 
id  cst  saccnloliili  ct  poulificali  amictu.scii 
veste  beat»  immortalilalis,  ulpotc  stola 
glorificalionis  corporis  et  aniinae,  induet 

C  eum. 

Jucundilalem  et  cxsullationem,  id  est  G 
spiritnalcm  Ifftitiam  nienlis,  el  redundan- 
liam  c,jiis  iii  coriius,  Ihesaurizabit  super 
euin,  id  esl,  copiose  alqnc  slabilitcr  diihil 
in  corde  ipsius  :  quia  non  soliiin  in  futu- 
ro  ciiin  plcnaric  glorificabil,  sed  etiam  in 
privscnli  consolabitur,  el  cxhilarabit  ciim 
multiplicilcr  ac  frcqucntcr  cx  iiituilu  ct 
amore  sui  ipsius,  cl  spc  felicitatis  futura», 
cx  considcralionc  qiiO(iiie  spirilualis  iiro- 
fccliis  KcclcsiiP,  id   cst    fidcliuin,  (|ui   in- 

D  slruiintur,  convcrliintur  cl  salvantur  per 
ipsiim.Dc  qiiormn  profcclii  ct  saliitc  vclic- 
mciitissiiiic  gloiialnr  iii  Domiiio.  ila  (|uod 
proiilcr  liiPc  dicere  polcst  illud  in  I'sal- 
1110  :  Cor  mciim  cl  caro  mca  cxsullavcruiil  /'i.i,t«xiii, 
iii  Dciim  viviiin;  cl  illiiil  SapiciiliN.  lulraus  ^„p^„„  ,4 
iii  domiim  mcam,  conquicscam  cum  illa, 
iioii  ciiim  liiibcl  ainariliidinein  conversalio 
illiiis,  scd  licliliiim  cl  g.iiidiiim:  ilcmiiuc. 
.Miijorcm  Iioriim  gratiiim  iKui  liahco.  quam  iiiy„«nii,4. 

iil  aiiiliam  filios  os  iii  vcrilali*  ambii- 

liinlcs.  l  ndc  cl  1'aiiliis  suis  scripsil  disci- 


88 


ENARRATIO    IN   CAP.    XV   LIBRI    ECCLESIASTICI.    —   .\nT.    XV 


Phitipp.w 
1. 


Eccli. 
XXXIX,  13. 
Prov.  X,  7. 
Ps.  cxi,7. 


Eccle.i,\5. 


ICor.11,14. 


Ephes.  v,8. 


Prov.  viii, 
13. 

5rt/j.  I,  5. 


Prov.  I 
32. 


Ps.  XVIII,  8, 


pulis  :  Vos  eslis  eorona  nostra  et  gaudium. 
Ut  nomine  celerno  hereditabit  eum,  id  est, 
tam  in  milifanti  quam  in  triiimphanti  Ee- 
clesia  faticl  eum  ramosuni  :  sicut  ct  infra 
habetur,Nou  rcccdet  memoria  ejus.  Siqui- 
dem  mcmoria  jusli  cum  laudibus,  et  in 
memoria  eeterna  erit  justus. 

Homines  stulti,  id  est  vitiosi.  quibus 
deest  sapientiae  donum,  et  inest  puerilita- 
tis  seu  insipientiae  vitium  :  quia  terrcna, 
carnalia  el  immunda  pra?ferunt  spirituali- 
bus  ac  divinis,  quod  est  stullilia  maxima. 
De  quibus  Salomon  :  Stultorum,  inquil, 
infinitus  cst  numerus.  Xon  (ipprc/iei/dent 
illiun,  scilicct  Sapientiam  incrcalam,  seu 
sapientiae  donum,  quamdiu  sunt  slulli  : 
sicut  et  Paulus  teslatur,  Animalis  homo 
non  pcrcipit  ea  qu»  sunl  Spirilus  Dei. 
Ycrumtamen  converti  possunl  et  poenilc- 
re,  eamquc  obtinerc.  ita  quod  ilhul  Apo- 
sloli  mercbunlur  audirc:  Fuistis  aliquando 
tenebree,  nunc  autem  lux  in  Uomino.  Et 
liomines  sensati  obvialmnt  illi,  id  est,  ad 
proficiendum  in  ea,  applicabunt  se  illi 
cum  reverentia  el  obedientia.  Juxta  hunc 
sensum  subjungitur  :  Homines  stulti  non 
vidcbunt,  id  esl,  non  intelligent,  eam,  nec 
ad  bcatificam  ejus  visionem  pertingent, 
nisi  poeniteant ;  longe  enim,  non  loco,  sed 
dissimililudine  et  detestatione  peccati,  ab- 
est  a  superbia  ct  dolo  :  quse  specialiler 
displicent  Sapicntise  seternali,  loquenti  : 
Arrogantiam  el  superbiam  et  os  bilingue 
detestor.  Unde  et  in  libro  SapientiEe  indu- 
citur  :  Spirilus  sanclus  disciplina?  effugiet 
fictum.  Econtra  vero  specialiter  adest,  se- 
que  conimunicat  humilibus  alque  simpli- 
cibus,  quemadniodum  scripluni  est  :  Cum 
simplicibus  sermocinatio  ejus ;  et  rursus, 
Teslimonium  Domini  fidele.  sapienliam 
prsstans  parvulis. 

Viri  mendaces  mendacitate  perniciosi 
mendacii,  quod  est  mortale  peccatum,  non 
crunl  illiiis  luemores  :  id  est,  purilalem, 
sanctitatem,  ac  districtum  judicium  seler- 
nae  Sapientiae  non  attendunt,  nec  pondc- 
rant  :  quod  si  facerent,  verecundarenlur, 
melucreulque  menliri,  quum  omnc  men- 


A  dacium  sit  quidam  recessus  a  veritate  ac 
sapientia,  et  quaedam  stultitia,  idcirco  est 
culpa.  Et  viri  veraces,  in  quibus  non  so- 
lum  cst  veritas  doctrinae,  sed  etiam  veri- 
tas  vila>  atque  justitiae,  inveniuntur  iu  il- 
lii  :  quia  adhaerent  et  uniti  sunt  sapientiae 
huic,  cujus  inluitu  et  amore  abhorrent  ac 
vilanl  omne  mcndacium  ;  cl  sticcessus  ha- 
bcbunt,  id  esl  spiritualcs  profectus,  incre- 
menlaque  gratiae,  usque  ad  inspectionem 
iJci ,  id  est  perseveranter,  quousque  ad 
conspecluni  gloriae  Allissimi  assumantur 

B  in  piilria  :  non  quod  post  vitam  praesentem 
proficiunt  ila;sed  viri  heroici  usque  ad 
morlem,  qua  evolant,  crescunt  in  sapien- 
titp  (lono. 

Non  cst  speciosa  laus  in  ore  peccaloris  :  9 
id  esl,  laudatio  seu  doctrina,  qua  quis  in 
mortali  culpa  exsistens,  Deum  laudat,  seu 
populo  praedicat.  non  est  sincera,  ncc  pla- 
cita  Deo,  quia  non  oritur  ex  virtute,  sed 
abominabilis  Domino  :  non  quod  ipsa  ve- 
ritas  per  illum  prolata,  sil  foeda,  aut  dis- 
plicens  Ciealori ;  sed  quod  aclus  docendi, 

C  quo  indigne  cl  praesumptuose  se  ingerit 
ad  docendum,  displiceat  Deo,  culpabilisque 
exsislat.  Imo,  secundum  Thomam  super 
quarlum  Scnlenliarum,  1alis  pra^dicando 
peccal  mortalitcr.  Nam  et  quod  verbis  af- 
firmat,  propriis  reprobat  actibus  vitiosis  : 
sicque  intentionem  Scriplura>,  quantum 
cst  in  ipso,  evacuat,  quum  majus  sit  ali- 
quid  asserere  facto.quam  solo  verbo.  Hinc 
ait  Hicrnnymus  :  Faciamus  primum,  el 
postca  doceamus,  ne  doctrina>  auctorilas 
pravis  operibus  destruatur.  Et  denuo  :  Yi- 

D  do  ne  scrmones  tuos  opera  tua  confun- 
(lanl.  Dclicalus  magisler,  qui  plcno  ventre 
de  jcjuuiis  disputal.  Si  igitur  vis  ut  laus 
tua  placeat  Deo,  similitcr  et  doctrina.  sat- 
age  ul  tu  ipse  in  primis  placeas  ci.  Hinc 
namque  et  Apostolus  dixit  :  Qui  alium  do-  /fom. 11,21. 
ces,  te  ipsum  non  doccs.  Ideo  sequi  opoi'- 
tet  ejus  vcsligia,  dc  quo  scriplum  cst :  Coe-  .m.  i,  i. 
pit  Jesus  facere  et  docere. 

Quoniam  non  est  a  Domino  mi.ssus  ad 
piffdicandum  seu  laudandum  Dcum  ipse 
pcccator.  scd  indignc  assumil  sibi  hono- 


ENARKATIO    IN    CAP.    XV    LIBRI   ECCLESIASTICl. 


ART.    XV 


89 


Joann.  vi 

:i. 

10 


Pt. 


/'j.\ux,ic.  rom,  jiixla  illud  in  Psalmo  :  Pccca(ori  aii-  A 
tciii  ilixit  Dcus  :  Quarc  tu  cnarras  justilias 
iricas?  Hinc  puto,  sicut  alibi  plcnius  scri- 
psi,  quoil  Judas  proditor  fucrit  bonus. 
quando  fuil  a  Chiisto  ad  aposlolatum  as- 
sumptiis,  atquc  ad  pra>iiicai)diini  dircclus 
cuin  Apostolis  aliis;scd  inaliliosus  cffc- 
ctus  csl,  non  solum  tcmpore  dominicjc 
passionis,  imo  ct  antc,  ac  tunc  quando 
Clirislus  dixit  Apostolis  :  .Nonnc  cgo  duo- 
dccim  vos  clegi,  et  unus  cx  vobis  diaboliis 
csl  ?  Qxniilam  a  Deo  profcrta  Cif  sajiic»- 
tia,  id  csl,  donum  sapicntia^  quod  incsl  H 
his  qui  a  Dco  dirigiinliirad  [ira^dicandum. 
a  Dco  infunditur,  ct  non  incsl  iniquis.  Id- 
co  non  sunt  missi  a  Dco. 

Sapientiw  enim  Dei  adstabil  (aus,  id 
csf,  sapicnli.T"  salulari  a  Dco  infiisa»,  con- 
jiingiliir  laus  Dei  bcncplacita  ci  :  hoc  cst, 
laudalio  et  doctrina  illa  complacct  Deo, 
qua?  a  vere  sapientibiis  cl  dcvolis  ])roccdit: 
cl  in  orc  fidclium  ahutulaljit  laiis  Dci,  jiix- 
,  ta  illud  PsahnislaJ  :  Benedicam  Dominiim 
in  omni  lemporc,  semper  laiis  ejus  in  orc 
mco  :  ct  Dominator  univcrsoriim  daliii  C 
cam  illi,  id  cst,  sapicnliam  augcbil  siio 
laiidalori  fidcli.Vcl,  Dabil  cam  illi,  id  csl. 
ipsain  laiidcm,  scii  laiidandi  dcvolii)ncin 
infiiiidcl  laiidanli,  ita  qiiod  dcvota  laiida- 
tio  csl  Dci  donalio,  sicul  et  oinnia  iioslra 
merila  sunt  Dei  inunera. 

Xoii  dijreris  :  Pcr  Dcum  abcst  :  id  csl, 
non  senlias  neque  affirmcs  sapicntiam  ti- 
bi  decssc  cx  parle  Dci,qiiasi  ipse  sil  causa 
])cccati  liii:  scd  poliiis  cx  liia  ncgligcnlia 
ct  iniquilatc  contingil,  ipiod  dono  sapicn- 
liaj  cares.  Quw  enim  odil,  ne  feceris  :  id  D 
csl,  non  pccccs,  et  sapicnlia  adcril  libi. 
Xoa  dicas  :  Illc  inc  im/jlatuivil ,  id  esl, 
Dciis  mc  dcccpii  ,iui  fccit  errarc,  dando 
inihi  fragilcm  naluram  ac  foniilc  infe- 
clam  ;  uon  c/iim  /wiw.^isarii  sutit  illi  lioiiii- 
ncs  imiiii,  id  i-sl,  ini(|ui  iion  siinl  ncccssa- 
rii,  scd  aboiDinabilcs  Dco.  Nam  cl  sii.im 
posscl  dcclarari'  iusliliaiii  alilcr  i|ii:iiii  in 
pcrversis  liiiininiiiiis.  Idco  snbdiliir  :  0//i/t(.' 
c.rsccraiiiciihim  rrrori.^i.  id  csl  fiinncm  cx- 
sccrabilcm   ct  viliosum  crroicm,  odif  Do- 


12 


miniis,  qui  est  verilas  et  sapienlia,  cl  non 
crit  amabilc  timenlibus  illum  :  id  csl,  ho- 
minibus  linioralis  cxsecramenlum  crroris 
non  erit  amabilc,sed  niagis  odibile,  qiioni- 
ain  mcnlis  sua?  judicium  Dco  conformant. 

Vcruin  objici  his  posset,  ipiod   in  Eze- 
chiclc  lcgitur  :  Prophela  quum  crravcrit,  Ezech.xn. 
cgo  Dominus  deccpi  prophelam  illuin;ct''*" 
iii  Jcrcmia,  Scdiixisli   me,  Domiiic,  ct  sc-  jer.j.x,i. 
duclus  suii).  Isaias  quoqiic  ait  :  (Juarc  nos  /».Liiii.i7. 
crrare  fccisli  de  viis  luis?  indurasli  corda 
nostra,  nc  limcrcmiis  lc  ?  llciiKpic  in  Dcu- 
lcronuinio  dicitiir  :  .Nohiit  icx  llcscbon  fi-  fl,ii(. 11.30. 
liis  Israel  dare  transitum.quia  induraverat 
Dominus  Deiis  spiriliiiii  cjiis,  ct  (ibfirma- 
vcral   cor   illiiis,   iit   Iradcretur  in   maniis 
Israclis,  Vciiim  ad  omnia  ista  cl  consimi- 
lia  iiiiilla.  ([ua'  [losscnt  ailduci,  cst  una  so- 
lutio,  quod  sciliccl   ista  allribiiiinliir  Dco, 
non    effeclivc,   scd    pcrmissivc,   quoniam 
graliam   non  ap|)onil ;  ncc  laincn   idcirco 
cst  causa  pcccati,  iicc  culpa  iiii|)utaii  po- 
tcrit  ei,  quoniam  juslo  judicio  graliam  rc- 
Irahit,  ncc  eam  Iribucrc  obligalur.  Contra 
ina-lactuni  crrorcin  iinputantiuni  Dcovilia 
hominum.  loquiliir  S.  Jacobus  in  Canonica 
siia  :  .Nciiio  qiium   tentalur,  dical  qiiia  a  j„cob.t,ii. 
Dco  tcntatiir  :  Dciis  cnim  intcnlalor  malo- 
niiii    cst.  (^ontra  qiicm  criorem   [iravissi- 
iiiiiiii  Paiilus  plcniiis  dispulal :  Si,  inqiiiens,  /jom.m.s- 
iniiiuilas  noslra  jiisliliam  Dci  commendal,  '' 
(]uid  diccmiis?  Niiiii(]iiid  iniquus  cst  Dcusi 
qui  infcrl  iram  '.  ctc. 

Consequcntcr    langilur    liidix    ct    origo 
[)cccati,  qiKi'  csl  libcriim  aibilriiiiii :  ([iiod, 
in  ([uanluin  cx  iiihilo  csl,  cl  dcrccliiusum 
in  se,  polesl  errarc.  Deus  ab  inilio  coiisti-       1 1 
tiiil  /louii/icm  :  nam  sexlo  dic  in  cxordio  (..-,1. 1,  i;, 
sa'culorum  condidil   ipsiim  ad  imagincm 
cl  siniililiidincni  siiam  ;  cl  /•clii/uit  cnm  in 
maiiii  coiisilii  sui,  id  esl.  in   jiolc-ilalc  li- 
bcii  arbilrii,  ac  libcrlalc  coii-ilii  fccil  <'s- 
se,  siibsislcrc  ac  mancrc.  .\on  laini'ii  doiiis 
gralia'.  anl  conscrvalioiie  cl  giibcrnalionc 
Mia  dc^liliiil  illiiiii  :  iiiiu,  scciiiidiiin  Aiigii- 
slinuin,  Dciis  siiniil  fiiil  coiidcns  naltiiam, 
el   largicns  graliam.  .Id/ccil  mamlata  ct       \^ 
j/i\fccpla  sud  :  qiiia  pru^ccplu  lcgis   iiulu- 


90 


ENARRATIO   K   CAP.    XV   LIBRI   ECCLESIASTICI. 


ART.    XV 


*  alias  fn 
cere 


Ecde. 


Joann.WM 
oi. 


ralis  ei  impressit,  prsecepta  quoque  mora- 
lia :  sed  et  prsecepta  de  propagalione  so- 
Gen.n.r,.  bolis  per  generationem.  et  de  vilando  esu 
ligni  scientia?  boni  et  mali,  ei  pisefixit  :  et 
sicut  reliquit  primum  hominem  in  sua  (ut 
diclum  est)  libertale,  ita  et  ceteros.  Pro- 

16  plerca  subditur:5/  vohieris  mandata  con- 
servare,  quia  hoc  potes  :  nam,  ut  ait  Hie- 
ronymus,  Malediclus  est,  qui  dicit  Deum 
aliquid  impossibile  homini  prsecepissc  ; 
conservabunt  te  :  id  est,  merito  observan- 
tiae  prseceptoruni  salvus  eris,  et  in  esse 
gratiae  permanebis,  securus  ab  adversariis 
tua"  salutis;  et  in  pcrpetuum  fidem  placi- 
tam  scrvare*  :  id  est,  si  habueris  plenum 
propositum  faciendi  fidelitatem  Deo  pla- 
centem,  ipsamque  fidem  operibus  exse- 
qui,  tunc  in  aetcrnum  conservaberis  merilo 
islo.  Unde  in  Ecclesiaste  dictum  est  :  Qui 
servat  prsecepta,  non  experietur  quidquam 
mali.  Et  Christus  asserit  :  Si  quis  sermo- 
nem  meum  servaverit,  mortem  non  vide- 
bil  in  aeternum. 

l"?  Apposuit  tibi  aquam  et  ignem  :  id  est, 

refrigerium  gratise  et  gloria  tibi  promisit, 
si  ei  perseveranlcr  servieris;  ignem  quo- 
que  infernalis  incendii  comminalus  est 
tibi,  si  vixeris  vifiose.  Ad  quod  volueris, 
porrii/e  manum  luam,  id  est,  elige  unum 
islorum,  el  extende  virtulem  tuam  opera- 
tivam  ad  alterum  horum  :  quia  ad  utrum- 
que  es  liber,  videlicet  ad  virtuose  viven- 
duin.  et  ad  habendum  te  vitiose.  Porro, 
quod  ait,Ad  quod  voUieris  porrige  manum 
tuam,  non  dicit  licentiando  utrumque.sed 
insinuando  libertatem  ad  ambo. 

18  Antc  /lominem  vita  et  mors :id  est,  Deus 

proposuil  homini  vitam  gratiee  ac  gloria?, 
si  se  applicuerit  Deo  :  ifa  quod  licet  homo 
nequeal  juste  vivcre  ac  salvari  sine  su- 
pcrnafurali  adjuforio  gratiee  Dei,  nihilo  mi- 
nus  dicitur  homo  posse  Deo  servire,  pla- 
cere.  salvari,  quia  si  feeerit  quod  in  se 
est,  Deus  auxilium  giafi»  grafum  facienfis 
mox  tribuet  ei,  nec  erif  defectus  ex  parle 
Dei.Simililer  prsedixit  homini  morlem  cul- 
pa?  ac  gehenna'.  si  se  a  Deo  averleiit.  Sic 
el  anfe  hominem  est  bonum  virtufis,  ct 


A  malum  culpee  ac  poenae ;  quod  placucrit 
ci,  dabitur  iUi :  id  est,  si  elegerif  liomo 
Deo  adhffirere,  dabilur  ei  hoc  boniim  ;  sin 
aufem,  mahmi   damnafionis.  Juxfa    hunc 
sensum  Moyses  ait  :  Considera  quod  pro-  Deui.s^x. 
posuerim  in   conspectu  tuo  vitam  ct  bo-  ''■  ""■ 
num,  ct  econfrario  mortem  ef  mahnn.  ut 
diligas  Dominum.  Et  rursus  ibidem  :  Te-  uid.  i9. 
stes,  inquit.  invoco  coelum  et  terram,quod 
proposuerim  vobis  vitam  et  mortem,  be- 
nediclionem  et  maledictionem  :  elige  ergo 
vifam. 

B  Quoniam  multa  sapicntia  Dei  :  id  est,  19 
Deus  omnipotens  ex  infinila  sapientia  sua 
heec  ifa  disposuil,  relinquendo  \idelicet 
rationales  creaturas  in  propria  libertate, 
et  admonendo  eas  ad  bona.  tam  pollici- 
falione  pra>miorum,  quam  comminatione 
suppliciorum  :  quafenus  homo  sponte  ac 
libere  ad  Deum  se  convertendo,  commen- 
dabilior  esset,  et  promereretur,  quoniam 
acfionem  meritoriam  oportet  liberam  es- 
se  ;  ct  fortis  in  potentia.  id  est,  ipse  om- 
nipofens  est  :  ideo  facillimum  ei  est,  vir- 

C  tufiim  opera  remunerare;  et  videns  omnes 
sine  interrnissione,  id  est,  universos  tam 
bonos  quam  malos,  a;fernaliter  invariabi- 
literque  cognoscens  plenissime  ac  distin- 
cfe,  prout  sanctus  Job  loquitur  :  Nonne /o6xsxi,4. 
Deus  consideraf  vias  meas,  el  omnes  gres- 
sus  meos  dinumerat?  Unde  rursus  in  Job 
Eliu  profestatur  :  Oculi  ejus  super  vias  ibid.mn, 
hominum,  et  omnes  gressus  eorum  dinu-  -'• 
merat*.  Apostolus   quoque  :  Omnia,    in-    'considc- 
quit,  nuda  et  aperfa  sunt  oculis  ejus.        ^%ebr  iv 
Oculi  Doinini  ad  timentes  eum  filiali  'S- 

D  timore  :  id  est,  timorafos  adspicit  ef  co- 
gnoscif  per  approbationem  et  miseralio- 
nem  pra;cipuam,  sicut  in  Psalmo  cantatur: 
Beneplacitum  est  Domino  super  timentes  />s.  cxr.vi, 
eum.  Unde  et  Dominus  locutus  esf  :  Ad 
quem  respiciam,  nisi  ad  pauperculum,  et 
tremenlem  sermones  meos?Idcirco  nihil 
agere  debef  homo,  nisi  quod  dignum  ac 
placifum  est  divino  conspectui.  Et  ipse 
ai/noscit  oiuncm  opcram,  id  cst  acfionem, 
vini,  ef  necessitudinem,/'o>/(/?(/.s.Sie  quip- 
pe  accipilur  opera,  dum  ail  Aposlolus  : 


20 


II. 

/s.  I.XVI 


ENARRATIO    I.N    CAP.    XVI    LIBHI    ECf.LESIASTlCI.    —    ART.    XVI 


91 


I  Cor.  Xli, 


IV/lci/.Ivn, 


Non   potcst   ociiliis    niaiitii   dicere,  Opera 
lua  n(in  indigeo. 

Nemini  mandavit  impie  agere.  Qiiiim 
eniin  sit  prima  mensiira.  cansa  et  regiiia 
loliiis  bonilatis,  jiislilia'  ac  virtutis,  eo  ipso 
quo  aliquicl  praecipit,  Ijonum  et  jiistum 
esl.  .Multa  tamen  jussit,  qujc  in  se  justa 
ciant,  quainvis  ab  liominibus  impia  et 
cnulcli  voluntate,  ac  perversa  intentione 
sint  facta  :  sicut  per  .\ssyrios  et  Cliahheos 
piinivit  filios  israel,  ad  quoriim  punitid- 
nem  instigavil  illos  genliles:  sicul  et  imum 
regnum  gentilium  destruxit  per  aliud.  Scd 
id  illi  perversa  inenle  fccerunt  hujusmodi, 
iil  siiper  F.zechielem.  Jeremiam.  .Vbdiam, 
aliosque  Prophetas  expositum  esl.  llinc 
Dominus  ail  :  Vao  Assur,  virga  furoris  mei 


.\  el  baculiis  ipse  est  ;  ipse  aiitem  non  sic 
arbiliabilur,  sed  ad  conU'rendum  crit  cor 
ejtis.  El  nemini  dedit  spalium  peccandi, 
id  est.  nemini  dedit  tempus  aul  locum  ad 
hoc  II I  peccet,  scd  ut  bene  vivendo,  glo- 
riam  mereatur  a;ternam.  Ideo  scriplum  est ; 
Deiis  dedit  illi  locum  pa>nitenlia?,  et  illc  Jobww.a. 
abtilitur  co  in  superbiam.  Xon  enim  con-  22 
cupiscit  mullitudiuem  filiorum  infidelium 
Deo,  et  inutilium  sibi  ipsis  ac  proximis. 
Imo  tales  abhorret  ac  dainnat.  queinadino- 
dtim    in   Evangclio  prolestatur  :  Servum  Uatth.wi, 

H  iniitilcm  projicite  in  tcncbras  exteriores  ;  '"' 
et  rursus,  Omnem  palmitem  in  me  non  fe-  Joann.w. 
rcntcm  frtictiim,  tollet  eiim.  Kt  tcsle  Apo-  " 
stolo,    Impossibile   est   sine    fide  placcrc  aebr.xi,^. 
Deo. 


AUTICULUS   XVI 


EXPOSITIO    CAIMTILI    SEXTIDECIMl    :    .NK   JUCUNDERIS    IN    1  H.IIS    IMIMIS. 


D' 


^ICTUM  est  in  finc  pra^cedentis  eapitu- 
li,  Deiim  non  concupiscere  multitudi- 
nem  infidelinm  inuliiiunique  filioriim  :  et 
(]U(iiiiaiii  hdiiio  debet  se(]ui  Creatoris  siii 
1  jiidicium,  recte  hic  siibditur  :  Ne  juciin- 
dcris  in  filiis  impiis,si  initllipUcentur  nu- 
mero  ac  diviliis,  seu  posteritalc  iniqiia  : 
(jtiia  (]ii()  pliires,  eo  deteriiis  est.  ideo  in 

i-rot.w».  1'ioverbiis  dictiim  esl  :  Kilius  stuUus  do- 
lor  est  matris  sua?.  Ncc  ofjlecleris  supcr  ip- 
.sv).s-,i(i  est  ex  considcratione  cornm,  si  nnn 
csl  tiinor  Uci  in  i/lis  :  (]uia  in  oinni  homi- 
ne  caritalem  habenle,esl  timor  fiiiaiis  aiit 
inilialis.  Ista  (]ii()i]ue  siml  intcllig(Mi(la  dc 
s|)irituali  [latrc,  iiontifice.  simi  pradalo,  c\ 
spiritualil)iis  filiis  ejiis  scii  subdilis,  qui 
(l(Tl(Mi(li  siiiil.si  fiiciinl  \  iliosi,  (jiKMiiiid- 
iikkIiiiii  l'aiiliis  rat(Miir  (!(iriiilliii'-  s(Mil)(Mls: 

lUor.  Mi,  .Nc   fiiric   liiiiiiiliiM    iin-  licii^   :\\>\u\   vos,  el 

liigcaiii  iiiiill()>   c.x    ii>   (]iii   aiiic  ji.-ccave- 

a        iiiiil,  (M  iioii  cgiMiint  pdMiitiMiliam.  i\'()«  (■;•(•- 


C  das  vilce  illorum,  qiiod  lilu  fiilclcs  imiiii', 
vel  qiiod  postea  converUMiliir  :  de  qiia  la- 
men  rc  non  est  dcspiMandtim,  scd  non  est 
temerarie  affirmaiidtiui,  i]iiiiniain  satis  ra- 
ro  conlingit,  jiixla  illud  :  (luod  nova  lesla 
capil,  inveleriita  sapit.  .\am  et  in  Prover- 
bioriim  libro  habetur  :  I^roviMbiuin  esl,  />ror.nii, 
Adolcsccns  jiixta  \  iani  siiam,  eliam  quiiin  ''• 
scniicril,  non  reccdct  ab  ea.  /17  nc  respc- 
.reris  in  laliores  corum,  id  esl,  inuliles  et 
iniquos  eiiriiiii  laliores  non  approhcs,  ncc 
lilxMiliM'  adsjiicias  :   dc  (]uiliiis    labi>rilius 

I)  iii  liiic  ilicluri  stinl    illinl  SapientiiP,  l.,as-   .s'np  v,7. 
sali   suiiiiis  in  via  iicrdilionis.  Vei.  Ne  rc- 
spc.vcris   iii   laixircs    illoriiin,  id  csl,  non 
confidas  quod  snis  iaboribns  le  siislcnta- 
bunl   leinpore  liite  indigcnliav 

.)filiiir  fst  ciiii»   luius  timciis  /h^iiiii   (\-         ,1 
liali  liiiior(\  i/uam  millc  filii  ncijunm  ',  id    •  i»i/iii 
c>t  (]iiaiitiiiiiciiiiii|ue  niagna  miiltilndo  fi- 
lioriiiii   pra\(ii  tiiii.  AV   ulitc  csl  iiwri  siiic        4 


ENARRATIO   IN   CAP.    XVI   LIBRI   ECCLESIASTICI. 


ART.    XVI 


fiUls,  quam  relinquere  filios  impios  :  nisi  A  siiperbissime   loquebantur,  qiiasi    plagari 


Prov.  XI 


Ihid.  \\r 
8. 


forsan  sint  prffideslinati,  poenitentiamque 
finaliter  actiiri. 

Ab  uno  sensalo  inhabitabitur  patria  : 
id  est,  unus  vir  sapiens  tam  utilis  est  com- 
munilali.  quod  prudcntice  suse  consilio,  et 
virtuositatis  su»  merito.  eam  faciet  pro- 
sperari,  et  numero  meritoque  augeri:  et 
a  tribus  impiis  deseretur,  id  est,  dispen- 
dium  magnum.  desolationemve  patietur. 
Unde  scriptum  cst :  Benediclione  justorum 
exallabilur  civitas,  et  ore  impiorum  suli- 


non  possent.  Kon  miserfus  est  illis,  gen-       10 
teyyi  totam  pjcrdens,  id  est,  universos  dilu- 
vio  exstinguens,  prteler  Xoe  ct  trcs  filios  cen.vn,?, 
ejus,  ipsorumque  conjuges,  et  ecctollentem  '^' 
sc  in  peccatis  suis. 

Et  sicut  sexcenta  millia  peditum,  qui       H 
congregati  sunt  in  duritia  cordis  sui,  sup- 
ple,  a  Deo  puniti  sunt,  sicut  prsefati.  Istud 
exponilur  de  filiis  Israel  .l^gyplum  egrcs- 
sis  :  qui  unanimiter  consurrexerunt  corde   Nim.\n, 
durissimo  contra  Deum  et  Moysen,  quum 


vcrietur ;  et  rursus,  Homines  pestilentes  B  cxploratores  denuntiassent  eis  tcrram  Cha-  ibH-  m". 

naan  liabere  cultores  lortissmios,  cl  dcvo-  34 


dissipanl  civilatem,  sapientes  vero  aver- 
tunt  furorem.  El  recle  ait.  ab  uno  sensato 
civilatem  inhabitari.  atque  a  tribus  im- 
piis  dcscri,  quoniam  bonum  est  fortius 
malo,  et  cfficacius  ad  causandum. 

Midta  alia  vidit  oculus  meus  :  quasi 
dicat,  De  his  vidi  plura.  quam  dico ;  et 
fortiorn  horum,  id  est  majora  his,  audi- 
vit  auris  mea.  Idco  mihi  tanquam  cxperto 
crcdendum  esl.  In  synagoga  pcccantium 
exardcbit  ignis  :  id  est,  in  mullitudine  et 


Gen.  VI,  4. 

9 


3i,33. 


rare  suos  habilatores.  Dixerunlquc  mutuo: 
Conslituamus  nobis  ducem,  et  revertamur  ;(,irf.  xiv.i. 
in  -Egyplum.  Quihus  Dominus  dixit  tunc  : 
In  solitudine  hac  jacebiint  cadavera  ve-  /iirf.20,30, 
slra:omnes  qui  numerati  estis  a  viginli 
annis  ct  supra,  ct  niurmuraslis  conlra  me, 
non  inlrabitis  terram,  scilicel  promissio- 
nis,  et  scietis  ullionem  meam  :  qiioniain 
sicut  loculiis  sum,  ita  faciam  omni  mulli- 
tudini  huic  pessiniEe,  quee  consurrexit  ad- 


congregatione   vitiosorum    fervet   flamma  C  versum  me.  Porro   niimerus  illorum  qui  Jhid.i.K, 


cupiditatis,  concupiscentise  sensualis.  im- 
patientiae,  indignalionis;  deinde  ardebil  in 
eis  ignis  supplicii  \niern&\is  :  ef  i?i  gente 
incredibili,  id  est  incredula,  exardescef 
ignis"  diviuffi  ultionis,  in  quibus  nunc  ar- 
det  ignis  privali  ac  carnalis  amoris. 

Non  e.roraverunt  pro  peccatis  suis  anfi- 
qui  giganfes  :  qui  sub  Noe  submersi,  dilii- 
vio  pericrunt;  qui  destructi  sunt,  id  est 
diliivio  mersi  et  condemnati,  confidentes 
sua'  virtuti,  id  est,  dc  suis  corporalibus 


numerati  fuerunt  a  viginti  annis  ct  supra,  ^'' 
fuit  sexcenta  tria  millia  quingcnti  quin- 
quaginta,  ut  patet  in  Numeris  :  ex  quibus 
antc  pra^fatam  Dei  sententiam  contra  eos, 
multi  fucrunt  propter  sua  peccala  occisi.  /iirf..\i,33. 
Et  si  unus  fuissct  cervicatus  :  id  est,  non 
iileo  illi  sic  pcrcussi  sunt,  quia  multi  pa- 
riler  peccaverunt,  quoniani  dato  quod  non 
nisi  unus  fuisset  sic  cervicalus,  id  est  su- 
perbiens  et  rebellis.  mirum  si  fuisset  im- 
punis'',  id  est,  si  evasissel  Dei  vindictam.  •immums 


viiil)us  prsesiimentes.  De  quibus  legilur  in  D  Imo  non  evasisset,  sicuf  nec  ille.  qiii  sab-  ibid.xv.36. 


Geuesi  :  (liganles  erant  super  terram  in 
diebiis  illis  potentes.  viri  famosi.  Ef  non 
pepercif  peregrinafioni  illorum,  id  est  eis 
in  hoc  saeculo  peregrinis.  seu  vitae  et  con- 
versationi   eorum,  qua  fuit  peregrinatio 


liato  ligna  collegil.  nec  ille  qui  Ueum  Israel   Ln-.^ 
blasphemavit  :  de  quoium  primo,  in  Xu- 
meris  legitur;  de  alio,  in  Levilicn. 


Miscricjrdia  cnim  et  ira,  id  est   rigor 


12 


justitise,  est  cum  illo,  id  est  in  Deo  :  de 
in  hoc    mundo;  sed  percussit  eos  iindis      quo  ait  Scriptura,  Universae  vise  Domini,    />«.  .xsiv, 

misericordia  et  veritas.  Potens  est  exora- 
tio,\A  est,  devota  deprecatio  Deo  oblata,ma- 
gnam  habct  vim  apud  ipsum.  ef  effundens 
iram,  id  cst.  vindiclam  exstinguens,  vel 
poenam  a?ternani  in  temporalem  commu- 


diluvii  ;  et  exsecrafus,  id  est  detestatus 
est  cos  prcB  superbia  verbi  illorum,  id  est 
propter  arrogantiam  et  praesumptionem 
eoruni  iu  verbis  et  faclis.  Non  cuim  cre- 
diderunt  Noe  praMiuiitiaiiti  (liliivium,  sed 


ENARRATIO   IN    CAl'.    XVI    LIBRI   ECCLESIASTICI. 


ART.    XVI 


93 


Nuni.  MV, 
13-10. 

Ihid.  i(l 

ll)iil.M,i' 
45. 


l.J 


/-liC.  \i.  't> 


tans,  ita  quod  ira  clfunditur  in  pricsonli 
snpcr  peccanlcm,  nc  poslca  a>lcrnalilcr 
puniatur.  Sccunditm  minericonlidm  su- 
uiH,  sic  est  correplio  illius  :  id  cst,  sicul 
infinila  esl  pietas  Dei,  ila  el  ejus  juslilia 
punicns;  ct  sicut  rcmunciatio  jusldrum, 
sic  punitio  rcproborum  ajterna  csl;  homi- 
nem  secundum  opera  suajudicat.  —  (Jui- 
dam  libri  sic  habenl  :  Potensesl  exoratio, 
cl  c//'ii>i(tc>is  ircii»  secu»du»i  nriscricor- 
diarn  sua»i,  id  csl,  procurans  \  iniliclaiii 
Dci  infcrri  pcccaiitihus  iniscricordilcr,  nc 
a'tcriia  infcratui'  vindicla.  Indc,  ul  in 
Numcris  lcgilur,  quum  Moyses  Dominuni 
c.vorassct  pro  pia-falis  sc.xcentis  millibtis, 
ul  eis  ignoscerct,  Uominus  niox  rcspon- 
dil  :  Dimisi  juxla  verbum  tuum  :  ct  tamen 
pra'tactani  lcmporalcm  eis  inlulit  pcenam, 
sicut  ii)i  narratur.  Si  corrcpHo  illius  /to- 
minis,  id  est  poena  cujusciimquc  iniqui, 
secu)uhim  ope>-a  sua  Jndicalur  ci  infcrcn- 
da,sicul  utiquc  judical  Dcus  :  sicquc  quod 
ait,  Si,  sumilur  pro  Quia. 

Non  cffugiel  in  rapina»i  pcccator ,  id  csl, 
iiiiiiuus  siBvicns  usque  ad  rapiendum  bo- 
na  aliorum,  nequaquam  cffugicl  Dci  vin- 
diclam;  et  noii  retardahit  su/fo-enlia  >ni- 
sericoi'diam  facienlis,  id  est,  patientia  ejus 
qui  miscricordiam  cxerccl  in  proximos. 
non  lardabil  impclrare  misericordiam  Dci. 
ludc  f.uhjiiuv^\[ur :  Omnis  niisericordia  fa- 
cict  locuni  unicuifjuc  sccundum  nicrilum 
o/wruni  suoriim  :  id  esl,  qujpciimque  mi- 
sericordia.  quam  cxhibueril  homo  proxi- 
mo  siio,  sivc  sit  ma^Mia.  sivc  pusiila.  iacict 
(•uiii  miscricoriliaiii  iiivcnirc  apiid  Dciim, 
jiixla  iiirnsMram  mcritoniiii  iiiisrricni-di- 
uiii  acliiiim  suiiriim  :  qiiia  i|iiii  prnxiiiiis 
fiiit  miscricDiilior,  cn  ct  Dominiis  crit  mi- 
scriioidior  ci,  proiil  aii  Salvalor  :  Kadcm 
mciisiira  qua  mcnsi  fucrilis,  rcmcliclur 
voiiis  ;  ct  sccuiidum  intcl/i'ctum  perci/ri- 
nationis  ipsius,  id  est,  secumhim  qiiod 
magis  aiil  miniis  pcrrcctc  advcrlcril  pcrc- 
};riiiatioiicm  siiam  in  sa>ciil(i  islo,  cam  dc- 
flcndo,  et  sc  in  ea  humiliaiido,  al(|uc  iii 
ipsa  aclibiis  picnilcnlia'  insistcndo,  cl  ad 
[latriam  ads^iiiando,  jiixla  ilhid  l'sahiiisla': 


\  llcii  mihil  quia  incolatus  meus  prolouga- z'».  «am.s. 
tus  cst :  cl  riirsus.  ,\c  silcas,  (|uoniam  ad-  Pt.xxxmi. 
vcna  cgo  siim  a[)ud  lc  ct  pcrcgriniis.  siciil  '^' 
omncs  palrcs  mci.  Lndc  dc  anliquis  San- 
clis  Paulus  dicit  :  Confilenles  quia  perc-    Hebr.xi, 
griiii  ct   hospitcs  siint  siipcr  tcrram  ;  qui 
ciiim  liajc  dicunt,  significant  sc  patriam 
inquirere. 

Xo»  dicas  :  A  Dco  abscondar  :  id  cst,        \i\ 
non  pulcs  le  possc  lalere  Dei  notiliain,  scu 
iioii  cognosci  ab  Qo;et  ex summo.quis  mei 
»iciiwrabilur?\i\  csl.Dcus  in  allissimo  ha- 

B  bilans  ccelo,  non  habciiit  mcmoriam  mci, 
operumque  meorum  :  sicut  multi  pulave- 
ruiil  iiii(pii,non  soliim  gcnliles  (dc  quibus 
apiid  .lob  dicitiir  :  .\n  cogilas,  quod  Dciis     Job  w», 
cxcclsior  coelo  sit?  Nec  nostra  considerat);  ''•  '* 
scd   cliam  .ludworiim  :  dc  qiiibus  in  Kze- 
chiclc  loquiltir  Dominiis  :  Dixerunt,  Dercli-  Ezech.n, 
qiiil  Dominus  tcrram,  el  Dominus  nos  non  ''' 
videl ;  in  Proverbiis  quoque,  Non  habent  Proc.xxiv, 
fiilurorum  spem  mali.  //;  populo  lam  ma-  ""■  ._ 
(jno  non  agnoscar  a  Dco  :  quasi  difficilius 
sit  Omnipolenli  cognoscere  mullos,  quam 

(;  iiiium.  Qua>  est  enim  anima  mea  iii  tain 
iinme»sa  crcatura?  id  est,  niodici  sum 
inomcnli  in  toto  hoc  univcrso,  ideo  non 
cural  Deus  de  me,  nec  decel  eum  circa 
tani  vilcm  ct  modicum  occiipari.  .Noli  sic 
a'stimarc.  Altamcn  possumus  admirari  cx 
pleniludine  fidei,  quod  Deus  ille  majesla- 
tis  immcnsa'.  I.im  dislrictiim  in  fragili  lio- 
miiic  cxcrcct  jiidiciiim  :  scciiiidiim  qiiod 
sancliis  Job  loquitur  Dco,  Dignuin  ducis  Jotxiv.i. 
siipcr  hujusccmodi  apcrirc  ociilos  liios,  ct 
addiiccrc  ciiiii   lccum   iii  jiidicium  '. 

I)  l'i;cici'ca  crcalura  vocaliir  immcnsa.  iioii 
(liioil  sil  simplicilcr  infiiiila.scd  quia  iiiiii- 
liini  ct  iiiiniciisiirabilitcr  magiia.  Jiixta 
qiicm  scnstim  scriptiim  csl  :0  Isracl,  qiiam  itarMhm, 
niagna  csl  doiiitis  Dci,  cl  ingcns  loctis  pos-  ■^*''"'' 
scssionis  cjiis  \  Magiius  ct  noii  habciis  fi- 
ncm,  cxcclsns  cl  imiiicnsiis,  Dcinccps  cr- 
ror  illc  circa  cognilioncm  cl  providcnliam 
Dci  dcslruiliir,  co  (]iiO(l  ijisc  (Ircalor  tiiii- 
vcrsa  cliani  corporalia  cl  iiiaiiimala,  siipc- 
riora  cl  infcriora  agnoscal,  nitillo  magis 
ralioiialcs  crcaluras  :  qtiibus   non  frtislra 


94 


ENARRATIO    IN    CAP.    XVI   LIBRI    ECCLESIASTICI.    —   ART.    XVI 


contulit  rationem,  sed  ideo,  iit  ea  bene 
utantiir  :  qnod  si  fecerint,  promerentiir  ; 
si  non,  demerentur.  Ergo  divina  requirit 
justitia.  ut  bene  utentibus  delur  prajmium 
gloriosum,  aliis  vero  supplicium. 

18  Fa-cc  cwliim  aerium  sive  aPthereum,  ct 
cosli  ccelorum,  id  est  cceli  superiores,  ut 
empyreum,  crystallinum,  sidereum,  ahys- 
sus,  id  est  marc  Oceanum,(?<  universa  ter- 
ra,  et  qiuv  in  eis  sunt,  scilicet  pisces,  bru- 
ta,  aves,  ac  cetera  mixta,  in  conspectu 
il/ins  commovebi/nlur,  id  est,  Deo  juben- 
te,  ad  ejus  nutum  procedent  in  actum,nec 
solum  naturaliter,  sed  et  supernaturaliter 

19  alteranlur;  mo/ites  simul  et  colles,  et  fiin- 
damenta,  id  est  interiores  solidioresque 
partes  terra',  seu  partes  terrse  super  quas 
alia  innituntur;  et  quum  conspexerit  illa 
Dcus,  tremore  concutientur,  id  est,  super- 
naturaliter  movebunlur,  dum  Deus  id  jus- 
serit,  seu  ita  ad  nutum  obediunt  ei,  ac  si 
essent  perterrita  ex  Greatoris  intuitu.  Un- 

i>s.  cni,  3-2.  de  habetur  in  Psalmo  :  Qui  respicit  ter- 

ram,et  facit  eam  tremere;  qui  tangit  mon- 

Job  XXVI,  les,  et  fumiganl.  In  Job  quoque  :  Columna^ 

"■  cceli  contremiscunt    et  pavent  ad  nutum 

ipsius. 

20  Et  in  omnibus  his,  id  est,  istis  omnibus 
se  ita  habentibus,  insensatum  cst  cor  ho- 
minis,  non  considerans  ex  praedictis  Deum 
cuncta  cognoscere,  providere  et  judicare  : 
qui  et  omnem  rerum  instituit  ordinem,  et 
habitudinem  potentiarum  ad  sua  objecta, 
et  visum  atquc  auditum  sensusque  ceteros 
conlulit  homini,  el  qualiler  objecta  sua 
percipiant,  ordinavit  :  quod  nequaquam 
facere  potuisset,  nisi  omnia  distinctissime 
prfficognovisset.  Et  htec  ratio,  ut  Rabbi 
Moyses  asserit,  tangitur  in  lege,  hoc  est  in 

Ps.  xcin.T.  Psalmo,  quo  legitur  :  Et  dixerunt  :  Non 
vidcbil  Dominus,  nec  intelliget  Deus  Jacob. 
Contra  quorum    insaniam    subdilur  iiji   : 

/6irf.  8-10.  Inlelligite.  insipientes  in  populo;  et  stulti, 
aliquando  sapite.  Qui  plantavit  aurem,  non 
au(liet?aul  qui  finxil  oculum,  non  consi- 
dcrat  ?  Qui  corripit  gentes,  non  arguet  ? 
Unde  et  Josephus  protestatur,  ex  hoc  pro- 
videntiam  Dei  certissime  comprobari,  quod 


A  perProphetas  veteris  Testamenti  corripuit 
hominum  vilia  eliam  abdila,  cl  eorum  pra>- 
dixit  supplicia,  qua>  omnia  sicut  praedi- 
xerat,  evenerunt.  Et  omne  cor  intelUgitur 
ab  iUo.  Deus  enim  per  sui  ipsius  essen- 
tiam  ac  polenliani,  universa  ac  singula 
perfecte  setcrnaliterque  intelligit. 

Et   vias   iUius  quis  inteUigit?  id  est,       21 
divina  judicia,  consilia,  mysteria,  opera, 
nullus  comprehendere  valet,  sicut  prseha- 
l)ilum  esl.  Unde  ait  Apostolus  :  Quam  in-  flow.xi,33. 
compreliensibilia  sunt  judicia  ejus,  et  in- 

B  vestigabiles  vise  ejus!  Et  proceUam,  quam 
nec  oculus  videbifJiominis?  Procella  dici- 
tur  repentinus  impetus  venti  :  per  quam 
intelligi  polest  ulllo  divini  judicii,  et  igno- 
ta  nobis  pcena  inferni,  quam  in  speciali 
et  plene  in  hac  via  scire  non  possumus. 
Unde  in  Canonica  sua  ait  de  impiis  Judas 
apostolus  :  Quibus  procella  lenebrarum  judx  n. 
conscrvata  est  in  aeternum  ;  et  Psalmista, 
Ignis,  sulfur  et  spiritus  procellarum,  pars  Ps. x.t. 
calicis  corum.  Procella  quoque  vocalur 
tcmpestas  maris,  juxta  illud,  Dixit,  et  ste-  Ps.cvi.as. 

C  til  spiritus  procellae:  et  etiam  impelus  im- 
bris.  In  Oceano  autem  ir.ultje  et  horribiles 
sunt  lempestates,  a  nullo  hominum  vi- 
ScC.  Similiter  in  locis  inhabitabilibus  fiunt 
pluviarum  impeluos»  el  ignolcT  procellse, 
quemadmodum  Dominus  loquitur  :  Quis  /oixxxvm, 
dedit  vehemenlissimo  imbri  cursum,  et  "°"*' 
viam  sonanlis  tonitrui,  ul  plueret  super 
terram  absque  homine  in  deserto,  ubi  nul- 
lus  mortalium  commoratur? 

Nam  plurima  opera  iUius  sunt  in  abs-       22 
consis,  id  est  ignola  hominibus,  quia  nec 

D  naturalia,  nec  species  rerum  quae  latent  in 
visceribus  terrae,  in  magno  mari,  in  terris 
rcmotis  et  inaccessibilibus  terrse  locis  [no- 
scunlur].  Denique  virtutes,  proprietates, 
differentiae  et  influentiae  ccelestium  or- 
bium  et  stellarum.  pro  maxima  parte  nos 
latcnt  :  et  mullo  plus,  separata?  substan- 
lia>.  Porro  opera  gratiae  magis  nos  latent, 
quam  opera  nalurte  :  maxime  vero  opera 
gloria?,  quae  nec  oculus  vidit,  nec  auris  au-  /s.i.siv,4; 
divit.  Recte  ergo  ait  Scriptura  de  super- '^'"■•"■'- 
gloriosissimo  Deo  :  Qui  facit  magna  et  im-  job  .x,  lo. 


ENABRATIO    IN    CAP.    XVI    LIBRI   ECCLESIASTICI. 


ART.    XVI 


95 


pciscriilahilia.  ct  mirabilia,  quoriim   non  . 
csl   nnnicrus.  In  Sapicntiae  quoque  libro 
Aap.  IX,  iti.  dicilur  :  Qiue  in  ccelis  sunl.  qiiis  invcsli- 
gabit '. 

Sed  opera  justitice  ejus  guis  enarrabit  f 
nul  fjiiis  su.stint'hil  ?  Opcra  divinfp  jusli- 
tia?,  sunt  supplicia  rcproijorum  :  qua'  inlo- 
icrabilia  sunl,  cl  particuiaiitcr  ur(]iirMi)t 
cnariari.  Hursus,  opcra  juslilia'  Dci.  suiit 
occulla'  ct  juslff  (lcrclictioncs,  (luiliiis  rc- 
probos  descrit,  et  oceulta  cjus  judicia. 
Lo)7f/c  eniiii  esl  tcstmnfnluin  a  ijitiljusilinn, 
i(l  csl  lex  veleris  Testainenli,  in  qua  mulla 
narranlur  de  operibus  divinfP  justilia>.  Iloc 
Testamenlum  a  pcrfidis  longe  abest.  im- 
plctio  quoquc  Decalogi  ejus  observatur  a 
paucis,  et  vera  ac  spirilualis  intelligcnlia 
cjus  paucissimis  innotescit.  Et  intcrroga- 
tio  omnium  in  consummatione  est,  id  est, 
in  linc  swculi  erit  inquisitio  de  actibus 
iiniversorum  in  generali  judicio. 
23  Qui  minoratur  corde,  id  est  inlcllcctua- 

li  illurninationc,  ct  parum  aut  nihil  habct 
de  sapientia  salutari  inlusa,  cugital  innnia, 
id  est,  vana,  slulta,  illicita,  intentus  circa 
terrcna,  omissis  ncccssariis  ad  salulciu, 
/'«. w, 3.  qucmadmodmn  ferlur  in  Psalnio  :  Vana 
locuti  sunt  unusquisque  ad  proximum  su- 
um.  Et  vir  imjjrudcns  ct  errans  cofjitat 
stidia.  Nam  qualis  quisque  cxsislit,  talia 
agit  intus  et  extra. 

Deinde  introdiiciiur  adinoiiitio  scriosa 
ac  salutaris  :  in  qua  idcin  sciisus  per  vcr- 
lia  diversa  frequenlcr  repetitur,  ut  cordi- 
2-1  biis  hominum  fortius  imprimatur.  Audi 
iiic,  fdi ,  ct  disce  discij/linain  scnsus,  id 
est  correptionem  salubrcm  vcramqiic  cru- 
ditioncm  inlcllcctus,  (|ua  confutalur  pricta- 
cliis  ciror  (lc  providcntia  Dci,  ct  in  rcr//is 
meis  attende  in  cordc  tuo,  id  est,  diligcn- 
ter  cslo  intenlus  ad  sensum  verijornni  me- 
t^  orum;  el  dicam  in  a>fjuitate  disciplinam, 
id  csl,  jiistc  proferam  verilatcm.c/  scrula- 
lior  euarrare  sapicntiam.  Et  in  cerbismcis 
attendc  in  corde  tuo,  el  dico  in  aquitatc 
sjiiritu.s,  id  est  rccla  ac  sinccra  inlcnlio- 
ne,  rirlutcs  ijuas  posuil  Dcus  in  d/jcrn  suu 
ab  initio,\d  esl  vires,  proprielales,  el  cau- 


\  salilales,  quas  Crcator  oninipotcns  ab  e.x- 
ordio  mundi  impressil  rcrnm  naturis, dans 
iiniciiiimc  spccici  (liffcrcnliam  suam.  ct 
iialiiralcm  infliiiationciii  ad  iiro|)i'iuni  fi- 
uciii,  ac  \irliilciii  procedendi  ad  illiiiii  : 
iliiia  dans  forniain.  dat  conseqiiciilia  ad 
(•aiiulcm,  cl  nihil  rcliqiiil  cxpcis  propria 
aclioiii'.  UikhI  iii  (icncsi  manifesle  inniii- 
liir,  iil)i  liahcliir  :  Dixil  Dcus  :  (icrminct  nen.i.n. 
Icira  hcrhain  vircnlcm  ct  facicnlcm  sc- 
iiicii,  cl  iigiiiiiii  |iomiferum  faciens  fru- 
ciuni  jii.xla  genus  suum,  ciijus  serncn  in 

15  scmclipso  sil  supcr  tcrram.  Ilcmquc  :  Di-  /4ii'.n.i5. 
xit  Deus  :  Fianl  liiminaria  in  firmamen- 
lo  cceli,  et  dividanl  dieni  et  noctem,  et 
sinl  in  signa  et  lcmpora  et  dies  et  annos, 
ct  illiiminent  lerram.  ilinc  fcrlur  in  Job  : 
Univcrsorum   finem  ipsc  considerat.  job^wm, 

Et  in  verifate  enuntio  scientiam  ejus,  '■ 
id   cst,   vere  docco  qiialilcr  Dciis  liabcat 
universorum  perfectain  scicntiam  :  juxla 
illiid,  Deus  scientiarum  Dominus  est,  et  i  «?</.  11,3. 
ipsi  pra^parantur  cogilalioncs.  Ycl,  Scieii- 
tiam  Dci,  id  cst  notiliain  vcram  Dco  pla- 

C  centeni,  et  circa  providenliam  ejus  ver- 
santciii.  jiixta   illud  Oscc  :  Scicntiam  Dci  Oj«vi,6. 
volo  pliis  (jiiain  holocausta.  Kt  in  judicio       26 
Dei,  opera  ejus  ab  initio  :  id  est,  in  vera 
el   Dco  placita  discretionc,   proniinlio  ca 
qiue  Dcus  ab  initio  fecil;  vel,   proiiuntio 
opera  ejus  facta  ab  eo  in  recto  et  justo  ju- 
dicio  :  juxla  illud  in  Danielc,  Omnia  qu;p  i>an.m.M. 
fccisli  nobis,  Doininc,  in  vcro  jiidicio  fc- 
cisti.  Et  ab  institutione  ipsorum,dislinj:it 
jjurlcs  illorum  :  id  est,  a  principio  miindi 
seu   institulionis  crcaluiariiiii,  dcdit   uni- 

1)  cuiiiiic  crcaluriP  aplum  cl  proprium  lo- 
ciim,  cl  divisil  cas  ab  inviccm  ac  orna- 
vil,jnxta  illiid  :  Dixit  Dens  :  Congregcnliir  Gn.i.u. 
a(pia>  in  lociim  unuin,  el  apparcal  arida. 
Sicquc  piscibus  dt'i)ulavit  a(|uaiii  pro  loco, 
avihiis  aerein,  hominibns  atqiie  pecoriliiis 
terram.  idco  siibdiliir  :  •■t  iuiliu  iji.iorum 
in  i/ciililnis  suis  :  id  cst,  oiigilies  lioiiii- 
iiiiiii  ordinavil  dislincte,  scciindum  geii- 
liuiii  disliiiilioncs,  iil  i|iia'lil)cl  gcns  iii 
tcrra  siia  liahcat  siiaiii  gcncralioncm,  siic- 
cessioucin,  processuni,  ac  finoiii  :  siciil  111 


96 


ENAHRATIO    IX   CAP.    XVII    LIBRI   ECCLESIASTICI.    —   ART.    XVII 


27 


Gen.  1. 


Gen.  X,  5.  Genesi   legitur   lerra    disfincta    per  filios  A 

Noe.  Unde  in   .\etibiis    loquitiir  PauUi<   : 
Aci.  .wii,  Deus  feeit  ex  uno  omnc  genus  honiinuni 

'^"  habitare  super  universam   faciem  terrse, 

definiens  slatuta  tempora  et  terminos  ha- 
bilationis  eorum. 

Ornavit  in  mternum  opera  illorinn,  id 
esl,  quamlibet  creaturam  competenti  per- 
fectione  ornavit.  Unde  in  Gencsi  in  primis 
fit  sermo  de  opere  creationis,  secundo  de 
opere  distinctionis,  tertio  de  opere  orna- 
tus.  Xcc  c.mricrunt,  nec  labornverimt  :  id 
est,  Deus  sufficienter  et  copiose  cunctis  B 
providit,  el  in  multis  sine  humano  labore 
produxit  apta  vilae  hunianae ;  ct  non  desti- 
terunt  ab  operibus  suis,  id  est,  actiones 
suas  naturales.  sicut  Deus  prjpcepit,  sunt 
prosccuti  generando  sibi  similia,  juxla  il- 
lud  :  Grescite  et  mulliplicamini.  Omnique 
anno  innovatur  facies  terrse,  el  iteratur 
ferlilitas  ejus,  sicut  Creator  prtecepit. 
Unusquisqiie  proximmn  sibi  non  angusti- 
abil  usque  in  aivum: qula  latissimum  spa- 
tium  habitandi  in  terra  contulit  eis,  et  jus- 
sit  ul  sine  violentia  mutuo  conversarentur  G 
in  carilate.  Non  sis  incredibilis  verbo  il- 
lius,  id  est,  verbis  Dei,  scilicet  Scripturae 
sacree  et  huic  doclrinae  meae,  non  exsislas 
incredulus,  sed  disce  ex  his  qualiter  pro- 
videntia  Dei  instiluit  universa  ac  regit. 

Post  luvc  Deiis  in  lerrani  rcspcj:it,  id 
est.  beneficia  sua  et  opera  auxit  in  ea.  Un- 
de  expositorie  subditur  :  et  implevit  illani, 
id  est  habitanles  in  ea,  Iwnis  suis,  videli- 
cel  donis  naluialibus  alque  gratuitis.  Un- 

Ac(xvi.,3o.  de  et  asserit  in  Actibus  Pauhis  :  Tempora 


Ibid.i,i± 
28;  viii,  17; 
IX,  1.7. 

28 


29 


30 


prioris  ignoranlise  despiciens  Deus,  nunc 
annunlial.  ut  (luines  ubique  poenitentiam 
agant. 

Anima  autem  onmis  vitalis,  denuntiavit 
ante  facicm  ipsius,  id  esl,  omnis  anima 
rationalis  vivens  per  graliam,  coram  Ueo 
confessa  est  horum  veritatem  et  laudem 
ipsius ;  et  ipsa  Heruni  reversio  iUorum, 
id  est,  reductio  seu  naturalis  conversio 
creaturarum  ad  suum  fontale  principium, 
a  quo  conservanlur,  el  ad  quod  omnia 
tendunt  suo  modo,  secundum  quod  effe- 
ctus  ad  suam  causam  convertitur  :  haec, 
inquam,  reduclio  pandil  ac  nuntiat,  De- 
um  habere  providentiam  universorum,  et 
omnia  sapientissime  ordinasse.  In  omni 
etenim  ordine  est  unum  primum  et  maxi- 
mum,  quod  est  mensura  et  regula  secun- 
dorum,  hoc  est  rerum  eo  in  suo  ordine 
inferiorum.  Hinc  ex  consideralione  ordinis 
universi,  et  ex  ordine  causarum  et  causa- 
torum,  movcntium  quoque  seu  motorum, 
alque  mobilium,  et  gubernantium,  guberna- 
tarumque  rerum.  consideraverunt  melio- 
res  philosophi  unum  esse  primum  causaie 
principium,  priinam  causam,  primum  mo- 
torem,  et  primuin  rectorem  ac  omnium 
ullimum  finem,  qui  (ut  iu  libro  de  Causis 
docetur)  oninia  regit  in  fine  decoris,  id 
est  pulcherrime.Hinc  duodecimo  Melaphy- 
sicae  Arisloteles  sublilissime  docet,  quod 
enlia  nolunl  male  disponi,  et  quod  piura- 
litas  principum  mala,  ideoque  unus  sit 
omnium  princeps.  ad  quem  ita  se  habet 
ac  taliter  ordinatur  totum  universum.  sic- 
ul  exercilus  ad  regem  scu  principem. 


31 


ARTICULUS  XVII 


DECL.\RATIO    CAPITfLI    SEPTIMIDECI.MI    :    DEUS    CRE.WIT    DE    TERRA    HOMINEM, 
ET    SECUNDUM    IMAGINEM    SUA.M    FECIT   EUM. 


ODO  describil    primorum  pkismatio-  D  eorum  praefixa.  Bcus  creavit  de  terra  ho- 
em  parenlum,  ct  dona   gratiae   eis      minem.  Quum  creare  sit  ex  nihilo  produ- 

cere,  quomodo  dicilur  Deus  hominem  cre- 


collala,  atque  praecepta  eis  ac  posteritati 


ENARRATrO   IN   CAI'.    XVII    l.llilU    KCCLESIASTICI.    —   ART.    XVU 


97 


asse  de  lcrra  ?  El  rcspondcndiim.  qiiod 
ercarc  hic  capiliir  cxlensc,  ul  sil  scnsiis. 
qiiod  prinium  liominem  plasmavit,  qiian- 
tiim  ad  corpiis,  dc  lcrra.  jiixla  illiid  (icnc- 

fien. II, 7.  sis  :  Formavit  Uoniinus  Dciis  honiincm  dc 
liiiio  lcrrtc.  I'>l  qiiamvis  corpus  Ada^  fucrit 
cx  qiialuor  clcmcntis  composituni,  spccia- 
lilcr  lamcn  diciliir  faclum  dc  lcrra.  qno- 
niani  clrmcnliim  lerra»  pra^dominatiir  in 
co,  quanlum  ad  corporis  molcm,  dcindc 
aqiia  :  ideo  diclum  est,  De  limo  terra?.  7i7 
secundttm  imagincm  siiam  fccil  (■«)«, (|n:in- 
lum  ad  animam,  dando  ci  inlcllectuin, 
volunlalem,  memoriam  :  per  quas  vires 
capax  csl   Dci,  cognosccndo.   aniando.   cl 

/Ji.ri,2r,.  iccoli-iido.  iliiic  in  Gencsi  lciriliir  :  Dixit 
l)iiiiiinns  :  Faciamiis  iioiiiiiicin  ad  iiiiaj;!- 
nciii  ct  siiiiililndiiicm  nostram.  Imago  aii- 
lciii  atlcndiliir  pciics  trcs  vircs  pra»l'alas; 
similitudo,  quoad  essentiam  aniniae  ratio- 
nalis,  qiKC  ad  imilalioncm  sui  Crcaloris 
cst  simplcx,  incorporalis  ct  iiiiniortalis. 
Oiialilcr  vero  intclligcnda  sunt  isla.  di- 
cluni  csl  plcnius  in  expositionc  pra^lali  lo- 
ci  (icncsis :  cl  .Magislcr  Scnlcnliarnm  pri- 
mo  libro  multum  elcganler  scribit  dc  hoc. 
2  /s7  ilcriim  couccrfit  illiim  in  ipsam  :  id 

est,  sicut  homincm  qiioad  corpus  produ- 
xil  dc  lcrra,  sic  propter  originalcm  cul- 
pam  indiixit  ci  mortcm,  pro  poena  cjiis- 
dcni  ciiliise,  ct  ipsum  corpus  rcsoivil  in 
lcrram,  et  in  cclera  cx  qiiibiis  fiiil  coinpo- 

ibid.mx.,  sitiim  elcmcnta,  juxla  illud  (jcncsis  :  Ad;c 

"•  dixil  Dciis  :  Qiiia  comcdisli  dc  ligno.  cx 

qiio  pr:ccc[)ciaiii  liiii  nc  conicdcrcs,  in  sii- 
dorc  vullus  lui  vcsccris  panc  luo,  doncc 
rcvertaris  in  lcrram  de  qua  sumptiis  cs  : 
i|nia  pnivis  cs,  ct  in  piilvcrcm  rcvcrtcris. 
\i'l,  llcriim  convcrlil  illuin  in  ipsam,  id 
csl,  hominem  reduxit  in  siiam  imagincm, 
lioc  cst  ad  inlcllcclnalcm  conlcmiilalio- 
iicm  cl  aniorcm  (jcaloris.  El  sccinid/im 
sc.  id  esl  secundiim  magnificcnliam  sii- 
ani,  scu  ad  imilalioncin  siii  i|isiiis.  ilciis 
vcsliril  IUiini  rirlnlc.  .Nnm  |)roi|ii\il  ciiiii 
in  :cl:ilc  \iiili.  Iioc  csl  iii  (|n;iiit  iliilr  coin- 
plcla,  cl  rolioic  coriioiali  |icrtc'clo,  'jiioad 
ciirpiis  :  simililcr  (pioad  aiiimaiii,  fccil  ciim 

T.  8. 


A  in  scicnlia  el  virfnle  perfcclum.  Undc  ait 

.Vpostoliis  :  iiidiiitc  noviim  hominciii.  c|iii   Ephet.w, 
sccundum  Ueum  creatus  est  in  jii>titia  ct  *'• 
sanctitatc  verilalis. 

Numerum  dieruin  et  tempus  dedit  iUi :  3 
id  esl,  pra^fixit  quamdiu  ipse  hoino  vivc- 
rct  in  paradiso  lcrreslri,  si  non  pcccaret, 
ac  dcindc  provchcrclur  ad  paradisiini  coe- 
lcstcm.  ()iiociica  aliqui  dicunt,  (piod  om- 
ncs  simul  fuissent  Iranslali  ad  rcgniim 
coclorum,  si  non  pcccasscnt  primi  parcn- 
lcs,  cl  ila  maiisisscnt  ibi  parcntcs,  quous- 

15  qiic  fuisscnt  tot  propagali,  quot  fucnint 
salvandi;  alii  dicunl,  qiiod  succcssive  Irans- 
fcrcndi  fiiissciit  :  pioul  secundo  libro  Scii- 
tcnliarum  Iractalur.  Ki  islud  sccundiim 
\crius  reor,  sicut  super  Gcnesim  dcduxi  :  .xn.vxvn. 
cl  lillera  ha-c  ad  hoc  pUis  consonarc  vi- 
dctiir.  E/  dcdit  illi  polcslatcm  eorum  i/uw 
suul  super  terram  :  secundum  illud  :  Do-  c«i.  i, is. 
minamini  piscibus  maris.  cl  volalilibiis 
ctcli.  cl  iiiii\('rsis  animanlibus  qiwc  iiio- 
vciilur  supcr  lerram. 

Posuil    timorem    illius   sujicr    cmucm        .4 

C  carnem  :  id  est,  ipsum  homincm  fi^cil 
meluenduiii  cunclis  irralionalibiis  anima- 
libiis,  lanquam  prwsidentem  eisdem,  et 
snpcriorcm;  cl  dominatus  esl  hestiarum  et 
rolatilium.  Dominiiim  siipcr  irralionalia 
multo  cmincnliiis  compclcbal  homini  aiitc 
lapsiiiii,  qiiani  poslca,  qiianqnam  cl  [losl 
Ia[)siiin  conccssiim  sil  ci  ac  poslcris  cjiis. 
(|iuini  scriplum  sil  :  Hcnedixit  Dcus  Noe  el  /*../.i»,i, 
filiis  ejns,  cl  dixit  :  Crescile  et  mulliplica-  '• 
iiiini,  cl  lcnor  vcsler  ac  Irciiior  sil  su[)cr 
ciincta  aniiiialia  lcrric,  el  supcr  omiics  vo- 

D  lucies  cocli.  ciiin  nniversis  quiT!  movenlur 
in  lcrra :  oiiincs  [lisccs  maris  manibiis  vc- 
sliis  Iradili  siint.  Itaciuc  cx  ordinalionc 
divina  cl  ex  naliirali  onlinc  rcriiiii.  iira- 
tioiialia  comiiiiinilcr  mctiiniit  lioiiiiiiciii. 
cl  l'acii'iii  cjiis  vcrclitiir,  cl  iiilili[iiaiii  aill 
raii)  invadcrcnl  cum,  nisi  provocala  aiit 
faiiic  im[)iilsa.  Sanclis  aiilcm  liominiliiis 
ad  oiiginalis  jiisliliii'  coiiloiiiiilalcm  rcdii- 
ctis,  spccialilcr  siilisunl  ac  |)arcnl. 

Crcavit  c.r  //«o,  id  cst  cx  cosUl  .\<\;i\iu/-        ^ 
jittorium  similc  silti ,  vidcliccl  conjiigcm 


98 


ENARRATIO    IN   CAP.    XVII    LIBRI   ECOLESIASTICI. 


ART.    XVII 


Evam,  ciijus  connubio,  sociclato  cl  copu-  A  suorum    cffccluum.  Cuncta   ctenim    fccit   Ecrie 
la,  sobolcm   procrcavil.  In   icbus   quoquc      Deus  ul  liincalMr,  (|uemadmodum  legitur  '*' 
donicsticis  miilicr  viro  iii  miillis  dcscrvil,      in  Ecclcsiastc.  In  Proverbiorum  quoquc  ji- 
adjutoriunujuc  iiniiendil ;  sed  hoc  in  statu      bro  scribitur  :  Universa  proptcr  sc  ipsum    yjof.xvi, 


innocenti»  non  ita  fuisset.  De  hoc  in  Ge- 
Gct.  II,  is.  ncsi  narratiir:  Dixit  Dcus  :  Non  cst  bonum, 
honiineni  esse  solum ;  faciamus  ei  adjuto- 
rium  simile  sibi.  Consilium,  id  est  pru- 
dentiam  ejusque  actus,  quorum  unus  est 
consilium,  quod  est  inquisitio  de  agcndis, 
et  linguam,  et  oculos,  et  aures,  id  est  mem- 
bra  corporis,  sensus  ac  vires  animse,  et 


operatus  est  Dominus,  id  est  ad  sui  ipsius  *• 
gloriam  et  honorem.  Et  gloriari  in  mira- 
bilihus  ejus,  id  est  ad  hoc,  ut  spiritualiter 
glorientur  in  praeclaris  ac  miris  Dei  effe- 
clibus,  considcrando  eosdem,  et  Deum  in 
ipsis,  sicut  ait  Psalmista  :  Delectasti  mc,  Ps.\a.o. 
Domine,  in  factura  tua.  Ut  magnaliaenar- 
rcnt  operum  ejns,  id  est,  prffclara  Creatoris 


cor  dedit  illis  ecccogitandi,  id  est  intelle-  B  opera,  naturalia  et  supernaturalia,  decan- 


irim.]i,li 


ctum  ad  excogitandum   ac  dcliberandum 

quid  in  occurrentibus  negotiis  amplius  ex- 

pediret  ;  et  disciplina  intellectus,   id  est 

inslructionc  menlis,  replcint  illos,  quan- 

tum  ad  moralium  cognitionem.  Creavit  il- 

lis  scientiam  spiritus,  id  est,  spiritualem 

scientiam   divinorum   eis  concreavit,  seu 

donum  scientiae;  sensu,\i\  est  sapientia, 

implevit  cor  illorum.  Nam  et  naturali  sci- 

entia  enlium,ipsorum  inlellectum  replevit. 

Non   tanicn   cequalitcr,   scd  multo   cxcel- 

lentius  edocuit  virum,quam  feminam.Un-  C  per  Moysen,  per  quam  vita  gratia  conser- 

de  et  Paulus :  Yir,  inquit,  non  esl  seductus      vabatur,  vita  gloriae  promcrebatur,  here- 

in  preevaricatione ;  mulier  autcm  scducta      ditavil  illos,  id  est,  stabililer  lociiplctavit, 


tcnt  ac  aliis  prsediccnt,  ad  infiamman- 
dum  se  ipsos  ae  alios  in  admiratione, 
ciiltu  et  dilectione  sapientise,  omnipoten- 
tiae,  infinitfeque  bonitatis  superbeatissimi 
Creatoris. 

Al  vero  quae  subduntur,  communiter 
cxponuntur  non  de  ipsis  primis  parenti- 
bus,  sed  posteris  eorumdem  filiis  Israel. 
Addidit  illih  disciplinam ,  id  est  multipli- 
cem  insfrucfionem  ultra  legem  naturae  da- 
tam   priinis   parenlibus;  et  lege  vita  data 


est.  Et  bona  et  mala  ostendit  illis,  id  est 
discrefionem  infer  virtiifes  ac  vifia.  inter 
vera  et  falsa,  inter  prefiosa  ef  vilia. 

Posuit  ocul^im  ipsorurn  super  corda  il- 
lorum, id  est,  dedif  eis  oculum  intellecfu- 
alem,  per  quem  refleclebant  se  super  se. 
Polcntiae  enim  inorganicae  siint  reditivae 
et  refiexivae  supcr  se  ipsas,  considerando 
et   intelligendo   seu  volendo  se  ipsas  et 


10 


tanquam  heredifario  bono.  Testamentum 
w/ernuin  consti/uit  cum  illis,  id  est,  vetus 
Testamentum  ipsis  exhibuit  :  quod  voca- 
fur  aelernum,  quoad  moralia  ejus  praece- 
pta,  quae  manenf  in  evangelica  lege:  efju- 
stitiam,  id  est  praecepfa  caerimonialia,  et 
judicia  sua,  id  esf  judicialia  quoque  prae- 
cepfa,  oslendit  illis  :  quia  per  Moysen  de- 
dif  haec  evidenfer,  ut  patet  in  Exodo  atque 
proprios  actus,  ac  quidqiiid  esf  hominis  :  D  Levilico.  Hoc  est  quod  cantalur  in  Psal- 
quod  organicis  viribus  nuUalenus  conve-  iiio  :  Tii  parasti  dirccfioncs  ;  judicium  et  ps.xcvni,4. 
nit.  Ex  qiia  re  immortalifatem  animae  ra-  justitiam  in  Jacob  tu  fecisfi. 
tionaiis  siihtilissime  probat  in  Elemcnta-  E/  magnalia  lionoris  ejus  vidlt  oculus       w 

tionc  sua  Ihcorica  Proclus  Platonicus,  Plato  illorum,  id  est  magnalia  honorificenliae 
etiam  in  Phaedone.  Ostendere  illis  magna-  majesfatis  divinae,  ufpofe  mirabililcr  ma- 
lia  operuni  suorum,  id  csf  ad  hoc,  ut  per  gna  opcra,  qua?  fecit  in  .Egypto.  in  mari 
intcllectum  manifeslaret  eis  opera  sua  ma-  Uubro,  in  soliludinc,  in  Jordanc.  dcinde 
gnifica,  ut  nonien  sanctificationis  collau-  in  terra  promissionis,  juxta  illud  Deute- 
dcnt,  id  est,  ipsum  Dominum  Deum  fofius  ronomii  :  Yos  vidisfis  universa  magnalia  Deui.wix, 
sanctifafis,  sanctificaliouisque  fontem,nia-  quae  coram  vobis  Dominus  fecit.  Et  lio-''^''^' 
gnificenl  el  honorent,  ex  conlcmplatione      norem   rocis,  id  est    honorabilem   vocem 


ENARRATIO    IN    CAP.    XVII    I.IRRl   ECCLESIASTICI. 


AHT.    XVII 


IKI 


Exod.  XIX 
10,  111. 


Deut. 
\i,  \u. 


Exod.  XX. 

13-li. 

\i 

Lev.  XIX, 

M-18,    33- 

36. 


1.3 


li 


Dan.  X,  il 


lliiil.  iO. 
/6it/.13,i0 


Joiuew  I  \ 


Uci,  amlicrunt  aitrc.s  illorum  in  logis  fla- 
.  tiono,  seciindum  illud  :  (kTpcrunl  audiii 
lonilrua,  et  micarc  lulgura,  et  nubcs  dcn- 
sissima  opcriic  montcm,  ciangorquc  Imc- 
cin»  vchcmcntius  pcrslrcpcbal;  ct  Doiiii- 
nus  loqucbalur.  In  Deulcronomio  quoquc 
■  dicitui'  :  Loculus  cst  voi)is  Dominus  in 
lloreb  de  incdio  ignis.  El  dixil  illis  :  At- 
lciiflilc  vobis  ab  omni  iniquo,  id  csl.  ab 
omni  actu  vitioso  cavctc.  Yitia  namqiic 
per  praecepla  prohibuit  ncgaliva,  diccn- 
do  :  Non  occidcs.  non  nncchabcris,  non 
rurtum  faeies.  El  mandavil  illis  unicui- 
,  f/uc  de  proximo  suo,  ut  scilicet  diligat  il- 
luiii  sicul  sc  ipsum,  et  ordinatc  ac  c\ciii- 
plaritcr  sc  habcat  circa  illum,  ncc  aliqucm 
scandalizet. 

Viw,  id  est  actiones,  illorum  cornm  ip- 
su  sunt  sempcr,  ct  non  sunt  ahxconsw  ah 
oculis  ipsius,  id  est,  incessantcr  inspici- 
iinlur  ab  ipso.  In  unamqaamijuc  ijcnlem 
jinrj/o.si/if  rciiarcm,  id  cst,  unicuiquc  gen- 
ti  scu  coiiimunilati  vcl  rcguo  pradccil  an- 
gciuiii  giilwrnalorem.Oucinaiimodmii  ciiiin 
iiniciiiciuc  suppiisilo  huinaiio  pradV^cil  aii- 
geliim  unum  de  infimo  choro,  sic  iiniciii- 
([iic  rcgno  scu  populo,  angcliim  uniim  dc 
lcrlio  cl  siiprcmo  ordinc  inriina'  liicrar- 
chia"  angelicie  :  qui  angeli,  Principcs  scu 
Principatiis  vocantiir.  rndc  lcgiliir  (iabriel 
dixissc  ad  Daniclcm  :  Ncmo  est  adjutor 
mciis  in  omnibus  his,  nisi  .Michacl  piiii- 
ccps  vcstcr.  Unde  clicitur  cpiod  Micliacl 
riiil  liiiic  princcps  Synagog;e  :  qui  modo 
crcdiliir  ciistos  et  princcps  l'",cclcsi;c.  Si- 
militcr  lcgiliir  ibi  dc  principc  (jrajcoium, 
princi[)c  ([iiiii|iic  1'crsarum  :  pcr  qiios,  sc- 
ciiniiiim  (ircgoriiim,  angcli  tcrlii  clioii, 
|)ra'>idcnlcs  rcgnis  illis,  intclligiinliir.  Iii- 
siipcr  in  Josiic  historia  angclus  chori  illiiis 
ail  ad  Josiic  :  l'iincc|)s  siim  c.xcrciliis  Do- 
iiiini,  cl  iiiinc  vciiiii.  V.\  ordinalioiic  cliam 
divina  conligil,  quod  rcgcs  ct  principcs 
homincs  [jiicriicriint  in  singiilis  rcgnis  al- 
(|iic  [irovinciis.  .Nain  cl  rcgimcii  iiionar- 
chicum,  qiiii  iiiiiis  loli  jirseesl  commiiui- 
lali,csl  mclius.  Dcilil  cl  rcclon^s.  [irirlalus, 
ac  piicilicalorcs. 


.\      El  piirs  Dci  Isrucl  facla  es/  manifesta :  id       13 
cst,  Israel  scii  jsraeliticus  populus,  facliis 
cst   manifcsla  pars   Dei,  id  csl  pcculiaris 
ct  [iricelccliis  [lopiiliis  cjus  pro  tcmpore 
vclcris  Tcslaincnli,  siciit  iii  Isaia  tcstalur  : 
llcrcdilas  mea  Isracl.  Kl  in  Deutcronomio  :  /«.  xix.ss. 
Tc  clcgit  Dominus.  ut  sis  ci  popiilus  pecu-  Dimlwi.m. 
liaris  dc  cunclis   populis  qui   sunt  supcr 
lcrrain.   Ilinc   rcgimcii    plcbis    illius    Dco 
s[)ccialilcr  adscribcbalur.  Proptcr  qiiod  Sa- 
iiiuel  ail  ad  illos  :  (Iraiidc  maliim  fecistis    \nfg.\u, 
viibis.    pclcntcs   supcr  vos  legcin,   quum'"'"' 

B  Doininus  Dcus  veslcr  regnarel  in  vobis.^";  16 
omnia  opera  illorum  velut  sol  in  conspeclu 
Dci,  id  csl.  clarissimc  innolcsciint  .\llissi- 
1110,  cl  siciil  sol  cmincl  slcllis  in  magnitu- 
diiic,  viiliilc,  iiiriueniia  et  splendorc,  sic 
l)o|uiliis  illc  veruin  colens  Dciini,  dignior 
liiil  '\\\i\\o\a.\.v\&;  cl  ocuti  cjus,  sciliccl  Dci, 
sine  intermissione  inspicientes  in  viis  eo- 
rioii.  Spccialem  ctcnim  habuil  ciirain  Is- 
raelitica»  plcbis,  quaiii  [)cr  Scripluras,  pcr 
Prophetas  et  Scribas  direxil.  Non  sunl  ahs-  \- 
consa  leslamci/la  jicr  iniquitales  corum  : 

C  id  est,  ob  lioc  qiiod  multi  de  recloribus  ct 
[)ra'latis  Isradilici  populi  injustc  et  supcr- 
slitiosc  vixcrunl,  iion  sunl  pacla  illa  Dci, 
ciim  populo  Isracl  inila  dc  obscrvanda  Ic- 
ge  divina,  cassa  et  irrila  facla;  et  omnes 
iniquilales  eorum  in  conspcclu  Dei ,  id 
esl.  Deo  praosente  cl  inliicnlc  sunt  facla», 
juxla  illiid  Joh  :  .Non  siinl  lcncbra\  ct  yo6xxxiv, 
iion  cst  umbia  moilis,  ul  abscondantiir  "" 
ilii  qui  operanlur  iniqiiilatcm. 

Elecmosi/na  viri  ijiiasi  saccuhis  ciini  i/i-       48 
.vo  .•  id  csl.  incrilis  clccmosynariim  adjii- 

|)  \iiliir.  cl  iiiiiilc  rcficitiir  al([iic  [)rotegiliir 
lioiiio,  siciil  iicciinia  vcl  aliiiinnia  conscr- 
vala  in  biirsa  jiivaliir  cl  aliliir  corporc, 
lilco  lii  llvangclio  liM[iiiliii  (llnislus:  Facilc  /.«r. »ii.3j. 
Mibis  sacculos  i|iii  iioii  vclcrasciinl,  Ihc- 
sauriim  non  dcriciciilcm  in  ciclis,  rndc 
siibjiingilur  :  ct  (/ratiam  hominis  qtutsi 
liii/iillain  con.tcrrahit :  id  csl,  incrilisopc- 
riiin  iniscricordiiii  conscrvanliir  in  liomi- 
iic  gralia  ol  virlulcs  desu|)or  oi  infiism,  Et  10 
/iiistcii  rcsuri/ct  hoino  iniscricors,  ptita  iii 
dio  judicii,  inlcr  clcctos,  et  rctrihuet  iUis 


100 


ENARRATIO    IN    CAP.    XVII    LIBRI   ECCLESIASTICI.    —   ART.    XVII 


Prov.  XV 
27. 


retributionem,  unicuique  in  ca-put  ipso- 
ruin  :  id  csl,  clecmosvna,  scu  Dcus  incrito 
eleemosvnae,  reddet  misericordibus  pra>- 
mium  gloriosum,  secundum  quod  magis 
aut  niinus  liberaliter  ac  devote  eam  exer- 
cuerunt;  et  convertel  in  inferiores  partes 
terrm  :  id  est,  elcemosyna  effectum  suum 
inducit  etiam  exsistentibus  in  puigatorio, 
quod  infra  terram  creditur  esse,  in  supe- 
riori  quadam  parte  inferni.Vel  sensus  cst, 
quod  convertet  ct  deducct  justos  miscri- 
cordia;  deditos,  ad  limbum  patrum.  Et  hoc 
sic  fuit  ante  Salvatoris  passionem  et  sa- 
tisfactionem. 

20  Pcenitentibus  autem  dedit  via>n  Justi- 
tiie,  id  est,  eleemosyna  prsestat  vere  con- 
tritis  accessum  ad  virtutem  seu  incre- 
mcntum  justitiae  :  quia  eleemosyna  est 
pars  satisfactionis  pro  culpa,  et  ita  justifi- 
cat,  et  per  eam  ascendit  homo  ad  altiora 
virtutuin.  Unde  in  Provcrbiis  legilur  :  Pcr 
misericordiam  ct  fidern  purgantur  pec- 
cata.  Et  confiniiavit  deficientes  sustinere, 
id  est,  eos  qui  deficiunt  a  virlute  patien- 
tiae,  roboravit  in  gratia  et  virtutc,  ita  quod 
fortes  fiunt  ad  sustinendum.  Eieemosyna 
namque  meretur  piam  Uei  subvenlionem. 
Hi  quoque  quibus  prajstatur,  orant  pro 
dante.  Et  destinavit  iliis  sortcm  veritatis, 
id  est,  poenitentibus  seu  eleemosynam  fa- 
cicntibus,  Deus  dare  praiordinavil  partem 
et  prajmium  clarae  visionis  veritatis  aeter- 
nae  :  quia  ait,  Manifestabo  ei  me  ipsum. 
Unde  scriptum  est :  hiter  Sanctos  sors  illo- 
rum  est.  Gabriel  quoque  misericordissimo 

flrm.xii,i3.  DanieH  locutus  cst  :  Vade  ad  praefinitum; 
et  requiesces,  et  stal^is  in  sorte  tua  in  fi- 
nem  dierum. 

Sequuntur  deinde  exhortationes  morales 
hinc  inde  frcquenter  prmhabitee  :  quae  non 
indigent   magna    exposilione,    sed    alten- 

21  lione  ac  diligcnti  impletione.  Convertere 
ad  Doniinum,  in  quo  salus  tua  consistil  : 
ad  quem  non  corporis  motu,  sed  mentis 
affectu  converli  oportet,  in  primis  dete- 
stando  ac  relinquendo  peccala.  Propter 
quod  sui.)ditur  :  ct  relinque  peccata  tun, 

22  non  recidivando  in  ea.  Precare  ante  fa- 


Joann.wv 
21. 
Sap.  V,  5. 


A  ciein  Domini,  id  est  cum  grandi  atlenlione 
cl  revercntia,  cogilando  te  stare  ct  orare 
in  divinffi  majestatis  praesentia  et  adspc- 
ctu;  et  minue  offcndicula,  id  est  peccata 
quotidiana,  ac  scandala  atque  occasiones 
peccandi,  juxta  illud  :  Ne  ponatis  offen-  nom  xiv, 
diculum  fratri,  aut  scandalum.  ''• 

Revertere  ad  Doniinum,  et  avertere,  id       23 
cst,  te  &\eYle,ab  onini  injustitia:  juxta  il- 
lud,  Convertere  ad  Dominum  Deum  tuum,  osecxiv.s. 
quoniam  corruisti  in  iniquilate  tua;  ct  ni- 
iiris  odito  cxsecrationem,  id  est,  valde  et 

B  loto  corde  abhorre  ac  odi  omnem  detesla- 
bilem  eulpam,  seii  omnein  aspernationem 
proximi  tui,  quae  cx  superbia  solel  oriri. 
Odiamus  igitur  omnem  culpam,  eo  quod 
culpa  sit,  et  maxiine  qiioniam  displicet 
Deo,  et  offensiva  ac  inhonoraliva  esl  ejus. 
Et  cognosce  justitias  et  Judicia  Dei .  id  24 
est,  justa  Dei  praecepta  ac  opera,  el  vera 
ejus  judicia  disce,  agnosce,  recogita,  ut 
impleas  et  formides  ;  et  sta  in  sorte  propo- 
sitionis,  id  est  in  sorte  seu  parte  justitiae 
libi  proposita,  et  in  bono  tuo  proposito, 

C  seu  in  vocatione  qua  vocalus  cs,  digne  in 
ea  vivendo  :  sicut  ail  Apostolus,  Unusquis-  ifo>-.  vu, 
que,  in  qua  vocalione  vocatus  est,  in  ea  -"• 
maneat ;  et  orationis  aliissi?ni  Dei,  id  est, 
invocationibus  Dei  indefesse  insiste,  ut 
gratiam  adimplendi  haec  omnia  tibi  con- 
cedat . 

In  partes  vade  sa'culi  sancii,  id  est  ad       23 
societatem  et  palriam  Beatorum  :  undc  in 
Isaia  de  Christo  prsedictum  est,  Vocabitur   is.k.6. 
Admirabilis,  Consiliarius,  Deus,  Forlis,  Pa- 
ter  futuri  saeculi ;  cum  vivis  et  danlibus 

D  confcssioncm  Dco,  id  est,  hoc  fac  cum  his, 
qui  vivunt  per  carilatem  cl  graliam,  et  of- 
ferunt  Deo  hostiam  laudis,  ac  sua  peccata 
ei  humiliter  confitentur. 

Kon  dcinoreris  in  errorc  impiorum,  id       gg 
est,  dato  quod  pcr  fragilitalem  aut  igno- 
rantiam  pecces,  non  facias  moram  in  vilio 
et  errore,  scd  protinus  poenite.  Ante  mor- 
tem  confitere,  te  accusando,  et  Dcum  lau- 
dando.  Et  quum   nescias  diem  et  horam,  j/„((/,.xxv, 
noli  differre  :  nam   a  mortuo  quasi  niliil  '•'• 
perit  confessio  :  id  cst,  post  morlem  cor- 


EXARRATIO    IN"    CAP.    XVII    I.IBRI    ECCLF.SIASTICI.    —    ART.    XVII 


101 


i.  i. 


pnralcm,  in  qiia  slatiis  mcrendi  ac  demo- 
rendi  rinitiir,  non  prodest  eonressio,  jii.xla 
Ps. ->.(,.  illiid  in  Psalino  :  In  inferno  aiileni  qnis 
eonfilebitiir  tibi?  .\  morliio  qnoque  morte 
culpoe  peril,  qiiia  meriloria  non  esl  ei  iiui 

27  in  inortali  jacet  peccato.  Confiteberis  vi- 
rens  vlla  nalurs  ac  gratia>,  vivu.s  et  sanus 
confiteberis/iA  est,  confiteri  merito  debcs, 
quia  tunc  aptior  es, ct  amplius  placel  Deo. 
Nam  lempore  infirmitatis  el  senectulis 
confileri,  solet  procedere  ex  timore  ser- 
vili.  Et  /audabis  Deum,  gratias  ei  agendo 
e.x  corde,  quod  pepercit  tibi  tam  diu,  et  ad 
saliibrem  recognitionem  te  duxit,  confi- 
tendique  graliam  condonavit;  et  gloria- 
fjeris  in  miserationibiis  illius,  id  est  in 
indulgenliis  el  remissionibus  vitiorum  tu- 
oriim,  in  infusione  virlulum,  in  consolali- 
one  divina,  in  spe  beata  :  sicqiie  dices  id 

fj.  cri.i.  Psalmista>,  Benedic,  anima  mea,  Domino, 
el  noli  oblivisci  omnes  retributiones  ejiis, 
qui  coronal  le  in  misericordia  el  misera- 
tionibus. 

28  Qiiani  mnffna  misericordia  Dei,  quaj  in 
se  ipsa  immcnsa  est,  et  propitiat io  illins 
convertentibtis  ad  se!  id  est,  his  qui  se  ip- 
sos  vera  conlritione  converlunt  ad  Deum, 
vel  ad  se  redeundo,  ad  examinationem 
pniprii  cordis  ac  conscientia>,  sicul  Isaias 

/».  xLvi.s.  hi)rlatur  :  Hedite,  prfevaricatores,  ad  cor. 

29  Xe<'  enim  omnia  possunt  esse  in  liomini- 
hus :  id  ost,  homo  non  potest  simul  el  se- 
mel  ciincla  bona  peragere.  scd  oporlel  eum 
mme  isti,  niine  illi  virtiitis  aetiii  inlupre- 
re  :  el  tamen  misericordissimiis  Deus  om- 
nia  ejiis  peccata  simiil  (iimitlit,  qiioad  cul- 
paiii,  pro  iinu  vera  con\v\\\oi\r  \  quoniam 
non  est  immorlalis  filius  lntniinis.  iino 
mortalis,  labilis,  fragilisqiie  consislit :  ideo 
Deiis  pronus  esl  misereri  ipsius.  Et  in  va- 
nitatc  matitiir  placuerunt  :  id  esl,  hoiiii- 
nes  mali  sibi  ipsis  seii  invicein,complaiiie- 
riint  in  vanitalibiis  pravilaliim  siiarum.  in 
(liiiliiis  commiinieanl  sibi.  el  foveiil  alqiie 
e.\liilaranl  se  iii  joeis,  clioreis,  speelaeiilis, 

/'•  j.  1.  loriieamenlis,  ae  eonsimilibiis  :  qiioiiiam 

tcc.  Ilchr.     II,  I         ■        I       -  I       " 

laiHhiliir  |ieeealor  iii  desiilenis  aiiiiiia' siui'; 
t        />ror.ii,ii.  qiii     Lelanliir    i|illilii    iiialefeeerinl,  el  e.\- 


A  siiltanl  in  rebiis  pessimis.  De  qiiibiis  in 
Job  dicilur  :  Tcneiit  tympaniim  et  cillia- ./o6ixi,ii, 
ram,  et  exsullanl,  et  gaudent  ad  sonilum 
oigani.  Vel,  In  vanilate  malitia^  placiie- 
runt,  id  esl,  peccala  qiia?  sunl  malilia», 
placuerunt  hominibus  in  vanilafe,  id  est 
inaniler  seu  in  vanilate  cordis  eoriim  ac 
viUr  pricsenlis  :  ex  (luo  palet  fragililas 
cordis  huniani.  Giijus  fragilitas  et  instabi- 
lilas  conseqiienter  ostendiliir  per  variabi- 
lilatem  rerum  slabiliiim. 
f.iuid  tucidius  sote^  Qiii  dicitiir  qiiasi  so-       .30 

B  liis  lucens,  et  in  naturalibiis  nihil  eo  luci- 
dius  luce  sensibili  :  quanquam  glorifica- 
tissimiim  corpiis  Chrisli  sil  ineffabililer 
lucidius  sole :  quod  et  de  sacralissinia;  Yir- 
ginis  corpore  suo  creditur  modo.  Et  hic 
deficiet,  eo  modo  quo  ca'Ii  peritiiri  et  de- 
fecluri  dicuntur,  non  qiianlum  ad  suam 
subslanliam,  sed  accidenlalem  dispositio- 
nem.  In  eclipsi  qiiiKiiie  sol  vidcliir  defi- 
ccre;  el  appropinquaiitc  exlrcmo  jiidicio, 
erunt  signa  in  sole  el  luna.  qui,  Christo  luc.  xa, 
teste,  obsciirabuntur.  0";>nl'^  magis  homo  -'•    „. 

'  Mattn. 

C  in  vanitatibiis  et  insaniis   lalsis  defieiet  ?  mxiv,  S9. 
Atit  quid  nequius,  quam  quod  excogitavit  5  '' """' 
cnro  el  sanguis?  id  est,  nil  neqiiiiis  viliis 
hominum.  procedenlibus  ex  deliberalione 
el    perscrulatione,  qua   miilli   excogitanl 
qiialiter  possint    aliqiia    prava    el    nociva 
seii  deceploria  e.\ereere,  jii\la  illinl  in  Psal- 
mo  :  Scrulati  siinl  iniqiiilates,  defeceriinl  Pt.uunj. 
seriitanles  seriilinia:  et  alibi,ri  male  age-  jer.n,i. 
reiit    laboraverunl.   El    /loc   nrguetur,  id 
esl,  lale  peccaliim  a  Jiidice  siimmo  distii- 
cle  reprobabilur,  et  punietiir  mullo  |iliis 

1)  qiiam   peeeatiim    (]uod   ex   ignoranlia  \cl 
infirmilale  procedil. 

Virlulcm  aftiludinis  ca>ti  ip.se  cons/ii-  .11 
cit  :  id  esl,  Dcus  agnoscit,  el  comparulio- 
nc  propiiie  majeslalis  prorsiis  iminensnp, 
|)r(i  niliilo  repiilal  potestatem  ca'li  allissi- 
mi,  scii  eonim  qiii  siinl  in  civlo  supremo, 
videliecl  i'iviiiiii  siiprriliinim.  sieiil  el  in 
Psaliiiii  eantalnr  :  Allilinlines  miuiliiim  ip-  /"•  »««.♦. 
se  conspieit.  Kl  iiiullo  minoris  repiilalio- 
nis  esl  hoiiio.  rnde  siibjiiiigiliir  :ci  onuii^n 
lioinincs  siiiil  lcrrn  ct  cinis,  id  est  lerreni 


102 


ENARRATIO    IN    CAP.    XVIII    LIBRI    ECCLESIASTICI.    —   ART.    XVIII 


el  fragiles,  co  sensu  quo  dictum  atque  ex-  A  immutabilis,  et  cceli  non  sunt  mundi   in 
Eccii.\,9.  positum  est  supra  :  Quid  superbit  terra  et      conspectu  ejus  :  qiianto  magis  abominabi- 
cinis?  Deniqiie   juxta  hunc  modum  scri-      lis  el  inutilis  homo,  qiii  bibil  quasi  aqiiam 
ptum  est  :  Ecce  inter  sanclos  Dei  nemo      iniquilatem? 


./06  XV.  Jo, 
llj. 


ARTICULUS  XVIII 


DECLARATIO    CAPITULI    OCTAVIDECIMI    :    Oll   VIVIT    IN    -ETERNUM,    CREAVIT   OMNIA    SIMUL. 


H' 


[IC  agitur  de  incomparabili  excellenlia 
potentife  ac  pietatis  divinje,  cl  de 
multiplici  defectuositate  pravitateque  ho- 
1  minum.  Qi<i  i^ivit  in  ceternum,  crcavit  om- 
nia  xi/md. In  quo  innotescit  omnipotentia, 
sapienlia,  et  benevolenlia  ejus.  Siquidem 
creare,  esl  aclus  infinila^  polontife;  el  ip- 
sum  universorum  ordinem  inslituere  ac 
causare,  esl  actus  sapientise  infinitse ;  el 
ila  communicai'e  propriam  bonilatem,  et 
ciealuias  sibi  invicem  lam  utiles  facere, 
actus  est  immensae  benevolentiae.  Porro 
Deus,  qui  solus  feternus  est,  sohis  Eelerna- 
liter  vivil  vita  inlellectuali  simplicissima 
el  infinite  perfecta  :  qui  est  ipsum  suiim 
iT-im.vi.  esse  ac  vivere:  qui,  fesle  Apostolo,  Solus 
'*•  habet  immortalitatem,  id  est  omnimodam 

incommutaliilitatem,  et  liicem  habitat  in- 
accessibilem. 

Sed  quomodo  dicitur  omnia  simul  cre- 
Cen.  1.  asse,  quum  in  exordio  Genesis  legafur  per 
intervalla  dierum  corpoialia  produxisse  ? 
Et  respondendum,  quod  omnia  heec  simul 
creata  sunl,vel  malerialiler,  seu  quanlum 
ad  eorum  maleriam,  vel  exemplariter.  vel 
in  genere,  vel  similitudine,  id  est  lam 
uniim  quam  aliud,  eo  modo  quo  Doininus 
/odxL,  10.  ail  ad  Joi)  :  Eccc  Beliemolh  quem  feci  le- 
cum,  id  esl  sicut  el  te.  Plenius  autem  tan- 
gendo,  de  islo  sunl  tres  opiniones.  Una 
dicentium,  quod  omnia  uno  instanle  a  Deo 
producta  et  condita  sunt  in  materiis  et 
subslantialibus  formis  suis,  et  quod  for- 
malio  sequens  intelligatiir.  quantum  ad 
ronnas    accidenlales  :  omnia,  inquam.    id 


B  est  omnes  principales  parles  mundi,  scili- 
cel  corpora  coeleslia  el  elemenla.  Alia  opi- 
nio  est  dicentium,quod  ccelum  empyreuin 
cum  angelis.  factum  sit  cum  informi  nia- 
leria  corporaliiim  rerum.et  poslea  in  ope- 
re  sex  dieriim  maleria  illa  distincta  sit  per 
formas  subslantiales  :  sic  lamen,  quod 
fuil  informis,  id  est  generali  forma  cor- 
poreitatis  actuata.  Tertia  est,  quod  omnia 
simul  producla  sinl  cum  primis  individuis 
specit'rum  perfccle  in  subslanlialibus  et 
accidenlaiibus  formis,  et  sex  dies  sint  unus 

C  dics,  sex  rerum  dislinctionibus  repriescn- 
latus  angelicis  menlibus  :  qua?  esl  opinio 
Augustini,  prout   super  Genesim   scripsi    in  oen., 
diffusius.  Qua?  opinio  est  subtilior,  et  na- "'  '■ 
lurali  rationi  consonantior  reputalur;  scd 
alia'  diiie  videnlur  scriplurse  Geneseos  am- 
plius  concordare.  Xam  et  Glossa  hic  ail  : 
Rerum  substantia    simul   est   creata,   sed 
non  simul  per  species  est  formata;  et  si- 
mul  exstitil  per  suhstantiam  malerise,  non 
simul  apparuit  per  speciem  formee. 
Dcus  .■ioliiiiji(slificabitiir,\6.  esf.  soliis  per 

D  essentiam,  pure,  plene,  et  infinifc  jusfus 
esse  cognoscitur  alque  laudabilur,  ita  quod 
cjiis  comparatione  nil  aliud  juslum  sil  : 
imo  universse  nostrse   jusfilia;  sint  qiiasi  /j.lxiv, 6. 
pannus  menstruatae.  Per  quem  modum  ail 
Salvafor  :  \emo  bonus,  nisi  Deus.  El  Apo-  .Uorc.x.is. 
slolus  :  Soli,  inquit,  sapienti  Deo.  Ideo  ait    flom. xvi, 
Psalmista  :  Non  justificabitur  in  conspc-  'l:        , 
cfu  fiio  omnis  vivens.  De  hoc  in  libro  .IijIi 
iiiiilfa  scripta  sunl.  ul  est  illud  :  .Niiinqiiid  yo6iv,i7. 
homo  Dei  comparafionc  juslificabifiir ?  Ef 


ENARRATIO    IN    CAP.    XVIII    I.IIiRI    ECCLESIASTICI.    —   AHT.    XVIII 


103 


Esltier  XIII, 
9. 


Jer,  xLix, 


P$ 


yo«xv,  II.  illiid  :  Ouid  osl  liomo,  ut  inimaculaius  si(, 
c(  jiistus  appait'a(  natus  dc  inulicre  ?  Et 
manet  invictus  rex  in  ivlernum.  De  qiio 
scriptum  est  :  Domine,  rex  omnipotcns, 
iii  ditionc  tua  cuncta  snnt  posita,  el  non 
es(  qui  possil'  tiiap  resistcrc  voliinlati.  Qui 
i(cruin  teslatur  :  Quis  similis  mei  ?  el  quis 
suslinebit  mc?  Kl  quis  est  iste  pastor,  qui 
resislat  viilliii  meo? 

Qiiis  su//icic/  enarrare  opcra  illius  ?  Xul- 
liis  uliquc  viatorum,  quia  ncc  perfecte 
cofrnoscimiis  ca,  ncc  omnia  seiiniis.  Pmro 
opcra  Dci,  sunl  opera  crcationis.  rcdcni- 
ptioiiis.  gubernationis,  conservationis.  ju- 
slificationis,  ct  glorificalionis.  Ncc  obslal 
illud  Psalniislii',  Narrabo  omnia  mirabilia 
tiia  :  quia  inlclligendum  csl  ^V-  (iiarratio- 
iic  incornjilcla,  et  in  qiiodaiii  conimiini. 
licel  cl  aliqiia  possint  iii  spcciali  iiarrari. 
Quis  enim  investigabit  magnalia  Dei?  id 
esl  opcra  ejiis  magnifica.  scii  proprielates 
el  attribiila  ipsiiis,  a  qiioriim  pcrfccla  rc- 
pra^scntatione  cl  comprehcnsione  deficil 
omnis  crealura  penilus  infinilc. 

Virtutem  autcm  mafjniludinis,  id  csl 
excellentia?  el  \}QT^eci\on\9,  ejiis,(juis  enun- 
tiahii  perfecte,  el  nisi  in  qiiantiim  ipse 
donavcrit?  juxta  illiid  :  Dignc  ciim  invc- 
nirc  non  possiimiis  :  magiius  forliliidinc, 
et  judicio,  cl  iustilia,  ct  cnarrari  non  po- 
test  :  idco  limcbiiiit  ciim  viii.  cl  iidii 
aiiilcbiinl  conlcmplari  omnes  qui  sibi  vi- 
(leiUur  csse  sapien(es.  Aut  (juis  adjicicl 
cnarrare  misericorcliam  ejus?  qua?.  in  se 
c(  in  suis  cffcclibiis  incffabilitcr.  iino  c( 
iiicomprcliciisibijilcr  magiia  cs(  :  pitcscr- 
lim  supcr  gciiiis  liiiiiianiim.  pio  eu.iiis  sa- 
iiilc  i[)scmc(  dij,'iialiis  csl  ficri  lionn).  coii- 
\ci'sari  iii  iiiiindn,  inori  in  ligni):i|iii  sicpc 
iii  liis  Ciicil  giiiliiiriiiii  siiariim  abiindiirc 
cliiiiisiiiiilii,  iii  qiiibiis  iibiiiidiivil  iiiiililiii: 
i|iii  iimiii  iiiiimciilo  [lariiliis  cs(  indiilgrrc 
oinni  peccatori,  quanliimcuniqiic  enormi. 
Imo  cl  iiiiqiiissimos  miillolies  pricvcnil 
graliosc,  c(  faci(  sibi  cai  issimiis  :  qiii  ilc 
servis  diaboli  cl  pcccali  siibilo  cfficil  aini- 
cos  cl  filios  llci,  mcmlira  ac  mililcs  ('.iiii- 
sli,  c(  liercdcs  rcgni  ciclcslis:  (|iii  iii  (nl  cl 


Joh  XXWI 
i3,  it. 


A  lanlis  sceicribus  suslincl  impios,  et  conim 
pu'nitcnliam  pra's(ola(ur,  imo  ad  pfrnilcii- 
(liim  lior(a(ur.  nec  aufert  eis  beneficia  sua 
au(  angcloriim  priPsidia,  nec  permidit  eos 
a  diabolo  subilo  suffocari. 

Non  est  minucre  ne(jue  adjicerc :  id  esl,  5 
ipsc  lam  invariabilis  est  cl  perfeclus,  quod 
ejus  majcslali  ncc  aufcrri  quid  potcst,  nec 
addi.Undc  ct  in  libro  dc  (^aiisis  piobaliir, 
quod  causa  prima  esf  superior  omni  iiar- 
ralione,  el  quod  non  est  ei  diminiitio,  nec 
ciimplcmcnliiiii.  In  cjus  qiioqiic  opcribiis 

U  iiiin  cst  diminulum  neqiic  siipcrfluum, 
qiiiim  ct  Pliiloso[)liiis  (lica(,  quod  na(ura 
niiii  dcficit  iii  ncccssariis,  ncc  abundal  su- 
l)cifluis.  Poiro  piisillanimes  c(  desperan- 
tes,  videntur  qiiasi  minuere  misericordi- 
ain  Dci,  iicc  rcspirando.  ncc  confidcndo 
iii  ca.  Yani  aiitcm.  inlimoriiti  c(  pia^siim- 
ptuosi,  videntiir  aliquid  ci  vellc  adjicere, 
quasi  evasuri  sinl  rigorcm  divini  jiidicii. 
Ncc  cst  invenire  mafjnalia  Dei ,  id  cst  pcr 
inventionem  el  studium  perfecte  cogno- 
sccrc.  sccundiim  modiim  qiio  Chrislus  lo- 

C  (iiiitur  :  Nciiii)  novil  Filiiim  nisi  Palcr,  ncc   Maith.\i. 
Patrein  quis  novil  iiisi  Filiiis.  c(  cui  volii-  ''" 
erit  Filius  revelare. 

Quum  consummaveril  liomo,  /unc  inci-  6 
jiic/  :\d  est,  in  tantiim  dcficit  oninis  homo 
a  tiiw  miijestalis  plena  cognitionc.  condi- 
giia  lauiialione  et  perscriilalionc,  qiioil 
(piiim  fecerit  in  his  omncm  siiaiii  diligcii- 
liam  cl  conaliim,  el  pcrfccte  isla  percge- 
ril,quan(um  ab  liomine  fieri  potesl, adhiic 
(aiidim  disliil  a  plciia  dii  cognilionc  pcr- 
fcclaqiic  laiidc  c(  iiu|iiisilii)iic,  ac  si  niliil 

D  cgisscl    iii   liis,  el  quasi   sibi   recenlcr  sil 
incliiiaiidiim  in  islis  :  imo  c(  riirsiis  inci- 
picl,  II I   iiiiigis   priificial.  ]■'.[   iiiiiii|iiam   in  phUipp.ut. 
hac  vila  se  apprchcndisse  arliidcliir.  scd  "■ ''• 
sc(|iiiidir.  iil  in  palria  (c  iigiiosciil,  cl  (|iiitii- 
diiii    licri  |irii'Vitlcl.  comprchcnditl  :  jii.\(it 
ipiod  ail  .\pos(oliis,  (Jmi>  priora  snn(  obli-    /'»<'.  u. 
\  iscciis.  iiil  iinlcriora   iiic   ipsiini  cxlcndo. 
Iii>iipi'i'.  Ijiiiim   i'i)iisiiiiimiiM'i'il    liiimii,  id 
csl,   pcrfecle  adimplcM'i'il    llci   pra^ccpln. 
Iiiiic  incipicl.  id  csl.  Iiim  liiimilis  cril.  al- 
(|iic  laiii  modiciim  rcpulabil  (|iiiilquid  bo- 


104 


ENARRATIO    IN   CAP.    XVIII    LIBRI   ECCLESIASTICI.    —   ART.    XVIII 


ni  effccil,  quod  cuni  recenti  fcivore  inci- 
piet  Deo  servire,  ac  si  liactenus  nil  ijoni 
egisset.  Hoc   est  quod   monet  Salvator  : 
Zuc.  xvii,  Quum  feceritis,  inquiens,  omnia  qua;  pra?- 
'"■  cepta  sunt  vobis,  dicite  :  Servi   inutiles 

sumus.  Hinc  fertur  in  Yitis  Patrum,  quod 
quum  vir  valde  heroicus  sanctus  abbas 
Sisois  ageret  in  extremis,  et  Deum  silenler 
oraret,  dixerunt  ei  saricti  Patres,  qui  ad- 
erant :  Quid  agis,  et  cum  quo  loqueris,  Pa- 
ter?  Respondit  :  Oro  Deum,  ut  peiniiltal 
me  modicum  poenitere.  At  illi  :  A'on  indi- 
ges,  inquiunt,  poenitentia,  abba.  Ait:Yere 
nescio  me  principiiim  pcenilenlite  fecis- 
se.  Et  cogno\'(M'iinl  onines  qiiia  perfectus 
est.  Unde  et  mox  viiltus  ejus  resplenduit 
ut  sol,  vidilque  Clirislum  venienlcm  ad 
se.  Sic  et  Serapliicus  ille  subliniis  i'ran- 
ciscus  dicere  consuevit  :  Fratres,  incipia- 
nms  Deo  servire.  Iterum,  Quum  consum- 
maverit  honio  pra-cepta  iniplendo,  lunc 
incipiet  super  se  ferri,  divina  mysleria 
conlemplando. 

Et  quiim  quieverit,  tunc  operabi/ur  ;  id 
est,  post  contemplalionis  quietem  ferven- 
tior  erit  ad  bene  agendum,  et  bona  propo- 
sila  instantius  prosequelur  :  quia  in  con- 
leinplatione  sinceriler  intuetur  quam  iii- 
finita  reverentia  dignus  sit  Deus,  et  quain 
juslum  et  fructuosum  sit  jugiter  boni  ali- 
quid  operari,  el  ([uam  imperfecla  fuerinl 
opera  sua  hucusque,  imo  quam  nullius 
momenti  respectu  honorabiiitatis  divin». 
Ex  contemplalione  quoque  accenditur  ca- 
ritas  :  quie  otiosa  non  est,  sed  quo  ferven- 
tior  fuerit,  co  validius  ad  bona  agenda 
iinpellit. 
.  7  Qiiii/  est  hoino  '^  quasi  dicat  :  Fragilis  et 

defectuosa  est  creatura.  Et  qua'  gratia  il- 
lius,  id  est  gratiosilas  seu  acceptabilitas 
ejus?  Yel,  Qus  giatia,  id  est  virlus  et  per- 
feclio  ejus?  quasi  dicat  :  Comparatione 
Dei  permodica  est,  nec  hanc  ipsam  habet 
a  se.  Et  quid  esi  bonum,aut  quid  nequam 
illiHs?  id  est,  bona  ejus  perpauca  sunt,  el 
dcsuper  ei  concessa  ;  mala  vero  ipsiiis 
sunl  niulta  et  gravia,  et  a  se  ipso  hsec  lui- 
bet  :  quemadmodum  sanctus  el  innocens 


A  Hugo  Carlusiensis  antisles  I^incolnicnsis, 
sa?pius  dixit  :  Mala  mea,  pure  mala  sunt, 
et  inea  sunt;  bona  autem  mea,  nec  pura 
sunt,  nec  mea  sunt. 

Numerus  dierum  hominum,ut  multum,        8 
centum  anni  :  id  est,  si  centiim  annis  vi- 
xerit  homo,  multum  est  valde,  ct  decrepi- 
lus  erit,  quum  scriplum  sit  :  Dies  anno-  /'s.iaxmx, 
rum  noslrorum  in  ipsis,  septuaginta  anni.  '"■ 
Quasi  guttw  aqua'  maris  deputati  sunt,  id 
est,tot  dies.comparalione  ffileriiilatis,sunt 
quasi  guttaj  maris  ad  ipsiim  Uceanum;  et 

B  sieut  ealcuius,  id  est  iapiUus,  arena;,  sic 
exiijui  anni  iu  dic  woi  :  id  est,  tot  anni 
sunt  breves  et  momentanei  respectu  sevi, 
quod  quamvis  incipiat,  finem  tamen  non 
habet.  Ideo  ail  Psalmista  :  Ilomo  vanitati  psxw.m,',. 
similis  faclus  esl,  dies   ejus  sicul  umbra 
pra3tereunt;princeps  quoque  Apostolorum 
in  secunda  sua  Canonica,  Unus  dies  apud  wpetr.m, 
Deum  sicut  iiiillc  anni,  et  mille  anni  sicut  ^- 
iinus  dics.  Propter  quod  patiens  est  Deus       9 
in  illis,  id  est,  pie  et  longanimiter  habet 
se   circa  peccantes,   dissimulando  eorum  snp.xi.si. 

C  peccala,  et  paenitentiam  priEslolan(lo(jux- 

la  illud  :  Propterca  exspcctat  Dominus,  ut  /s.vxx,  is. 
misereatnr  vestri;  et  ideo  exaltabilur  par- 
ccns  vobis),  eo  quod  tanta  sit  fragilitas 
hominuni,ct  tam  brevis  vita  eorum,  quam 
si  male  cxpenderint,  perpelua  rccipient 
inferni  siipplicia.  Unde  tanUe  eoriim  cala- 
mitati  coiidolcns  Dcus,  multipliciter  agit 
el  qua?ril,  ut  interim  se  emendenl.  Et  ef- 
fundcl  stipcr  eos  misericordiam  siiam  : 
quia  proprium  ei  est  misereri  et  parcere. 
Unde  in  Threnis  loquitur  Jcremias  :  Mise-   nren.m, 

D  ricordiffi  Domini  (id  est,   divina^  pietalis  '-• 
cst),  quod  non  sumus  consunij)li,quia  non 
defecerunt  miserationes  ejus. 

Vidit  privsumptionem  cordis  eorum  quo-  10 
iiiam  mala  est,  id  est,  quoniam  non  alten- 
la  propria  fragilitate,  conati  sunl  agere 
ea  qusD  coriiin  vires  excesscriint  :  sicut  in 
construclione  Habylonica?  turris ;  ct  co- 
gnovit  subversionem  illorum,  id  est  im- 
pictatem  qiia  subverterunt  sc  ipsos,  sicut 
in  libro  Sapicnlise  dictum  est  :  Homo  per    Sap.>.x), 


naliliam  occidil  aniniam  sMain;^; 


qiioniam 


ENARRATIO    1>'    CAP.    XVIII    l.lliltl    ECCLESIASTICI.    —   Ani.    XVIII 


lOa 


AmoSi\,l  I. 


II 


Ps.  CXl. 
16. 


Hallh.  V 
45. 


/wrjuain  cs/  :  nam  impii  et  cnideles  smil 
in  so  ipsos.  Porro  alia  csl  .siibvcrsio  po'- 
MiP,  id  cst  ilcstructio  ct  pnnitio  qiuc  pro 
cnlpa  infiigilnr  :  dc  qna  Dominns  pcr 
Anios  prophclam,  Subvcrli,  inquit,  vos, 
siciit  subvcrlil  Dnminus  Sodomam  ct  (io- 
morrham.  Ii/co  adimp/cvi/  propi/ia/ionon 
suam  in  i/lis,  rcddcns  jjona  pro  malis, 
ciiudolcns  miscris,  qui  propria  ignoravc- 
ruut  pcricula;  c/  os/cudi/  cis  viam  a'cjui/<i- 
lis,  instruendo  eos  per  Patriarchas  et  Pro- 
pliclas.  ct  pcr  Icgcm  Mnsaicam.  pcr  qnam 
cl   uiulti  gcnlilium   fucrunt  illuminali. 

Mi.scra/io  liominis  circa  proximum  su- 
iiiii  vcrsatur,  id  csl,  liomo  miscricordilrr 
af,'il  cum  proximis  snis,  pra?scrtim  cnin 
sihi  conjnnctis  ct  nolis  ;  misericordia  att- 
/on  Dci  siipcr  otniiem  carncm,  id  csl,cun- 
ctis  vivcnlibiis  in  tcrra  impcnditur,  cliam 
briilis,  juxla  illiid  in  l'>aliii(i  :  Apcris  lii 
maniim  liiam,  cl  implcs  oiiiuc  aniiiial  hc- 
nrdiclionc.  Kt  sicnt  in  Evaugclio  Irgilur. 
Pliiit  snpcr  jiistos  ct  injustos,  ct  solcin 
siium  facit  oriri  snpcr  honos  cl  malos.  Vc- 
rnmlaiiicn  totnm  istiid  potissimc  factum 
cst  in  cxordio  cvangclica?  prfpdicationis, 
quando  discipiili  Christi  pcr  tolnm  mun- 
diim  suut  missi,  ct  idololalras  inniimc- 
rabilcs  passim  ad  veri  Dci  ciiltum  traxe- 
Jiphei.y.r.  rnnt  :  quibus  lociilns  est  Paulus,  Fnistis 
aliiiuando  tcucbra',  nunc  anlcm  lux  in  Do- 
inino.  Sic  cigo  miscricordia  Dci  iiiajor  cl 
lalior  cst  miscricordia  hominum,  qiii  ta- 
mcn  divina;  miscricordia;  scqni  dcbcut 
vcstigia  :  (]iiod  ad  pra^lalos  cl  pitcdicalo- 
rcs  polissimc  spcclat.  l'nde  subjungilur  : 
Qui  misericordiam  habc/.  id  est  miseri- 
cors  pi\Tsidcns,  doccl  c/  crudit  quasi  jia- 
s/or  rjrcffcm  suiiin,  id  cst,  cxciliplo  Ct 
vcrbo  informat  sibi  coiiimissos,  qucmad- 
niiidiim  bralissimiis  Aichiaposhdus  ailmo- 
iirl  :  Pascilr.  impiiriis,  (pii  iu  \idiis  csl 
Kregcm,  fdiiiia  gregis  facti,  cl  r\  aiiimo. 
rmlr  |irr  Jrirmiaiii  Diiiiiiuus  rrpKimisil  : 
Dabo  vobis  paslnrrs  jii.xla  cdr  mi-iim.  rl 
pasccnt  viis  scicnlia  el  doctrina. 

Miscrca/iir  c.n-iiticns  doc/riiiain  iiiisrra- 
/io/iis,ijui /cs/ina/  iiijudiciis  cjus:  id  csl, 


l.'t 


1  /V( 
3. 


J<T.  ]ii.  i:, 


A  qui  ciipit  et  properat  judicari  a  Deo  mise- 
ricorditcr  et  salvari,  sicnl  miscricordibiis 
in  Scripltiris  promittilur,  juxta  illud.  Hca-  Pt.\<.,i. 
Iiis  qiii  intelligit  super  cgennm  et  paupc- 
rcm,  in  die  mala  liberabit  cuin  Dominus, 
etc. ;  piiis  ct  clcmcns  sit  proximis,  audi- 
ens  ct  cognoscens  doctrinam  Scriptura>  ad 
miscricordiam  cxhortantis,  quatcnus  me- 
rcatiir  aiidirc  in  dic  jndicii  :  Vcnitc,  bcnc-  Matih.xw. 
dicli  Patris  mci ;  csurivi  cnim,  et  dcdislis  "' ^^- 
mihi  nianducarc. 

Fili,  in  hotiis  noti  des  ijiicrc/atn  :  id  cst.        13 

B  opcra    bona   ct    misericordiiP    facta,    sinc 
quercla  cl    iircprehcnsiliililri'  imph',  nec 
CdiKpicraris   ilc    his   qui    prliinl    rlrcino- 
syuas    alquc    siibsidia,   qiiasi    sinl    iiiinis 
mulli.  vcl  ficli.  aul  improbi ;  sed  cxemplo 
pairnliim  sanclissimi  Pr;pcursoris.  inccdc   Luc.<,6. 
iu  omuibns  maiidalis  ct  justificaliduibus 
Dci  sine  qnerela.  Hinc  sacra  Scriptiira  luo- 
nrmiir  :  Omiiia  facile  sinc  murmnralionc,  phiiipp.«, 
iil  silis  sinc  qncrela,  etsimpliccs  filii  Dci.  '*' '*' 
E/  in  omni  dato  non  des  /risti/iam  verbi 
ina/i,  id  est,  nulli   actioni  miscricordiai 

C  admisccas  verba  ainaia  ct  prava,  ipuc  ad 
tristiliam  indiicant  egenos,  qui  non  sunt 
vcrbis  cxaspcrandi,  nc  affliclo  aiigcaliir 
affliclio. 

Nonnc  ardorem  refrigcrahit  ros,  qiii  |(i 
calorem  temperal  in  disiaye''.  Sic  c/  vcrhutn 
tnclius  quam  da/utn,  id  esl,  rationalis  iii- 
slriiclio  ct  pia  consolalio.  midior  csl  elcc- 
nidsyna  corporali,  magisquc  cxpcdil  ir- 
ralionabililcr  postulanli  aiil  mcndicanti. 
Xoiinc  cccc  rerhum  supcr  da/uni  /lotiuin  '  \~ 
id    est,    verbiim   salubre    pi"pslantiiis   esl 

D  muncrc  corporali,  quamvis  benc  erogalo. 
Nam  ct  spirilualia  miscricordiiP  opcra,  iii- 
ter  qiup  siinl  instriicrc,  cnrripcrc,  conso- 
lari,  consiilere,  pra>stantiora  cl  diviniorn 
siiut  corporaliliiis  iiiisrricnrdia'  aclibus. 
Tamcn  indigrnli.  ralioiialiiIilcri|ur  pclcn- 
li,  niiu  siifficil  darc  vcrba  siiavia,  sicul 
Jacobiis  apiislidiis  iii  siia  ail  ('.auiinica  : 
Si  fralcr  ant  soror  niuli  siiit,  cl  iiidigoanl  Jar„h.n. 
\\c\\\  quiitidiano.  dical  aiileiii  de  vobis  '^' 
aliquiN  illis,  llr  in  pacc,  calcracimini  cl 
saluramini  ;  uoii  dcdcrilis  aiilcni  cis  qiia' 


106 


ENARRATIO    IN   CAP.    XVIII   LIBRI   ECCLESIASTICI. 


ART.    XVIII 


Prov.  XII, 
25. 

Jbid.sv,  I. 
Eccli.  VI, 5. 


Prov.  XVI 
21. 
18 


!hid.  XV,  2. 


Jacoh.  I.  5. 


Pror.\iv  '.i 
'  silpCTliiir 

19 


Ltic.  XII, 40, 


necessaria  siint  corpori  :  quid  proderit  ? 
Jit  tflracjiic  nnn  hoyrtine  justificato  :  id  est, 
honio  vere  virtuosiis.  a  Deo  juslificalus, 
discrelus  el  pius,  facit  horum  utrumqiie, 
impendendo  eleemosynani  corporalein  ei 
qui  rationabiliter  petit  (ila  quod  sibi  non 
conslal  oppositum  de  illo  pelente);  et  ver- 
bum  pium  ac  doctrinale  loquendo  ad  il- 
lum,  si  videatur  suam  inopiam  ferre  mo- 
Jesle,  vel  non  solum  sit  panper,sed  etiam 
spger  :  quatenus  sicut  per  eleemosynam 
relevatur  inopia,  ila  per  verbuni  lionum 
ae  consoialorium  temperetur  aut  exstin- 
,mialur  ardor  ir»,  impaiienlife.  indignalio- 
nis,  lam  ejus  qui  petit.quam  danlis  :  sicut 
per  rorein  defendilur  seges  a  laesione  sola- 
ris  ai'doris.  Hinc  scriplum  est  in  Prover- 
biis  :  Akeioi'  in  coide  viri  humiliabit  eum, 
et  scimone  l)ono  Isetificabitur.  Et  rursus 
in  Proverbiis  legilur  :  Sermo  durus  susci- 
tal  furorem;  el,  Lingua  eucharis  in  bono 
homine  abundabit.  Ilerumque  Sapiens  le- 
slatur  :  Dulcis  eloquio  possidebit  majora. 

StuUus  acritcr  impropcral)it  ei  cui  be- 
neficium  dedil,  quoniam  stultus  esl  :  juxla 
illud,  Os  fatuorum  ebullit  sliilliliam.  Cou- 
tra  quod  de  sapienlissimo  Deo  .lacobus 
Inquilur  :  Qui  dat  omnibus  affluenler,  et 
non  improperat.  Et  datus  indisciplinati, 
talfcsccrc  facit  ocu/os  :  id  esl,  datio  homi- 
nis  incomposili  facit  deficere  et  tristari 
oculos  rccipientis,  quia  vel  tarde  dat,  aut 
cum  torvo  vullu  seu  asperilate  verbo- 
niiii.  quemadmodum  Salomon  fassus  est  : 
In  oic  slulti,  virga  conlumelise*. 

Antc  judicium  para  justitiam  tibi,  id 
esl,  actus  virtulum  prosequere,  el  juslus 
esse  satage  ante  morleni,  post  quam  mox 
judicabilur  anima  lua  particulari  judicio, 
dicenlc  Aposlolo  :  SlatuUim  esl  hominibus 
semel  mori,  posl  hoc  aulem  judicium.  Hoe 
esl  quod  hortatur  Salvalor  :  Estote  parali. 
quia  (pia  hora  non  pulalis.  Filiiis  hominis 
^eniel.  Iiisiiper,  Anle  judicium  parajiisli- 
liam,  id  est,  antequam  audeas  proximum 
jtidicare  el  increpare,  te  ipsum  ad  hoc  ex- 
hibe  digiiiim.  jusle  viveiuln.  Indigni  nam- 
que  sunl  alios  judicare,  qui  in  eisdem  aul 


A  majoribus   snnt  peccatis,  ait  Ambrosius. 

Hinc  ail  Apostolus  :  Inexcusabilis  es,o  ho-  nom.«,  i. 

mo  omiiis  (]ui  jiidieas.  supple,  alios  inor- 

dinale.  Ideo  addil  :  In  quo  enim  aliuiii  ju-    ibitiem. 

dicas,  te  ipsum  condemnas  :  eadem  enim 

facis.  Et  antcqiiam  loquaris.discc  qualiter 

sit  loquendum,  ne,  ut  Salomon  ait,  capia-  EccU.v.m. 

ris  in  verbo  indisciplinato.  Similiter,  an- 

tequam  piffsumas  docere  aut  respondere, 

disce  seientiam  :  quemadmodum  scriptum 

est  :  Si  est  tibi  intelleclus,  responde  pro-    mdem. 

ximo  tiio ;  alioqui  sit  manus  lua  super  os 

B  tuiim.  Ilinc,  sicut  in  Yitis  Patrum  narra- 
tiir.  quidam  sanclus  senior  dixil  :  Ne  anle 
tempus  docere  praesumas ;  alioqui  mino- 
raberis  cunclis  vilse  tuae  diebus. 

Ante  tanguorem  adhibe  mcdicinam  :  20 
nnn  qua  curelur,  sed  vetelur  imminens 
morbus.  Sic  etiam  antequam  pecces,  cave 
occasionem  peccandi.  Yel  per  languorem 
inlelligilur  morbus  inveteralus,  iil  sil  sen- 
sus  :  Mox  quum  ca'peris  infirmari,  adhibe 
mcdiciuam.  ne  agritudo  sua  vetuslale  in- 
curaliilis  fiat.  Sic  quum  in  culpam  corru- 

C  eris,  stalim  poeniteas,  ne  diuturnitate  aut 
consuetudine  vitii  obruaris,  induratusqiie 
fias.  Et  ante  judicium,  id  est.  anlequam 
incidas  manus  Dei  vivenlis,  et  antequam 
jiidices  proximos,  intcrroga  tc  ipsum,  id 
esl,discule  conscienliam  luam,  an  paratus 
sis  Deo  nccurrere,  seu  proximum  judicarc: 
jiixla  illud,  Super  cuslodiam  mcam  sla-  /jtibncnj. 
bo.  ul  videam  quid  dicatur  mihi,  et  quid 
respondeam  ad  arguentem  nie;  et  Amos, 
Piivpai^are  in  occursum  Dei  tui.  Et  in  Amosiv,i2. 
cojisjicctu  Dei  invenies  propitialionem  ,\Isl 

D  quod   feret   sententiam   pro  te  :   sicut  in 
Evangelio  ait  Judex,  Beatus  ille   servus,     jjait/i. 
quein   quum  venerit   dominus,  invenerit  ^".l^^^^^ 
vigilanlem,  id  esl  paratum.Ideo  dixil  Apo- 
slolus  :  Si  nosmelipsos  dijudicaremus,  non  icor.  xi.ai. 
utique  judicaremur,  judicio  scilicet  repro- 
balionis. 

Antc  Janguorcm  humiJia  te,  quserendo       21 
remedia,  el  subjiciendo  te  medico.  Simili- 


ter  anleqiiam  spi 


lualiler  incurras  languo- 


lem,  id  csl  habiliiiii  viliosiim,  aut  praviim 
usum,  humilia  le  per  veram  poenilenliam. 


ENARRATIO    IN    CAP.    XVIII    LIBRI   ECCLESIASTICI.    —   ART.    XVIII 


107 


ol  imploialioncm  pietatis  divin»  obedien- 

liamqiie  saliil)rem.  Tnde  l'auiiis  loquitur  : 

//e6r.iii,i3.  Adhoitamini  vosmelipsos  per  singulos  di- 

cs.ne  obdurelur  quis  e.\  vobis  fallacia  pec- 

cati.   El  in  lempore  ii)firmi(atis   ostendc 

coriversationcm  li(am,'\(\  esl.tunc  constans 

iicor.xu,  csto  et  patiens,  quoniam  virtus  in  infirmi- 

'■  late   peificilur,  el   ipsa  adversilas  pandil 

an  honio  sil  viiluosus.  Tunc  ergo  osten- 

de,  non    verbo   lanlum,  sed    per   patien- 

tiam,  quod  fueris  vit»  laudabilis.  Rursus, 

Tempore    infirinilatis   ostende   conversa- 

tioncm  tuam,  id   esl,  peccata  tua  sincere 

confilearis. 

22  Xon  iiiijicf/iari.s  orare  semper  :  id  esl, 

nulla  occasione,    lentatione,   occupalione 

aut  cura,  avertaris  aut  cesses  ab  orationc 

assidua,  (]uoniam  jiigiter  cireuinvallaniiir 

pericuiis,   da'inimuiii(iue  insidiis  ac   pro- 

pria>    fragililatis    incilamenlis,  alque  au- 

xilio    Dei    iiicessabiliter    indigemus.   llinc 

/uc.  xvin,  asseril  Chrislus  :   Oporlet    semp(>r  orare. 

',•  ,         el  iKin  deficere.  Aposlolus  (iiiikiiu'  :  Siiic 

17.  inlermissioiie  fin(|nit)  orale,   id  est   (imni 

Thren.m.  leinpoie  oi)pi)rl iiiio.  Kievandum  esl  igitur 

"•  cor  ad   Deum  oratione  inlerna,  frequenli 

ac  fervida,  secundum  quod  causa»,  propter 

quas    oraie    egeimis,  siinl   magna>   et    ar- 

dua?.  Ii(  non  vermris  usque  ad  morlem 

jiisli/icari,  id  est,  perseveranter  usque  ad 

mortem  virluosis  insistc  operibus,  el  sem- 

per  stude  proficcre  in  gratia  ac  onini  \  ii- 

Apocwn,  lulc  :  jii.\la   illud  Apnciilypsis.  Qui   juslus 

"  est,  juslificetur  adliuc.  Hinc  dixil  .Vposto- 

Phiiipp.m.  lus  :  l']go  non  arl)itri)r  me  comprehendisse: 

','i,  cl  rursus,  Hogamiis  \os.  fratres.  ul  ahun- 

I  Thess.iv,  . 

I.  detis  inagis:  ilemque,  ;Emulamini   cliaii- 

I  Cor.  xii.  ,  I  -  f,  .  n     '  I 

3,  sniala  iwnoiA.  (,iuoniam  mcrces  Ijc<  nKincl 

iii  irlcrninn,  videlicel  felix  relribiilio  illa, 
quic  lalis  ac  lanla  esl,  iil  niillum  lempus 
longnm,  nulliis  labor  diiiiis.  niilla  aihcr- 
silas  gravis  debeat  vidcri,  qtiibus  a-terna 
illa  felicilas  potesl  acquiri,  dicenlc  Apo- 
/lom  Mii.  stido  :  Non  suiit  coiidiiriiM'  iiMssJdncs  liii- 
jiis  lcmporis  ad  futuraiii  gloriam  illaiii. 
2:t  .  liite  orattonem  prwpara  animam  liiain 

ad   orandiim   dcvolc.  id   esl,   diNlraclioiieN 
cordis  i'1'pelle,  propiiam  vililaleiii,  dcfeclu- 


A  ositalem,  et  ctilpam  allendc,  divina;  maje- 
stalis  prirsenliam  pcnsa.  sicque  cum  omni 
hiimililatc,  reverentia,  fervore,  cl  altcnlio- 
ne  Deiim  exora.  Alquc,  ul  jiissil  Salvalor, 
dimille,  si  quid  habes  conlra  aliquem.  JSl  yarc.%>. 
noli  cs.sc  rjiiasi  liomo  qui  lenlal  Tieum  :  "'• 
id  esl,  qui  infideliler  oral  cl  irreverenler, 
qiia>rendo  experimenlum  divina?  sapien- 
tia'  sivc  polentia',  scu  omitlendo  quod 
secundum  viam  humanam  facerc  potesl 
et  (lehel,  et  incaulc  se  commiltens  pro- 
\identia}  Dei. 

15  Mciiiciilo  irir  in  dic  cniisiimmalionis,  id  2t 
esl,  allcnile  ligorein  cl  iillinnciii  diviuir 
jiisrni;!'  :  i|ii;i'  ira  cril  in  dic  iiiiiversalis 
jiidicii.consummationisque  miindi ;  cl  lcm- 
pus  retribulioms  in  conversione  faciei ,  id 
est,  remiincralionem  divinam  considera  in 
conversionc  mciilis  liue  ad  Dciim.  cl  sie 
tcricna  faciliiis  spcincs.  .\liqiii  h^giint.  In 
convcrsalioiic  lacics  :  (|iiia  ad  henc  coii- 
versandiim  conlcrl  (|ii;iiiipliiiiimim  consi- 
(lci;ili()  rclrihuliiinis  ili\iii;i'. 

Mcmcnlc  jian/iciin/is  in  lcmjinrc  alnin-       23 

i;  dantia'.  lloc  prinio  sic  potest  cxponi.  iit 
diim  diviles  siimus  et  in  lemporalibus  pro- 
speramur.penscmus  nos  cisdeni  posse  pri- 
vari,  ac  dcp^uipciari.  Idcirco  ncc  ea  prodi- 
galitcr  expendamiis.Secundo  sic,  ul  diviles 
exsistendo. consideremus  el  relevemns  alio- 
riiiii  iii()|)i;iiii.Tcrlio.ut  lcmpore  opiilenliiP 
mcmores  siiniis  iiidigenlia'  infcrnalis.  in 
(]iia  ilivcs  giillaiii  atiiuv  non  accepil.  (Jiiar-  lm.%\i. 
tii,  iil  iii  lemporalihiis  ahiiiid;iiites.  allen-  ■*■""■ 
damiis  nos  pauperes  esse  in  spiriliialibiis 
hoiiis  gralia',  virlutiiin,  doniiriim.  ;ic  meri- 

1)  toriim  :  in  quibiis  ul  abundiire  mereamiir, 
debcinus  leni[)oralia  libcr;ilitcr  (-011111111111- 
care,  el  in  pios  iisus  ijuolidic  ciuncrle- 
re.  El  necessitatem  paupcrtalis  allende  in 
dic.  id  (^sl  in  lempore.  (///'/V/o;"//)//.  poiide- 
raiido  iiiiaiii  oncrosa  sil  paiipertas  iis.  i|iii 
eam  'dura  iiecessilate  inagis,  (|ii;im  ilc\iit;i 
loleranl  voliinlale.  .1  inanc  iisijnc  <id  /'.-  2(; 
sjicriim  iiiiihdiiliir  tciiiinis,  qiiiini  sil  dc 
iiiiineio  siicct^ssivoruin,  cl  in  coiilinuo  flii- 
\ll.  riiilc  Aiiios  ;iil  (le  Deo  :  (loiiverleiis  le-  Amnt  i,s. 
nchras  in  maiie.  cl  dieni  nocle  miilans,  AV 


108 


ENARRATIO    IN   CAP.    XVIII   LIBRI   ECCLESIASTICI. 


ART.    XVIII 


ha'c  omiiia  citata   iii  oculis  Dci  :  id  est,  A  rit.  Propter  quod  Jacobiis  dicil  :  Quis  sa- 


Jacoh.  III, 


sicut  tenipus  celerrime  defluit  ac  mutalur. 
sic  pauperlas  et  abundaiitia  et  consimilia 
possunl  subito  evenire,  ct  invicem  sibi 
succedere,  secundum  dispositionem  pro- 
videntiai  Dei.  Omnia  quoque  tempora  ac 
temporalia,  comparatione  sternilalis  cila- 
ta  sunt,  id  est  accelerata,  et  cilo  pertrans- 
euntia. 
27  Ilomo  sapiens  in  oninilms  mctidt.xA  est, 

in  omni  loco,  tempore,  actu,  ncgotio.  ve- 
Ps  Lxv,  3.  retur  occulta  Dci  judicia,  qui  tcrribilis  est 


in  consiliis  suis  super  filios  hominum  ;  et  B  inlelligcntiam. 


piens  el  disciplinatus  inter  vos?  Ostendat  '^' 
ex  bona  conversatione  operationem  suam. 
Et  inteltcxerunt  verittiteni  Sci'iplur£C,  et 
justitiam  Dei  in  regimine  alque  judicio 
universorum  ;  et  impJoraverunt  proverbia 
ct  judicia,  id  est,  pro  intelligentia  prover- 
biorum  judiciorumque  Dei,  ipsum  Domi- 
num  suppliciter  imploraverunt,  posliilan- 
tes  edoceri  ab  eo:  de  quo  loquitur  Paulus, 
Dai)it  libi  Dominus  in  omuibus  intelle- iirim.n,?. 
clum.    Inspiralio   enini   Omnipotentis   dat  jojxxxn,». 


nc  Deum  offendaf,  ntque  nc  ab  ejus  cari- 
tale  el  fruitione  beatifica  separetur,  sciens 
se  in  laqueorum  medio  ambulare,  invisi- 
bilibus.  caliidissimis,atrocissiniis  inimicis 
circumdari,  ac  oflendisse  in  multis,  imo 
quotidie  in  mullis  peccare,  sallcm  in  ve- 
nialibus,  qua?  ad  mortale  disponunl.  Ideo 
Salomon  asseril  :  Beatus  homo  (jui  semper 
est  pavidus;  et  rursus  :  Sapiens  timet,  et 
declinat  a  malo  ;  stultus  transilit,  et  con- 
/o6ix,28.  fidit.  Hinc  sanctus  Job  :  Yerebai',   inquit. 


30 


Jacolj  III,: 


Prov. 
xxviii,  14. 
Ibid.  .Mv 
IC. 


I  Pelr 


Gnlnl. 


Post  concupisccntias  tuas  non  eas,  sed 
reprime  ipsas:  sicut  princeps  Apostolorum 
hortatur  :  Abstinere  a  carnalibus  dcside- 
riis,  quiT>  militant  adversus  animam.  Pau- 
lus  quoque  :  Caro  (ait)  concupiscil  adver- 
sns  animam,  ut  non  qusecumque  vultis, 
faciatis  ;  et  rursus,  Si  secundum  carnem  itom. sm, 
vi.xerilis,  moricmini.  Et  a  volnptate  tua  "■ 
aeertere,  id  esl  a  delectatione  carnali,  ut 
in  cibo  et  potu,  conjugalique  copula,  non 
voluplatcni,  sed  necessitatem,  aut  fecun- 


omnia  opera  mea,  sciens  quod  non  parce-  G  ditatem,  aut  debiti  persolutionem  intcn- 


Apoc.iii,  3 


Prov.  VI,  9. 


res  delinqucnti.  Et  in  rliehus  delictoruin, 
id  est,  quanuliu  vivil  iu  statu  isto  pericu- 
loso  delictis  pleno.  attendet  ab  inertia,  id 
est,  a  pigrilia  prwcavebit,  bona  opera  viri- 
liter  aggrediendo,  et  contra  vitiorum  in- 
cursum  sollicite  vigilando,  quum  Dominus 
dicat  :  Si  non  vigilaveris,  veniam  ad  te 
tanquam  lui'.  In  tantis  namquc  periculis 
omnis  pigritia  est  vitanda.  Hinc  increpa- 
torie  scriptum  est  in  Proverbiis :  Usque- 
quo,  piger,  dormis?  Quando  consurges  de 


/6«/.  XM,S. 


28 


das.  In  copula  tamen  carnali  non  potest 
voluplas  vitari,  nec  est  peccatum,  quando 
non  quseritur,  et  ipse  aclus  debite  exerce- 
Uir.  Simililer  dcleclatio  in  cibo  et  polu,  in 
qiiantum  naluralis,  et  ad  spiritualem  fi- 
nem  relata,  non  est  culpa.  Si  prwstes  ani- 
rna'  tua;,  id  est  vita3  animali,  seu  tibi  ipsi, 
concupiscentias  ejus,  eis  consentiendo  aut 
exsecutioncm  prffibendo,  faciet  te  in  gau- 
dium  inimieis  tuis  dsmonibus,  qui  de 
carnalibus  vitiis  et  animarum  perditionc 
somno  tuo?  Kt  alibi  :  Oinnis  piger  in  ege-  D  in  eis   I<'etantur,  seu   complacenliam   ha- 


31 


20 


state  est. 

Omnis  astutus.  id  est  sagax  el  perspi- 
cax,  ai/rioscit  sapieiitiiim  :  quia  ad  eam 
oblinendam  et  conservandam  est  sludio- 
siis;  ct  invcnienti  cam  dabit  confcssionem, 
id  est,  eos  laudabil  qui  sapienliam  inve- 
niunt  seu  acqui^unl.scicns  sapienliam  esse 
pretiosiorem  omni  aiiio  et  gemmis.  Sen- 
sati  in  verbis,  et  ipsi  sapienter  crjcrunt  : 
id  est,  sicut  sunl  sapicnles  in  verbis,  ita 
eliain  in  operc,  sicut  sapientia  vera  requi- 


l)ent.  Ideo  ait  Psalmista  :  Qui  tribulant  Ps.  x.i,  s. 
me  exsultabunt,  si  motus  fuero:  et,Neque  ps. xxiv, s. 
irrideanl  me  inimici  mei. 

Nc  oblecteris  iii  turbis,k\  est  in  societa-  32 
te  carnalium  strepituque  vulgarium,  vcl 
in  grandi  familia.  Princeps  tamen  seii  rcx 
polest  in  exercilu  et  multitudine  subdilo- 
rum  gauderc,  in  quantum  condecent  sta- 
tum  suum,  et  sibi  uliles  aut  necessarii 
sunt,  (luum  in  Provcrbiis  scriptiim  sit 
In  multiludinc  popiili,  dignilas  regis  ;  i 


Prov.  XIV, 


ENARRATIO   IN    CAP.    XIX    LIRRI   ECCLESIASTICI. 


ART.    XIX 


109 


paiicilale  plehis.  ignomiiiia  piincipis.  Fa- 
^liis  lamcn.  ])ompa.  ct  snpciriiiilas  in  laii- 
l)iis  sunt  vilandi.  Xec  in  modici.s,  id  osl, 
ncc  in  socictale  paucorum,  aut  minori  fa- 
iiiilia  delecteris,    communicando   eis    im- 

/Tor.x,!'.'.  modcralc  in  vcrbis  aul  factis  :  quia  in 
miiltiloquio  non  deest  pcccalum.  Et  unus 
sapicntium  ait :  Quoties  intcr  homines  fui, 
iiiiiioi'  li(imo  rcdii.  Arscnio  qiioqiie  cceliliis 
dicliim  csl  :  Si  vis  salvari,  fuge,  lace,  qui- 

/»5. Mv. «.  csce.  Propter  quod  ait  vir  sanctus  :  Ec- 
cc  elongavi  fugiens,  et  mansi  in  solitudi- 
nc.  Assidiia  euim  est  rommissio  iUoriim, 
iil  est,  frequenlcr  pcccanl.  cl  trahunt  ad 
vitia. 
33  Xe  fueris  mediocris,ii  est  lenlus  ct  lar- 

dus,   in  contentione  ex  fcenorc,  id  esl  in 


A  muiliplicalione  pie  contenliosa,  qua  unus 
conlciidil  aliuni  superarc  iii  clccmosyna- 
riini  largitionc,  qua;  fit  ex  fcenore,  id  cst 
cx  rebus  accommodatis  a  Deo,  dc  quibus 
cl  rationem  reijuiict :  per  quam  eliam  lar- 
gitioncm  homo  fopncralur  l)co,juxta  illud, 
Foencratur  Domino.qui  miscrelur  paupcri.  p,or.xu. 
El  non  est  tibi  nihil  in  s(eculo  :  id  est,  si  '"• 
Iioc  fcccris,  habcs  aliqiiid  tihi  rcposilum, 
scilicet  meritum  magnum,  quo  tempore 
suo  juvaberis.  Eris  enim  invidus  animm 
tiia'  :  id  cs(,  nisi  siibvciiciis.  propria?  de- 

B  rogabis  saluti,ncc  spirilualitcr  diligcs  ani- 
mam  tuam,  sed  odies.  Qui  enim   diligit    ps.x.6. 
iniquitalcm.odil  animam  suam.rndc  scri- 
hiliir  in  lihro  Tohi;p  :  Oui  faciunl  iniipii-  roi.in.io. 
lalriii,  hoslcs  sunl  animae  suse. 


ARTICULUS   XIX 


DFXLARATIO    CAPITfl.I    NOMDKCnil    !    OPKItAIUrS    KltltlOSUS   NOM    LOCCPLETABlTLIi. 


CEHTU.M  est  in  capilulis  et  processu  hu- 
jus  lihri  parum  ct  raro  camdcm  con- 
tiniiari  matcriam,  nec  scholaslico  modo 
proccdi,  sed  eadem  multolies  suh  verhis 
aliis  itcrari,  et  in  eisdem  capilulis  de  una 
virliilc  Iransiri  ad  aliam,  simililcr  dc  uno 
[icccalo  in  aliud.  Idcirco,  quod  aliqui  hic 
niliinlur  facere  divisiones  et  continualio- 
iics  ail  sublililalcm  scholaslicaiii  pcrtiiicii- 
lcs,  [)arvi  vigoris  csl  aiil  iiiiiliiis.  cl  iiii- 
di([iic  iiistanliam  palitiir  :  ([iiamvis  liuc 
[)r()sc([iii  cl  [)i(iharc,[)ro[)li'r  vilaiidaiii  [)i(i- 
lixilalcm,  (imitlam. 
i  OjH-nirius  ebriosus  non  locupletabitur  : 

qiiia   mcrccdcm    suoriim    laboruni    giilosc 
cdiisumil,  cl  sicpc  indchilaliir.  Sic  cl  Salii- 
/Voi. >>i.  moii  loqiiiliir :Qui  amal  vinum  cl  pinguia, 
",:._,         non  dilahiliir  ;  cl  rursus:.Noli  cssc  in  coii- 

ioid.  ixiii, 

10,11.  viviis  |iolalui'um,  iiec  iii  conicssalioiiihiis 
coiuiii  qui  carncs  ad  vcsccndiim  conlc- 
riiiil  :  (|iiia  vacanles  polihus  cldantes  syni- 
bola,    consumcntur.  El   qui  spernit    tnu- 


C  f/ica,  id  esl,  qiii  non  cural  vilarc  parva 
peccata,  paulatim  dccidit,  id  esl,  succcs- 
sivc  corriiit  ad  majora.  Ycnialia  nanique 
miuora  dis[)onunl  ad  vcnialia  grossiora.et 
omnia  siinul  ad  mortalia.  Idco  asseril  .\u- 
giislinus  :  lloc  facil  scntiiia  ncglccla,  ([iiod 
flucliis  irruens.  Idco  in  Ecclcsiaslc  dicliim 
esl  :  Qui  timet  Dciiin,  nihil  ncgligit.  NVm-   /;„/,,„, 
|)C  ([110  ([iiis  magis  illumiiialiir  a  Dco,  lan-  ''•'• 
lo  aiii[)liiis  |)oiuleral  cl  ahliorrcl  cliain  mi- 
nimas  culpas,  prspserlim   (|iiiiiii   de  omni  .vnHA.xi., 
\ci'l)o  olioso  reddcnda  sil  ratio.  •"'' 

D  ]'inuiii  cf  mulicrcs  aposlalorc  faciuiil  2 
etiam  sapientcs,  id  esl,  iminodcraliis  amor 
cl  iisiis  vini  ac  miilicriim,  i[)S(is  (|uo(|iic 
sa|iicnlcs  dccipiiinl.  al([iic  a  Dco  avcrliiiil : 
qiiod  ctiam  miiliercs  miiltipliciler,  occii- 
sioiialitcr,cfficicnlcr.((l)jcclivcqiic  faciiinl 
vcrhis.  iiiccssii,  ornalii.  dccorc,  laclii.  af- 
fcclii.  Iliiic  scripliim  csl  apiid  Osce  :  Eor-  «««iv, ii. 
nicalio  ct  cbriclas  aufcruiit  cor.  /i7  «;•- 
ijutiiil,'u\  est  probant,.s'i'/(,s'ri/(j.s',  qiii  cis  noii 


110 


ENARRATIO    IN   CAP.    XIX    LIBRI   ECCLESIASTICI.    —   ART.   XIX 


Ps.  LWlll, 

29. 

i 


IJoan 


Prov.  XIV, 
15. 


Sap.  1,11. 


5 

Prov.  11,14 
Ps.  Ll,  3. 


lCor.y 


seducuntur.  Vel,  Arguunt,  id  est,  repre- 
hensibiles  esse  ostendunt  eos  qiii  vin- 
euntur.  Et  qui  se  jiingil  fornicuriis,  eril 
neqiiaiii  :  quia  a  sociis  suis  omnem  inho- 
nestatem,  procacitatem,  lasciviam  discet. 
Putredo  el  vernws  heredilahunt  eum,  id 
est,  corpus  ejus  exanime  totaliler  occupa- 
bunt  ;  vel,  Putredo  infernalis  Ifftoris  et 
vermis  conscientiae,  hereditabunt  animam 
condemnatam  :  talisque  pcena  congruit  ei 
qui  loptore  et  corruptione  luxurise  delecta- 
tur.  El  exlolletur  in  exempluni  majus,  id 
est,  publice  punietur  ad  aliorum  terrorem; 
el  lollelur  de  numero  aninia  ejiis,  id  est 
de  consortio  electorum,  secundum  id  Psal- 
mi  :  Deleantur  de  libro  viventium. 

Qiii  cilo  credil  hominibus  de  quibtis  si- 
bi  non  constat  quod  sint  fide  digni,  levis 
corde  est,  id  est  incircumspectus  et  incon- 
sideralus,  et  minorabi/ur, qina.  ex  tali  levi 
credulitate  incidit  varia  mala  poena?  et  cul- 
pse,  el  inquietatur  in  animo,  malaque  su- 
spicatur  de  proximis,  imo  etiam  saepius 
inlert  damna.  Conlra  hoc  vitiuin  acriter 
loquitur  S.  Hernardus  libro  de  Gonsidera- 
tione,  et  quam  periculosum  sit,  maxime  in 
eis  qui  prsesunt.  Unde  in  sacra  Seriplura 
habclur  :  Xolite  omni  spiritui  credere,sed 
probate  spiritus,  si  ex  Deo  sunt.  Hincque 
iertur  :  Innocens  credit  omni  verbo;  astu- 
tus  considcrat  gressus  suos.  Et  qui  delin- 
(luil  in  animam  suam,  eam  spif.itualiler 
occidendo,  sicut  os  quod  mentiturl  occidit 
animam  suam,  itisuper  //abebilurj 'iupph^, 
inler  stullos  ;  vel,  Habebitur  insilper,  id 
esl,  reputabitur  inter  eos  qui  forils  sunt. 

Qui  i/audel  in  iniquitate  propria  vel 
aliena  :  juxta  illud  in  Proverbiis,  Ltelantur 
quum  malefecerint ;  et  in  Psalmo,  Quid 
gloriaris  in  mQ.\\\\di'^.  denolabitur,  id  est, 
digito  ostendetur  lanquam  malevolus.  Ca- 
rilas  enim  non  gaudet  super  iniquitate, 
sed  rancor  aut  malitiositas.  El  qui  odil 
correplionem,  minuetur  vila.  Talis  enim 
est  incorrigibilis  :  ideoomni  spirituali  vita 
virtulum  privatur,  et  interdum  ob  suos 
excessus  occiditur.  Et  qui  odit  loquacila- 
teni,  exstinguit  malitiam  :  id  est,  in  se 


A  ipso  ac  aliis  vitat  mala  quee  ex  loquacitate 
nascunlur ;  et  quum  ipsa  loquacitas  sit 
malitia,  odiendo  loquacitaleni  periinit  in 
se  ipso  malitiam.  Hine  in  Proverbiis  legi- 
tur  :  Ubi  plurima  sunt  verba,  ibi  frequen-  Prov.m, 
ter  egeslas.  Et  Jacobus  ait  :  Universitas  "';     , 

^  Jacob.  III, 


iuiquitatis  lingua  constituitur  in  membris  6,  s. 
nostris,   quiP  maculat  totum    corpus   no- 
strum;  inquietum  malum,  plenum  veneno 
niortifero.  Paulus   quoque  :   Corrumpunt   i  Cor.  sv, 
mores  bonos  colloquia   mala.   Qui  peccat  '^'  g 
in  animam  suam,  pja-nitebit  :  quia  aut  in 

B  saeculo  isto  poenitebit  salubriter,  aut  in 
liora  judicii  sui  sero;  et  qui  Jucundalur 
in  ynalitia,  de/iotabitur. 

Ne  iteres  verbum  nequam  et  durum  :  id  7 
est,  verba  pungiliva  et  malitiosa  ab  aliis 
prolata  non  resumas  ad  conlendendum, 
seu  insultandum  ei  qui  protulit  ea,  vel 
referendo  aliis  qui  inde  poterunt  laedi;  et 
si  tu  ipse  lalia  protulisli,  poeniteas  stalim, 
non  iteres  ea;  et  non  minoraberis  :  quia 
ex  hoc  proficies  in  gratia,  dilectione  et 
fama. 

C      Amico  et  inimico  noli  narrare  sensum        8 
tinim  :  id  est,  mentis  tuee  seeretum  non 
pandas  indifferenter  amico  et  inimico.sed 
soli  amico;   nec  omni  amico,   sed  fideli, 
probato  ac  certo,  ut  dictum  est  supra.  Et  Pim.xw, 
si  est  tibi  delicium,  noli  denudare :  id  est, 
inimico,  seu  cuicumque  amico,  non  mani- 
festes  peccata  tua  occulta.  Hoc  tamen  in 
sacramentali  confessione  locum  non  ha- 
bet.  Audiet  enim   te  attonite,  quasi  com-        9 
patiens,  et  custodiet,  id  est  observabil,  te 
ad  accusandum  tempore  suo;  et  quasi  de- 

D  fcndens  peccatiim,  id  est  sub  specie  excu- 
santis  culpam  luam  in  tua  prsescntia,o(//f< 
lc,  quaerendo  tibi  occulte  nocere  ;  et  sic 
aderit  tibi  scmper  cum  tali  simulalione 
atque  fallacia. 

Audisti  verbum  adversus  proximum  tu- 
um,  id  est  verbum  prolatum  ab  aliquo 
contra  honorem  seu  commodum  proximi 
tui  ?  commorialur  in  te,  id  est,  ultra  non 
profcralur,  fidens  quoniam  non  te  dirum- 
pet.  Hoc  inlelligendum  est  de  verbis  men- 
dose  prolatis  :  qu»  ultra  proferri  non  ex- 


10 


ENARRATIO    IN   CAP.    XIX    LIBRI   ECCLESIASTICI. 


AIIT.    XIX 


111 


M.n. 


l.T 


Malth. 
XVIII,  15. 


ppdil,  so(l  (iiscordiam  gcnciMrcnt.  Si  autem 
siiit  vcrba  ccrtc  aut  probahililcr  vera.  ad- 
iiionciidus  scu  advisandus  csl  proximiis. 
dc  quo  ct  conlra  quein  prolata  suiit,  ul  se 
cmendel.  sive  discutial;  non  tanien  insi- 
lUKuidiini  est  ei,  quis  dixcrit  eontra  eum 

II  luijusinodi  verba.  A  facie  verhi  partiirit 
faluus,'u\  est,  ex  verbo  audito  procedit  ad 
imaginandum  cl  fabiilandiim  dc  illo,  ncc 
valcl  illud  celare  :  parturit,  inquam,  tan- 
i/iiam.  gemittis partus  infantis,  id  esl,  sicut 

\i  ('nunpil  geinitus  ab  inrantulo  nalo.  Sagit- 
la  iiifi.ra  fcinori  fanis,  sic  vcrljiini  in  cor- 
dc  sialti  :  id  esl,  siciit  canis  impaticnlcr 
suslinct  jaciiliim  sibi  inrixum,  cl  cxlialic- 
re  illiid  inoiiliir;  sic  homo  loqiiax  cl  inli- 
delis  verba  audita  patienter  in  suo  corde 
non  potest  tencre,  scd  feslinal  illa  cffun- 
derc,  juxla  illud  :  Conceptiim  scrmoncm 
lencre  quis  poterit? 

Corripc  amicum,  quiim  scis  cum  pec- 
casse,  observato  ordine  corrcptionis  fra- 
tcrna>,  sicul  jiibcl  Salvator  :  Corripe  eum 
inter  te  ct  ipsuni  solum;  ne  forte  non  in- 
teUexeril  culpam  suam,  id  cst,  ne  forsan 
ignoret  aiit  non  advcrtat  se  peccasse,  et 
dical  :  Non  feci,  id  cst,  non  peccavi;  aut 
si  fecerit,  supple,  scienter,  ne  iterum  ad- 

\^  dat  facere,^\  non  corripucris  eum.  Corriitc 
pro.cimum.  nc  firtc  non  dixcrit,  id  est,  ne 
forte  negavciil  ciilpam  suam  ;  el  si  dixe- 
ril,  id   csl,  si  cain  recognovcrit,  nc  forte 

!.">  (VcnVculpam  suam.  Corripe  amicum,  qiio- 
lies  id  meretur,  et  justitia  exigit,ac  caritas 
diclal.  Nam  fratcrna  corrcptio  esl  clccmo- 
syna  s[)iriliialis,  cl  cadil  siib  pra^ccplo,  pro 
loco  et  tempore  opinHiiiiKi.  S^epe  enim  jii 
c.ominissio  mali,  cl  cliam  omissio  boni,  ct 
dc  ulroquc  pcccaln  coiripicndiis  csl  pro- 

Ifi  ximus.  El  non  omni  verbo  credas  :  sicut 
■  I-  i  jam  iliclum  est.  Kl  difficilius  crcdcndiim 
c>l  vcibis  accusalionnm,  dcliacliimum, 
diffamationiim,  i|iiam  vcrbis  caritativis  et 
commcndaloriis.  /•.\i  i/ui  lahilnr  lingua 
sua,  cxccdcndo  aliqiio  inodo  iii  vcrbis,  .v<v/ 
non  e.r  animo,\d  esl  non  cx  dclibcratimic, 

I"  scd  inadvcrtcnlia  aut  ignoranlia.  (Juis  ,st 
eiiiiii   qui  non  dcliqucrit  in  tinguu  sua. 


\  omitlcndo  quod  diccndum  est,  aul  cxpri- 
iiiciido  ()iioil  laccndiim  cst '.  qiiasi  dicat, 
.Niilliis.  aiil.  Pauci  :  quum  scriptum  sit. 
Lingiiam  nullus  domare  polest.  Jacob.m.i. 

(^orripe  amicum, anleijunjn  commineris, 
id  csl,  corripc  cum  sccrcle,  priusquam 
cominineris  ei  (juod  velis  cum  publice 
increpare  aut  judici  denuntiare,  ne  fama 
amici  tui  laxlatiir.  El  da  locum  limori  18 
.i/lissiini,  id  cst,  Dcum  intra  le  filialiter 
timc,  ciijiis  limor  exigit  ut  sic  facias;y(//rt 
omnis  sapicnlia,  limor  Dci,  id  cst,  in  fili- 

B  ali  limore  Dci  consislit  sapicntia  pcrfccta 
iiiriisii.  ul  ilictiim  cst  s»pe.  In  hoc  cnim 
ciiiisislil  al(]iii'  ciiijiiosciliir  qiiod  homo  sit 
sapicns,  quod  sollicite  vilal  cl  fugil  ex 
caritate  omnem  Dei  offcnsam.  Et  in  illa, 
id  cst,  in  sapicntia  sitiim  ciA.liinere  Dcum: 
quia  sajiicntia  docel  Dciiin  filialilcr  formi- 
dare,  <!t  omnem  culpte  foeditatem  abhor- 
rerc,  a(!  verecundari  dc  ca  in  divini  vultus 
pra>ser  tia ;  ct  in  oiiini  sapientia,  disposi- 
tio  legis:  id  est,  lex  divina  hominibus  tra- 
(lita,  sapienlissimc  cst  disposita,  ordinala, 

G  sinccra. 

Et  non  esl  sapientia,  nccjuitia'  discipli-  19 
na  :  id  est,  scientia  qiia  quis  scit  peccarc 
lalenlcr  seu  nequiter  ct  sub  specic  boni, 
ila  ut  facilitcr  ncqucal  dcprchcndi.  non 
cst  sapientia  vera,  sed  fallax  :  imo  vcrsu- 
tia  est,  et  vulpiua  calliditas.  De  qua  fertiir 
in  Isaia  :  Sapienlia  tua  dccepit  te.  Et  non  /., x,.v„,io. 
csl  cogilalus  bonus,  pcccalorum  prudcn- 
lia  :  id  est,  prudenlia,  seu  potius  versulia 
iui(]uiH'uin.  (]ua  noiuul  ad  fiiicm  iulciiliiin 
pci  piava  mcdia  dcvcnirc,  iion  csl  cngila- 

I»  liii  bona,  scd  viliosa.  diccnlc  Aiiostoio  : 

l'i'iidcnlia  cariiis,  mors  est.  rmlc  loqiiiliir    /fom.vm, 
.lcrcmid''  :  Sapicnlcs  siinl  iil  laciaiil  mala,  ''•. 

'  Jrr.  IV,  iJ. 

bene  aiilcin  facere  ncscicrunt.  Est  ncijui-      20 
liii  falsif  pindcntiie,  c/  ///  ipsa  c.rsccrallit, 
id  csl,  i|i^a  cxsccrabilis  scii  abominai>ilis 
exslat  :  (]uia  simiiiala  iei|uitas,  csl  (lu|)icx 
ini(]iiiVi^;   cl  siiniilalorcs  ac  callidi   pro-  Johxxw, 
viicaih   iiMiM    Dci.  AV  cst  insi/ticiis,  id  csl  "' 
idiola  cl  sim)il(>x,  noii  lillcralus,  ijui  mi- 
niiilitr  .•iii/iiciilia  sciiolaslica  acijiiisila,  id 
esl,  mudicum  uul  niiiil  habcl  dc  ca.  liabcl 


112 


ENARRATIO    IN    CAP.    XIX    LIBRI   FXCLESIASTICI. 


ART.    XIX 


Liic.mA' 


Ibid.  4S. 

PVOV.    III, 

32. 
Jbiil.\s\iC 


22 


23 


.Valth.wi. 
15, 


tamcn  sapicntiam  qiiae  est  donuin,  scciin- 
(lum  aliquem  gradum  :  ideo  absolute  lo- 
qucndo,  melior  est  eo  qui  multum  habet 
de  sapienlia  acquisita,  nihil  vero  de  sa- 
pientia  infiisa,  eo  quod  non  timeat  Deum, 
nec  ejus  oi)servet  mandata.  Et  hoc  cst 
qiiod  subditur. 

Melior  est  homo  quiminuitur  sapientia, 
id  cst,  modicum  habens  de  sapicntia  phi- 
losophica  el  thcologica  per  studium  acqui- 
sita,  in  timore,  id  est  in  filiali  timore,  Dei 
exsistens,  vel  ex  timore  tali  a  secretorum 
et  subtilium  non  necessariorum  investi- 
gationc  abstinens,  et  deficiens  sensu,  id 
est  a  mystico  intellectu,  guam  qui  ahun- 
dat  sensu,  id  est  subtili  et  mystico  inlcl- 
lcclu,  et  transgreditur  /effem  Altissiini. 
bno,  ut  Dominus  asserit,  Servus  qui  co- 
gnovit  voluntatem  domini  sui,  et  non 
fecit,  plagis  vapulajjit  multis;  et  ibidcm, 
Cui  plus  datum  est,  plus  requirotur  ab 
eo.  Hinc  Salomon  loquitur  :  Cum  silnplici- 
bus  sermocinatio  cjus;  et  rursus,  Melius 
est  modicuin  cum  timore  Domini,  quam 
thesauri,  etc. 

Est  solertia  certa,  id  est  subtilis  indu- 
stria,  et  ipsa  iniqua  :  quando  vidclicet 
ordinalur  ad  vitiosa,  scilicet  ad  aliorum 
dcceplionem.  El  est  qui  emittit,  id  cst, 
prolert  aut  inandat,  verbum  certum,  id 
cst  certiludinaliler  verum,  enarrans  veri- 
tatem,  id  est,  sincera  loquens  intentione 
ad  instruendum  audientes  de  veritale  vitae 
et  doctrinae  atque  justitise.  Est  qui  nequi- 
ter  /lumiliat  se :  sicut  hypocritae,  qui  signa 
humilitatis  monstrant  in  verbis,  in  incli- 
nalione  ct  consimilibus,  ut  humiles  repu- 
tcntur,  et  efficacius  Itedant  aut  fallant. 
Ideo  sequitur  :  et  interiora  ejus  plenasuut 
dolo.  Dc  talibus  dixit  Salvator  :  Atrendite 
vobis  a  falsis  prophetis,  qui  veniunt  ad 
vos  in  vestimentis  ovium,  intrinsecus  au- 
tcm  sunt  lupi  rapaces.  Sic  quidani,  ul 
consequanlur  lionores,  fingunt  se  honores 
abhorrere  ac  fugere.  Frequenter  equidcm 
pessima  vitia  colore  quodam  virtutum  se 
contegunt. 

De  tali  simulatore  verc  vitioso,  et  pula- 


24 


Eccli.  111, 
20. 


I  Petr.  M, 
13. 


Luc.  11.51. 


A  live  virtuoso,  paulo  post  subditur.  Primo 
lamen  de  vere  excellenterque  humili  sub- 
inferlur  :  Et  est  justus,  qui  .s-c  iiimiuui 
.submittit,  id  est,  vehementer  subdit  etiam 
iufcrioribus,  a  multa  humilitate,  id  cst  ex 
abundanti  humilitate  interna,  qua  con- 
sideraf  se  sccundum  ea  qua'  habet  a  se 
ipso,  et  alios  secundum  ea  quee  habenta 
Deo.  Unde  dictum  est  supra  :  Quanto  ma- 
gnus  es,  humilia  te  in  omnibus.  Ad  Iioc 
sacratissimus  Petrus  nos  hortans  :  Subje- 
cti,  inquit,  estote  omni  humanae  creatura; 

B  (id  est  omni  homini)  proptcr  Deum.  Ad 
quod  Filius  Dei  suo  nos  informavit  excm- 
plo,  subditus  non  solum  inclytissimaj  Ma- 
tri  suee  virgineae,  sed  etiam  S.  Joseph.  Ila 
humiliavil  sc  Paulus,  dicens  :  Ycnil  Jcsus  irim.i.is 
pcccatorcs  salvos  facere,  quorum  primus 
ego  sum.  Sequitur  de  justo  putativo  :  et 
est  justus,  qui  iiiclinat  faciem  suam,  id 
est,  vultum  deprimit  ab  adspectu  delecta- 
bilium  objectorum,  ut  castus  et  timoralus 
puletur,  et  fingit  iion  iridere  se  quod  iffiio- 
ratiim  est  :  id  est,  simulat  se  non  intueri 

C  ncc  imaginari  faciem  aut  personam  sexus 
fcminci  :  quod  cum  facere  alii  nesciunt, 
quia  occultc  id  facit,  non  melucns  Dei 
jiidicium.  Et  si  ab  imbecillitaie  viriiim 
velctiir  peccare,  id  est,  quamvis  impedia- 
tur  quod  concupiscit  opcrc  adimplcre,  ex 
impossibilitate  aut  virium  debijitate  ad 
tempus  durante,  si  invcnerit  tempus  male- 
fitciendi,  id  est,  si  occurrerit  ei  hora  op- 
portuna,  qua  potens  sit  conciipisccntiam 
adimplere,  malcfaciet  :  sicut  patuit  in 
duobus  presbyteris  circa  Susannam  :  qui 

D  lamen  non  potuerunt  actum  nefarium 
picnarie  exsequi  in  eadem. 

Qualiter  autem  intcriora  aliqualiter  que- 
anl  agnosci,  adjungitur.i?j-  visu  coffnosci- 
tur  vir,\A  esl,ex  dispositione  corporalium 
oculorum  probabiliter  conjicitur  qualis  sit 
dispositio  cordis  :  quia  incustoditus,  lasci- 
vus  vagabundusque  oculus,  incustoditi  et 
immundi  cordis  est  index.  Timor  quoque, 
liislilia,  jucunditas,  tranquillitas,  audacia, 
malilia,  et  consimiles  qualitates  cordis,  dis- 
positiones  passionesque  animse,  apparent 


23 


Dan.  xiii, 

8-»i. 


26 


ENAIIUAIIO    IN    CAI'.    XIX    LIBIU    KCCLESIASTICI.    —   AIll .    XIX 


113 


in  facie  :  prEescrtini  in  oculis,qiionini  dis- 
posilio  cx  varia  ilisposilionc  cordis  lacili- 
us  altcratur,  ob  dislcntionem  cohaMcnliaiu- 
quc  nervorum,  ai)  uno  ad  aliud.  et  propter 
ipsius  organi  visus  humovem.  E(  al>  occur- 
su  faciei  cognoscHur  scnsatus,  id  est,  sapi- 
cns  esse  quis  conjicitur  cx  apparatu  dispo- 
silioucquc  vultiis  sui  :  iii  quo  si  moralis 
^cuustas,  matiiritas,  ct  honcstas  resplen- 
dcant,  probabiliter  elicitur  quod  sil  pru- 
dens.  Nam  ct  in  vultu  omnes  extcriores 
scnsus  amplius  vigcnt,  et  in  eo  est  scdcs 
/vor.  XVII,  pudoris.  Hinc  scriptum  est  :  \\\  lacie  pru- 
-'  dcntis  lucet  sapienlia,  oculi  autem  stulto- 

itid.xwit,  ruiii  in  finiliiis  tcrra' :  ct  rursiis.  (Juomodo 
"■  in   aquis   resplcndciit    vultus   piospicicn- 

tiiim,  sic  corda  hominum  manifesta  siiiil 
])riidciilibiis.  Vciuuilamcn  ipialitcr  isla  co- 
gnilio  non  sil  ccrla,  dictuiu  cst  supra. 
27  Amiclus  corpofis,'\d  est  curiositas  orna- 

tusque  vcstinm,  cl  risus  dcn(ini>i.  id  cst 
risus  dissolutus,  in  quo  dentcs  apparenl, 
e(  ingressus  hominis,\6.  est  indecens,  levis, 
exquisiliisquc  corporis  motiis.  juxla  iliud  : 
7«.  III,  iii  Pro  eo  quod  clcvala'  sunt  filia'  Sioii,  ct 
ambulavcrunt  colio  extenso,  el  nulii)us 
oculorum,  el  coiiiposito  gradii  iuccdcbanl, 
olc.  \  c)iunlia>i(  dc  illo,  id  cst,  inlcriorcm 
cjus  vanilafem,  levitatcm,  elationcm,  insi- 
picutiamquc  dcmonstrant  :  jiixla  qiiod  Sa- 
lomoii  loquilur,  Sicut  sonilus  spiuariim 
ardcnlium  siib  olla,  sic  risns  fatiii.  V.\  his 
probatur  error  diccnlium  non  cssc  curan- 
diim  (1(^  dispositionc  cxlcrionim,  dMinmo- 
do  iiilcriora  sinl  l)ona.  Nam  et  cxleriora 
po>Miiil  esse  mortaliler  scandalizaliva,  et 
inlcriorum  sunt  signa ;  alquc  ab  omni 
spccic  mala  csl  alisliiicndiiiii,  scciindiiiii 
Aposloliim. 

Postrcmo   disliuguiliir    iiilcr   diiplicem 
corrcpliiiiicin.    lisl   correpdo    mcndaj-  in 


et  ie(j. 


Eccle.\ 


I  r/iMi 

K. 


28 


A  ira  con(umcliosi  :  id  est,  qiucdam  cst  in- 
crcpatio,  qu»  non  est  vcra.  jiisla  et  cari- 
lativa  delinqucntis  correplio,  sed  objurga- 
tio  animosa.  proccdcns  ex  ira  incrcpaloris 
conliimcliosi,  ct  lamen  siib  spccic  corre- 
ptionis  exhibila.  Yera  autem  corrcplio,  ex 
caritate  et  a^qnitale  dcbcl  procedcre,  vel 
cx  ira  pcr  zclum ;  et  hiimililer  ficri  debet 
ciim  propria;  dcfcctuositatis  atlculionc,  ct 
palicnter,  qiium  sil  qua>dam  inslruclio  : 
doctrina  aulem  viri  pcr  patieiiliam  nosci-  Pnv.xw, 
tur.  Porro  ira  viri  jiistiliam  Dci  non  opf"- ia^oA  i  so 

Braliir;  atque,  ut  ail  Isidoriis,  Quidquid 
irato  laceratoqiic  aniino  dicitiir,  furor  est 
ohjurgantis,  non  caritas  corripicntis.  Idco 
ail  l'>aliuisla  dc  vcra  corrcptione  ;  Gorri-  Pj.cvl.s. 
pici  iiic  jiisliis  in  misericordia,  et  argiict 
iiic,  ulpote  Ia»sioni  anim;p  mc»  compa- 
ticns,  E(  cst  judicium,  (juod  non  proba- 
(ur  es.se  bonum,  videlicet  judicium  teme- 
rariiim,  usiirpaloriiim,  siispici()sum,  dum 
(]iiis  (lc  inccrlis  prfflsumil  certam  fcrrc 
scnlentiam,  vcl  judicat  non  sibi  subje- 
cluiu;  vcl  cx  lcvibiis  signis  diclat  cl  asse- 

C  rit  aliiim  cssc  vitiosum  :  qiiod  csl  morlale 
licccaliim,  caritati,  sapientia;  atqne  jusli- 
tia-  omnino  contrariiiui.  l'ndc  ait  Salvator: 
Noiite  judicarc,  cl   iion  jiidicabimini.  .v,.///i.vii, 

Et  est  tacens,  utpote  a  tali  falsa  corre-  ' 
ptionc  ct  inordinato  jiidicio  se  refrcnans, 
cl  silcns  iisqiic  ad  lciupiis  opporliiuiim ;  et 
ipsc  est  prudcns  :  quia  hoc  lolum,  esl  ma- 
gna?  prudcntiw  cffcctus  ac  signiim.  Et  val- 
dc  (lcleslandiiin  ac  slulliim  cst,  sub  specic 
corrc])lionis,  pr()ximiim  piiblicc  incrcparc 
ex  ira,  iinpropcraudo  ci  aliqucm  cxccssum 

D  iiotabiiem,   quamvis  vcrum,   quum   scri- 

liliim  sit  :  Oiuc  vidcrunt  ociili  liii,  ne  pro-  /'rof.xir. 
fcras  in  jiirgio  cilo.  nc  postca  cincndan'  '• 
non  possis,  quuin  dchoneslaveris  amiciim 
liiiiiii. 


T.  8. 


114 


ENARRATIO    IN   CAP.    XX    LIBRI   ECCLESIASTICI.    —   ART.    XX 


ARTICULUS  XX 


ELUCIDATIO    CAPITULI   VICESIMI    :    QUAM    BONUM    EST    ARGUERE,    QUAM    IRASCI  ! 


D 


E  fraterna  corrcptionc,  unde  preecc-  A  agnosccre,  ct  corain  corripiente  signa  in- 


CnlnlM.l 


dcnti  capitulo  aliqua  dixit,  hic  plc- 
nius  tractat.  Quam  honum  est  argucre, 
(jaaiii  irasci/  id  cst,  multo  melius  est  pee- 
canlem,  pie,  seriose,  et  discrete  corripere 
cum  propria^  delectuositatis  recordalione. 
quam  ci  irrerrcnate  irasci,  indignari,  aut 
insultare,  sicut  ct  ait  Apostolus  :  Fratres, 
cl  si  praoccupatus  luerit  homo  in  aliquo 
dclicto,  vos  qui  spirilualcs  estis,  hujusmo- 
di  inslruitc  in  spiritu  lenitatis,  conside- 
rans  te  ipsuin,  ne  et  tu  tenteris.  Hinc  con- 


tcrioris  poenitentise  demonstrare,  ipsain 
correplionem  gratanter  ac  iequanimiter  to- 
lerando,  seque  culpabilcm  acclamando,at- 
que  ad  satisfactionem  et  cmendationem  sc 
cxponendo  1  Xam  ctsi  in  eo  quod  sii)i  ob- 
jieilur,  non  exsistal  culpabilis,  lamcn  in 
aliis  multis  culpabilis  est  :  propter  quod 
cl  illam  correptionem  sequanimiler  de- 
bcl  suscipere,  prEescrtim  consideratione  et 
amore  Ghristi  totiusque  patientise  et  acer- 
bissima?  passionis  ipsius,  et  propter  mul- 


Prov. 
xxviii,  23. 


Eccle.  vii, 
10. 


scriptum  est  in  Proverbiis  :  Qui  corripit  B  tipliccm  fructum  correptionis  palienter  et 
hominem,  gratiam  postea  inveniet  apud 
eum  magis,  quam  ille  qui  per  blandimen- 
.  ta  dccipit;  in  licclcsiasle  quoque,  Ne  sis 
velox  ad  irascendum,  quia  ira  in  sinu  stul- 
li  requiescit.  JSt.  confitcnlem  in  oratione 
von  prohibere,  id  est,  euin  qui  Deum  de- 
vote  laudal,  vel  se  accusat  in  confessionc 
sacramcntali  seu  alia,  non  impedire  ab  hu- 
jusmodi  aclu  in  sua  oratione,  id  est  in  lali 
sua  loctilione;  vel  eum  qui  peccala  sua 
confiletur   in  oralione   qua  postulat  sibi 


gratanter  susceptae.  Hinc  in  Proverbiis  le- 
gitur  :  Egeslas  et  ignominia  ei  qui  deserit 
disciplinam;  qui  autem  acquicscit  arguen- 
li,  glorificabitur.  Sic  enim  effugies  volun- 
tarimn  peccatum  :  id  est,  correptionem 
talitcr  sustinendo,  consequeris  praetcrita- 
rum  remissionem  culparum,  ct  gratiam 
priecavendi  futuras.  Peccatuni  aulcin  per- 
sonale  proprie  dicilur  voluntarium,  quod 
volnntatc  persona>  peccantis  committitur, 
aut  sponlc  admiltitur.  Sed,  ut  ait  Hierony- 


Prov.xui, 
t8. 


ignosci  a  Deo,  prjelato  seu  judice,  vel  ab  C  mus,  libenter   vitiis  nostris   favemus,  et 
eo  cui  forefecit. 

Concupiscentia  sjxidonis  clevirginaoit 
juvenculam  :  sic  qut  facit  per  vim  Judi- 
ciuni  iniquinii  :  id  cst,  sicut  eunuchus  ca- 
stratus,  scu  spado,  foedal  puellam  sinc  spe 
prolificationis  ;  sic  qui  sola  auctoritate,si- 
ne  pietalc,  scu  ciiin  immoderalo  coaclivo 
rigorc  corripil  atquc  dijudicat  proximum. 


quod  propria  voluntate  gcrimus,  ad  natu- 
vse.  necessitatem  referimus. 

Est  lacens,cfii  incenitur sapiens.^oc  est       S 
(piod  in  fine  prEecedentis  capiluli  diclum 
cst  alquc  cxpositum:El  cst  tacens,  ct  ipse  Eccii.-na, 
csl   prudens.  Vel,  tacilurnus  cst   prudens  '"*• 
corain  hominibus,  cl  sapicns  coram  Deo. 
Nam  cl  laciturnilas  ipsa,  est  sapientia>  ac 


laedit  et  magis  perturi)at  ipsum,  violatque  prudentiee  signum,  juxla  illud  :  Stultus  si 

justitiam,  nec  fruclum  cmcndationis  pro-  lacueril,  sapicns  reputabitur.  Et  alibi  Scri- 

ducit.  ptura  ait :  rtinam  laccrelis,  ul  pularemini 
Quam  bonum  est  correpiu77i,  etiam  si  D  esse  sapientes.  Econtra  loquacilas  cst  im- 

nimis  pungitive  el  sine  suo  demerito  in-  prudenti».  ct  insipientise  signum.  Propter- 

crepetur,  manifcstare  pwnitentiam,  id  est  ea  siibdilur  :  et  est  odibiiis,  qui  proca.v 

coram  Dco  inlus  sc  humiliarc  ct  culpam  ca/,  id  cst  imprudens  et  promptulus,  «rf /o- 


Prov.  XVII, 

is. 


Job  XIII,  5. 


ENARRATIO   IX    CAP.    XX    LIBRI    ECCLESUSTICI. 


ART.    XX 


HS 


Ps.cxwix, 

"  6 


Prov.  XXV, 
II. 


Uul.  w.  i. 


;ii</.x,  r.'. 


Aei. 

XX,  7 

Ibid 

1  XVIII 

S3. 

Ihid.n.  io. 


</iifri(tum,  ct  gaiiulus  ac  verbosus.  Talis 
fiiim  incusloditus  est  corde,  nec  propriam 
hi'sioiicm  atlcndit.  Scandalizat  quoque  et 
ffiavat  audicntes ;  et  conimuniler  vult  sa- 
pientiam  suain  monstrare,  ac  vanus  esl. 
Idcirco  ((uamvis  amandus  sil.  in  quantum 
liomo  vialor,  tamen  in  (jiiantum  loqua.\, 
odibilis  est  Deo  atqiic  hominibus.  Ideo  ait 
l*rophela  :  Vir  lin^uosus  non  liirigelur  in 
teria.  E.st  auletn  lacen.i,  udu  habeiis  sen- 
sum  loguelcE,  id  esl  periliam  ad  loquen- 
iliim  :  iilco  consciiis  sibi  siue  iniliscrctionis 
ac  if,'nnrantia'  lacct.  ne  loqucnilo  c.xceilat : 
el  qu.iniiiin  ad  lioc,  sapienter  et  laudabi- 
litcr  se  habel ;  el  esl  lacens,  sciens  lempus 
a/tli  lempui-is.  id  est  discrelus,  et  bcnc  ad- 
vertens  quando  sil  congrua  hora  loqucn- 
(li,ct  tiinc  loquitiir  :  (juod  qiiam  laudabilc 
sit  el  acccptum,  in  l'ro\cibiis  c\|)riiiiilnr: 
Mala  aurea  in  lectis  argenteis.qui  liniiiiiiir 
vcrbum  in  tempore  suo, 

llomo  .saiiiens  tacel)il  usque  acl  tempus 
aptum  loquendi,  nec  ex  impetu  passionum 
pronimpel  in  verba,  juxta  illud  Provcr- 
liionim  :  (_)s  laluorum  ebullit  stullitiam. 
Lascivus  aulem,  id  est  petulans,  et  impni- 
ilens  non  scrvahunt  tempus  opportunum 
ad  loqucndiim,  cl  in  lo(|ucndo  pcr  su- 
[)i-i  riuilatciu  cxcciliiut  :  qiiia  cordc  sunt 
inqiiicli,  ac  inslar  vitiiloriim  de  arnicn- 
to,  incnte  indoiniti. 

Qui  multis  ulitur  verbis,  id  esl  siiper- 
fluis,/av/j7  nnimam  suam,&A  minus  veni- 
ali  peccato,  ct  facililer  incidit  in  mortalc, 
(Hioiiiani.Saloiiiiiiic  tcstanle,  in  imiltiloipiio 
non  dceril  pcccatiim.  IJicilur  aulein  aliqiiis 
uti  iniiltis  verbis,  non  qnia  ioqiiitur  diu, 
(pium  iii  .\cliliiis  scriiiliim  sil,  qiiod  l'au- 
liis  priilra\il  sciinoncm  usquc  ad  mediain 
nocleni:  ct  riirsiis,  Kxponcbat  suadens  eis 
dc  Jesii  cx  lc^'c  .Moysis  cl  l'rnpliclis,  a  ma- 
nc  iis(|iic  ail  vcspcram.  1^1  si  ail  niinicriiin 
v(M'lioriiin  rcs|)iciamiis,  Saneti  freqiienter 
lc;,Mmtur  iisi  miillis  vcrbis  :  sicut  lcx  .Moy- 
sis  niiilla  contiiicl  vcrba,  cl  eadi-m  s;ppe 
rcpcliinliir  in  ca  ;  iii  .Vclibiis  (|iiiniuc  iiar- 
ratiir.  ()iiiiil  priiiccps  .V|)iisl()li)riini  aliis 
vcibis    plurimis   cxhortaliis   csl    cos.   Scd 


A  propric  dicitur  uti  multis  verbis,  qui  in- 
iiliiilcr  vcrba   iiiiilliplical,   et   pliis  qiiam 
rcqiiiril  matcria  de  qua  refert.  Quocontra 
asscritur  :  Sicut   urbs  patens,  et  absque  /'ror.xw, 
inuiorum  ainbilu,  ita  vir  qiii  non   potest  "• 
in  loiiuciiilo  cohibric  spiritum  suum.  (Juo 
conslat,  quod  veibosus  niulla  inciirrit  ani- 
mje  damna  ac  vulnera.  Ideo  in  Kcclcsiaste 
iniluciliir  :  .\e  temcre  (iiiiil   loqiiaris,  ne- £:«;<■.  v.  i . 
qiic  cor  tuum  sil  velox  ad   prorerendum 
sernioneni  corain  Deo. 

El  qui  potestatem  sibi  assumil  injuste, 

B  id  est,  auctoritatem  docendi,  judicandi, 
aut  priBsidcndi  inordinate  usurpat,  odie- 
tur  a  Deo  et  hominc.  taiiqiiam  ambitiosiis, 
injustiis  ct  violcnlus.  Dc  lalibus  Dominiis 
ait  in  Osee  :  Ipsi  regnaverunt,  et  non  cxomchm,  i. 
iiic  ;  princi[)cs  cxstitcriinl.  el  non  cogno- 
\i.  (juociinlra  loqiiilur  1'aiilus  :  .Nemo  as-  We6r.  v,*. 
siiinil  sibi  huiiorem,  scil  ([iii  \ocalur  a 
Dco,  laiKiiiam  .\aroii.  Va  quoniam  uno  in- 
convcnicnli  dato,  pliira  scqiiiinliir,  et  mo- 
dicus  error  in  principio,  paulatim  augetur 
cl  magnus  in  fine  efficitur,  recte  niox  sub- 

(^  (liliir  :  Est  processio  in  malis  viro  indisci-        9 
plinalo  :  id  esl,  vir  indomitiis,  incompo- 
situs.  siciit    qui  polestatcm  assumit  sibi 
injuslc,  procedil  de  malo  in  pcjus  ;  et  est 
inventio  in  detrimenlum,  id  est,  nova  in- 
vcnit  sive  exeogilat  in   damnum   siii   ac 
alioriim  :  sicul   econlrario  vir  boiiiis  hii- 
milisqiii'  [irfflalus  proccdil  de  viitutc  in  Pi.uwxm. 
viiiiilcm.  (^t  saluliria  mulla  instituil.  Iline  ^' 
dixil  .\|)ostolus  :  lin|)ii  [iroficient  iii  pcjiis.    nrim.iii, 
crranlcs,  ct  iii  errorcm  mittciilcs.  Dc  qni-  '■*■ 
bus  in  I'salmo  :  Ibunt  in  adinvcnlionibus    /■».  lvm 

D  suis. 

Est  datum  ijuod  non  c.sV  Nlile,  ncc  daii-        10 
li,  si  ex  vanitale  aul  libidine  doiict,  ncc 
accipienti,  qiii  dono  abulitiir  :  qucmad- 
miiiiuiii  iii  Jiiilii'um  liliro  lc^Miiiliir  viri  Si-    Judic.ix, 
cliciii    ilcilissc   vilio-^ii   .\liimclrih   sfjiliia- *' '' 
j;iiila   |inii(li)  ar;.'ciili  :  ijiii  coilillixit  cx  i'i) 
viros  vagiis  cl  iiio|)cs,i)cciililqui'  fralrcs  sii- 
os  septiiaginta  viros  sii[)ci'  la|>idcm  iiniim. 
/s7  est  dalum,  cujus  rctribulio  duple.r  : 
(jiKiil  scilicet  daliir  cx  earilalc  ct  |)ielalo 
hiimiiii   gralo   :   sic^iiic   duiis,   i'*>ci|)il    vi- 


11(5 


ENARRATIO    IN    CAP.    XX    LIBRI   ECCLESIASTICI. 


ART.    XX 


A^f/.  I.  8 
II,  l!l,  20 
AlalacIiAii. 
10-li;  Is.i, 

n-)9. 

Mallli.xw. 
29. 


II 


Illfle^.xv, 
27-.30;  XVI, 
9-13,21,22; 
IVi?e^.  XV, 
10,  U,  25, 
30. 

iwc.xiv.ll; 
XVIII,  14. 
Is.  xxiii,  9. 


.Vallh.\-,i. 


iHeg.u,». 


Ps.  xi.iv,17. 


d2 


liom. \,iO. 


com  tam  a  Dco,  qiKun  ab  hominc  tali.  Et 
specialitcr  opcra  miscricordicC,  persolntio 
decimarnm  ac  primitiarnm,  sedificatio  cc- 
clcsiarum  et  religiosornm  locornm,  mui- 
tijtlicem  et  exnberantem  sortiuntur  retri- 
bntionem  a  Deo,  non  solnm  in  futuro,  sed 
eliam  in  praesenti,  sicut  in  Aggaeo,  et  Ma- 
lachia,  ac  aliis  locis  invenitur  Scriptursp. 
Unde  et  in  Evangclio  loquitur  Ycritas  : 
Omnis  qui  reliquerit  patrem  aut  matrem, 
etc,  propter  me,  centuplnm  accipict,  sci- 
licct  in  hac  vita;  el  vitam  aelcrnam  pos- 
sidebit,  in  patria. 

Kst  proplcr  gloriaw  mbioralio  :  id  est, 
qiiidam  propter  suam  ambitionem,  elatio- 
nem,  promotionem  indebitam,  dejiciuntur 
et  minuiintur  fama,  potestate,  honore  :  ut 
patet  in  libris  Regum  de  regibus  Israel, 
qui  successive  occiderunt  se  inviccm  ob 
regni  usurpationem..Fulins  quoqnc  fuit  oc- 
cisus,  eo  quod  usurpavit  impciium.  Ideo 
Christus  fatetur  :  Qui  se  exaltat,  humilia- 
bitur.  Et  in  Isala  scriptum  est  :  Dominus 
exercituum  cogitavit  hoc,ut  dctraheret  su- 
perbiam  omnis  gloriae,  et  ad  ignominiam 
dcducerel  universos  inclytos  terrae.  Et  est 
qui  ab  humilitate  levabit  caput  :  id  est, 
quidam  a  siibjectione  et  dejectione,  in- 
feriorique  statu,  merilo  promovcntur  ad 
prselationem  altioremque  statum,  et  potis- 
sime  ad  altiludinem  rcgni  coelorum.  De 
quibus  asscrit  Dominus  :  Beati  paupercs 
spiritu,  quoniam  ipsorum  est  regnum  coe- 
lorum.Et  primo  Regum  de  Deo  inducitur  : 
Suscitans  de  pulvere  egenum,  ut  sedeat 
cum  principibus.  Sicut  humillimi  Aposto- 
li  constituti  sunt  principes  super  omnem 
terram. 

Esl  (jui  multa  redimat  mudico  pretio, 
id  est,  qui  hiimili  confessione,  elecmosy- 
narum  largilioiie,  niediocri  satisfactione 
eruat  se  a  multis  debitis  et  magnis  vitio- 
rum  suorum,  et  a  poenis  inferni,  variisquc 
pcriculis,  et  rcstituciis  ca  in  scptuptuiii.  id 
cst,  copiosam  acquirens  spiritualium  cha- 
rismatum  infusionem  et  sacrum  scptena- 
riiim  Spirilus  Sancti.ila  quod  u])i  abunda- 
vil    iniqnilas,  abundciil    viilus  el   gralia. 


xviii,  21, 
t.3 


A  Hinc  scriptum  est  in  Daniele  :  Peccala  z)an.iv,24. 
tua  eleemosynis  redime.  Et  Dominus  apud 
Ezechiclcm  protcstatur  :  Si  impiiis  egcrit  i-szech. 
pa^nilenliam,  omnium  iniquilatum  ejns 
non  recordabor  amplius.  —  Sapiens  in 
verbis  se  ipsnm  amahilem  facit  :  quia  uli- 
lia  loquitur,  salubria  profert,  caritative- 
que  redarguit,  el  opportuno  loco  et  tem- 
pore  fatur  :  propler  quse  merito  est  aman- 
dus,  et  tanto  plus,  quanto  plus  loquitur 
ita.  Interdum  tainen  veritas  odium  parit, 
quemadmodum  Christus  impiorum  odium 

B  displicentiamque   incurrit.   Sed   benevoli 
sapientem    proptcr   verba    sapientiip   sute 
amant.  Est  enim  pretiosissimum  bonum, 
secundum  quod  Scriptura  narrat  :  Aurum    Pnv.  xx, 
et  mulliludo  gemmarum  et  vas  prctiosum,  '^' 
labia   scientia?.  Ilis  consonal  et  Sapieutis 
ilhid  :  Cor  sapientis  erudiet  os  ejus,  et  la-    ibid.  wt, 
biis  illius  addet  gratiam.  ''• 

Dalus  iihsi/iiciilis  iioii  erit  utilis  tibi :  id       H 
est,  donum  callidi  et  iniqui  erit  tibi  rio- 
civum,  quia  quamvis  donum  illud  in  se 
ipso  sil  pretiosum  ac  ulile.  lamen  propter 

G  annexa  mala  inutile  tibi  reddetur.  Oculi 
enitn  illius  scptemptices  sunl,  id  est  inten- 
tio  ejus  multipliciler  dolosa  et  varia.  Ecci-  15 
ffua  dabit,  et  miilta  impropcrabit  :  quiaL 
dum  is  cui  aliquid  contulit  non  est  ei  ad 
manum,  indignatur,  et  improperat  ei  quae 
dedit,  quasi  multa  majora  dedisset  ;  et 
apiertio  oris  illius  inflammatio  est :  id  est, 
verba  ejus  ex  igne  irse  et  impatientise 
oriuntiir,  et  inflammativa  sunt  ejus  cui 
improperat,  juxta  illud  :  Sicut  carbones  ibid.xw,. 
ad  prunas,  et  ligna  ad  ignem,  sic  homo  ^'" 

D  iracundus  suscitat  rixas.  —  Hodic  fane-  16 
ratur,i(\  est  accommodal,ryMM  proximo,(?? 
cras  eccpelit  sibi  persolvi,  id  est  nimis  tem- 
peslive  ;  et  odibilis  est  liomu  Inijusmodi, 
secundum  quod  talis,  quouiam  agil  contra 
legis  prseceptum,  quod  in  Exodo  habetur  : 
Si  pecnniam  muluam  dederis  populo  meo  Exod.\m. 
paupcri.  non  urgebis  eum  quasi  exactor.  -''• 

Fatuo  non  erit  amicus.  Amicitia  etenim       {- 
vera  ac  mulua.   non  nisi   inter  virtuosos 
habctur.El  polest  per  faluum  hic  intclligi 
prodigus,  cujus  amici  non  sunt  qui  bona 


E.NARR.\TIO    IX    C.\P.    XX    LIBRI   ECfXE.SI.VSTICI.    —    .\RT.    X.\ 


117 


ojns  sociim  consiimunl.  El  non  eril  gra- 
tin.  i(l  ost  retributio  gratiosa,  in  bonis  il- 
liti!s,  qiiia  iiuitiliter  ea  expendit  :  ot  ini- 
piobi  sunt  qui  adjuvant  oum  bona  sua 
(lilapidaro.  qiia^rontos  oi  placoro  por  blan- 
(iimciila  ot  vorjja  placentia.De  quibus  siib- 

IS  jiingitur  :  Qui  cnim  ednnf  panem  i//iiis, 
fi/sa'  lingucp  sunt,  id  est  adulatores  ol 
inondaces,  approbantos,  non  corripiontos 
maliim  regimon  ejus.  Quoties  ct  ijuanti  ir- 
ridi-tjunt  euni^  \(\  est,  a  multis  ot  froqucn- 
tor  irridobitur  proptcr  lam  slullam  et  pro- 
(ligalem  consumplionem  bonorum  suorum. 

10  Xei/ue  enim  quod  haljendum  eraf,  id  est 
toniporalom  possessionem,  seu  rem  quam 
sibi  merilo  rosorvarel,  directo  sensu,  id 
esl  recta  inlentione  ac  sapionter,  distri- 
Iniit,  pauperibus  et  gratis  hominibus,  sed 
localoribus  potius.  Simililer  ct  quod  non 
erat  habendum  :  id  est,  res  male  acqui- 
silas  dodil  non  his  qiiibus  sunl  danda",  vi- 
dolicol  liis  a  quibns  sunl  malo  acquisila?, 
sou  in  pios  Ecclesiffi  ac  pauperum  usus. 

20  Lapsus  falsa'  lingva',  quasi  qui  in  pavi- 
mento  cadit  :  id  cst,  verba  iniqua  hominis 
mendosi  graviter  laedunt,  sicul  qui  su- 
por  pavimonlum  lapido  slratuni  riiil,  di- 
ro  so  liodil  ;  sir  casus  malorum,  id  osl 
riiiiiii  ooriim  in  malum  cnlpaj  et  pcenje, 
fi'siiiianlcr   rcnlct  :    qnia    unum    vitium 

21  traliit  ad  aliiid,  ol  cilo  poribimt.  —  Honw 
acharis,  id  ost  non  gratiosus  seu  gratia 
carcns,  quasi  fahula  vana  in  ore  indisci- 
plinatorum  erit  assidua  :  quia  indiscipli- 
nati  de  tali  achari  sa>pe  loquuntur,  ot  ali- 
qiia  ojus  verba  irridont,   aliqua  laudant. 

22  —  /i''"  "'■''  falui  reprobahltur  parabola,  id 
osl,parabola  prolata  ox  orc  insipionlis  vi- 
luporabitur  a  sapientibus  audiloribus;  non 
ciiiin  ilicit  illiim  in  tcmpore  suo,  sciliccl 
n|)portuno.  Noc  decot  oiini  parabolicc,  sod 
siiiiplicilor  loqiii,  jiixta  illiid  :  (Jiioiiiodo 
piilchras  friistra  habot  olandus  libias.  ^ic 
indocons  cst  in  oro  stiiltorum  parab(p|a;ol 
iloin,  Oiiomodo  si  siiina  nascatiir  in  manii 
tcmiiloiili,  sic  parabola  iii  oro  sliilloriim. 

2H  /ist  qui  rctafur  priv  inopiii  iici'ci:rc.  id 

osl.prnpria  pauporlalo  iinpodiliir  ab  (ipcrc 


U 


Pror.  nx  vt 
7. 


Ibiil.  •>. 


.\  vilioso,  ad  quod  inclinalur  atque  procedo- 
rot,  si  adosset  facultas  :  si(;  |)aupor  a  miil- 
lis  viliis  gulffi  ac  superbias  impeditur,  ot 
iiiulti  so  vindicarcnl,  nisi  virium  innpia 
volarontur  ;  ct  in  requie  sua  stimulahitur, 
id  ost,  in  cessatione  a  motu  et  exsecutione 
poccali  tristabitur,  dolcns  se  non  posse 
implcro  qiiod  appotit.  —  Est  qui  perdet 
animam  suam  pra:  confusione :  sicut  mul- 
ti  manont  in  suis  peccalis  ex  verecundia 
conniondi  hipc  ipsa.  siciit  diclum  est  su- 
pra  :  Kst   confusio   addiicens   poccalum.    eccu.k, 

B  Multi  quoque  sic  appetunt  statum  magni-  "^' 
ficiini,  ol  lanlum  dc  sua  verocundanlur 
inopia,  quod  sceleratissinie  aeqniriint  po- 
cuniam  per  fiirta,  rapinas  et  diabolicas 
opes.  El  ab  imprudenli  persona  perdit 
eam,\i\  ost  consilio  hominis  imporiti  ac  vi- 
linsi,cujiis  acquiescit  suggestioni  ad  practi- 
cas  soeloratas;  personce  autem  acceptione, 
id  ost  obtomporando  oonsilin  talis  porsc- 
na?,  pcrdel  sc,  poccando  mortalitor,  aut 
etiam  cnmmitlendo  facinns  aliquod,  pro- 
ptor   (]uod    corporalitor    occidotur.    Talis 

t]  otiam  facili  occasione  fit  pcrsonaruin  ac- 
ccplor  :  qiiod  est  contra  justiliam  atque 
porditio  aninia>.Proplor  qiind  ait  apostolus 
Jacobiis  :  .Nolito  in  porsonaruin  accoptioiie  jacoh.n,\. 
habere  fidem  Domini  nostri.  —  E-it  qui  23 
pnr  coiifusione  promiftil  amico  :  id  cst, 
quidam  spondenl  so  aliquid  proximis  suis 
daliiros  ex  verecundia,  ne  nolcntur  dc  in- 
stabilitale  aut  tenacitale,  si  non  promiso- 
rint  ;  ct  lucratus  est  cum  inimicum  gra- 
fis  :  id  est,  sine  fruclu  ol  ralionabili  oaiisa 
faoiunt  cns  sibi  inimicos.  non  por.solvoiido 

I)  (]iiu(l  cis  ]U'()misorunt.  qiios  ante  habue- 
riinl  amicos.  Sic  Sodocias  rox  Juda  inoiir- 
ril  inimioitiam  regis  Nabuchodonosor,  non     \\/ir,j. 
sorvando  ci  prninissain  fidclitalem.  Pro- "'""  ' 
I)tor  (]iind  inciilit  maniis  illiiis,  juxta  illiid  /AiJ.«»v,c. 
K/.ooliiolis   :  Oui  dissnlvil   iiactmii,   niiiii-     />=«». 
ijuid  orfiigiel? 

Opprobriiim  ncqiinni  in  hiuiiiiic  mcn- 
daciiiiii  :  id  osl,  pornicinsiim  mondaoiuin, 
maxiiiic  (]ii(i(l  fil  oniilia  ])i'niiiissioiioiii  aiil 
iinanionliiin.  c^l  \iildc  (i])i>i(diiinsiim  tili^ 
])oi]iio  \itiiiiii  iii  linmiiio,  (|iii  latinn.iliilis 


XVII,  15. 

2(i 


118 


ENARRATIO   IN    CAP.    XX    MBRI   KCCLESTASTICI . 


AUT.    XX 


I.l/flcA.  VII, 
9,8.  13,16. 


Jbid.  18. 


Ezech.  XIII, 
19. 


Apoc.  XXI 


28 


Ps.  V,  7. 


29 


Judiih  > 
18,  19. 


et  vprax  essc  tcnetur.  Imo  reddit  ciim  dif- 
famem,  et  omni  fide  indignum,  prout  pri- 
mo  Machaba?oriiin  narratur  de  impio  Alci- 
mo  ae  Bacchidc,  qui  contra  juramcntiim 
suum  occiderunt  plurimos  sacerdotes.Pro- 
plcr  quod  residui  sacerdotes  dixcrunt  : 
Non  cst  in  eis  vcritas,  neque  judicium.  Et 
in  ore  lvdiscij)linaionim  a.s.sidi/e  crif  :  id 
est,homincs  sinc  jugo  disciplinae.frcqucn- 
ter  committunt  talc  mcndaciuni.  Talcs 
enini  pro  modico  lucro  aut  commodo  dc- 
serunl  vcritatcm,  qucmadmodum  pcr  Ezc- 
chiclcm  Doniinus  dixit  :  Dccipiunt  popu- 
lum  mcum  proptcr  fragmen  panis.  Quod 
qiiam   impium  sit,  subditur  : 

Potior  fur,  quam  assiduitas  viri  mcn- 
dacis,  id  est.minus  defestabilis  ct  iniquus 
cst  fur.quam  homo  mendosus.  Mendaciiim 
namque,  de  quo  nunc  scrmo,  magis  di- 
recte  contrariatur  veritati  ffitern»  et  in- 
creat»,  quam  furtum,  ct  frequenter  magis 
nocivum  est  proximis,  qui  per  mendacia 
graviter  decipiuntur,  diffamantnr,  et  con- 
tra  se  invicem  provocantur.  Hinc,  scciin- 
dum  Glossam,  Mendacium  computatur  hic 
inter  maxima  crimina.  Perditionem  au- 
tem,  id  est  ailernam  damnationem,  amho 
hereditalmnt,  scilicct  fur  et  mendax,  juxla 
illud  :  Timidis,  ct  incrcdulis.et  exscciatis, 
et  omnibus  mendacibus,  pars  illorum  crit 
in  sfagno  ardenti  igne  et  sulfure,  quod  est 
mors  secunda.  Mores  hominum  mcnda- 
cium  sine  honore  :  id  est,  actus  et  gestus 
hominum  mendosorum  merito  contemnun- 
tur  tanqiiam  honore  indigni ;  et  confusio 
iUorum  cum  ipsis  sine  intermissione :  qum 
non  solum  in  vita  hac,  sed  demum  in 
inferno  a>tcrna>  confusioni  traduntur  in 
divino  confusi  judicio,  juxta  illud  in  Psal- 
mij  :  Perdcs  omncs  qui  loquuntur  men- 
dacinm. 

Sapie)7s  in  verbis  producet  se  ipsum .  id 
esl,  per  verba  sua  sapicnlialia  manifcstal 
se  esse  sapientem,  quoniam  verba  oslcn- 
dunt  quid  lateat  intus.  Unde  quum  Judilh 
locula  fuisset  ad  Uoloferncm,  dixernnf  nd- 
stantcs  :  Non  esf  talis  mulicr  super  tcrram 
in  adspectu  ct  in  sensu  verborum.  Hoc  esf 


A  quod  in  Evangclio  asscrit  Christus  :  Non  itauh.  v, 
potest  civifas  abscondi  supra  montem  po-  '*' 
sila.  Verumlamen  sapiens  non  ob  hoc  lo- 
quitur  sapicnlcr,  ut  ipse  sapiens  rcpiilc- 
tur,  sed  ad  Dci  honorcm,  proximorumqiie 
a^dificationem.  El  homo  prudens  placebil 
mar/nalis.  Exccllentcs  namque  et  prfpsi- 
(lcnlcs  prjccipuc  indigcnt  viris  prudcnli- 
bus,  qiiorum  consilio  diriganlur.  1'ndc 
Philosophus  ait.quod  principes  dcbcnf  sihi 
conjungere  viros  sensafos,ut  quasi  multos 
habcant   oculos.    Hinc  in   Proverbiis   ha- 

B  bclur  :  Gloria  regum,  invesligare  sermo-  Pror.xxv, 
ncm  :  ct  nirsum,  Oni  diligit  cordis  mu"- "}jid. xj,,, 
ditiain,  propter  gratiam  labiorum  suorum  ". 
amiciim  habchit  rcrfcm.  Sic  Banaias  pla-     n  ney. 

'"  '■'3 

cuit  David  regi,  Mardochapus  Assucro,  Da-  ^),'j„'„.\.,, 

nicl  Nabuchodonosor,  Joseph  Pharaoni.  Is-  io:viii,i,2. 

liid  tamcn  de    bonis  magnalis  accipitur.  4,, 

hitcrdum  vero  aliciui  tanto  plus  displiccnt    Cen.  si.i, 

'       ,       .  '     .  ,  .         37-43. 

magnatis,  qiianto  prudentius  in  verbis  el 

factis  se  habent  :  praesertim  qiiaiido  ma- 

gnati  suspicantiir  sc  pcr  illos  suo  privari 

honore,   uf  primo  Bcgum  palct  dc   David  i/Jes.xvui. 

Cet  Saul. 

Qui  operatur,  id  est,  exercet  ct  colit, 
tcrr/im  suam.  inaltabit  acervum,  id  est,  in 
allimi  lcvaliil  massam,  frugum.  .•  quia  co- 
piosuin  colligil  fruclum,  sicuf  in  Provcr- 
biis  lcgitur  :  (Jni  operatur  lerram  suam, 
saturabitur  panibus.  Et  cjui  operalur  ju- 
stiliam,  ip.se  exallabitur  :  quia  fulgcbunt  .Unuh.-aw 
jiisli  sicul  sol  in  regno  Patris  eoriim.  Al) 
hominibus  quoque  ac  principibus  ssepius 
honorantur.  Qui  vero  placct  magnatis.  cf- 
fugict  iniqu.ilal.em,  ne  illos  offendat,  co- 

D  ram   quibiis  timct   de    injustifia  argui  et 
convinci.  Tamen,  iit  dictum  esf  supra,  Se-  Eccn.x.i 
cundum  judiccm    populi,   sic  et  minisfri 
cjus.  Unde  el  Salomon  ait  :  Rex  injustus  /voixmx 
omnes   ministros   habcf   impios.   Ideo   de  '"'. 


X\IV,   XWI. 

.30 


Prov 


jiislis  magnatis  liic  scrmo  est. 

Xenia  ct  dona  ea-ccccant  oculosjudicuu/. 
id  est,  corda  corum  inficiunt  privato  amo- 
rc,  cupidifate  et  personarum  acceptione  : 
per  qiKC  rctrahuntiir  a  reorum  debila 
correctione,  el  a  justa-  prolalionc  scnlcn- 
tia?.  Imo  et  swpc  ad   falsa  judicia,    inno- 


31 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXI    I.llJHl    ECCLESIASTICI. 


ART.    XXI 


111) 


Exod.wi 


32 


ccnliiimque  rcprobationem  alliciunlur.  ^'^ 
ijKiisi  tiiiitKs  in  orc,  averlil  torreplioncs 
eorinii.  1(1  cst,  ab  increpatione  pravorum 
faclt  eos  silcie,  qucmadmodum  mutus  1'acil 
obmiilesccrc  cancm.  Mutus  (luippc  proiil 
sumilur  hic,  est  (ut  asserit  Strabiis)  genus 
qiiiHldani  rana;.  quod  calamiliim  nomiiia- 
lur  :  (iiiod  in  os  canis  lalrautis  projcctiim. 
facil  cum  slatim  mutesccre.  Sic  nairalur, 
(]uo(l  qiiidam  liabeiis  causam,  approi)iii- 
quaiite  die  proferendffi  senlcnlia\  misit 
jiidici  bovcm  :  quo  cognilo,  advcrsariiis 
misii  conjiigi  judicis  pingucin  vaccam. 
(^onjiix  itaqiie  maritum  suum  Iraxil  ad 
parlcm  suam.  Veuliim  cst  ad  jiidiciiim. 
(Juo  inslanle.  (iiiiim  judcx  incipercl  l(K]iii 
in  favoreni  causa;  ejus  qui  miserat  vac- 
cam.  aller  admirans  damavit  :  iJns,  lo- 
qiicic.  Uesponditquc  judcx  :  Hos  lo(]ui 
non  potest,  quoniam  vacca  non  sinit.  Ilinc 
,  scripliim  est  :  iNon  accipias  miiucra,  (]ua' 
cxciccanl  ctiam  prudculcs,  cl  subvcrliiiit 
vcrba  jiislonim. 

Siificnlia  almconsa  el  Ihesannts  inri- 
siis,  f/HiV  iilililas  in  ulrisqiic^  Sapienlia 
illa,  i)ra'scrlim  (]iia'  csl  iloniim,  cst  per  se 
aiipclihilis  cl  magna  perfcclio  sapicnlis. 
piT  qiiam  aclibiis  vita'  conlcmplaliva'  iii- 
sislil;   iicc  ordinatur   dircclc  ad  commo- 


A  diiin  alioriim.  nisi  in  casii.  Ideo  (]uamvis 
abscondila  niancat.  propriam  habet  iilili- 
tatem  ac  mcritum  cl  profcclum  in  siio 
siibjccto;  scd  nisi  tcmiiorc  opportuno  aliis 
commuiiicarcliii',  inutilis  csset  ac  pcrdere- 
tur.  Porro  sapicntia  qu»  esl  donum  gratia; 
gratis  data».  ordinatur  dirccte  ad  comnio- 
dum  alioriim  :  ideo  si  abscondatur,  iiiu- 
tilis  est.  Nec  obslat  his,  quod  in  Prover- 
biis  lcgitur,  Sapicnles  abscondiint  sapicn-  Pnr.x.w. 
tiam  ■  :  quia  hoc  intclligitur,  qiiod  cam  •  scicnUam 
non   pandiinl  ob    propriam  laudcm,   imo 

15  inlerdum  cclant,  iic  ab  hominibus  hono- 
rentur;  congruo  tamcn  tcmpore  cam  apc- 
riunl. 

Mc.liorest,  id  cst  minus  malus,  qiii  cc-  33 
lat  insipientiam  suam,  ne  rcprehenda- 
lur  de  ca,  et  nc  alios  scandalizet,  quam 
tiomo  ijui  abscondit  sapicntiam  suam  in- 
discrete,  ut  dictum  est,  ct  tempore  quo 
caiitas  seii  jiislilia  cxigil  cam  manifcslari, 
cl  proximis  coinmuiiicari,  (iiiuiii  bcalissi- 
iiius  1'clnis  lioilcliir  :  rniisquisque  sicnl  \Petr.i\, 
acccpil  graliam,  in  allcruliiim  illani  admi- 

C  nistrantes.   Iloc  cnim  csscl   lalculiim  sibi 
concessum  in  tcrra  abscondere,  conlra  id  itaiih.xw. 
qiiod  ail  Salvator  :  Xcgoliamini  dum  vc-  /,„^.„^(3. 
iiio.  l-;i  scrvo  id  non  faciciili.  pcr  iucrcpali-  •"n^/i.xw, 
oncm  (ruilur  :  Serve  malc  cl  piger,  ctc. 


ARTICULUS   XXI 


EXPLANATIO    CAPHI  1.1    MCKSl.Ml    1'lU.Ml    :    IM.l.    1'KCCASTI  :    NON    ADJICIAS    ITE11L.M. 


Jaciilt.  III 
i. 
Eccti.  V,  5 


Al)  (lclcslalioncm  vilioriiiii  liic  raliona-  1)  carc,  iil  li/ii i/imittanfur :  id  csl.Dominiim 
biliter  ac  multipliciter  admonemiir.  invoca,  ul  libi  ignoscat  pcccala  lua  piio- 
1  P'i/i,  pcccastif  In  miiltis  cnim  offcndimiis 
omnes.  Xon  ai/jicins  ilcrum  pcccari'  : 
secundnm  (juod  dictiim  csl  supra,  .Non 
adjicias  pcccaliim  siiiicr  pcccaliim.  Ilinc 
pci'severaiililiiis  in  pcccalis  diciliir  apml 
/j.v,  iH.    Isaiaiii   :    \m'   i|iii    lialiili-^   iiiii|iiilalcm    iii 

fiiniciilis  \aiiilalis,  ct  qiiasi  vinciiliim  plaii-      sollicilc  dcvilaiido.  alijuc  pcrvigili  nicntis 
•pri.dnn  slri  pcccaliim.  Sci/  ct  i/c  jnurlcritis'  i/cjin-      ciislodia  conlia  ca  lc  pru'scrvan(lo.  Oucm- 


lciila.  iiiio  lanlam  libi  conlrilioncm  in- 
fiinilal,  iil  cliam  ijiioad  ciilpam  cl  p(i'iiain, 
libi  indiilgcanliir. 

Ijiiiisi  a  fiuic  colu/iri,  id  cst  venenosi  cl 
infcctivi  scrpentis,  luijc  jH-ccala .  ca  mcii- 
laliler   abliorrcndo,  ct    eorum    occasiones 


120 


ENABRATIO    IN   CAP.    XXI    LIBRI   ECCLESIASTICI. 


ART.    XXI 


Prov.  XXVI 
11. 

Jer.i\,36. 


Jacob.  I, 
U,  13. 


admodum  ciiim  coluber  inficit  corpus,  sic 
vilia  animam.  Idcirco.quo  nobilior  est  ani- 
ma  et  gratise  vita,  quam  corpus  et  vita 
natura?;eo  vehementius  fiigiendum  est  a 
peccatis,  quam  a  serpentibus  etiam  basili- 
scis.  Imo,  sicut  a  colubro  infernali  diabo- 
lo,  et  sicut  a  paMiis  inferni,  fugere  nos 
oportet  a  vitiis,  preesertim  quum  malum 
culpffi  sit  incomparabiliter  pejus  et  fugi- 
bilius  maio  pcena?;  et  summe  vitandum  ne 
recidivemus  eadem  iterando,  quum  Salo- 
mon  dicat  ;  Sicut  canis  reverlens  ad  vo- 
mitum  suum,  sic  homo  qui  iteral  slulli- 
tiam  suam ;  et  rursus  scriptum  sit,  Ouam 
vilis  facta  es  nimis,  iterans  vias  fuas!  El 
si  accesseris  ad  illa  per  consensum,  susci- 
pient  te,  id  est,  cades  in  ea,  et  sua  dele- 
ctatione  tesibi  allicient.ac  paulalim  pravo 
habitu  vitiosoque  usu  involvent.  Ideo  dieit 
Jacobus  :  Fnusquisque  tentalur  a  propria 
concupiscentia  abstraetus  et  illeclus  :  dein- 
de  concupiscentia  quum  conceperit,  parit 
peccalum;  peccaUim  vero  quum  consum- 
matum  fueril,  general  inortem.  Denfes  le- 
onis,  dentes  ejus,  scilicet  peccati,  interfi- 
cientes  animas  /lomi/uimnd  est,  peceatum 
instar  leonis  crudeliter  perimit  animam 
peccantis  morte  culpae.  De  qua  morte  lo- 
qiiilur  Christus  :  Dimilte  mortuos  sepeliie 
morluos  suos.  Apostolus  quoque  :  Yidua, 
inquit,  quae  in  deliciis  vivit,  viveus  mor- 
tua  est. 
i  Quasi  rliompluva  bis  acuta,  omnis  ini- 

quitas  :  quia  e.x  omni  parte  leedit  et  necat 
omnis  culpa  mortalis,  peccantem  occidens, 
adspicienlem  scandalizans,  et  corpus  et 
animam  ad  morlem  trahens  gehennse.  Un- 
de  siibjungitur  :  plaga'  illius  non  est  saiti- 
tas,  id  est,  damnationis  quam  infert,  non 
/«•.  XXX,  est  finis,  juxla  illud  :  Insanabilis  dolor 
"■  g  tuus.  —  Objurfjatio,  id  est  contentio  seu 
corrixatio,  et  injuriai,  id  est  irrogatio  in- 
\\iv'\QX\vn\,aiiniiJ}alnint  stihsiantiam,  id  esl, 
temporalia  inferent  damna  quEP  sequiintur 
ex  rixis  et  injuriis.  Nam  et  teste  Sallustio, 
Sicut  per  concordiam  res  minimae  cre- 
scunt,  sie  per  diseordiam  maxima?  dilabiin- 
Pro!'. x.io.  Iiir.  Ideo  seripliim  est  :  Oui  annuit  ociilo, 


MaUh.\m. 
22. 
Irim.v,6, 


A  dai)it  dolorem;  slultus  labiis  verberabitur. 
Et  doiiius  qiue  nimis  dives  est,  id  est 
familia  ultra  modum  abundans  et  locu- 
p\es,annullaijiltir  superbia,  id  est,  per  su- 
peibiam  destruetur,  inopiamque  incurret. 
Quemadmodum  enim  aliqui  ex  superbia 
inducunturad  divitiarum  amorcm.sic  qui- 
dam  ex  consideratione  divitiariim  suariim 
superbiunt,  et  ex  superbia  ad  irrogandum 
eonvitia,  ad  contentiones  et  bella,  et  ad 
sumptus  moventur  superfluos,  ex  (|uibus 
dcpauperantur  et  pereunt.  Ideo  subjungi- 

B  tur  :  sic  subslantia  superbi  eradicabitur. 
Unde  Salomon  :  Ubi  fueril,  inquit,  super-  />to!-. xi, 2. 
bia,  ibi  erit  et  contumeiia. 

Deprecatio  pauperis  ex  ore  usque   ad        6 
aures  veniet:  id  est,oratio  fusa  a  paiipere, 
pra-sertim  injuriam  passo  a  divile  ac  su- 
perbo,  mox  ul  de  ore  pauperis  exierit,  ab 
auribus  divince  pielalis  exaudietur,  juxla 
illiid    Psalmislffi   :   Desiderium    pauperum    ps.\.\i, 
exandivit  Dominus;  prseparationem  cordis  ^<^'=- "<■'>'•■ 
eoriim  audivit  auris  tua.  Et  judicium  fc- 
slinato  adveniet  illi.  id  est,  Deus  velociter 

G  faciet   ei  juslum   judicium  et   vindiclam. 
Hinc  scribitur  :   Clamor  eorum  in  aiires  yn(-o6.v,4. 
Domini  Sabaolh  inlroiit.  Hoc  est  quod  in 
Evangelio  asserit  Chrislus  :   Dico  vobis,  i„c.  xvm, 
Deus  cito  faciet  vindictam  illorum.  —  Qui  ^-    _ 
odit  correptionem   justam   et  caritativam 
pro  suis  peccatis,  vestigium  est  peccatoris, 
id  est  signum  et  index  proprise  iniquita- 
tis  :  quoniam  eo  ipso  quo  odit  corrcptio- 
nes,  ostendit  se  esse  superbum,  vanum, 
insipientem,  atque  impatientem,  non  re- 
cognoscens   se  ipsum   ac   vilia    sua,  nec 

D  frncluosilatem  correplionis  perpendens. 
Ideo  scribitur  in  Proverbiis  :  Qui  odit  in- /vou.xn.i. 
crepaliones,  insipiens  est.  Induravit  enim 
cor  siium,  ne  verilali  oblemperet  :  eslque 
indicium  siii  peccali,  cl  imilalor  diaboli, 
qiii  ex  eo  qiio  ceeidil,  non  adjecit  neque 
adjiciel  iil  resiirgat.  Et  qui  limct  Deum 
filiali  aiil  iniliali  timore,  convcrletur  ad 
cor  .suum.  id  est  ad  considerationem  pro- 
prii  cordis  ac  siiorum  defectuum.alque  ad 
disciissionem  conscientije  sua  :  sieque  ad- 
verlens  se  in  mullis  culpabilem,  gralanter 


ENARRATIO    IN   C.VP.    XXI    LIBRI    hXCLESIASTICI.    —    ART.    XXI 


121 


Prof. 
xxvn    5. 


Prov.  XVI, 

iT.  J8. 


Ibid.wX). 

9 


Habaf.n.fi, 
Mxcli.  III. 


10 


/..  v,il. 


AiAlach.w. 
I. 


Ilchr.  VI, «. 


el  liiliuilpr  siiscipil  corrpplionem,  quia  ul 
iii  1'rovcrbiis  icjriliir,  .Mclior  cst  inanircsla 
corroplio,  quam  anior  absconditus. 

Notus  a  lonf/c  jjo/r/is  lliu/ua  audaci ,  id 
cst  homo  animosus  ct  polens,  per  verlio- 
ruin  siiorum  pra>sumptuosam  audaciam  a 
rcmoto  eognitus  quaiis  sit  ab  audicnlibus 
ciini  :  quem  ct  Deus  a  longe  cognoscil, 
jii.\la  iilud  Psaluiistir,  Ouoniam  cxcclsus 
nominus,  cl  humilia  respicit,et  alla  a  lon- 
ge  cognoscit ;  ct  scnsatus  scil  labi  se  ah 
ipso,  id  est,  advcrtil  qiiod  cadcret  in  ad- 
versa,  si  couimiscercl  sc  ei.  Vcl,  Scit  se 
labi,  id  est  dcclinare,  ab  eo,  vilando  ipsius 
consorliiim  :  quoniam  scriplum  esl.Yirini- 
pius  fodit  malum, et  iu  labiis  ejus  ignis  ar- 
descit,  et  homo  pervcrsus  suscitat  liles;  el 
rursiini.  V.\  qiii  dilalat  labia  sua,  non  com- 
misccaris.  • —  Qni  a-difical  doinu/n  suain 
impendiis,  id  cst  expensis,  alienis,  hoc  est 
bonis  injusle  iicqiiisilis,  quasi  qui  coJUgil 
tdj/idc.s  si/(is  in  liicmc,  id  est.  similis  ci 
csl,qiii  lcmporc  frigido  saxa  miil  in  fabri- 
ca  .  quod  sliilliim  csl.  quiini  sa.xa  lcmpoic 
congclaliduis  in  «'dificio  posila,  non  fir- 
miler  sibi  coha^rcant.  Unde  Ilabacuc  ail  : 
Vrc  ci  qiii  miilli|)Iical  non  sua:  MicIuTas 
qnoqiic.  Vip  (]iii  icdificatis  Sion  in  sangui- 
nibus,  el  Jcrusalcm  iii  iniqiiitalc.  Sic  el 
Im>rcsiai'chic  a'dificiinl  convcnliciila  sua 
aiicloritalibiis  Scripliiriiium,  ab  coiuiii  ci- 
roribus  alienarum,quas  extorte  exponunt. 

Stuppa  co/tccta,  si/nagorja  jicccnnliuin , 
id  est,  colleclio  impioriim  inslar  sliippfp 
est  vilis  el  levis,  alque  incendio  apla ;  ct 
consii/ninatio  illonn»,  /laininn  ignis  .•qiiia 
ignc  (onflagralionis  in  fine  sa>culi  invol- 
vcntiir,  dciiide  inccndio  infcrnali  Iradcn- 
tiir.  Ideo  scripliim  est  :  Sicul  dcvoral  sti- 
piilam  lingiia  ignis,  ct  calor  flanima',  cxii- 
ril;  sic  radix  coriim  qiiasi  fiivillii  cril,  cl 
gcrmcii  coriim  iil  piilvis  asccudct.  .\lala- 
chias  quoqiic  ail  :  Mriml  omncs  superbi,  ct 
omiics  facicnlcs  imiiiclalcm,  slipiila,  cl 
infliimmaliit  cos  dics  vcniciis.  lliin'  iiil  cl 
Aposloliis  ;  Tcrra  profercns  spinas  ac  lii- 
biilos.  rcpriibii  csl  c!  niiilcdiili)  priixiuiii  : 
ciijiis  cDiisiimmalio  in  combiislionciii.  — 


A  Via  pcccanlium  complantata  lapidilius  :        11 
id  esl,  conversalio  iniqiioruni  mullis  duri- 
liis  asperilalibusque  permixta   est,  sicut 
Dominiis  per  Osec  ait  :  l'>cce  scpiam  viam  Oseen,  6. 
tiiam  spinis.  VA  Ecclesiaslcs  dicil  :  Ilomini    £■«(«.  u, 
bono  (icdit  Dcus  sapientiam,  et  scientiam,  "^" 
el  IiPtiliam;  peccatori  autcm.  affliclioncm 
et  ciiram  siipcrfliiam.  Uiidc  ct  Aiigusliniis 
falctur,  quod  malis  suavilalibus  ipsorum 
Deus  multas  aspcrilates  admiscuit.  El  in 
finem  illorum,  inferi,  el  lcnebra>,  cl  pa-- 
ihi'  :  id  esl.  finalilcr  corruenl  in  inferna, 

H  ct  in  tcncbras  infcrniilcs  ac   picnas  pcr- 
pctnas. 

tjui  custodicril Justiliam,  id  csl.  aclum  12 
juslitiip  exseciitus  fueril  circa  Dcum  cl 
proximum  per  observationem  prseccplo- 
riini.  conllncbit  scnsum  cjiis,  id  est.  scn- 
lcnliam  ac  censuram  jusliliie  firmilercon- 
servabil,  cl  verc  per  gustiim  inlclligct 
qiiid  sil  ipsii  jiislilia.  A'cl,  ('onliiicbil  scn- 
siim  cjus,  id  csl,  ipsa  justiliii  mcrilo  sua? 
adimplelionis  conservabil  iiilcllcclum  ho- 
minis  jiisti  in  bono,  siciit  ct  iii  I'iovcrbiis 

C  assciiliir:  Hcxiiiii  iii  ii'(]uilalc  jiulical  pau-  /vor.xxix. 
pcics,    tliroiiiis  cjiis    in   mlcrniim    firma-  "' 
biliir;  ct   rursiis,  .liisliliii   clcval  gcntcm.    ihid. \iy. 
miscros  facil  populos  pcccaliiiii.  —  Con-  "'  13 
summalio   timoris  Uci,  sapicnfia,  \d   csl, 
pcrfcctio  filialis  limoris  Dci.  cousislit   in 
(lono    ct  actii   sapiciiliic.   .Vd    Iioc  clcniin 
ordiuiiliir.  hinlil  cl   lii  ininatur  limor  of- 
fcnsit',  iil  Dco  jicr  cDnlcmplationem  vacc- 
niiis,  sicut  jam  sicpe  privliabiliim  est.  Et 
sensiis  ejus   non  erudiclur,  qui  non   csi       ii 
■lapicns  in  bono,\<i  est  intelleclus  ejus,qni 

1)  inibutus  est  sapienlia  sa>culari   :  dc  qiia 

ail  Apostoliis.  Sajiiciiliii  Iiiijiis  miindi  ini-  /(o..i.viii,7. 
inica  cst  Deo.  VA  ilcriim  Jacobiis  sanctus  : 
.Non  est,  inquil,  sapienlia  isla  a  Deo.  sed    jacob.m. 
Icrrcna,    iininialis   cl    diiibolica.    Imbiiliis  '^' 
crgo  liac  sapiciiliii.  scii  polius  viili^iuii  vcr- 
siilia,   non    csl    bcuc   ciipax    inslructionis 
diviuic,  ncc  iib  lioniiniliiis  lionis  inforniiiri 
(ligiiiiliir,  rc|)iiliins  sc  omiiibiis   illis   piii- 
dciiliiirciii.   Iliiii'  iiil    A])i)slolus  :  Volo  vos     /(oin.wi, 
siiiqiliccs  cssc  iii  iiialo.  cl  siijiicntcs  iii  bo-  '' 
no.  (Ihristus  (|iio(]uc  loqiiciis  ad  1'alrciii  : 


1^2 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXI    LIBRI    ECCLESIASTICI. 


ART.    XXI 


Confileor  (ail)  libi,  Patcr,  quia  abscoiicli-  A  rivulos  namquc  doclrinfe  ac  consiliorum 


sli  hsec  a  sapicntil)us  et  prudenlibus. 
■IS  Est  aiiion  insipientia,  vel,  ut  aliqui  ie- 

^m\\.?,a.])\(^n\\a.,qua' abundat  in  malo.]^mc 
cst  prudentia  carnis  et  sa?culi,  qiiffi  tran- 
sumptivc  atquc  impropric  sapienlia  nun- 
ciipalur  :  quoniam  sicut  justi  pcr  veiam 
sapientiam  recte  disponunt  se  ad  ultimum 
linem.  sic  carnales  et  nuindani  per  sapien 
liam  istam  rallacem  apte  disponunl  mcilia 
sua  ad  obtinendum  honores,  voluptates, 
divitias,  quas  cxoptant.  Dc  quil)iis  Aposto- 


communicat  aliis.  Nam  ct  de  dono  scien- 
lia?  seu  actu  sapicnlia^  accipi  polcsl  quod 
ait  Salvator  :  Qui  bibcrit  ex  aqua  quam    ]oam\.\\, 
ego  dabo,  fiet  in  co  fons  aqua;  salicnlis  in  '''  '*' 
vitam  fetcrnam.  Unde  dixit  el  Isaias  :  Hau-   /«. m..:!. 
riclis  aqiias  in  gaudio  dc  fontibus  Salvalo- 
ris.Hinc  et  in  Proverbiis  dicilur  :  In  corde  ptoiww, 
prudenlis  requicscit  sapientia,  el  indoctos  ^'' 
qiiosque  crudiel:  ct  lursus,  Fons  vita!,eru-    iijUI.wi, 
dilio  possidentis;  sed  et  rursus,Aqua  pm-  '/7,rf_^^,„ 


1  Cor.i,  Ci; 
Is. \\i\,  14. 

IS.    XXMII, 


LliC.  XVI,  S, 


fiinda  vcrbum  cx  ore  viri,  et  lorrens  inun-  +■ 
lus   :  Pcrdam    sapiculium    sapiculiiim,  ct  B  dans  fons  sapicnlia? ;  itcmque,  Sicut  aqua /iiV.xx.s. 
prudentiam  pnidenliuni  reprobabo.  Isaias      profunda,  sic  consilium  in  cordc  viri,  sed 
quoquc  :  Ubi  est  littcratus?  ubi  legis  ver-      homo  sapiens  exhauriet  illud. 

Cor  fatui  quasi  vas  confractum,  et  om-  M 
nem  sapientiam  non  tetiebit.  Quamvis  hoc 
vcrum  sit  de  naturalitcr  fatuo,  cl  prorsus 
obtuso  ct  incapace,  melius  lanien  exponi- 
tur  de  qiiolibcl  liominc  in  viliis  habituato, 
pra?sprtiiii  dc  luxiirioso.  Tales  etenim  slul- 
ti  sunt,  quoniam  donis  sapientia?  alque 
scientia?  carcnt,   cl    carnalilatcm  sequun- 


ba  ponderans?  ubi  doctor  parvulorum?  Dc 
lalibus  autem  ait  in  Evangclio  Christus  : 
Filii  hujus  sa?culi  prudentiorcs  filiis  lucis 
in  generatione  sua  sunt.  Bt  non  cst  scn- 
s?«,id  est  sapicntia  vera  et  spiritualis,  ubi 
abundat  amaritudo ,\A  est  inordinala  ama- 
ricatio  cordis.  et  fellea  evaporatio,  indi- 
^matiove   aiiiara   advcrsus  proximum,   dc 


alienis  peccatis  potius  quam  de  suis.  Hinc  tur  ralione  postposita.  De  quibus  Salomon 
/s;./ics  IV,  hortatur  Apostolus  :  Omnis  amariliido,  ct  C  conlcslatiir  :  In  auiibus  insipicntium  ne 
ira,  et  indignatio,  el  clamor  tollalur  a  vo- 
bis;  ct  rursiis,  Yidcle  nc  qua  radix  ainari- 
ludinis  sursum  germinans  impediat,  et  pcr 
illam  inqiiincntiir  miilti.  Unde  et  Movscs 
jubcl  :  Non  sil  intcr  vos  radix  germinans 
fcl  ct  amaritudinem.  De  qua  beatissimus      dissipatum.  Hinc  dictum  est  in  libro  Sa- 


.■ii 


Jlehr.  Mi 
15. 


lieut.ww, 
18. 


Ibid.  xxili, 

i0(|uai'is,  quia  dcspicicnt  doctrinam  cloquii    " 
tui  ;    ileinque,   .\'on  rccipit    stultus   verba  ihid.wm. 
prudentia'.  Tales  ergo  non  rclinenl  verl)a  " 
salubrium   doclrinarum,  quoniam  cor  co- 
ruin  viliis  esl  confractum,  concupiscentiis 


At(.  vlii,23. 


Sap.\\\\,\ij 


Archiapostolus  ciiidain  dixil:In  fclle  aina- 
riludinis  cl  obligalione  pcccali  vidco  te  es- 
se.  Htec  autem  amaritudo  signum  cst  quod 
vcra  sapientia  desil,  quoniam  scriptum 
cst  :  Non  liabcl  amariludincm  conversatio 


picntia;  :  fn  malevolam  animam  non  in- 
troiliit  sapicnlia. —  Ycrbum  sapicns  quod- 
cumque  audierit  scius,  id  est  sciens  seu 
docilis,  laudabit :  quia  acceptum  est  sibi, 
cl  audit  illud  lilienter;  et  ad  se  adjiciet,\A 


Sap.  I,  4. 

18 


ejus,  videlicct  sapienlia?,  nec  taedium  con-  D  est,  sibi  applicabit,  et  scienliae  suse  appo- 


victus  cjus,  sed  gaudium  et  Ifetitiam.  De- 
nique,  ubi  abundat  amaritudo  conscientife 
remordentis  atqiie  synderesis  remiirmu- 
rantis  de  peccatis,  in  quibus  quis  adhiic 
manet,  non  est  in  eo  sapienlia?  donum, 
nec  carilas. 

Scicntia  sapieutis  tanquam  inundatio 
abundabit,  id  est,  ipsum  scientem  copiose 
pcrficiel,  ct  mcnlcm  ejus  reficiet,  atqiic 
ad  alios  sc  cffundet.  Ideo  subditiir :('/  cnn- 
silium  illius  sicut  fons  vitce  permanet  : 


net,  ut  augeat  eam  :  ideo  dictum  cst  supra, 
Aiiris  bona  cum  omni  conciipisccnlia  au-   eccu.  m, 
diet   sapicntiam.  Unde  in  Provcrbiis  Icgi- ^'' 
lur  :  Doce  justum,  et  festinabit  accipere;  /voimx.d. 
scd  et  iterum,   Auris   sapientium    qua?rit   /bid.wiu, 
dnclrinam.  Audiet  lu.xuriosus  verba  sapi-  '''■ 
eulia?,  et  displicebit  sibi  talis  doctrina  sua? 
volunlati  ac  voluptati  contraria;  et  proji- 
cict  illud  pnsl  dor.mm  suum.  id  est.  asper- 
nanler  repellct,  sicut  de  (alibiis  Dominus    ,    , 

'  ,  ,  Zach.  VII. 

loquitur  per  Zachariam  :  Nolucriint  atleii-  ii,  li. 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXI    MRHI    ECCI.ESIASTIOI.    —   ART.    XXI 


li3 


I!) 


Prov.  -w 
14. 

y»irf.  i. 


ibitl.  XVI 
23. 
/bid.xi.iZ 


/•».  X1.IV,.1 

Lue.  IV,  ii 


20 


II  Tiitt.  ti, 
Prov.  XV, 7. 

21 


/6lV/.  I.  !•>. 
II  /"im.iv 


/■^crie.  X. 


dcro,  ct  avcrtcninf  scapiilam  rccedcnlcs ; 
cor  siiiini  posuorunt  ul  adainaiilcin,  nc  au- 
diient  lcgcni. 

Narratio  falui  (piasi  sarcina  in  via  :  id 
cst,  scrmo  scu  rccitatio  insipicntis  gravat 
aiidicnlcs  peritos,  sicut  onus  seu  pondus 
ambiilantcm  pcr  viam  :  qiioniam  in  Pro- 
verbiis  vcracitcr  sciipluni  csl,  Os  stulto- 
nim  pasiilur  impcrilia;  cl  nirsus,  Lingiia 
immodcrata  contcrct  spiritum.  Xaw  in 
lahiis  .sensati  invenielur ffratia ,\d  cst  gra- 
tiosa,  apla,  amabilisqiic  doclrina  :  secnn- 
dum  quod  Salomon  ail,  Cor  sapicntis  cru- 
dict  os  ejus;  et  denuo,  Scrmo  opportiinus 
csl  oplimiis.  Indc  dc  (^hrislo  in  Psalino 
canlalur  :  Dilfiisa  cst  gratia  in  labiis  liiis: 
atqiic  in  Kvangelio.  Mirabantur  omncs  in 
verbis  graliic,  qtia?  proccdcbant  d(?  orc 
ejus.  —  Os  prudcntls  (/iurrilin-  iii  (vr?r.svV/ .• 
id  est,  congregatio  ridrliiiin  riipil.  ipiaMil, 
cl  libcntcr  aiidil  doclriiinm  pcrili  cl  cln- 
qiicnlis,  qiii  graliain  habcl  doccndi  ;  ct 
verba  illius  cogUabunl  in  cordibus  suis, 
id  csl,  diligcnlcr  advcrlcnl.  rcvolvcnt,  ac 
rccolcnl,  ad  proricicndnin  cx  cis.  \)c  lali- 
biis  ail  ad  Tiiiiolliciiin  .\|iiisliilns  :  Ihcc 
commcnila  fidclibiis  lioniinibiis,  qiii  ido- 
nci  criinl  cl  alios  dnccrc.  I)c  qiiilnis  iii 
Provcrbiis  diciliir  :  l.aliia  sapicnliiiiii  dis- 
scminabunt  scicntiam. 

Tan(/nam  domus  c.rterminata,  sic  fatuo 
sapientia  :  id  est,  pcccator  sapicntiam  vi- 
lipcndil,  perdit  ac  dcserit,  lanqnam  do- 
inuin  dcslruclam,  jiixla  illiid  :  ivxosam  ha- 
biicrnnt  disciplinam.  Paiiliis  qiioqiic  :  .\ 
veritalc,  inquil,aiidiliim  avcrtent.ad  fabii- 
las  aiitcm  cfmvcrlcnliir.  Et  scicntia  inscn- 
sati,  inenarrabilia  verba.  Scicntia  inscn- 
sali  nf)n  csl  vcra  et  salutaris  scicnlia,  scd 
inroiinis  (|iia'daiii  notilia  aiil  falsa  doelri- 
na.  (liijiis  vcrba  siinl  incnarrabilia,  id  csl 
rccilaliiinc  indigna  ali|iic  errinilius  invo- 
liila.  scii  ila  siipcifliia.  f|ii(id  (iiiiiiia  rcpcli 
n('(|iicunl,  jiixla  illiid  :  Slnllns  vcrba  miil- 

tiplical.  —  ('iDiiiicdcs  iii  iicdilnis,  sliiltn 
doctrina  :  \i\  csl.  siciil  calcnic  gravcs  siinl 
|i('diiiiis,  sic  saliibris  doctrina  ini(|iiis  cl 
laliiis;  el  f/iiasi  vincula   tniinuiim   siipcr 


2.3 


Eccle.\n. 


S.  mniuim  dc.vlcram   :  qu;p    iiliqiic  vinciila 
multuin  molestanl  sic  vinclam  inaniim  lia- 
benlcm,  et  cam  a  molii  cl  opcrationc  ini- 
pcdiunl    :  jiixla   illiid,    Sapicnliam    alque  Pror.i,: 
scicnliam  slulli  dcspiciiinl. 

Faluus  in  risu  exaltat  voccm  suam,Q.\\\w 
caehinno  ridcndo  :  quod  solcl  essc  signum 
inliinorali  dissolnliquc  cordis.  qiiemadmo- 
dum  ex  Kcclcsiaslc  prEcallcgaium  est  :Oiia- 
si  sonilns  spinarum  ardenlium  sub  olia,  '' 
sic  risiis  faliii.  17/'  autem  sapiens  vix  ta- 
cite  ridebit.  Sic  sanclus  Job  dc  se   ipso 

B  leslaliir  :  Si  quando  ridcbam  ad  cos,  non    Job  \xn. 
crcdcbant    inilii,   cl    liix   miIIiis    mei  non  '*• 
cadcbal   in  terram.  Sic  (luoqiic  ferliir  i\c 
S.  Hcrnardo,  quod  niinqiiam  sic  risil,  qiiin 
facerct  sibi  majorem  vim  ad  risiim.  qiiam 
ad   risiis   rcprcssioncm.  Dcniqiic  (^hristiis 
flcvissc  Icgiliir.   niinquam   aiilem   risissc. 
ijiii  cl   lerribililcr  comminalnr  :  Yffi  vobis  Lue.M.a. 
qiii  ridclis  niinc.  qiiia  Iiigcliilis  cl  flcbilis. 
llinc  iii  Ecclcsiaslc   habclnr   :   llisum  vc- EccU.h.i. 
pulavi  crrorcm.  Et  certc  si  pondcremiis, 
qiiam  mnlla  el  enormia  pcccala  omni  hora 

C  ciinlinj,':inl,  qiiot  anima"  qiiolidic  pcrcanl, 
qiiol  siiil  in  iiiiindo  afflicli.  Icnlali.  op- 
prcssi,  angiistiali:  inlclligcmiis  non  csse 
lcmpiis  ridcndi,  scd   flcndi  cl  nlnlandi. 

Ornamentum  aureum,  prudenti  doclri-  2-1 
nn  :  id  cst.  acliis  docendi  decel  et  ornal 
priidcntein  lanqiiain  aiireum  ornamcnliim: 
et  quasi  brachiale  in  brachio  de.rlro.Vndc 
scriptum  est  :  Oni  docti  fucrinl.  fulgcbiint  flnn.  xn,  3. 
qiiasi  splcndor  finnaincnli :  cl  fpii  ad  jn- 
sliliam  crudiiinl  miillos,  qiiasi  stelja»  in 
pcrpeluas  a>lcrnitalcs.  —  Pcs  falui,  faci-       23 

n  lis  in  doninm  pro.rimi :  id  est,  homo  in- 
discreliis  et  levis.  cilo  el  faciliter  ingrcdi- 
liir  proximi  domiim.  (picmadmodiim  de 
qiiibiisdam  scribil  .\posloliis  :  nisciint  cir-  irnii.v.ia, 
ciiirc  domos,  non  sidiim  oliosa",  scd  cl  cii- 
riosip,  loqiienlcs  (iiuc  noii  oporlcL  lit  howo 
scnsatu^s  confiindilur  a  pcrsona  potcnlis, 
id  esl,  saiiiens  vcrcciindaliir  ciiram  ma- 
gnalis  impciilc  sc  halicic  in  verliis  aiil  fa- 
clis.  Yel  sensiis  csl.  (jiiod  potcnles  siiperlii 
rr('i|iiciilci'  injiislc  ('iinfiindiinl  scnsalos,  co- 
riiiii  sapicnlia>  invidcnlcs.  pra-scrlim  diiin 


124 


ENARRATIO   IN   CAP.    XXI   LIBRI   ECCLESIASTICI. 


ART.    XXI 


27 


Jitdic.  VII, 
9-11. 


Joh  XXM,  0. 


28 

Mallh.  \ii, 
34. 


Jhid.  x\i\ 
11. 


29 


Ibul. 
23. 


corripiunlur  ab  eis.  —  Stidius  a  fcncsira,  A 
id  est  per  fenestram,  respiciet  in  domuw, 
quando  statim  non  aperitur  ei,  dum  pul- 
sat.Nam  importiine  cupit  videre  quid  aga- 
tur  vcl  Iiabcalur  in  domo.  T7/-  autem  cru- 
ditus  foris  slaltit  patienter,  qiiousque  ci 
aperialur,  cogilans  quod  exsistcns  intiis 
homo  forsan  sit  occupatus,  vel  reponat 
seorsum  qua?  non  vult  ab  extraneis  con- 
spici,  aut  ordinet  donium. 

Stultitia  hominis,  id  est,  stultum  ct  im- 
probum  est  \\om'm\,  auscultare  per  ostinm 
alterius  ad  cognoscendum  secreta  illiiis.  B 
Hoc  cnim  est  curiositatis  et  doli.  Nam  iii 
propria  domo  debct  homo  esse  sccurus  : 
nisi  forsan  fiat  ex  divino  prsecepto,  quem- 
admodum  h'gitur  Gedeon,  Deo  jubentc, 
descendissc  in  castra  Madian,  ad  cogno- 
scendum  quid  diceretur  ibidcm.  Hinc  in 
Job  inducilur  :  Si  ad  ostium  amici  mci  in- 
sidialus  sum.  Sed  hujiis  contrarium  agunt 
quidam  euriosi  et  stolidi,  circa  vitam  pro- 
priam  ncgligentes,  circa  aliorum  secreta 
scienda  fcrvcnles.  Et  prudens  gravabitur 
contumeJia,  id  est,  grave  ei  esset  contii-  G 
meliam  inrcrrc  alicui,  aiit  contumeliosa 
vcrba  audire,  pra^sertim  in  quanlum  sunt 
Dei  offonsiva.  —  Lahia  impr^identium  stul- 
ta  narrabunt.  Sic  et  Ghristus  dixit:0"Omo- 
do  poteslis  bona  loqui.qiuim  sitis  mali?Et 
in  Proverbiis  scriplum  est  :  Os  impiorum 
rcdundat  malis.  Verba  autem  prudcntium 
slatcra  pouderabunlur  :  id  est,  vir  pru- 
dens  cum  moderamine  et  discretionis  men- 
sura  ac  fidei  regula  loquitur,  secundum 
illud  :  Totum  spiritiim  suum  profert  stul- 
tus  :  sapiens  differt,  et  reservat  in  poste-  D 
rum.  Rursus,  Yerba  prudentium  stalera 
pondcrantur  ab  audientibus  bonis,  qui  ea 
ponderant  dignc. 

lu  ore  faiuorum,  cor  illorum  :  id  esl, 
quidquid  occurrerit  menti,mox  proferunl, 
non  pensantes  an  cxpediat  exprimi ;  d  in 
cordc  sapientium,  os  illorum  :  id  est,  os 
suum  gubernant  pcr  sapientiam  cordis.  si- 
ne  delibcrationc  cl  prfpconsidcralionc  nil 
profcrendo.  ju.xta  illud:Gor  sapicnlis  cru- 
diet  os  ejus,  et  labiis  illius  addet  gratiam. 


Hinc  Seneca  docuit:Prius  scrmo  vcniat  ad 
limam,  quam  ad  linguam.  Sanctus  quoque 
Gregorius  :  Pravi  (inqiiil)  liomincs,  sicut 
in  sensu  sunt  ieves,  ita  in  locutione  prae- 
cipites  :  quia  quod  lcvis  mcns  concipit, 
lcvior  protinus  lingua  prodil.  Narralur  in 
Yilis  Patrum,  quod  Fralres  quidam  cum 
qiiodam  sene  perrexerunt  ad  sanctum  pa- 
trcm  Antonium,  ct  loqucbantiir  nunc  de 
ista,  nunc  ile  illa  malcria,  attamcn  bona, 
prout  animo  occurrebat ;  senex  autem  ta- 
cebat.  Qui  quum  ad  S.  Antonium  devcnis- 
sent,  dixit  bcatissimus  patcr  Antonius  se- 
ni  :  Bonos  itineris  tiii  comilcs  invcnisti 
hos  Fratres,  Abba?  Respondit  senex  :  Boni 
sunt,sed  domus  eorum  ostium  non  habet: 
quicumque  vult,  intrat  stabulum,  el  sol- 
vit  asinum.  Orcmns  igitur  cum  Psalmista, 
Pone,  Domine,  custodiam  ori  meo ;  et  di-  ps.cxl.s. 
camiis :  Dixi :  Cuslodiam  vias  mcas,  ut  non  ps.w^ym, 
dclinquam  in  lingiia  mea.  '-• 

Dum  maledicit  impius  diabolum,  vitu-       30 
pcrando  iniquitates  illius,  vcl  mala  poe- 
nalia    imprecando   cidcm,   malcdicil  ipse 
impius  animam  suam  :  quee  est  diaboli 
adullera,   et  vitiorum  diaboli   imilatrix  : 
ideo  conlra  se  ipsum  profcrl  senlcnliani, 
jiixla  illiid  Apostoli  :  In  qiio  alium  judi-  flom.u,  i. 
cas,  te  ipsiim  condcmnas;  eadem  cnim  fa- 
cis.  Unde  in  Evangclio   legitur  :  De  ore    luc.  xix, 
liio  te  judico,  scrve  nequam.  Hsec  dicun-  ■"■ 
tur,  non  ut  non  malcdicamiis  diabolum, 
scd  ut  salagamus  non  csse  malcdictione 
condigni. 

Susurro  coinquinabit  animam.  suam  :       31 
id  est,  murmurator  seu  silens  detractor. 
susurrans  in  aure  allerius,  fcedat  ef  necat 
in  primis  propriam  animam:  deinde,  quan- 
tum   in   se   est,  animam  audicnlis  ;  ct  in 
omnibus  odietur ,  id  est,  odibilis  erit,  se- 
ciindum  quod  talis.  Unde  in  Proverbiis  di- 
cilur  :  Ycrba  susurronis  quasi  simplicia,  et  p,oi.xxvi, 
ipsa  perveniunt  usque  ad  intima  vcntris.  --• 
Et  qui  manscril  susurro,  non  poenitens  de 
lanto  peccato ;  vel,  Qui  manserit,  id  est, 
ciiin   siisiirronc  contraxeril   societalem  et 
communioncm  in  vilio  lali  ;  odiosus  crit, 
sicul  susurro,  juxta  illud  :  Amicus  slulto-  /jid.xiii,2o. 


ENARRATIO    IN   CAl'.    XXU    LIBKl    ECCLESIASTICI. 


ART.    XXII 


12S 


EccUr 


riiiii  siiiiilis  cril.  Tacitmet  sensaliis  hono-  A  bc,  ul  libculiiis  audius,quani  loqiiaris;  qui 


rnliihtr  :  liim  (]iiia  Iriiiporc  opporluno  ta- 
ccl.liini  qiiia  scnsaliis,  liiiii  (|iiia  iKin  lacd 
cx  iinpciilia,  sctl  cx  discrclioiic,  ideo  iiic- 
rcliir  suo  tcmporc  rcvcrcnlcr  audiri.  juxla 
iilud  :  Yerba  sapicnlis  audiiinliir  in  siicii- 
lio  magis,  quani  ciaiiior  priiici|)is  inlcr 
stnltos.  Ilinc  Seneca  dicil  :  In  linc  incuin- 


nescit  tacerc,  ncscit  lo(]ui.  Qiiidqiiid  dictii- 
iiis  cs.  priiis  dic  libi.  <iiiam  aliis.  Sancliis 
qiioi]iic  llicrdnMiuis  :  l)iu,  inijiiil,  considc- 
ra  qiiid  loqucnduni  sit,  nc  qiiid  dixisse 
paMiilcat.Sapicns  anlcqtiain  Idqualur.mnl- 
ta  considcral  :  quid,  cni,  quando,  ubi, 
quare  et  qualiter. 


ARTICULUS   XXII 


DF.rLARATIO    CAIMiri  I    Vir.KSIMI    SECl'.\l)I    :    IN    LAIMDE    1.1  TEO    LAPII).\TUS    EST   PICER. 


1 


CUNTUA  vilia  omissionis 
lauide  luteo  laitidatus  e. 


s  hic  agilur.  //( 


lapide  luteo  lapidatus  estpiger:  id  cst, 
ncgligcns,  accdiosus  scn  tcpidus,  ob  suam 
|)ij,'iiliam  punitus  est,  viliterquc  Iractatus 
iiitco  laj)ide,  id  est  aspero  contemptibili- 
ijiic  tormcnlo,  sicut  vilis  sua  culpa  mcrc- 
lur,  quatenus  pcena  correspondeat  culpa) ; 
el  omnes  loquentur  super  aspernationem 
illius,  id  cst,  quani  conlemplibilis  sil  in- 
2  lcr  se  conterenl.  De  slcreore  bouni,  id  est 
sordenti  poena;  et  squalori,  lapidaius,  id 
csl  subjcctus,  cst  pi<jer;  el  omnis  <jni  teli- 
ijerit  eum,  excutiet  ma/ius,  id  cst,  fa?da- 
tnni  sc  reputabit  ex  conlactu  illius.  Potest 
aiilcm  jicr  lapidcm  liiliMim  dcsignari  diiri- 
lia  scii  pimilio  pigri  l)ro  obstinalionc  pcc- 
cati  avaritia5,quae  est  circa  terrena  ;  cl  per 
sliMciis  boiim,  indiiralio   j^cccali   liixiiria>, 

,/oWi.  17.  jiixla  illud,  (iompiilriKMiiiil  jiiiiKMila  in 
slercore  suo.  Pcr  hajc  insinuantur  viiitas  ac 
gravilas  pigritia-,  priescrtim  accdia>.  dctc- 
stal)ilis(iuc  lcporis  :  (iikc  oinnia  caritalis 
fcrvori,  spiriluali  profcctui,  et  diligenti» 
solliciliidinis  sancla'  conlraiiantur.  l'n(lc 
in  .\pocal\psi  (uidaiii  Dominiis  lo(|iiiliir  : 

iip«c.iii,i6.  (Jiiia  tcpidus  cs,  incipiam  lc  cvoiikm-c  cx 
orc  mco.  liinc  conlra  pigriliam  ubiMlim  cl 
coiiriisil)ilil(M'  l()(]iiilui'  in  l'rov(Mi)iis  Salo- 

Prov.\i.<>-  inon,  diccns  :  Usqueqiio,  pigcr,  dormics? 
Qiiando  consiirgcs  cx  somno  liio  f  1'anlii- 
luiii  dormics,  paululum  dormilaliis  ;  cl  vc- 


n. 


n  nict  tibi  (luasi  vialor  cgestas,  cl  paiipcrics 
quasi  vir  armattis. 

Confusio  palris  esl  de  filio  indisci/jli-        3 
nato  :  id  est,  indisciplinatio  filii  carnalis, 
seu  subditi,  sivc  discipiili,  redtindat  in  pa- 
trcm  carnalcm  ac  spirilnalcm.  magislrum 
sive  doctorcm,  jtixla  illud  :  Dolor  patris,    pror.xii, 
filius  stullus.   Undc  in  eodem  libro  scri-  '^- 
bitur  :  Natus  csl  stullus   in   ignominiain    ibiii.xm, 
suam  ;  scd  nec  patcr  in  fatuo  laMabilur.  -'■ 
Parcntes  etenim  el  prajlati,  praedicatorcs 
ct  pra-sid^Milcs,  UMKMiliir  siibdilis  discipli- 

G  nam,  dircclioiUMn,  docliinam,  sccundum 
quod  Pauliis  horlalur  :  Patres,  nolite  ad  Ephn.x,, 
iracundiam  provocarc  filios  vestros,  scd  *• 
cducalc  ilios  in  disciplina  ct  corrcplionc 
Domini.  Filia  autem  falua  in  deminora- 
lionc  fict.  id  csl,  mintieltir  lionorc,  fama, 
diviliis,  ct  qiiod  gravins  csl,  donis  gialia> 
alque  virtutilius;  crilqtic  cliam  confusio 
snis  parcnlibus. 

Filia  iiru<lcns,  liereditas   viro  stto,   id        .i 
csl,  a  inarilo  scparanda  non  cst,  sicut  iicc 
licrcdilas,  pcrtinclquc  ad  viriim  laiKinam 

D  aliiinid  cjiis,  ct  cst  ei  amabilis  vcliil  lic- 
rcdilariiim  boniim  :  iino  ct  pliis.  (]iiaiilo 
ct  ipsa  mclior  esl  posscssionc  lcMTciia. 
Xam  </u<v  confundit  viruin  sive  domcsti- 
cos  p(M'  pcccala  f(Miiinis  consiicla,  in  con- 
tuiiicliaiii  fil  ji'iiitoris,U\  csl,  confusioncm 
ct  opprobrium  ingerit  suo  pulri,  co  qiiod 


m 


ENAERATIO    IN    CAP.    XXII    LIBRI    ECCLESIASTICI. 


ART.    XXII 


non  relrenaverit  eain  tempestive.  Inio  quan- 
(loqiie  irrafionabiliter  adscribitur  patri  ejus 
perversitas  filia?,  vel  quia  non  potuit  eam 
reprimere,  vcl  quia  post  inariti  aeceptio- 
nem  indomita  facta  est  :  et  sic  fit  contu- 
melia  patri  illius,  dum  ei  imputatur  mali- 
tia  filiee.  —  Patrem  el  virum  confumlit 
audax,  id  est,  frontosa  et  impudens  non 
solum  patrem  carnalem,sed  maritum  quo- 
que  perturbat ;  et  ab  impiis  non  ininor-a- 
bifur,  id  est,  iniquis  viris  erit  par  in  vi- 
tiis  ;  vel,  Ab  impiis  non  minorabitur,  quia 
frequenter  laudatur  in  suis  vanitatibus  ac 
perversitalibus  ab  iniquis  hominibus.  Ab 
iitrisque  autem  iuhonorabiliir  :  quia  tam 
pater  quam  maritus  corripiunt  eam  et 
spernunt. 

Musica  in  Juctu,  importuna  narratio  : 
id  est,  sicut  melodia  ad  laetitiam  provo- 
cans,  indeiens  esl  in  funeris  luctu  ;  sic 
narratio  importuna,  loco  et  tenipori  non 
congruens.gravat  et  male  sonat  in  audien- 
tium  aure.  FlageUa  et  doctrina  in  omni 
tempore,  sapientia  :  id  est,  per  assiduam 
castigationem  seu  disciplinam,  et  per  in- 
formationem.ad  sapientiam  pervenitur. — 
Qui  docct  faluum,  quasi  qui  congluiinat 
testam  :  id  est,  sicut  inaniter  laborat,  qui 
vas  fictile  fractum  nititur  reparare  per 
partium  conjunclionem;  ita  qui  docet  per- 
versum.  indoeilem,  derisorem  scu  indura- 
tum.  Ideo  in  Proverbiis  dicitur  :  Qui  erudit 
derisorem,  ipse  sibi  injuriam  faeit ;  et  qui 
arguit  impium,  generat  maculam  sibi.  — 
Qui  narral  verbum  non  audicnti,  id  est 
non  advertenti,  neque  curanti,  quasi  qui 
excitat  dormientcm  de  gravi  somno,  id 
est,  cum  indisposito  loquitur.  Ideo  scri- 
ptum  est  :  Ubi  non  est  audilus,  non  ef- 
fundas  sermonem.  —  Cum  dormiente  lo- 
quilur,  qui  narraf  stulto  sapie/itiam.  id 
est,  non  proficit,  qui  obslinalum,  inilirigi- 
l)ileni,  et  incapacein,  vull  informare.  Ideo 
Proixxiii,  scriptum  est  :  in  auribus  insipienlium  ne 
'■  loquaris,  quia  despicient  doctrinam  eloquii 

tui.  Et  in  fine  narrationis  dicit  stultus 
ille  auditor  :  Quis  cst  hic?  id  est,  cur  prae- 
sumil  me  informare?  Quemadmodum  le- 


Prov.  i.\, 


Eccli 

XXMI.  6. 

9 


A  guntur  Scriba;  et  Pharisjci  indurali  dixisse 
caeco  illuminalo  :  In  peccatis  natus  es  to- 
lus.  et  tu  doces  nos  1 

Supra  morfuum  plora,  id  est,  morlem 
proximi  tui  defuncti  defle  :  tamen  cum 
moderamine.  non  quasi  non  sit  vita  alia 
post  prsesentem,  nec  spes  felicilatis  futu- 
rse.  Propler  quod  ait  Apostolus  :  Nolumus 
vos  ignorare  de  dormienlibus,  ut  non  con- 
Iristemini  sicut  et  celeri  qui  spem  non 
habent.  Hinc  Seneca  dixit  :  Ainico  defun- 
clo,  nec  sicci  sint  oculi,  neque  fluant.  Ma- 

B  gis  autem  plorandum  est  orando  pro  ipso, 
ul  Dominus  ei  ignoscal.  Defecif  enim  lux 
cjus,  i(l  est  corporalis  vita  ipsius  :  quee 
comparatione  mortis  lux  nominatur.  juxla 
illud  Job  :  Quare  misero  data  est  lux,  et 
vila  iis  qui  in  amaritudine  animae  sunt  ? 
Yel,  Defecit  lux  ejus,  id  est.  slatus  ac  lem- 
pus  promerendi  in  eo  finilum  est.  Idcirco 
per  opera  pietalis  succurrendum  est  ei. 
Unde  ait  Salvalor  :  Dum  lucem  habetis, 
creilite  in  lucem.  ut  filii  lucis  silis  ;  et 
rursus,  Venit  nox,  id  est  lempus  post  mor- 

C  lem,  quando  nemo  potest  operari,  id  est 
merilorie  agere.  Et  supra  fatuum  j)lora, 
defecit  enim  sensu.  Polest  per  fatuum  ac- 
cipi  quicumque  in  mortali  peccato  exsi- 
stens,  in  quo  est  vitium  puerilitatis,  seu 
stultitia,sapientife  dono  contraria  :  ct  talis 
est  prsecipue  deplorandus,  lanquam  spiri- 
tualiler  mortuus.  Potest  quoque  per  fa- 
tuum  accipi  is,qui  usu  rationis  vel  in  toto 
aut  in  magna  parte  privatus  est  :  el  lalis 
deflendus  est,  utpote  praecipuo  bono  ho- 
minis  destitutus,  quia  ut  D.  Dionysius  lo- 

D  quitur,  Oplimum  hominis  est,  esse  secun- 
dum  rationem. 

Modicum  plora  supra  morfuum  corpo- 
raliler,  et  modcratc,  el  parum  respectu 
ejus  qui  spiritualiler  mortuus  est ;  quo- 
niam  requievif  ab  inquietudine,  periculis, 
tsediis  alque  laboribus  vilae  prsesentis,  sc- 
cundum  illud  In  Job  :  Ibi  impii  cessave- 
runt  a  tumultu.  el  ibi  requieverunt  fessi 
robore.  Ncquissimi  enim  nequissima  vita 
super  morfem  fatui  :  id  est,  vita  impii 
(qui  nequissimus  dicitur)  nequissima  est, 


Jonnn.  i\, 


10 


ITIiess.i 
12. 


Job  111,  20. 


Joajm.  XII, 
36. 


il,id.  IX,  4. 


11 


Jub  111,  17. 

12 


ENARUATIO    IX    CAP.    XXII    LIBRI   ECCLESIASTICI.    —   AUT.    XXII 


127 


i:( 


(ien.  I-.  3. 
yum.  XX, 

30. 

u 


EccU.  viir, 
18. 

Prov.  XXII 
i».  I',. 

l.-i 


Num.  XVI 
SC. 


n 


Pne. 
3. 


id  est  iniiUo  pejor  magisque  deploraiula,  A 
qiiain  corporalis  inors  fatui,  vel  quam 
mors  ipsius  nequissimi,  qui  fattius  (iicitur 
ratione  prictacla  :  ut  sil  sensus,  (luod  vita 
iiii(Iiii  magis  deflenda  est,quam  mors  ejus. 
Li/r/ii.^i  >nor/ui,.scptci/i  dics,  id  cst,  septcin 
(liebus  durat  luctus  mortui  corporaliter  : 
non  tamen  sine  inlerpoiatione,  nec  praeci- 
se ;  sed  qiidd  jiixla  mnicm  quoiumdam, 
inlensius  renovalur  scptem  diclms.  et  si- 
gna  mcEroris  pra-feruntiir  lam  diu.  l\nvo 
Jacol)  palriMicham  (icfiinclum  lcf;ilur  de- 
flevisse  .Egyplus  scptuairinla  dicl)us  :  .\a-  B 

ron    vero   pontific lilii    Isiaci    liif,Miil;) 

diebus;  tolidem  quo^iue  .Moysen. /'"fl^«?  ai(- 
tem   el   imijii.  Dmncs  dics  viUe   iilorum. 

Cuni  stuUo  non  multum  loquaris  :  quia 
nihii  imporlal,  quum  nec  ipsum  possis 
inslrucrc,  iicc  te  ipsc  ;  ct  cum  iusensato 
uc  abieris  :  juxta  iliud,  Cum  audace  non 
cas  in  via,  ne  impingat  super  te  inalum. 
Undc  el  scriptum  cst  :  Ne  ambules  cum 
iiiiMiine  furioso,  ne  sumas  scandalum  ani- 
ma'  liue.  Ideo  subditiir  :  Serca  tc  nb  illo, 
ul  nee  eorporalilcr.  iicc  spiritualiter  eum  G 
sequaris  in  malum,  ut  non  molestiatn  ha- 
bcas,  id  est,  ne  gravamen  incurras  ex  so- 
cietale  illius  ;  et  non  coinquiaaberis  in 
pcrciilu  ////».v,parlicipando  scciim  in  viliis, 
aiil  cooperando  vel  conscnliendo  ci  in  nia- 
iis.  Dcflecte  ab  illo,  et  invenies  requiem 
mcntis  et  corporis.  evadendo  malffi  socie- 
talis  incomnioda,  et  non  arcdicris  in  ejiis 
slultilia,  id  est,  indignabundus,  remis- 
siis  seu  acediosiis  noii  fias  cx  faliiis  vcriiis 
cl  faclis  ipsiiis.  Iliiiu  in  libro  .Niimcrorum 
jiibclur  :  Uecedile  a  tabernaculis  homi-  0 
iiimi  istdiuiii.  cl  iinijic  lanircrc  quic  ad 
eos  pcrtinciil,  iic  iindlvaiiiiiii  iii  pcccatis 
eornm. 

.Sujirr  jilii mbiiin  i/iiii/  i/rarahi/iir  f  id 
cst,  ipiid  gniviiis  iiliimbo;  qiiasi  dical  : 
l-aliiii^   pliiiiiliii   c>l    i.'ia\  iiir,   ad   sustincn- 

diim  I -cs,  \cilia  cl  gc^la  ipsiiis  :  (|iiciii- 

.  ailiiiiiiliiiii  SaliiiiKiii  ait  :  (iia^c  csl  sa\um 
cl  (iiicrosa  arcn,i.  sed  ira  ■-liilii  iilroqiie 
gravior.  K/  iiimil  ilti  aliin/  iinmrii,  iiiiam 
(atuusi  id  esl,  lioc  nonieii  pra'cipuc  com- 


petil  ei,  quia  in  omnibus  slulle  se  habet. 
.\llamen  vocalur,  homo,  Joannes,  etc.  Vi- 
lare   tamen   debeiniis.   ne    inconsiilte  aut 
sine   ralione   condigna,  aliqiicm   sttillum 
vocemus,  quum  dicat  Salvalor  :  Qui  dicit    .i/a(/A.v, 
fratri  suo,  Falue,  reus  erit  gclicniia'  ignis.  "' 
Arcnani  e/  salem,  id  esl  inolem  arenai  ac       18 
salis,  ct  massam  ferri  faci/ius  est  ferrc, 
quam  homiiiem  impruilcntcm  in  icbiis  hu- 
manis,  cl  faluuni   in  divinis,  cl  impium. 
Ideo  seriptiim  csi :  lv\[)c(lil  magis  occiirrerc  /•ror.xvn, 
ursa"  raplis  fclibiis.  (|iiam  faluo  confiden-   "' 
li  sibi  iii  sliillilia  siia. 

Sicut  loramentum  lif/neum  coUigatum       19 
in  funilamcnto  a'iii/icii  non  (/issolcclur, 
quia  forte  esl,  et  firmiter  sibi  coliffiret  in 
parlibus  suis.  Siqiiidem  loramenlum  voca- 
liir.   connexio   congcricsque  lignorum    in 
fuiidameiilo  domiis  locala.  Sic  et  ror  con- 
/irmatum  in  cogilnlionibus  consiiii,  id  est 
in  meditalionibiis  sapienlialibtis  el  discre- 
lis  atqiic  consiillis.  siipplc,  slabile  cril  in 
DomiiKi  :  (picmadmodtim  el  in  Proverbiis 
scribilur,  Cogilaliones  jusloriim,  judicia,  /ii.(, xn.s. 
id  esl  per  judiciiim  discretionis  cxamina- 
Ia3  ac  roboralic.  Hinc  ilcriim  legilur  :  Uis-  ibui.xw.u. 
sipantur  cogitaliones,  ubi  non  est  consi- 
liiim.  Pensemus  crgo  omnem   eogilaltim 
noslrum  a  Dco  considciiiri,el  ejiis  pra-sen- 
liaiii  iillcndcndo.   criibcscamus  corani  eo 
inaiiia  miMlilari.  Sicqiie  cuni  Psalmista  di- 
camus  :  .Mediliilio  cordis  mei  in  conspeclii     /■«.  xvmi, 
tuo   scmpcr.    Coyitatus    sensati    in    omni    ''  ^»,) 
tempore  velmetu  non  depraoabilur,\d  esl. 
inoriliiiati)  cl  viliosa  formidiiic  carnali  cl 
miindaiia   iioii   vinccliir,  seciiiidiim   qiiod 
est  cogilatus  sensali.Sapiens  namque  eon- 
liii  im|)iignalioncm  pravi  limoris  armatiis 
csl  iloiio  sapiciiliii',  spc  suli\ ciilioiiis  divi- 
iiic.  \  iiliilc  coiislantiic,  foi  lilinlinc  qiKi'  csi 
virliis  ciirdiiialis,   cl    forliluiliiic  i|iiii>   cst 
diiiiiim.  Idco.  jiixlii  CJirisli  doclriiiiim,  iion    .M.niii.x, 
liniel  eos  qui  corpus  uccidiinl.  rnde  san-  **■ 
cliis  Job  dixil  :  Si  cxpiivi  ad  mulliliidinem  /u»x<i^3i 
nimiiim  ;  cl  Psiilmislii.  Domiiiiis  illiimiiiii- /••. xxm. i. 
lio  mea,  qiiein   limebof  In  l*i'o\<'rbi(>rum 
(|tioque  libro  asscrilnr  :  Jiisliis  (]ii;isi   lco     iv,,,.. 
confidens,  iibsquc  lerrore  ciil.  ««»'m,  t. 


128 


E.NARRATIO    IN    CAP.    XXII    LIBRI   ECCLESIASTICI.    —   ART.    XXII 


Prov. 

XXVIII,    1  . 

yftiti.  vii.i 

juxta  LX.V 


21  Sicu/  palea'  in  excelsis,  et  cwmenta  si- 
ne  impensa  contra  faciem  veiiti  tion  per- 
manebunt  :  palcsc  pnim  in  alto  collocata?, 
in  aerc  niox  dispciguntur  a  vento;ccemcn- 
tuni  quoque  oalce  non  mixtum.contra  vim 

22  vcnti  non  potcst  subsistere;  sic  et  cor  ti- 
midum  timore  carnali,  aut  sEeculari,  seu 
pure  servili,  in  cogitatione  stulti  contra 
impetum  timoris  non  resistet  :  id  est,  im- 
pugnationi  timoris  vitiosi  mox  cedit,  quia 
non  cogilal  de  his  quae  Dei  sunt,  scilicet 
de  adjutorio,  praesentia,  protcctioncque 
Dei  et  sanctorum  angelorum,  sed  vanis  ct 
phantasticis  apprehensionibus  immoratur, 
ct  considerationi  propriae  inlirmitatis,  pu- 
sillanimitatisque  cordis  intentus  est;  nec 
ad  sustinrMidum  advcrsa  propter  Deum  se 
armat  doininica'  passionis  exemplo.  Ideo 
Salomon  dixit  :  Fugit  impius.neminc  per- 
sequcntc.  Oui  itcrum  ait :  Honora  Dcum,  et 
valebis;  prfpter  cum  vero  ne  timueris  alie- 
nuni.  Kt  ccrte,  qui  Deum  efficacitcr  me- 
tuit,  et  divini  rigorem  judicii,  pericula 
mortis,  ac  scqucntis  vita>  supplicia  im- 
piis  praeparata  perpendit,  vanam  et  ef- 
feminatam  facilitcr  repcllit  formidinem. 
Sed  ista  non  veretur  iniquus.  Proptcrca 
subditur  : 

2,3  Sicut  ornatus  arenosus  in  paricte  lim- 

pido  :  id  est,  quemadmodum  linitio  facta 
cum  arcnis  non  manet  fixa  in  pariete  po- 
lito  lapidco,  imo  mox  decidil ;  sic  et  cor 
trepidum  inordinato  timore  :  nani  subdi- 
tur,  in  cogitatione  falui  :  de  quo  in  Pro- 

/iirf. XXIV,  verbiis  habetur,  Gogitatio  stulti  peccatum 
'■  est;oi««i  tempore  non  meiuet,  id  est,  nun- 

quam  limcbit  filiaii  ct  virtuoso  timore,  sc- 
cundum  quod  tale.  Poterit  tamen  paMiite- 
re,  et  conversus  salubriter  formidare.  Tales 
enim  Deo  non  innituntur,  sicut  de  cis  in 

Ps.xiii.s.  Psalnio  cantalur  :  Dcum  non  invocavc- 
runt;  illic  trepidaverunt  timore,  ubi  non 
crat  limor.  Sic  et  qui  in  pra'cepfis  Dei 
permanet  semper,  non  metuet  inordinato, 
sed  bono  et  salubri  timore.  Aliqui  tamen 
libri  habcnt,  Scd  qni  in  preeceptis,  etc.  ;  et 
sic  textus  est  planior.  Porro  quidam  ex 
naturali  dispositionc  sunt  timidi,habentes 


A  cor  icporinum,  magnum  cl  fiigidum  :  lo- 
quendo  de  cordc  corporali,  quod  est  in 
animali  primum  vivcns  ct  ultimum  mo- 
riens,  sccundum  Philosophum.  lllis  ergo 
incumbit  contra  passionem  timoiis  specia- 
liter  praeliari,  Dcum  jugiter  invocando  pro 
virtute  constantiae,  confidentia  filiali,  for- 
titudine  sancla,  et  ad  bonum  ac  salubrcni 
timorem  se  dando;  remedia  quoquc  inor- 
dinatae  formidinis  addiscendo  et  assumen- 
do  :  dc  quibus  Cassianus,  Glimacus,  et  alii 
scribunt. 

B  Pungens  oculum,  dedueit  lacrimas  :  24 
dum  cnim  corporalis  oculus  pungitur,  hn- 
mor  cgreditur.  Simililer  qui  pungil  ocu- 
lum  cordis  stimulo  divini  timoris,  cdueit 
lacrimas  compunctionis.  Et  qui  iningil 
cor,  profert  sensum  :  id  esl,  qui  menlem 
exercet  invcstigatione  pervigili,  acula  et 
pcnetrativa,  producit  ex  ea  sapientiam,  ve- 
ra  et  sapientialia  vcrba,  jiixla  illud  :  Si  ProvM,i,s 
quaesicris  sapicntiam  quasi  pecuniam,  et 
sicut  thesauros  cffoderis  illam,  tunc  intcl- 
liges  timorem  Dci,  ct  scicntiam  Dei  inve- 

C  nies.  —  Mittens,  id  est  '^To\\c\en$,,lapidem       23 
in  volatilia,  dejiciet  ea  a  loco  suo,  id  est, 
dispcrget;  sic  et  qui  convitiatur,  id  est, 
convitium  seu  contumeliosa  verba  dicit, 
amico,  dissoloit  amicitiam.    Nam    violat 
eam    in   semetipso,   contra   jus   amicitia? 
venicndo;  et  quantum  in  se  est.  corrumpit 
eam   in  proximo  suo,  quum  scriptum  sit, 
Scinio  durus  suscitat  f  urorem  ;  et  rursus,  /iid.xv,  i 
Ilonio  pcrvcrsus  suscitat  lites.Hinc  itcrum    /j.rf.  xm, 
Salomun   protcstalur  :  Sicut  avis  ad  alla-f;. , 
transvolans,  etpasser  quolibet  vadens,  sic  -i. 

D  iiialcdictuni  frustra  prolatum  in  qucm- 
piam  supcrveniet. 

Ad  amicuin  ctsi  produxeris  gladium, 
nc  despcrcs  :  id  est,  quamvis  cxlraxcris 
enscm  adversum  amicum  cx  impelu  pas- 
sionis.  non  tamen  diffidas  de  amici  recon- 
ciliationc.  Est  cnim  regressus  ad  aniicum  : 
id  csl,  potes  eum  pia  intentionc  acccdc- 
rc,  veniamque  humiliter  poslulare,  et  sic 
amiciliae  jura  rccuperare,  preescrtim  quum 
vera  amicitia  non  nisi  inter  virtuosos  exsi- 
stat,  qui  ad  reconciliationem  ct  indulgeii- 


26 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXII    LIBHl    ECCLESIASTICI.    —    ART.    XXIL 


129 


.Vnlll,. 


27 


JVttm.  XV 
30. 


tiain  proni  sunt.  Ideo  jussit  Salvalor :  Va- 
de  reconciiiaii  proximo  luo. 

Si  aperuerit  os  triste,  contra  te  conque- 
rendo,  ne  tiincax  timore  superfluo.  quasi 
non  possis  euin  placai-e.  Esl  enini  concor- 
ilalio,  id  est,  post  discordiani  potest  esse 
ad  concordiam  priorem  reditio;  e.vccpto 
conoilio,  quo  unus  imponit  alleri  vilium 
criminosum  el  inorte  dig^niim,  non  vere,  e/ 
iinprojicrio,  quo  vere  id  agit,  lainen  per- 
versa  inteutione,  et  non  ol)servalo  debito 
ordine  carilalis  seu  jui'is.  vel  fralern;e 
corieplionis.  (juidam  tamen  per  imprope- 
liiim.  inlelligunt  aliqiiid  turpe,  reputatio- 
ni  seii  digiiilali  eoutiarium.  (juamvis  uon 
sjt  viliosum.  ut  esse  spurium.  aiil  seiviim 
einpticium.  FIoc  tamen  non  videlur  lam 
grave  aut  iinplaeabile.  ul  exeipi  (iel)eal. 
K(  sujtcrbia,\A  est  iujurialidiie  ex  arrogau- 
lia  procedente,  ut  cst  amicuiii  vililer  con- 
trectare,aul  suppeditare.  Unde  in  Nnmeris 
legiliir  :  .\iiiina  qua>  per  siipeihiam  ali- 
iliiid  commiserit,  quoniam  a(i\eisus  L)o- 
mimim  rebellis  fuil,  perihil  de  popiilo 
suo.  /iV  iiii).slcrii,  id  est  secreli,  rcrchitin- 
ne  :  quod  est  dirccte  contra  fidelitatem  et 
Prof.  XI.  caritalem,  jiixla  iliiid  :  Oui  ambiilal  fraii- 

"■  diilenter,  revelat  arcana;  (]iii  aulein  fiddis 

est,  celat  amici  commissum.  Unde  rursus 

/Ji(/.xx.i(i.  seriptum  esl  :  Ki  qui  revelat  niysteria,  non 
commiscearis.  Et  jilaga  cio/oso.  id  est  la>- 
sione  prodiloiic,  fraiidiilenhM-,  aiil  ipiasi 
siib  specie joci  aiil  amicilia'  iirogala,proul 

/*i</.  \x\i,  lcgiliir  in  Proverhiis  :  Siciil  noxius  csl. 
(|iii  iiiillil  laiiccas  el  sagitlas  iii  inorlem; 
sic  \ir  iiui  fraudiilenter  uocel  amico  suo. 
et  (|uiiiii  liici  il  ilc|iiehensus,  dicit,  Ludens 

/Ai(/.  X,  i:i.  feci.  \'A  (lciiiio  Saloiuon  fassiis  est  :  Oiiasi 
pcr  risuin  sliiltus  opeiatur  scelus.  /n  liis 
omnibus  c/fur/iet  amicus :  id  est,  qiii  ista 
aiil  ali(|iii(l  lioriim  fiieril  jiassus  a  siio 
amico,  rccc(lci  ah  cjiis  ainicitia,  aiil  nun- 
(piaiii.  aiii  ilirriciilicr  valde  rediliirus  ad 
cam..Non  tamcn  rccedcl  a  spiriliiali  ainore 
illiiis  seii  carilale,  i|iiuiii  cl  iiiimicos  ju- 
hcaliir  diligere;  sed  ab  ainicilia  illa  rami- 
liari,  et  speciali  commiiiiionc  iu  coiisiliis 
et  secrelis.  INrriciilosum  csl  c(piidcin  eiim 

T.  8. 


Mallh.  V 
44. 


.\  illo  redire  ad  amiciliam  talem.  a  qiio  qiiis 
passus  est  aliqiiid  lioi  iim.  nisi  foisan  pnst 
longain  et  evidcntem  cxperientiam  emen- 
dationis  illius. 

Fiileni  posside  cum  amico  in  pauperlate  28 
illius,  id  est,  tempore  adversitatis.  pau- 
pertatis,  afflictionis,  tentationis,  conserva 
ciim  proximo  luo  fidelitatem  et  carita- 
tcui  :  sicut  de  hoc  dicla  siini  miilla  in  e.\- 
positione  sexti  capituli  ;  ui  cl  in  bonis 
illius  la'teris,  id  est,  prosperilalis  et  gra- 
lia'  illiiis  sis  parliceps,  ei  congralulando 

H  el  coinmunicando.  ///  lempore  tribulatio-      29 
nis  illius  jjermane  illi  fidc/is,  ut  in  here- 
ililatc  illiiis  colicrcs  sis,  id  esl,  in  lionis 
cjiis  lemporalibus  ac  spirilualibus  bonis- 
(lue  gloris  secum  communices,  et  ejus  sis 
(Oii^ors.  quoniam  amicoiiim  boiia  comnni- 
iiia  sunl.  lliiic  (liiiisliis  ail  Apnslolis  :  Vos    inc  xxn, 
eslis  (]Ui  iiciiiiaiisislis  iiicciimi  iii  lciilalio-  " 
iiihiis  iiicis:  el  c},'0  dispoiio  vohis  rcgniim, 
iil  cdalis  cl  bibalis  iiicciim  iii  rcgiio.  Ilinc 
ad  Corinlhios  ail  Apostolus  :  Sicul   socii  iifor i, t. 
passioiuim   eslis,  sic  erilis  el  consolalio- 

(1  nis:  atqiie  ad  Timolheiim.  Si  comiialimiir,    iiriw.n, 
et  conregnabimus.  '"" 

Deinde  langiintur  qii.-p  amicitiam  peni- 
liis  rumpiiul.  lioiiiicidiiiiii(]uc  iiiduciinl. 
Ante  igncm,  caniini  vapor  ct  fumus  ii/nis  30 
inaltantur  :  nam  ex  fornace  ardenle  fu- 
miis  el  ignis  erumpiint  atqiie  ascendunl ; 
slc  i7  ante  sanffuincin ,  id  est  sanguiiiis 
injiislam  effusionem, /«(/^erfiWa,  id  esl  im- 
jirccaliones  mali,  cl  conlumelia',  el  mimr, 
id  esl.coinminalioiies  ]ii\pce(liiiil.  Iiilcrdiiin 
laiiicii  ah>:(]iic   lioriim  iniecessiouc,  hoiiii- 

I)  ciilia  ci    \iiliici';i    riiiiii    :   (]ueina(lmo(luin 

iiiijiius  Tiviilion  occidil  .\iiliociiiini  rcgciii     l  .Vach. 
ailolcscciilcm    in   dolo.   cl  Joah    .\iiiasam,  |7'/|'«,. !,,_». 
iino  cl    Ahiicr.    i.alriuics  (iiio(]iic    cl    pin- i»;  "■,  i7. 
diloics    siiic   liiiriim  priccessn   saiigiiinein 
fiiiiiliiiil  . 

Amicum  salulare  non  confundaris  :  id  31 
esl,  noii  criibcscas.  nee  asperiieris  proxi- 
miiin  tiiiim  |iriiiio  saliilare.  iioii  ohstaiite 
intDvia  dissensione  liabila  inter  illiim  et 
le.  IIoc  diciliir  conlrai|iios(lam  piallanles, 
i|iii  oflensi,  noliiul  sc   tanliim  huiiiiliare, 


130 


EN.1RRATI0    L\   CAP.    XXIII    LIBRI   ECCLESIASTICI. 


ART.    XXIII 


II  Cor 


ut  primo  aliquod  amicitiae  signum  scu  sa- 
lutatorium  vcrbum  illi  exhibcant,  sed  suo 
n/insama-  silculio  prattalivo  *  magis  exasperant  il- 
"  lum,  quam  alii  verbis  duris,ut  asscril  Cas- 

sianus.  De  hoc  ait  Gregorius  :  Si  contingat 
jurgium  cum  proximo,  erubescimus  prio- 
res  satisfacere  :  et  lamcn  omnipotens  De- 
us,  qui  a  nobis  dire  mullotiesque  offcnsus 
est,  ad  emendalionem  et  reconciliationem 
quotidie  per  Scripturas  et  prffdicatores 
nos  exhortatur.  quum  dicat  Apostolus :  Ub- 
sccranuis  pro  Cliristo,  reconciliamini  Dco. 
Erubescamus  ergo,  et  poenileamus  de  uni- 
versa  duritia  alque  superbia  nostra,  et 
signa  aniicitise  cliam  injuriatoribus  osten- 
damus.  Et  a  facie  iUius  non  me  abscon- 
dain,  sed  pie  ct  hilariler  ei  occurram.  ul 
amiciliam  reparem.  Tamen  familiarilas  in 
praefatis  casibus  cst  vitanda.  Et  si  mala, 
id  est  adversa,  mihi  cvenerint  ixr  illum, 
id  est  ab  eo,  vel  propter  eum,  sustinebo 
hoc  patientcr,  ut  lucrifaciam  ipsum,  et 
vincam  in  bono  malum.  Omnis  quiaudie- 
rit,  quaiiter  illum  in  istis  priBvenerim,  et 
quanta  sint  bona  in  vera  amicitia,  cavebit 
se  ab  eo,  id  est,  vitabit  ne  per  convitium 
aut  injuriam  offendal  amicum.  Yel  magis 
ad  lilteram,  Omnis  qui  audierit,  qualiter 
ilium  prievcnerim,  et  propter  lioc  adversa 
pertulerim,  et  lamen  ille  ad  amicitiam 
reverti  abnucrit,  cavcbit  se  ab  eo,  tan- 
quam  alj  homine  duro  et  pertinaci,  et  ila 
non  poterunt  scandalizari  in  me,  sed  ma- 


if0J7J..\1l.2l 

32 


A  gis  in  illo,  el    ipse  portabit  iniquitalem 
suam . 

Poslremo,  quia  frequenler  atque  faci- 
lilcr  excedit,  proximumque  ofiendil  aut 
scandalizat  hoino  in  verbis,  aut  eliam  in 
abusivo  praelacto  silentio,  subdit  :  Quis  3.3 
dabit  ori  meo  custodiam  ?  id  est,  utinam 
Deus  det  mihi  gratiam  recte  regendi  in 
omnibus  linguam  meam;  el  super  labia 
mea  signaculum  certum,  id  est  discretum 
refrcnacnium,  ne  imprudentcr  os  meum 
aperiam  ad  loquendum  ?  nt  non  cadam  in 

B  ipsis,  id  est,  non  peccem  pcr  indiscrelam 
locutionem  aut  laciturnitalem,   cf  Un<iua 
mca    me  perdat,    id    cst,    abusus    linguae 
damnatione  me  dignum  efficiat,  seu  po- 
lius  cgo  ipse  per  linguam  mcam  :  sicut  os  Sap.i,  ii. 
quod  menlilur,  occidit  animam.   .Multum 
dcsideranda  est  gratia  ista,  a  Deo  assidue 
ac  fervidc  postulanda,  cum  scriosa  coope- 
rationc  et  appositione  diligcnlice  propria? : 
quia,  ut  in  Proverbiis  fertur,  Hominis  est   Pnv.y.^.i, 
animum  pra?pararc,  et  Domini  gubernare  '■ 
linguam.  Nam.  Jacobo  apostolo  teste,  Lin-  Jacob.m,i. 

C  guam  nullus  refrenare  potesl  (sine  Dci 
auxilio).  Idcirco  oravit  Propheta  :  Pone,  Ps.c\i.,%. 
Domine,  custodiam  ori  meo,  et  ostium 
circumslantia'  labiis  meis.  Et  ne  bonum 
islud  sic  postulemus,  et  exspectemus  a 
Domino,  ut  non  apponamus  diligenliae  no- 
slrae  conatiim.  iterum  fertur  in  Psalmo  : 
Dixi,  Custodiam  vias  meas,  ut  non  delin-  Ps.wwm. 
quam  in  lingua  mea.  '■ 


ARTICULUS   XXIII 


EXPLANATIO    CAPITILI    VICESIllI   TERTII    :    DOMINE    PATER    ET   DOMINATOR   VIT.E   -ME.E. 


AYITIIS  linguae  hic  revocat  orando  ct  D  iliud  in  Job  :  Quis  est  pluviae  patcr?  vel  ./o^xsxvui, 
inslrucndo.  Domine  pater,  id  est  Deus 


creator  et  recreator  :  cui  apud  Isniam  di- 

is.  i,Mii,i6.  citur  :  Tu,Domine,pater  noster,redemptor 

noster.Inlcrdum  etiam,quamvis  raro, Deus 

dicilur  paler  cntium  non  viventium,  juxta 


quis  genuit  stillas  roris  ?  De  cujus  utero -*■-'■ 
egressa  esl  glacies  ?  el  de  ccelo  gelu  quis 
genuil?  Et  dominator,  id  est  gubernator, 
direclor  et  judex,  vilw  mea',  id  est  totius 
convcrsationis  meae  ;   ne  derelinyuas  me 


ENARRATIO    IN   CAP.    XXIII    I.IBRI    FCf.LESIASTICI.    —   AIIT.    XXIII 


131 


in  cofiitatu  ct  co>2si/io   i/lortnn,  vidolicct 

iiiiqiioriim.  iit  nec  prave  eogitcm,  aiit  er- 

ronee  consulam.  nec  alioium  [)i'avis  con- 

Ps-ui-    siliis  acquiescam.  Nempe.  beatus  vir  qui 

non  ahiit  in  consiiio  impiorum.  Xec  si/ins 

mc  cddcrc,  iil  est  peccare,  i»  illis.  ne  eis 

conformer;  vel,  ut  aliqni  habent,  In   illa 

exprobi-alione,  hoc  esl   viluperalione   seu 

impioperalinne,  ila  ut  nee  aliquiil  iiKinli- 

nalf  vilii[)ercm,  nec  aliciii  verhuiii  ini[)ru- 

|)erii    (licam.  nee  a   tc  vituperari   pronie- 

icar. nee  milii  tanijiiani  insraln  impro[)eres 

benelicia  tua. 

2  Qiiis  superjtonet  in  cogitatu  meo  flai/cl- 

la  ^  i(l  est.  qiiis  cogilare  et  bene  atlende- 

re  me  raciet   lormenla  iiiipiis  [^raqiarala  '. 

i's.\.-.   |)c  quibiis  ail  Psalmisla  :  Pluet  super  [lec- 

catores  laiiueos  :  ignis,   suHur  el  s[)irilus 

p!'ocellaruin,  pars   calicis  eoriim.  In  l'ro- 

Prov.xw.  verbiorum  quoque  libro  :  Farata  sunt  dc- 

-"■  risoribus  jiidicia,    et    mallei    perciitientes 

slullonim    cor[)oribus.  Et    iii    conlc    mco 

doclrinam  sapienticB ?  id  est,  utiuaiii  Dnis 

per  se  ipsum,  per  angelum  sancluiii,  |)ci' 

Scripturam  cl  inslriictioncm  bonorum,  la- 

ciat  inc  jiigiter  mcmorem  pccnarum  quie 

imminent  vitiosis, ct  prfflinioriim  (]ua'  dan- 

(la  sunt  justis.  ut    tam  timore  sup[)liciu- 

riim,  qiiam  desiderio  gaudioium  cadesti- 

um,  ct   inaxiinc  ex  consideratione  divina; 

prmsentioe   ac   ejus  amore,  vilem   pecca- 

ta,  proiit  doctrina  sapientia>  continet  :  nt 

i(/noralioiiibus  coruiu  non  iiarcat  uiilii .  id 

esl.  non  relinquat  me  in  ignoranliis  seu 

i)blivionibiis  sii|i|)liciiprum  et   [irteiiiioriiiii 

illiirum,  ac  consiiiiiliiim  ([iia'  rctraliiinl  a 

peecatis  ;  iiiin  dc  laliiiiii  i.uiiniaiilia  iiir  iii- 

crepet  in   |)riescnti,  camqiic  tollat  a  me  ; 

cl  iiiiii  iipjiarciiiil  ilclictii  illitrinn.  id  esl, 

11(11)    iiiM'iiiaiiliii'    iii    iiir  ciilpii'    i|ii;i'   riui- 

sistuiil    in   ignoraiiliis  laliiiiii   rcriiiii  qiia' 

snnt   ncccssaria'  ad  saliilcm   :    dc  ([uilnis 

ail    A|)Ostolus,  (Jui    ignoral,    ignorabiliii . 

Oiia'    ignoranlia,    seciindum    .Xmbrosiiim, 

esl  iiia.vimiim  [icccaliim,  iuin  inagiiitinliiie 

enormilatis,  sed    pcriciilosilalis.   (|iiia   ex 

ignoranlia  oriiintiir  miilta  et  inaxiina  vi- 
Proip.«vM,   V      ,,     ,     .     ,.  ...  ,,    . 

la.  lia.  liidc  in  Provcrbiis  esl  scri|)tuiii  :  IJiii 


I  Cor.  XIV 

38. 


.\  evilat  discere.  incidel  in  mala.  Idcirco  siib- 
jiingitiir  : 

JEl  nc  adincrescaut  iynorantia'  mew,  id  3 
esl,  ne  pra^fal.T  ignorationi  juris  seu  prce- 
ceplorum  quie  leneor  scirc.  adjiingantiir 
alia  vilia,  intus  in  corde,  et  in  ore.  ac  ope- 
re.  De  quibiis  nunc  addilur  :  el  multipli- 
icntur  delicta  mea,  et  peccala  tnea  abun- 
dciit  enormilate  ct  numero,  el  incidam  in 
riiiis/icctu  advcr.sarioruiii  incoruin ,  id  est, 
nc  iiicidam  manus  hostium  anima?  mea?.c^ 
!/iiuilciit  iiiiiiiiciis  inciis  quiciiiiii|uc.   visi- 

B  bilis  aut  invisibilis.  [)ra'scrlim  [)rinceps 
lciicldariim,  seii  (hciiion  milii  ad  cxerci- 
lium  s|)c(ialiler  (li'[)iilalus.  (h'  mca  ruina. 
Iltciiiiii  ([iii  tribiilant  iiic,  cxsullabunl.  si  /'s.xn.s. 
iiiiiliis  lucro,  Prii[)ler  qiiod  deniio  oral  vir 
saiiitiis  :  .\ci|iic  irridcant  me  inimici  inei.  /•», xxiv,3, 
.Nam.  iil  ail  (ircgoriiis,  ipsos,  dum  [iccca- 
mus,  irrisores  patiinur,  quos  ad  vitia  per- 
suasorcs  habemus.  Kt  cerlc,  si  rite  pcrpen- 
iliiiiiis  ciiiiiclilalem  cl  udiiim  iiivisibilium 
liosliiini  animarum  nostrarum,  qui  nil 
aliiid  siliunt,  nisi  a>ternam  nostram  dani- 

(;  iiatiuncm,  debcmiis  merilo  nominum  in- 
vocare, ac  liinorate  in  omiiibiis  conversari, 
nc  incidamiis  manus  eorum.  ct  lanto  fcr- 
vcnliiis  virtiiosis  insislere  actibus,  qnanlo 
iiiraligabiliiis  imminenl  illi.  iit  suae  nos 
ditioni  ac  damnalioiii  involvant,  ne  gaii- 
dcant  iinquam  dc  nostra  ruina.  lloc  auctor 
istc  perpendens.   ardcnlissimc  cxoral  : 

Diiiiiiiic  iinlcr.  qiii  cs  Domiiuis   iiilivci-        4 
siiriiiii  juii'  crcalionis  el  generalis  guber- 
iialiiiiiis,  v\  iialcr  [)ia'ci|)iic  raliiiiialiiim  ac 
iiitcllccliialiiiiii  ('rcaluianiiii,  qiias  ail  ima-   r,en.t.i(.. 

l)i:ilirill    rl    --illiiiiluihlirill    lii.iiii    Ircisli  :  fi- ""■ 
liiiriim    iiam([iic  csl,   palri  assiiuilari  ;  ct 
Dciis  vitiv  iiicic,  id  est  caiisa.  funs.  rector, 
|)i()tecl()r.  saliis  et   finis  vilai  meip,  (iiiam 
liabco  [)cr  dona  nalura>  ac  graliic.  V.m  ail 
r^ahiiisla  :  Domiiic,  Dciis  saliilis  mea> ;  et  /'>.i.<mmi, 
i|iiiilaiii  l'ruplietariim  :  l';i  iiiiiic  |)aler  iio-  'j^  ^^^^.  ^ 
>lcr  cs  tii.iios  vero  liitum  ;  et  ficlor  iiosler 
tii,  el  operu  iiiaiiiium  tiiariim  oniiies  iios. 
Xc  dcrelinijuas  iiic  iii  coi/itatu  illoruni  ,h\ 
cst,  non  me  permillas  aequiescero  siigge- 
slioiii  advtMsarioriiin  aiiimiP  meip.  Ii.elol-       5 


m 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXIII    LIBRI   ECCLESIASTICI.    —   ART.    XXIII 


lenliam  octdonon  incorurn  ne  dederis  mi- 
lii :  ifl  es(,  iioii  sinas  interioribus  ooulis 
meis   inhserere  eialionem,  qua  me  pulem 

Gaiat.\\,i.  aliquid  esse,  quuni  nihil  sim,  aul  majora 
sentiam  de  me  :  quse  extollentia  solet  in 
exterioribus  oculis  apparere,  juxta  ilhid, 

yoixv,  12.  Quid  te  elevat  cor  tuum,  ct  quasi  magna 
cogitans,  attonitos  habes  oculos  ?  Unde  et 

/s. X,  12.  Doniinus  loquitur  per  Isaiam  :  Yisitabo 
super  fructum  magniCici  cordis  regis  As- 
sur,  ol  super  gloriam  altiludinis  oculorum 
ejus.  Et  ouiiic  dcsideriuni  pravum,  sive 
ad  appetitum  sensitivum,  sive  intellecti- 
vuni  peitineat,  averle  a  nie,  ut  nec  diulius 
immorer,  neque  consentiam,  nec  actui 
mancipem  illud. 
6  Aufcr  a  me  i-cn/ris  roncupisccn/ia.s,  id 

est  carnalia  desideria  gulse  atque  luxiirise, 
ne  carni  deserviam  :  quum  et  Seneca  la- 
teatur  :  Major  sum  et  ad  majora  nalus, 
quam  ut  corporis  moi  mancipium  sim. 
Hinc  admonet  Paulus  :  Curam  carnis  ne 
iocoritis  in  desideriis  ;  itomquo,  Spirilu 
ambuiate,  et  desideria  carnis  non  peifici- 
etis.  £t  concubilus  concu^nscentiiv  nc  ap- 
prclicndant  nw  :  id  est,  nec  logilimam 
eonjugem  ex  desiderio  voluptatis  oupiam 
vel  accedam,  quoniam  omnis  amator  fer- 
ventior,  est  adulter :  qui  scilicet  cum  pr»- 
doniinanle  conoupiscentia  suam  accodil,id 
est,  tali  ac  tanta,  quod  et  eam,  quamvis 
legitima  non  esset,  accederet.  Talis  quippe 
non  maritali,  sed  adulterino  eam  cognoscit 
affectu.  Et  animce  irrcverenti,  ct  infnini- 
to,  id  est  insipienti,  id  est  hominibus  iui- 
probis  et  insipientibus,  qui,  ut  in  .leremia 
habolur,  nec  soni,  noc  sacerdoti,  nec  ma- 
jori  honorem  impondunt,  ne  tradas  lae,  no 
eorum  improbitate  et  insipicnlia  viclus 
peccom.  Sic  el  Aposlolus  :  Oralo,  iiiquil, 
ut  liberomur  a  malis  ot  imporlunis  lio- 
minibus. 

Doclrinam  oris  auditc,  filii :  juxta  illud 
Psalnii,  Yenite,  filii,  audite  mo.  El  ijui 
custodierit  illam,  non  pcriet  labiis  suis,  id 


Rom .  \i 
14. 

Galal. 
IC. 


Thren.lv. 
IC;  V,  i2. 


II  rAess.  III 
I,  i. 


PS.  XXMll 

12. 


est,  vitia  linguae  et  tormenta  corum  non 
incidet,  nec  scnndalizabitnr,  id  osl,  non 
impinget,    in    opcrilnis    ncqiii.isimis  :   ila 


A  quod  nec  faciet  ea,  noc  facientibus  con- 
senliol,  nec  ex  aliorum  malitia  ad  pec- 
candum  trahelur.  Etenim  qui  scandaliza- 
lur,  parvulus  est,  id  est  fragilis  mulliim 
et  imperfectus.  Majores  autem,  ut  testatur 
Hieronymns,  scandala  non  recipiunt,  imo 
peccantibus  condolent,  et  inlercedunt  pro 
eis.  In  vanitale  sua  apprehenditur  'pecca-  8 
lor,  id  est,  a  .ludice  summo  concluditur, 
convincitur,  roprobalur,  et  dcemoni  tradi- 
tur,  juxta  illud  in  Psalmo  :  In  operibus  fs.ix.i?. 
manuum  suarum  oomprehensiis  est  pecca- 

B  tor.  In  Proverbiorum  quoque  libro  dici- 

tiir  :  Impielas  peccatorem  supplantat.   Et  /■TOr.xin.e. 
per  Jeremiam    IJominus   fatur  :  Arguot   te  7«-. ii,i9. 
malitia  tua,  et  aversio  tua  increpabil  te. 
Et  superbus  et  maledicus,  id  est  alteri  ina- 
ledicens,  scandalizabitur  in  iltis,  id  est 
in  nequissimis  operibus  :  quia  et  facit  ea, 
et  aliorum  pravitalo  provocalur  ad  pessi- 
ma,   noc  viilt   aliqiiid   sustinere.   Ideo  ait 
Apostolus  :  Neque  maledici  regnum  Dei  icoc.m.io. 
possidcbunt ;  itemque  :  Benedicite  male-   Rom.vx, 
dioenlilnis  vobis  ;  benedioite.ct  nolite  ma-  '*" 

C  ledicere.  Et  alibi  scriptum  est  :  Inter  su-  /■rof.xin, 
perbos  semper  sunt  jurgia.  '"" 

Conseqiienter  pessima  consuetudo  mul- 
loruiii  roprobatur.  Jurationi  non  assuescal  9 
Ds  tuum.  :  id  est,  non  facias  tibi  consuetu- 
dinem  jurandi,  quia  non  licet  jurare,  nisi 
ex  rationabili  causa,  loco  et  tempore  op- 
porluno,cum  divinae  majestatis  reverentia 
grandi.  Mulli  enim  casus  in  ea,  id  est  in 
jurationo,  si  in  usum  ducatur.  Quum  enim 
lingua  sit  in  lubrico  posila,  qui  cito  et  fa- 
ciliter  jurat,  interdum  pejerat,  et  divinum 

D  prcBceplum  transgiedilur,  ac  sine  reveren- 
tia  et  debila  causa  Deum  sumit  in  testem  : 
quod  nequaquam  agendum  est.  Nec  homo 
honeslus  sequanimitor  toleraret  se  assidiic 
ac  irrovoronlor  assumi  in  tostem.Ideo  sori- 
ptum  est  :  Non  usurpabis  nomen  Domini  oe„(.v,  n. 
Dei  tui  frustra,  quia  nnn  erit  impiinitus, 
qui  siiper  re  vana  iioinen  ejus  assumpse- 
rit.  Nominatio  vero  Dei,  non  sit  assidua  \q 
iii  orc  tuo,  ad  jurandum  per  ipsum  :  nec 
alicujus  rei  sacrae  seu  creaturiB  cujuscum- 
quo  nominalio  dobol  ad  jurandum  esse  as- 


EN.VnRATIO    IN    CAP.    XXllI    1.1111(1    IXCI.ESIASTiri. 


ART.    XXIII 


133 


sidua  in  homiiuim  ore.  Ideo  subditur  :  ci  A 
naiiunibus  Suitctorum  non  achniscetiris, 
jurando  per  Sanctos  et  Sanclas  sine  neces- 
sitatc  et  revercntia,  (/ttoniain  non  eris  itn- 
mitnis  ab  cis,'\A  est  ab  offensa  Sanctorum. 
si  irreverenter  et  irrationai)ililer  per  eos 
juravcris. 

11  Sic.uf  cniitt  serviis  inlcrrogattts.  id  csl 
ptT  vrrhcia  inquisitiis  scu  castijjatus,  ';■•>- 

Snf.  II,  c.  sitltic  :  juxla  illiid,  Coiituinelia  ct  tornicn- 
tis  iuterrogemiis  <'um  ;  a  /ivore  non  mi- 
iiuiltir,  id  est,  signis  verberum  reliclis  in 
coiporc  suo  non  carcl  :  vcl,  FJvoic,  id  csl  ii 
ciiininc  livoris^scu  lancore  qucin  concipil 
contra  dominnm  suum,  a  quo  assidue  ca- 
dilur  ;  sic  oinnis  jurans  freqiicnter.  cl  no- 
minans  Deum  vel  Sanctos,  ad  jurandiiin 
per  eos,  m  fofo  a  peccato  non  purgabilur . 
Imo  talis  consuetudo  non  caret  ciilpa  mor- 
lali.  (piiini  sit  conlra  pivTccpliiin  illiid  l)c- 
icjmi.w.  calogi  scriplum  in  Kxodi  libro  :  Non  assii- 
nics  nomen  Domini  Dci  lui  in  vantim;  noii 
eniin  habcbit  insontem  Dominiis  cmn,  (]ui 
assumpserit  nomen  Domini  sui  frustra. 
Ilinc!  subditur  :  C 

12  17/-,  imo  et  omnis  homo,  muXfum  ju- 
raiis,  iinplchilur  init/uilalc  :  qiiia  ex  vitio- 
so  habitu  et  prava  consuetudinc  pcccat,  al- 
quc  intcrdum  pejerat  :  quod  est  peccatiim 
fjravissimuiii,  iil[)Olc  siimmam  cl  incom- 
miilabilcm  Vcritatcm  in  testcm  falsilalis 
assumerc ;  ef  non  discedet  n  domo  illius, 
id  cst  ab  ipso  c\  doincsticis  ejiis  ipsiini  iii 
lioc  criininc  iiiiilaiilibus.  ptaiiii  ulliiiiiis 
divinto  :  quia  sn;c  iiiraliniiis  dciiicrili)  n- 
!iii(|iiiliii'  (piolidic  in  f;ravii)ra  facinor.i  ca- 
dci'c.  indiiraii.  cl  cxca'cari  ;  ncc  iii  fiilnro  II 
cxadcl  liorrciida  snpplicia.  <•!  rrci|iii'Mlcr 
iii  liac  vila  cadil  in  aspcia  cl  advcisii.  Iiiio 
aliiiiiu'  lcrrip  cl  ficntes  proptcr  lioc  sccliis 

i:i  linriibilibus  plaf;is  percusssp  siinl.  Ef  si 
fritslrurcril  fralrcm,  id  est,  si  proximiim 
dcccperit  falsc  Jiirando,  de/icfiim  il/ius 
supcr  ipsum  erif  :  id  est,  sibi  ipsi  inaf,'is 
noccbil,  quia  peccat  f^ravissime.  ct  oblipi- 
tiir  salisfaccrc  dc  damno  ci  illato  siio  pi'r- 
jiirio,  El  si  i/issiinii/iircril .  iil  cst,  vcritali 
lcstiiniiiiiuni  iiiui  pcrliiliiicrii  inraiidu,  aiil 


alio  modo  convcnienli.  (piiiiii  ad  hoc  fuc- 
rit  requisitus,  delinijuil  dup/icilcr,  utpotc 
vcritatem  inordinale  celando,  et  pcr  hoc 

proximo  daiiiniim  infcrcndo,  Siciil  enim 
jiibcmiir  non  cssc  lcslcs  iniqui.  ila  csse 
pra^cipiinnr  lcstcs  veraccs.  Porro  qiiam 
iiiiipiiim  sil  cssc  tcslcm  falsiim,  in  Prnvcr- 
biis  sa'pc  iiiiliiciliir,  ul  csl  illiul  :  ,laciilniii,  Prov.xw. 
cl  f;lailiiis,  cl  saf:illa  aciila,  liiiiiin  ipii  lo-  '  ' 
qiiilnr  conlra  piDxiiiiiiiii  sniiiii  falsiiiii  lc- 
sliiniiniiiiii,  l)cni(]iic  liis  consonat  quod  in 
l'".vangelio   loquitur   Dominus  :  Ego  dico    iiaith.\. 

.•  ■  •  „     34,35,37. 

viibis.  non  jiirarc  omnino.  ncque  per  cop- 
liim.  ncijiic  pcr  lciram.  Sil  aiilcm  scrmo 
vcster  :  Est,  esl ;  Non,  non  :  quod  his 
abnndanlins  cst.  a  malo  csl.  Hoc  esl  quod 
iii  .lacobo  lcgitiir  :  Anlc  omnia  nolitc  jii-  yafo«.v,ii. 
rare.  El  si  in  vacuum,  id  cst  inanitcr,  ju-  14 
rarcrif,  non  jtistificaldtur,  sed  reprobabi- 
Inr.  Rep/ebi/ur  enim  relri/mtione  pessima, 
id  esl  valdc  pcenali,  domus  il/ius.  ulpote 
doimis  incntis,  seu  ipse  ct  domestici  imi- 
lalorcs   ipsius. 

Scd    liis    objici    iiolcst.   iiiiod   Scriiilnra 
jnbct  jurarc  pcr  Dciim  vcrum.diccns  :  Do-  fleii(.vi,i3. 
ininum  Deum  timebis,  et  pcr  nomen  ejus 
jurahis.  Scciindo.  qiiia   inralio  iii  Scii]ilii- 
ris  laudatnr.  juxla  iliud  :  Laudaluinlnr  om-  />s.i.\ii,ii. 
ncs  qiii  jurant  in  co.  Terlio,  quia  jnrare 
cst  acliis  virliilis,  (]u;c  diciliir  lalria,  qu» 
Dco  cxhibcl   cullnm,   fjgi)  (]iiiinli>   fil  s;p- 
piiis,  laiilo  cl  inclius.  Quarto,  quia  sii]icr 
.Nlallluciim  ;iil   llicri)iiymiis  :  Oiii  jiirat,  di- 
\\\i\\   aiil    IiDniiral  ciiiii,   [icr  qucm    iiirat. 
nniiilD.  qiiia  sancti  viri  sfppe  legiintur  jii- 
r.i^sc.   diccnlc  A[)oslolo,  Tcslis   cst    mihi    /lom, i,!i; 
ncns;  cl,  I-,;,'D  Dcum  lcstciii  invoco  iii  ;iiii-  ^      " 
m:iiii  iiicain,  ScimiihId  iinoqiic  libru  l'ar;ili-  iiCo'i.-i- 
[iDiiiciiiiii  lcjiiliir  :  lii  Diiiiii  cordc  siio  jiira-   iir.ir.iv, 
vcrniil  Diiniiiiii.  d  iii\  ciicriiiit  eiim.Ycriini  ' '" 
ad  oiiiiii;i  istii  cst  uiia  rcs[)Oiisio.  qinnl  sci- 
lirct  jiii;ire  dcbito  niodo  circumslanliona- 
lii,  csl  acliis  virtiilis,  siciit  cl  cclcbrarc  : 
iion    laincn    liccl    oiiiiii    loco   el    lciii|)oii' 
cclcbrarc,  aiil  sirjiius  iino  die,  iiisi  iii  casn 
ct    ordinatione   speciali  Kcclesiip.    Kl    ita 
iiitcHifrcndii'   siml  :iiiclorilalcs  j:im   iiitro- 
diiclic  ;ic   siiiiilcs  cis.  (Jii;ililcr   :iiilcin  si| 


134 


ENARRATIO    IN   C.\P.    XXIII    LIBRI   ECCLESIASTICI. 


ART.    XXIII 


jurandiim,  bievifcr  docct  Jercmias,  dieen-  A  luum,  id  cst,  verba  indomita,  irrefrenala. 


jer.K,i.  do  :  Jiiraliis,  Yivit  Dominus,  in  judicio  et 
verilate  et  justitia.  Ubi  tanguntur  tres  co- 
mites  juramenti,  qui  sunl  judicium,  id  cst 
discrctio,  vcritas,  et  justitia  :  et  quidqnid 
horum  defuerit,  erit  juramentum  iliici- 
tum. Utilitatem  vero  jurationis  tangit  Apo- 

J7e(»-.v.,ic.  stolus  ad  Hcbra?os :  Homines,  inquiens,  pcr 
majorem  sui  jurant,  ct  omnis  controver- 
siffi  eorum  finis  ad  confirmationem  cst 
juramentum. 

Seciuitur  delestatio  vitii  oris,  quod  l)ia- 


bonis  moribus  rcpngnantia,  loqui  nou  as- 
sucscas;  «<  e««m  in  illa  verbum  peccati, 
id  est,  verba  vitiosa,  dolosa,  detractoria  et 
blasphema  sequuntur  c,\  tali  u.su  loquen- 
di.  Ilinc  in  Proverbiis  induciliir  :  Oui  cu-  Pmww 
sloilil  os  suuni  el  linguam  suam,  custodit  '• 
ab  angustiis  animam  suam;  qui  autem  in- 
consideratus  csl  ad  loqucndum,  sentiet 
niala.  Denique  indisciplinosa  loquela  est, 
quae  scurrilibus  et  turpibus  utitur  verbis. 
In  ore  aulem   consecralo  Evangelio   Dci, 


15       sphcmia  nuncupalur.  Est  et  alia  logueta,  B  mendacium   sacrilegium  rcpulalur. 


Z)eu(. VII, 6; 
XIV,  2;  XXVI, 
)8. 


I/>e/r.n,0. 


Ephes.  IV 
31. 


puta  blasphemia,  ro«7r(5r;-/a  jurationi  :  quia 
in  juratione  prffsupponitur  Deus  csse  in- 
faliibilis  et  indeviabilis  veritas.in  blasphe- 
niia  aulem  indignum  quid  de  Deo  asse- 
rilur.  Loquela,  inquam,  uurrti,  id  est  in- 
terfectioni,  aJjudicata  :  quia  in  Levilici 
Numerorumque  libris,  et  in  Dcuteronomio 
jussum  est  blasphemos  occidi  seu  lapida- 
ri.  Non  invcniatur  in  /lercclitale  Jacob/id 
est,  blasphemia;  crimen  non  sit  in  populo 
Israel  nato  ex  Jacoi)  :  qui  populus  fuit  pe- 


Mcmoito  patris  tui,  in  primis  Dei  Pa- 
Iris.  patris  quoque  carnalis,  atque  pra?Iati, 
('/  matris  tua  carnalis,  ct  spirilualis,  ac 
totius  Ecclesise.  ul  unicuique  horum  ex- 
hibcas  quod  ei  lencris;  in  mcdio  cnim 
maf/natorum  consistis,  id  est,  inter  prae- 
claros  homines  conversaris,  qui  (ut  di- 
clum  cst)  sunt  genus  electum,  regaleque 
saeerdotium.  Yel  sensus  est,  ut  memor  sis 
beneficioruni  tibi  a  luis  parenlibus  con- 
cessorum,  quamvis  inter  sublimes  perso- 


18 


culiaris  piebs  alqiu'  hercditas  Dei.  Nunc  G  nas  resideas.  Imo   tunc  plus,  quia   tunc 


16 


autem  hercdilas  Dei  est  populus  chrislia- 
nus,  genus  clectum,sacerdotium  sanctum, 
gens  sancta,  populus  acquisitionis.  A  qiio 
absit  hoc  facinus,prout  monel  Apostolus  : 
Omnis  indignatio  et  ira  et  lilasphemia  lol- 
latur  a  vobis  cum  omni  malitia. 

Etenim  a  miscricordibus  /uvc  omnia 
aafcrcntur  :  id  est,  vere  miseiicordes,  qui 
propriis  animabus  miserentur,  in  primis 
vitabunt  haec  vitia.  Et  quia  sunt  aliis  mi- 
sericordcs,   Deus   facit  eis   misericordiam 


amplius  potes.  Et  ne  forte  obliviscatur  te 
Dcus  in  conspectu  illorum,  id  est,  nc  pu- 
blice  te  relinquat  tuus  Creator,  eo  quod  tu 
piincipia  tui  esse  generativa  relinquas; 
ct  assiduitate  tua,  id  est  prava  consuetu- 
dine,  i n fatu atus ,improperium  patiaris,  id 
est,  piiblice  confiindaris  de  lanla  tua  in- 
graliludine  circa  parenles,  quse  tibi  objici 
polesl  et  improperari ;  et  maluisscs  non 
nasci,  quam  ila  confundi,  ct  dicin  nativi- 
tatis  tua'  nmlcdicas  ex  impatientia  :  cui 


19 


istam,  quod  non  permittit  eos  cadere  in  D  sanctus  Job  et  sanctus  Jeremias  ex  ralio- 


Joi  III,  I  ; 
Jer.w.  14. 


tanta   facinora,   sed  gratiam  hffic  vilandi 

Mauh.\,i.  largilur. Beati  enim  miscricordes.quoniam 

misericordiam  consequentur.  Et  in  delictis 

non  voluptabunt,  id  est.  in  vitiis  non  dc- 

lectabuntur,  quia  in  iniquilalibus  gloriari, 

est  eorum  qui  sunt  habituali  in  viliis,  ct 

ex  proposito  ac  certa  malitia  peccant.juxla 

Pi.xxxv,2.  illud  Psalmi  :  Dixit  injustus,  ut  delinqiiat 

in  semetipso.  Porro  signum  habitus,   est 

delectatio  fiens  in  opere. 

17  Indisciplinatcc  loquelw  non  assuc.scat  os 


nabili  myslerio  et  motivo  maledixisse  no- 
scunlur.  Hinc  legitur  in  Provcrbiis   :  Oui   Prov.% 
affligit  patrem  et  fugit  matrem,  ignomi-  '"■ 
niosus  erit  et  infelix. 

Ilomo  a.ssuetus  in  verbis  impruperii ,  id  20 
est  consuetus  aliis  improperanter  oppro- 
brioseque  loqui,  omnibus  dicbus  vila-  suw 
non  erudietur  ad  bonos  niores,  scienti- 
arnque  salubrem  :  non  quia  erudiii  non 
queat,  sed  quia  difficultcr  el  raro. 

Duo  rjenera  hominum  impiorum  nbun-       21 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXIII    1.IIUU    KCCLESIASTICI. 


AHT.    XXIII 


i:3o 


/'ror.xxvii 

iO. 


2.3 


ffdiif  hi  pccentis :  (\\\\i\  cx  coriiiri  ini(]iiilal('  A 
alia  iiiiilta  sequiintiir.  1'iiniiini  <'st  gcniis 
avarorum,  de  quibus  subjiingilur.  Primo 
lamcn  dc  lertio  gcnere  subdilnr  :  d  lcr- 
liinn  tuhlucit  irain  ct  /tcrdilioiion  :  quod 
csi  frcniis  adultcrorum.  quoruni  crimcn  ob 
siiain  cnormitatcni  spccialilcr  pidmcrctiir 
iram  ultionis  divina',  pcrdilionenupic  in- 
fernalem.  Scqiiiliir  dc  genere  cupidorum. 
Aniiiia  calida  i/iinxi  ii/nis  ardens,  id  esl 
ipslu  avarilia?  inflammala,  non  exslini/uc- 
tiir,  donec  aliquid  glulial,  id  est,  terrenum 
bonnm  acqnirat.  aut  aliena  devoret  bona  :  15 
iicc  lamcn  lunc  ardor  ejus  cxslingiiiliir 
absolulc, scd  parlim, sciliect  qiioad  id  (jiiod 
acquiril.  Ad  alia  vcro  anliclat,  juxta  illiid  : 
Inlcrniis  cl  pcrdilio  non  rcplcntiir;  siniili- 
ler  ct  oculi  hominiiiii  insaliabiles.  Dcindc 
tangilur  genus  secundum,  quod  esl  vel 
siipcrborum,  vel  giilosorum.  El  homo  ne- 
i/iiam  in  ore  carnis  sua',  id  est,  alioiiim 
bona  avide  comedens,  et  sua  gulositatc 
corpori  suo  ac  animaj  et  proximis  nocens, 
non  desinet  3i  %\\\  appclitiis  rcplelionc.  r/o- 
//(■(•  inccndai  iffnciii  libidinis  in  se  ipso  :  '< 
(]iiia  ex  guia  generatur  hixus  materia. 
Ucniqiie.  Uomo  ncqiiam  in  orc  cainis 
siiir,  cst  siipcrbiis,  qiii  pivTsumpliiosa  cl 
iiijnriosa  loqui  non  cessat,  donec  alios  ad 
iraiii,  passioniimqiic  aliariim  inccndiimi 
provocct,  juxta  illiid  Sapicntis  :  l'bi  iiic- 
rit  superbia,  ibi  eril  el  contiimclia. 

Dcinceps  tcrtitim  gciius,  vidclicct  liihri- 
coruin  cl  adullcniriim.  prosciiuiliir.  //d- 
niini  fornicario  oinnis  panis  dulcis,  id 
csl,  omnis  refcctio  seii  voluptas,  qiiam 
lialicl  ciim  fcmina  aliena,  ciim  qiia  polius  D 
ciiiiil  vilcm  sumcrc  cihiim,  quam  cuni  siia 
prctiosum;  noii  falinahilur  Iransi/rcdiens 
Dci  prjpccptum,  Non  ma'chabcris,  cl  non 
adiiltciabis,  usiiuc  ail  /iucni :  quia  hoc  vi- 
liiim  lcnacissimc  hicrel,  cl  sicpe  in  seni- 
wneij.w.  biis  jiivcnescil,  sicut  el  Salomoii  in  sene- 
cliilc  siia  pcr  miilicrcs  csl  dciiiavaliis. Vcl, 
iil  ali(|iii  liahciil,  Diiiicc  iniiiialiir  a  lcclii 
siio.  id  esl,in  viliis  carnalibiis.  ijiia-  iiiagis 
cxcrccnlni'  in  lcclo,  infclicilcr  coiisiimcliii'. 
23  Oiniiis  liDinii  i/iii   Iransijriililur  lcclinii 


Ihid.  XI. : 


24 


Exod.  XX 
14:  MaUh 
lix,  18. 


suum,\A  esl,  fidem  conjugii,  pcrsonainque 
conloralis  relinquit,  conlemnens  in  ani- 
mam  suam,  id  est,  animae  suae  salulcm 
parvi  pcndens  ac  dcscrens.  ct  propriam 
aiiiinam  conlcmptibilcm  rcddcns  ac  bc- 
slialem,  da^monisque  adulleram,  ac  carnis 
ancillam,  ct  diccns,  vel  verbo,  vel  cogila- 
lii.  vcl  opere  :  quia  ila  se  habct,  quasi 
putet  Deum  neseire  opera  sua,  qua;  agil 
in  lenebris  :  Quis  mc  videl?  Tencbrw  cir-  26 
cumdant  me,  cl  paricles  cooperiunt  me,  ct 
nemo  circumspicit  me  :  quem  vereor  ?  id 
est,  nullum  habeo  formidare.  Dclictorum 
iiicorum  iion  memorabilur  Allissimus  :\e\ 
qiiia  ignoral  ca,  aiil  lapsu  lemporis  facili- 
tcr  indulgcbil. 

El  non  inlellif/il,  id  csl,  non  adverlil  27 
ncc  pensal,  i/uouiam  omnia  videt  uculus 
iliius,  id  cst  intellectus  seu  sapientia  Dei ; 
quoniam  expellit  a  se  timorem  Dei  hujus- 
inndi  /lominis  limor  :  id  csl,  lalis  adiiltcr 
aul  fornicator,  per  suum  carnalcm  timo- 
rcm,  quo  metuit  voluplalibus  vcnereorum 
piivari.  cxpcllit  a  sc  limor<'in  Dci.  qiicm- 
admodum  mulus  forliorcs  rcpcllunl  ino- 
iiis  (lebiliores, et  amor  carnalis  spiritualem 
dilcclionem;  ct  oculi  /lominum  limenlcs 
illuiii.  id  esl.  mcnles  eoruni  qiii  limenl 
lali  iKiiiiiiii  (iisiiliccrc.  iirdplcr  i]ii(i(l  ci 
lilandiiinlui'  iii  viliis,  cxpcihinl  a  sc  liiiio- 
1'ciii  Dci  pcr  inordinaliim  limorcm  liii- 
manum,  malcntes  offendcrc  Deiim,  qiiani 
liominem  :  quales,  proh  dolor!  mullisunl. 
El  iiOii  cof/novit  quoniam  oculi  Domiiii  28 
multo  j)liis  tucidiores  sunf  stiper  solem, 
imo  in  infiniliim  clariores  omni  cnte  crea- 
lo,  ciinclisqiic  simul  acceplis,  circumspi- 
cienles  omncs  vias  hontinuni,et  profuudum 
abyssi ,  el  hominum  corda  intiicntes  in 
abscondilns  partcs.  Domino  enim  Deo,  an-  29 
lcqtiam  crcarentur,  omnia  sunt  cofinifa  : 
sic  cl  posl  pcrfectum,  id  esl  posl  rcrum 
produclionem,  respicit  omiiin,  id  osl,  cun- 
cla  Cdgnoscil.  siciil  cl  anlc.  Ipse  elcnim 
Dciis  cxcclsiis  cl  gloriiisiis,  |)cr  propiiam 
cssciiliaiii  iii  ipso  iclcriiilalis  mumcnlo 
pcrh'1'llssimc  iiivai'iabililci'i|iic  iinixcrsa 
iiiliicliii'  ac  pcrspicil   pcr  iilcalcs  cl  cxcm- 


136 


ENARRATIO   IN   CAP.    XXIII    LIBRI   ECCLESIASTICI.    —   ART.    XXIII 


Job  XWIY 

30 


Proc.vi,3 

31 


32 


plares  omnium  raliones,  secundum  quod 
suam  essentiam  intelligit  multipliciter  imi- 
tabilem  a  creatis.et  prout  in  sua  potestate 
immensa  omnia  causaliter  continentur  et 
dependent   ac  conservantur  ab   ipso.  De 
Dan.n, ii.  quo  in  Danicle  asseritur  :  Ipse  revelat  pro- 
funda,  et   novit  in  tenebris  consliluta;  in 
Job  quoque,  Oculi  ejus  super  vias  homi- 
num,  et  omnes  gressus  eorum  considerat. 
Hic,  puta  adulter,   in  plafcis  civilatis 
vindicahiliif,  id  est,  publice  punielnr.  d 
joann.^M.  lapidibus  obruetur,  secundum  legem ;  ci 
'■  quasi  iJiiUiis  cquinus,  qui  lascivus  est,  fu- 

gabitur;  el  ubi  non  speravit ,  id  est,  ubi 
non  putavit  aut  suspicabatur,  apprchen- 
detur  a  marilo,  cujus  conjugem  conslu- 
pravil,  aut  aliis,  sicut  in  Proverbiis  legi- 
tur  :  Zelus  viri  non  parcet  in  die  vindicta'. 
El  crit  dedecus  otnmbus,id  est,  ab  omnibus 
contemnelur,  eo  qiiod  non  intelleoserit  ti- 
morem  JDomini, id  est,  propter  adulteriuin 
suum  et  scelera,  quae  incidit,  quia  timo- 
rem  Dei  non  habuit. 

Sic  et  mulier  omnis  relinquens  virum 
suum, id  est,  marito  suo  fidem  conjugalem 
non  servans,  et  statucns  heredilatem  cx 
alieno  matrimonio,  id  est,  filium  gignens 
ex  alio  viro  conjugato,  ac  per  hoc  privans 
eum  hereditate  veri  ac  proprii  patris,  et 
faciens  eum  heredem  patris  putalivi,  vide- 
licet  sui  marili  :  quod  dupliciler  enormi- 
terque  injustum  esl.  Ouid  autem  in  tali 
casu  essel  agendum  secundum  conscien- 
tiam,  et  consulendum  adulterse  poenitenti 
in  foro  confessionis,  ex  Decreto  habetur, 
et  in  Summis  doctorum  docetur.  Hcec  ergo 
adultera,  sicut  adulter,  multipliciter  rea 
est.  Primo  enim  in  leije  AUissimi  incrc- 
dibilis  fuit,  id  esf  divino  praecepto  adulle- 
rium  prohibenti  incredula  ac  rebellis,  ila 
quod  fidem  formalam  de  veritate  legis 
non  habuit,  quamvis  informem  forsan  ha- 
buerit  \et  secundo  virum  suumdereliquit, 
cui  fidelitatem  promisit  :  quod  est  fractio 
voti;  terlio  in  aduUerio  fornicata  cst,  id 
est  corpore  suo  ahusa,  cujus  potestalem 
non  habuit,  scd  vir  suus  :  et  sic  furtum 
commisil,  sublrahens  corpus  suum    pro- 


A  prio  viro,  alienoque  usui  mancipans  illud, 
viro  proprio  ignoranle  :  et  si  fieret  id,  eo 
sciente  atque  nolente,  esset  rapina;  et  e.x 
alio  viro  filios  statuit  sibi,  sieque  filii  sui 
legilimi,  parte  hereditatis  quje  ad  illos  de- 
volvitur,  spoliantur. 

Hicc  in  ccclesiam  adducetur,  id  est  in       34 
congregationem  populi    coram  judicibus, 
vcl  in  templum  ad  sacerdotem,  si  maritus  .vum.v.n, 
ejus  spiritu  zelotypia?  concitatus.  voluerit  ''■ 
eam   probare  an  sit  adulterala,  proul  in 
libro  Numerorum  hahelur;  ct  in  filios  cjus 

B  rcspicictur,  tanquam  in  suspeclos  et  de- 
honestatos ;  vel,  Respicietur,  id  est,  consi- 


derabitur  an    sint  legitimi.   Xon   tradent 


35 


33 


filii  ejus  radices,  id  esl,  eradicabuntur  de 
domo  mariti  adultera»,  nec  manebunl  ibi 
plantali  seu  firmiler  commorantes  et  pro- 
lificantes.  Ideo  subditur  :  et  rami,  id  est 
filii  ejiis  non  datmnt  fructum,  id  est,  sobo- 
lem  in  domo  illa  non  gignent,  nec  actus 
virtutum  ibi  producent,  sed  expellentur. 
Quemadmodum  in  Judicum  libro  fralres 
Jephthe  leguntur  ei  dixisse  :  Heres  in  do-  Jadic.w,!. 

C  mo  patris  nostri  esse  non  poteris,  quia  de 
adultera  matre  natus  es.  In  Genesi  quo- 
que  Sara  ad  Abraham  :  Ejicc,  inquit,  ancil-    Gen.  xsi, 
lam  hanc  et  filium  ejus.  '"■ 

DereUnquent  in  malcdictum  memoriam        36 
ejus,  id  est,  filii  adulteri  relinquent  me- 
moriam  sua?  ignominiosae  matris  ac  adul- 
lerii  ejns,  in  malediclionem  seu  vitupera- 
tionem  ipsius  :  secundum  quod  in  Jcrcmia 
Dominus  loquitur  de  quibusdam  :  Dabo    /er.  xnx. 
eos  in  maledictionem  ct  in  sibilum  et  op-  '*'*^" 
probrium,  eo  quod  non  audierunt  nomen 

D  meum.  De  adulteranle  quoque  in  Prover- 
biis  asseritur  :  Turpiludinem  et  ignomi-    prov.  w, 
niam  congregat  sibi,  el  opprobrium  illius  ''■ 
non  delebitur.  Hinc  sequilur  :  ct  dedecus 
iUius  iion  del.cbitur  :  quia  diffamatur  et 
contemptibilis  scmper  habelur,  prsesertim 
in  divino  judicio  ct  inferno.  Unde  in  Pro- 
verbiis  ferlur:Ne  abstrahatur  in  viis  illius  /bid.y»,is, 
iiKMis  tua ;  viae  enim  inferi  domus  ejus,  -'■ 
penctrantes  in  interiora  morlis. 

Aqnoscent.  id  esl.  ex  inipiorum  punitio-       ^~ 

■II      1    t^        -1  pi  1       Ibid.  XIX, 

ne  advcrtent,  juxta  ilhid,  Peslilente  ilagel-  s. 


ENAURATIO    IN    CAP.    XXIV    LIIiRI  ECCLESIASTICI.    —   ART.    XXIV  137 

lato  sliiltiis  sapiontior  erit,  fjtii  derelicti  A  scit  qiiotidip.  ol  pcrfcctis.  carilale  fcrven- 

suiit,\i\  CAi  <.\\\H'v^\\Ws.  ijiMiiium  niliil  mc-  tibus,  ac  hiiljiliiatis  in   l)onis,  tlulcissiina 

lim  quam  timor  Dei  niialis  et  sanctus,  exstat. 

seciinfiiim  quod  timor  iste  accipiliir  ciim  Gloriamaffna  rsf  serjui  Dojnininn.ld  eal       38 

caiitatis  incliisionc.  a  qiia  orilur,  cl  (]ua'.  Deo  adliffiiere  ac  subjici.  et  ei  in  virtiiosis 

absolutc  loquendo.  melior  est   timore,  et  actibus  conformari,  juxta  iJlud  Apostoli  : 

ni/iil  (lulcius  fjuiun  resjjiverc.  id  est  exer-  Ksliile  imitalores  Dci.  etc.  Kslqiie  maxime  Kphes.wi. 

ceri,  in  manclatis  Domini.  Hoc  autcm  nil  meriloriuni  et  pra'clariim,  honorificiim  et 

aliiid  esl,  qiiam  virlulum  actibus  occiipari  juciiiidum.  Longilticlo  enim  dierum/xA  est 

ac  immorari  :  qiiod  sumiiie  (lelectabile  esl  dies  ;rlernitatis,  assumctnr  al>  eo,  id  est,  a 

oinni  homini  bene  disposilo.  (]iiiiiii  dele-  Deo  conferetur  sequentibus  ipsiim   :  qui 

clatio  sil  diffiisio  animi  iii  apprelieiisione  ail  in  Psalmo, Longiltidine  dieriini  implebo  ps. xc, ig. 

concejiliique   boni.   Ideo   dixil   Salvator  :  H  illiiin.  el  ostendam  illi  salutare  meuin.  Tn- 

^iaiih.x,.  Tollite  jugiim  meum  super  vos,  el  invenie-  de  et  iii  F^vangelio  loquiliir  Dominiis  :  Qui  jomm.^m. 

tis  requicm  animabus  veslris:  jiigum  enim  seqiiiliir  me,  non  ambulat  in  tenebris.  sed  '■• 

meiiin  siiave  est.  Kt  pra^sertim  in  aclibus  habebil  liimen  vit;p.  Et   in  Deuleronomio 

carilalis  ac  doni  sapientia>  consistunt  de-  .Moyses  exhorlatiir  :  Elige  vitain  iit  vivas.  /)<•„(. xsx, 

lectationes  spiritnales  pr.Tcipii;e.  .Nec  ob-  et    diligas    Domimim   Deum    liiiiiii,  alqiK'"'-"- 

slat  qiiod  arcla  esl  via  salulis,   qiioniani  obedias  voei  ejiis.  el  illi   adluereas  :  ipsi' 

qiia5  incipientibus  el  reliqiiiis  vitioriim  af-  enim   est   \ila    tiia.  et    longitudo   din  iiin 

fectis  est  laboriosa,   profieieiililnis   inili-  liioniiii. 


ARTICULUS  XXIV 


EIXCmATIO    CAPITLLI    VICESI.MI    nUARTI    :    SAPIE.NTIA    l.Al  DAUrr    A.M.M.X.M    SIAM. 


iO,  ,10, 


P 


J(ISTQU.\.M  de  sapientia  creata  infiisa,  (>  feslavit  siiain  sanclilaleiii,  et  testimoniiim 

introdiicla  siinl  iniilla.  iiiiiic  de  increa-  perhibuit  de  se  ipso,  dicens  :  Oueiii  Pater   jonnn.x. 

ta  ac  genila  Sapienlia  agiliir :  (ju^e  in  divi-  sanclificavil  et  misit  in  miiiidiiiii,  vos  dici-  "'■'*■ 

nis  personaliler  diciliir,  qiiia  est  persoiia  tis,  (Jiiia  blasphemas,  (]iiia  dixi,  Filiiis  Dei 

distincta  a  Patre,  cstqiie  ffiterniim  et  uni-  siim  ?  Si  noii  facio  oper;i  Patris  inei,  nolile 

ciim  Verbuin    ejus   :   de  qiio  Joannes  ait  credere  milii;  si  aulein  facio,  el  si  milii 

/on.i.i.i,  I.  evangelista,  In  piincipio  eral  Verbiim  ;  el  non  creditis.  operibiis  credite.  Insiiper  po- 

A"cc(i.i,5.  dicliim  esl  siiiini,  l'"ons  sapientia»,  \eiliiiiii  tcsl  e.vponi  lioc  modo  ;  Saiiienlia  laiidaliil 

Dci    iii   e.xcelsis.  animaiii   suaiii,  id  est   meiitem  siiam   seii 

Piiiin)   il;i(|ue    laiigiliir   liic   <]>■   aclibiis  siiiiitiim.  hoc  esl  se  ipsain.  seciindiim  quod 

1        Sa[)iciiti;e  hiijiis.  Snpicntia  lnnilaliil  nni-  Deiis  dicitiir  liabere  aiiimaiii.  jiixta  illiid  : 

iniiin  siiiim.  Iii  lioe,  inyslerium  Incarnati-  Deiis  soliis  est,  el  eogitationeiii  ejiis  nemo    j„*  x„„. 

onis  insiniialur  :  qiiia  Vcrbiiin  ipterniiin  I)  averlern  potesl ;  et  aniina  ejiis  qiioileiim- "• 

(!hris|iis  Diimiiiiis  assiinqi^il   ii.iliiram   liii-  (iiic  voluit,  lioc  fccil.  (Jiii  cl  alibi  [nolesla- 

maiiaiii.cl  in  ca  inler  liomines  ciiin  i'iN,iiido  liir   :   Si  slcleiil   Mo\scs  cl  Siiiiiiicl  coiam  jfr.\y.\. 

jirolcNlaliis  est  sc  esse  iinigeiiiliiin  1'iliiiiii  iiic.  iioii  csl  aiiima  iiiea  ad  popiiliim  isliiin. 

Ilci  ;   cl    [)i'r   vciba    al(]iic   miraciila,    iiiio  Dc  i]iio  cl  .\mos  ail  :  Jiiiiuit   Dominiis   iii  .imiuvi.B. 

[icr  convcrsalioncm   saiictissimam,  miiiii-  aniiiia  smi.  Sie   ilaijiie  Siiiiieiilia  isla  laii- 


138 


ENARRATIO    l.N    CAP.    XXIV   LIBRI    ECCLESIASTICI. 


ART.    XXIV 


Jonnn.  v, 

23. 

Ibid.  \i\\l. 


Prov. 
31. 


Jer.  \\M[ 
3'J,  41. 


Luc.x,  i\ 


davit  SL'  in  Scripturis,  et  per  ora  Samlo- 
riiin  :  ot  in  oinni  creatura  atque  effectu 
suo  oslondit  se  esse  laudabilem. 

E/  i)>  Domino  lionoraOitur,  id  est,  si- 
niiil  cnm  Deo  Patre  cultu  latrisp  extolle- 
lur,  sccundiim  quod  ait  :  Qui  non  honori- 
fical  Filiiiin.  non  honorificat  Patrem,  qui 
misil  illiim  ;  el  rursus,  Creditis  in  Deum, 
et  in  me  credite.  Et  in  medio  populi  sui 
(/lorlahiiHr,  id  est  inter  fideles,  cum  qui- 
biis  et  in  quorum  cordibus  glorialur  al- 
que  hilariter  commoralur,  juxta  quod  fassa 
esl  :  Delicia'  mese,  esse  cum  filiis  homi- 
num.  Gloriata  est  quoque,  populum  indu- 
cendo  ad  Dei  Palris  honorem.  Unde  per 
Jeremiani  locula  est  :  Dabo  eis  cor  uniim 
et  animam  unam,  et  Isetabor  super  eis, 
quiiin  benefecero  eis.  Hinc  in  Luca  scri- 
plum  est  :  In  illa  hora  exsullavil  Jcsus 
Spirilu  Sancto,  et  ait  :  Confiteor  tibi,  Pa- 
lcr,  elc. 

El  in  ecclcsiis  Altissimi  aperiel  os  suum. 
Docuit  cnim  in  synagngis  Jiid£Porum,  con- 
ventibusque  fideiium,  sicut  asseruit  :  Ego 
semper  docui  in  synagogis  ubi  Judcei  oin- 
nes  conveniunt.  Aperuit  ([uoque  os  suiim 
mcntale  in  Ecclesiis  triumphante  el  mili- 
lante,ilIuminando  mentes  angelicas  et  hu- 
manas.  Unde  dixil  Propheta  :  .\udiam  quid 
loquatiir  in  me  Ddiiiinus  Deus.  In  Job  quo- 
,/06x1,5,1..  que  legitur  :  Ulinam  Deus  loquerelur  le- 
cum,  et  aperiret  labia  sua  tibi.  ut  osten- 
derel  libi  secreta  sapienlise  sua?.  Hinc  iii 
Sapienliffi  libro  dictum  est,  quod  in  ani- 
nias  sanclas  se  transferl,  Prophelas  el 
amicos  Dei  constiliiit.  El  in  conspeclu  vir- 
tulis  illius  f/loriabitur,  id  est  in  prgesen- 
lia  majestatis  ac  omnipotentiae  Dei  Patris. 
quemadmo<luiii  faletur  :  Delectabar  per 
singulos  dies,  ludens  coram  eo,  ludens  (id 
esl  delectabilitcr  el  jucunde  agens)  in  or- 
be  terrarum.  Yel,  In  conspectu  virtulis 
Allissimi,  id  est  in  evidenli  exhibilione 
et  operatione  miraculorum,  qua;  fecil  vir- 
tule  divina  ad  oslendendam  omnipoten- 
liam  Palris,  gloriabitiir  :  quia  in  illis  glo- 
riabatur  Filius  Dei  in  Patre. 

El  in  mcdio  populi  sui  exaltabilur,  id 


A  esl.  gloriosa  csse  monslrabitur,  et  ab  eis 
sublimiler  exeoletur,  sicut  et  in  Evangelio 
ipsa  ail  :  Juslificala  est  Sapienlia  a  filiis   .yauh.xi, 
suis.  Hinc  dixil  :  Yenit  hora  ut  clarificetur  'jg^„„  ,„ 
Filius  hominis.  El  rursus  exoravit  :  Clari-  -s. 
fica  me  tii,  Paler,  apud  temelipsum,  cla- 5. 
ritate  qiiam  habui  antequam  mundus  es- 


sct. 


Exallalus  est  itaque  Unigenltus  Dei 


Jonnn. wiii 
20. 


Ps 


Snp.  M1.2T 


Prov.  VI 
30,  31. 


secundiim  naturam  divlnam  per  hoc.qiiod 
majcstas  cjus  innotuit,et  reverenter  hono- 
rala  est.  Porro  secundum  naluram  hiima- 
nam,  esl  miillipliciter  e.\altalus,pra^serlim 

B  in  siia  resurreclione  el  ascensione.  Unde 
ab  Isaia  prEedietum  est  :  Eece   inlelligel  /.!.!,..,  13. 
servus  meus,  el  exallabitur  et  elevabiliir, 
et  sublimis  erit  valde.  Alque  in  Micha?a  : 
Et  niinc  magnificabiliir  in  medio  univer-  .)/ic/i.v.4. 
sa?  terrae.  Paler  qiioque  exaltavit  eum  in 
baplismo  el  Iransfiguralione  :  Hic  est,  in-    yniifi.ui, 
qiiiens,  Filius  meus  dilectus,  in  quo  mihi  '■^'^^"■^- 
bcne  complacui.  El  in  pleniludine  sancla 
admirabitur,  id  est,  in  admiratione  digna 
habebitur   a    fidelibus    ex    consideratione 
plenitudinis  sua;  divinae  ac  infinitfe  perfe- 

G  clionis,  qua  aequalis  esl  Patri ;  in  plenilii- 
dine  quoqiie  gralise  et   divinorum  chari- 
smatiim  sua>  aninife  collatonim.  Undc  ait 
.\[ioslolus  :  lu  ipso  habital  omnis  plenilu-   co/o.m.  1., 
do  divinitalis    corporaliter.  De  quo  scri-  '• 
plum  est  in  Joanne  :  Non  ad   mensuram    jomm.m. 
dat  Deus  Spiritum  Sanctum  (honiini  Chri-  '-^^- 
sto) ;  et  denuo,  Dc  pleniliidine  ejus  nos /(„rf. ,,  le. 
omnes  accepimus  ;  ilemque,  Yidiinus  glu-   /*,</.  u. 
riam  ejus,gIoriam  quasi  Unigeniti  a  Patre, 
plenum  gratise  et  veritatis. 

Et   in    mulliludine   eleclorum    habebil 

D  laudem  :  juxta  illud  :  Audivi  vocem  angc- 
lorum  multorum  in  circuitu  throni,et  eral  ""• 
numenis  eoriim  millia  millium,  dicentium 
vocc  magna :  Dignus  est  Agnus  qui  occisiis 
esl,  accipere  virlutem,  et  divinilalcm,  et 
sapientiam,  el  fortiludinem,  et  honorem, 
el  gloriam,  el  benediclionem.  Et  omnem 
ciealuram,  quse  in  coelo  est,  el  super  ler- 
ram.  et  subtus  terram,  et  mare,  el  quse  in 
co  siinl  :  omnes  audivi  dicentes  :  Sedenli 
in  Ihrono  el  .Xgno,  liencdictio,  el  honor, et 
gloria,  el  polcslas  in  saecula  sajculorum. 


4 

Xpoc. 


ENARBATIO    IN   CAP.    XXIV    LIBRI    ECCLESIASTICI.   —   ART.    XXIV 


139 


Ps.  .w 


Luc.  XIX 

37,  38. 


Joann,x\t, 
P».cix,3. 

.l/.V-/,.  V.  i. 

IS.  Llll,   8. 


Prov.  VIII, 
ii  et  set/. 
nitl.ii.iS. 


Ca/o».i,l5. 

A'fl/I.  VII,  j.'i. 
(i 

tien.  I,  3. 


El  iiitcr  /ji'>i<'dir/().s  bciicdirc/ur.uX  est,om- 
niiini  benecliclissiina  e.sse  scielur  ac  asse- 
rctur,  et  a  benediclis  bona  et  oplima  esse 
laiidabilur.  De  quo  ferlur  in  Psalnio  :  Be- 
nedicliis  qui  venil  in  noniine  Ddniini.  I)r- 
niqiie  in  die  1'aimarum  intcr  jjenedictos 
Aposlolds  veniens,  benedicebalur  ah  oi)- 
vianliiius  el  coinitanlibiis  liiriiis,  secundiiin 
iilud  :  Quum  appropinquarel  ad  di-scen- 
sum  monlis()liveli,co^perunl  omnes  lurba> 
flesLendentium  jiaudenles  laudare  Deiiin 
super  omnibus  quas  videranl  virtiilibiis. 
dieenles  :  Benedictus  qui  venit  rex  in  no- 
mine  Domini :  pax  in  cado,  et  gloria  in 
excelsis.  Direns  ha^-c  ipsa  Sapienlia  de  se 
ipsa  : 

Ef/o  ex  ore  AUissimi  prodivi.  id  est,  ex 
inlellecln  el  generaliva  potenlia  Dei  l'alris 
piocessi  processione  inteliecluali,  iinma- 
nenle,  invariabili,  et  a-terna  ;  lyrimof/enila 
tiiilr  omnrm  crcnluram,  id  esl  ielernaliter 
genita  anle  omnem  creaturam,  qiue  siinul 
incepit  cum  tempore.Unde  loquilur  eadeni 
Sapientia  :  Kxivi  a  Patre,  et  veni  in  miin- 
dum  ;  et  Pater  ad  Filium.  I''x  iitero  anle 
luciferum  f^eniii  le.  De  (|U(i  .MicliaMs  ail  : 
l-'^ressiis  ejiis  ab  iiiilio,  a  (licbus  a-teriiila- 
lis.  De  (|ua  incomprrlieiisibili  generalione 
uno  modo  exponilur  illud  Isaia;  :  Genera- 
tionem  ejiis  quis  enarrabil  ?  De  hac  re  di- 
ctum  esl  plenius  in  exposilione  Prover- 
biorum,  uhi  Sapienlia  ha?c  teslalui'  :  .\h 
.Tlerno  ordinala  siim  ;  anle  colles  ego  par- 
turiehai'.  Hiiu'  de  (^hristo  ait  .\posloliis  : 
Qui  est  imago  Dei  iuvisibilis.primojjeniliis 
omnis  creatura>.  rnde  el  Sapiens  dicil  : 
Kmanalio  esl  claritatis  omnipotentis  Dei 
sineera. 

Eijo  fcci  iii  cir/i.s  iil  orirc/ur  /iimc»  iii- 
dc/icicri.s.  Potesl  pcr  lumcn  indeficiens,sol 
seii  liix  ejiis  inlelli^M  :  de  (pio  seeundiiiii 
iinaiii  cxposilionem  acci|)iliir  iliiid  (ienc- 
sis  :  Dixit  Deiis,  l"ial  liix  ;  et  faela  esl  lii\. 
Biirsiis,  pcr  liimen  iiidcfieiens,  polcst  in- 
lclli^;!  naliira  aiif,'elica,  cl  idarilas  cjiis  iia- 
liiraiis,  seii  siipernaliiralis.  .Nam  et  siipia 
dicliiin  csl  :  i'riiir  omniiim  crcala  csl  sa- 
|)iciilia.  (lieliim  aiilem  ciiipMi-iim.ab  exor- 


A  dio  sanclis  angelis  fuit  rcpletiim.  E/  sicu/ 
nc/>ii/a  lc.ri  omnem  lcrram.  id  esl,  corpo- 
ralem  ciealuram,  seu  regionem  elemenla- 
rem.  elemenliiin(|iic  lerne,  in  piiiicipio 
muiidi  caii'.'iiic  (]iiadam  operiii  :  juxla  il- 
lud,  Tenebrae  eranl  super  faciem  abys- 
si.  (Jiiidain  vero  pcr  nehiilam  intellijriint 
aquain.  (lua"  vaporabililer  operiiil  lcrraiii, 
ul  diciint.  quousque  Dominus  jussit  :  (^on- 
gregenliir  aqua»  qua^  sub  coio  sunl,  in  lo- 
cuin  iinuin,  el  appareal  arida.  Vel  sensus 
esl.  qiiod  Sa[)ientia  increala  ac  genila,  in- 

B  slar  iiebul»  iiniversam  operit  terram  siia 
immensilate,  jiixta  iliiid  in  Job  :  l.ongior 
lerra  niensura  ejus.  et  lalior  mari.  Per  Je- 
remiain  quoijue  ail  :  Numiiiiid  non  conliim 
et  tcrram  ego  impleo  ? 

Ei/o  in  al/i.s.simis  /la/ji/ari,  id  est  in 
corde  et  sinii  Palris  :  juxla  illud.  Unige- 
nitus  ^''ilius.  (|ui  csl  in  sinu  Patris,  ipse 
enarravil.  Itciii  in  an.t-elicis  mcntibiis,  illis 
pi'a'sei'liiii  qiii  Tlironi  diciiiiliir  :  naiii  el 
aiiiina  justi  sedes  csl  sapientia>.  in  copio 
qiiO(|iic   cinpyreo   :   qiiia   a    summo  ca'lo 

(;  cgressio  ejiis.  I'",l  rursus  in  co-lis.de  qiiibus 
quotidie  dicimus  :  Pater  noster,  qiii  es  in 
cielis.  fiinc  legilur  in  Deiileronomio  :  lia- 
bilaeuliim  cjiis  siirsuiii.  cl  siihtcr  biacliia 
sempilerna.  i'"t  iit  ail  Aposloliis,  Soiiis 
Deiis  habel  iuiiiioilalitalem,  et  liiccm  Iia- 
hital  iiiaceessihilciii.  I^^l  siciil  hahilat  in 
sua  liice  immeiisa.ila  iii  siia  polciilia.  |iie- 
tale,  cleinentia. 

El  l/i)-onii.s  meus  in  co/iinnia  //«/«'v.  Deiis 
incirciiniscriptibilis  et  immensiis,  in  se 
ipso  intemporalis  csl   el    illoealis;  sed  in 

i)  iiis  specialiter  liabilarc  cl  esse  asscritiir, 
in  (|iiihiis  evidcnliiis  el  cminenliiis  appa- 
rel  el  operaliir.  i-'.l  qiiia  in  ediiclione  fi- 
lioriim  Israel,  Siepissimc  deserihi)iir  iip- 
piiiiiissc  el  lociiliis  fiiissc  Moysi  in  niiiic, 
taiiicn  pcr  suhjeelam  (•reiiliiram.  videlieel 
angeliiiii.  iil  piilel  in  l'^\0(io  et  aiiis  Moysis 
liliiis;  icclc  diciliir  llironiis  cjus  in  eoliiin- 
iiii  iiiihis.  Dciii(|iic  cl  iii  Diiiiiclc  scripliim 
csl  :  l']cce  in  niibiiiiis  cieii  fiiiiis  Iiominis 
M'iiicbiil.  Iliiristiis  (|iio(|iic  iisccndil  iii  nii- 
bc  in  ea-luiii;  el  riirsiis  (iesccndel  in  niihe 


Gen.  I,  i. 


Ibid.  0. 


Job  XI.  9. 

Jer.  xxtii, 
ii. 

7 


Cf.  Prov. 
XIV.  33. 
Ps.  XVIII. 7. 

-Urt///i.\i, 
9. 
/)eut.\%\m, 

I  Tim.  VI, 
10. 


10:  XIX.  9; 
xx.it:  imtv. 
Ul;  XXXIV, 5; 
/.et\  XVI.  i. 
.VH»i.xi,i5; 
Wfu/.  XXII, 
15.  1(1. 
/Mn.vii.lB. 

;*<•/.  i.ft. 

Ibtd.  1 1 . 


140 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXIV   LIBRI   ECCLESIASTICI.    —   ART.    XXIV 


ad  juflicandiim,  u(  in  Aclis  patel.  Amplius,  A  popuio,  et  in  omul  gente  primatuin  haljid . 


10 


Deut.www. 
Job  x^vi,  S. 

1!,  it. 


PS.  CI11,  i. 

8 


Joann. 

30. 


in  nube  est  thronus,  seu  sedes  ipsius :  quia 
per  sapientiam  suam.  nubium  treneralio- 
nem,  motum,  resolulionem,  el  irrigatio- 
nem  disponit.  juxta  illud  :  Magnificentia 
ejus  discnrrunt  nubes;el  iterum,Oui  ligat 
aquas  in  niibibus,  ut  non  erumpanl  pari- 
ler  deor>-um;  rursus  quoque,  Nubes  spar- 
gunt  lumen  suum,  qua"  iustrant  cuncta 
per  circuitum,  quocumque  eas  voluntas 
gubernantis  duxerit,  ad  omne  quod  pr»- 
ceperit  illis.  llinc  eliain  lerlur  in  Psalmo  : 
Qui  ponis  nubem  ascensum  tuum. 

Gyrum  coeli  circuivi  sola,  id  est,  om- 
nium  coelestium  corporum  ambitum  cir- 
cumplexa  sum,  et  mea  immensilate  con- 
tinui  et  conclusi,  ac  inlra  me  comprehen- 
di,  et  mea  gubernatione  direxi.  Et  quod 
ait,  Sola,  excludit  quidquid  subslantialiler 
a  Sapientia  ista  diversum  est,  omnem  sci- 
licet  creaturam,  non  Patrem  et  Spirilum 
Sanclum,  qui  sunt  unum  cum  Filio  prole- 
stante  :  Ego  et  Pater  unum  sumus.  Et  pro- 
fu/iftnin  ahyssi  pcnelravi  :  quia  immensa 


id  est  principatum  altissimum,  tanquam 
universorum  provisor  et  rector,  a  quo  om- 
nis  poleslas  descendit  et  conservatur.  Nec 
obslal,  quod  mulli  Deo  rebelles  sunt,  quo- 
niam  ejus  providenlia>  alque  judicio  cun- 
cti  subdunlur,  el  ipse  per  se  ac  per  angelos 
sanctos  atque  per  homines  praesidentes 
dirigit  omnem  genlem,  tribum  el  linguam,  a^jocmv.o. 
quamvis  non  conipellat  eas  ad  bonum.Al-  .sn/..  "n,  i. 
tingit  quippe  a  fine  usque  ad  finem  forli- 
ter,  et  disponit  cuncta  suaviter.  De  quo  in 
B  Job  habetur  :  Ouem  consliluit  alium  super  Job\\\t\, 
lerram?  aut  quem  posuit  super  orbem, 
quem  fabricatus  est?  Et  omnium  excel- 
lentium  et  humilium  corda  virtute  calca- 
vi  :  id  est,  majoribus  atque  minoribus 
dominata  sum,  el  corda  universorum  per 
oninipotentiam  meam  ad  nulum  meum 
dispono,  immulo,  subjicio  ;  el  sicut  su- 
perbos  per  pcenas  coarcto,  sic  humiles  spi- 
ritu  per  pietatem  et  obedientiam  mihi 
prosterno. 

Et  in  his  omnibus  requicm  quwsivi,  id 


11 


nullis  terminis  limitor,  sed  penelro  uni-  G  esl.  in  omnium  nationum  ac  gentium  cor- 


Ps.cwwv 
8  et  setj. 


versa,  et  essenliis  illabor  rerum,  sumque 
rebus  inlimior,  quam  essentialia  carum 
principia;  veiumlamen  absque  omni  com- 
mixtione  et  conlaminalione  ac  varialione. 
.  Ideo  ait  Psalmisla:  Si  ascendero  iii  ca4um, 
tii  illic  es ;  si  descendero  in  infernum. 
ades ;  si  sumpsero  pennas  meas  diluculo, 
el  hahilavero  in  extremis  maris,elc.  Et  in 
fiuctibus  maris  anibulavi :  non  locum  inu- 
tando,  aut  localiter  progrediendo,  sed  po- 
teslative  ac  sapienter  omnia  qute  in  mari 


diiius  habilare  per  graliam  prona  fui,  et 
corda  omnium,  quantum  in  me  fuit,  per 
divinos  angelicosque  instinctus,  ac  aliis 
variis  modis,  ad  hoc  inclinavi  alqiie  dis- 
posui.  Nam,  ut  ail  .\postolus,  Deus  omnes  irim.n,! 
homines  vult  salvari,  et  ad  agnilionem  ve- 
rilalis  venire.  Hinc  in  Scripturis  frequen- 
ter  loquitur  per  inodum  desiderantis  uni- 
versorum  salulem.  Sic  etenim  ait  :  Ouis  Deut 
det  lalem  eos  hahere  mentem,  ut  limeant 


29. 


Maltli.wi, 
25  ;  Marc. 
VI, 48;  Joan. 
VI,  19. 

Marc.  IV, 
39. 


Job  i.\,  8; 

Ps.     LXXVI, 

20;  Habac 
III,  15. 


me,  el  custodiant  universa  mandata  mea 
fiunt   et   siinl,   disponendo.  Atlamen  Sa- D  in  omni  lempore,  ut  bene  sit  eis  in  sempi- 
pientia  ista  incarnala  in  propria  persona      lernum  ?  Apud  Isaiam  quoque  ait :  Ulinam    /s.  xi.vin, 
super  aquas  maris  deambulavil,  ut  Evan-      attendisses   mandata   mea  ;    facta   fuisset  '*'' 
gelistaWestanlur. Ue  qua  in  Marco  scriptum      qiiasi  flumen  pax  lua.  Et  per  Jeremiam  : 
est  :  Surgens  Jesus,  comminatus  cst  ven-      Oiiis  est  isle,  qui   applicet  cor  suum  ut  jer.\^\.n 
to,  el  dixit  mari,  Tace  et  obmutesce ;  et      appropinquet  mihi  ?  Itaqiie  Deus  omnibus 


facta  esl  tranquillilas  magna.  Juxla  prseta- 
ctum  sensuni,  scriptum  est  in  Joi)  et  alibi  : 
Qui  graditur  super  mare. 

Et  in  omni  terra  steti,  cuncla  lerrena 
regeniio.  Ilaque,  In  omni  terra  sleli,  id 
est,  fui  et  domiuando  quicvi.  Et  in  oiniii 


offerl  graliam  suam,  sed  multi  eam  repel- 
lunt,  el  instinclui  salujjri  rel)clles  sunt. 
Ideo  post  diluvium  ceteris  gentibus  pro 
maxima  parlo  ad  idololatriam  corruenti- 
bus.  Dcus  genlem  Ilebra^orum  sibi  elegil, 
et  sequestravil  ab  aliis,  ac  graliose  inha- 


ENARRATIO    IN   CAP.    XXIV    LIBRI   ECCLESIASTICI. 


ART.    XXIV 


141 


/7^uf.  xxxii 

y. 


12 


ljita\it.  Ilinc  subtliliir  :  et  in  hereditatc 
Domini  morabor,  id  est  in  Israelitico  po- 
piiio  :  qiii   luit   licrcilitas  Uci,  jii.xla  illiid 

/».  XIX,  i5.  in  Isaia,  Hcrcdilas  iiica  Israel,  id  csl  res 
gratiosc  firmiterque  possessa  a  Deo,  proiit 
in  I)ciilcroiioniiii  inducitur  :  Jacnb  fiini- 
ciiiiis  licrcdilalis  cjiis.  Lndc  riirsiis  .Moyscs 

jbiJ.K. io.  ail  :  Vos  autem  tulit  Uominus,  et  eduxit  de 
fiirnacc  ferrea  .Egypli.iit  hahcrcl  popnlmn 
licrcditariuin. 

Tunc  prcecepil,  et  dixit  milii  Crealor 
omnium,  el  qui  creavit  me,  reqnievit  in 
liil/ernaculo  meo,  et  dixit  milii.  Sapientia 
isla  increata  ac  gcnita,  consubstanlialis  ct 
coicqualis  est  1'alri.  Ideo  loqucndo  de  ea 
scciindiim  naliiram  divinain,non  convenil 
ei  pra3cipi  et  crcari,  proprie  ct  strictc  lo- 
qucndo  dc  pnficcptione  et  crealione  passi- 
va.  Si  autem  sumatur  Creari  exlense  pro 
Priidiici  et  gcncrari,  sic  coiivenit  ci  creari, 
ul  dicluin  est  sajpc  Similiter  si  sumatur 
Praecipere  extense  pro  Mittcre,  committe- 
rc,  scii  insinuarc,  sic  conNciiil  ci  jiibc- 
ri.  Nam  Sapicntia  ista  invisibilitcr  iiiissa 
est  a  Patrc  ad  electos  in  lcge  naturffi  et 
siib  lcge  .Mosaica,  ct  Paler  ei  ffilernali- 
lcr  insinuavil  qiiidquid  ipsa  in  temporc 
gessit,  secundum  quod  ait  :  iNon  potest  Fi- 
lius  a  se  faccrc  qnidqnaiii,  nisi  quod  vi- 
derit  Patrein   faciciilcin:  Palci'  cniiii  dili- 


Joann.  ii, 
l'i. 


Joann. 

I'.".  iu. 


git  Filium,  cl  oiiinia  dcinnnslrat  ei, 


qua? 


ihid. 


ipsc^  lacil. 

Pianius  vero  dici  potest,qiiod  ordinante 
Spiritu  Sancto,  auctor  libri  islius  usus  est 
vcrbis  istis  ad  designandiim  beatissiina- 
liuariiationis  mysleriiiin,  ila  qiiod  ralionc 
liiimanilatis  assumphe  compclit  liiiic  Sa- 
piciiliie  aliqiio  modo  creari  el  pr;pcipi.  sc- 
cnndiim  qiiod  ait  :  Sicnl  mandaltiiii  dcdil 
milii  Patcr,  etc.  Porro  qiiid  Paler  piiccepe- 
lil  ci,  paiilo  post  siibditur.  Sed  inlerpn- 
iiilni'  isliid  :  i7  iju!  ercavit  me,  seciiniiiiiii 
dii|ilicciii  c.\posiliiincm  Jam  taclam,  iil  esl, 
gcncrando  iiroduxil,  vcl  scciiiidiiin  assuiii- 
plaiii  naliiram  crcavil.  seii  creare  prajor- 
dinavil,  nijuiecll  In  tuheriKtriilo  meo.  V.\ 
linc  vidctur  verum  esse,  qiiod  lacliim  esl, 
([iiod  sciiicel  isla  diciintiir  ad  insiiiiiandiim 


A  Incarnalionis  mysleiium,  qno  labcrnacu- 
liim  Sapienli»  Iiujiis  esl  nalura  assumpta, 
scn  coipns  ipsins,  qiiod  fiiil  leinpinm  in 
qno  Patcr  graliosissime  habilavil.  Dc  qiio 
Sapientia  dixit  :  Solvitc  templum  hoc,  et 
iii  Iribus  dicbiis  snscilabo  illiid.  .Ncc  cniin 
a[)la  videlur  exposilio  diceiiliniii,  lii  la- 
bernaculo  meo,  id  esl  in  me  ipsa,  quum 
ics  non  dicaliir  [)roprie  tabernaciilum  sui 
i[isiiis. 

Deinde  prose(|uitur  quid  Pater   praece- 
perit,  et  dixeril   ei.  In  Jacoh  lnliablta,  et 

li  hi  hrael  Jieredltare.  Potest  [ler  Jacob.qui 
aiio  nomine  diclus  est  Israel,  designari  r.en.sw», 
tain  cjns  persona,  quam  [io[)nlns  ab  co  "*• 
desccndens  :  in  qiiibns  Sa[)iciilia  isla  pcr 
dona  gratia?  habitavit,  el  eos  in  heredi- 
talein  assumpsit,  prseserlim  quantiim  ad 
pricdestinatos  ex  eis.  De  quibus  subjun- 
gilur  :  cl  in  eleclin  meis  mltle  radlces,  id 
est  stabilia  gratiariim  charismata,  per  qute 
perseveranter  al([iic  finaliler  radicentur 
in  Deo,  cl  friicliim  producanl  virtiiliim,  ct 
tii  firiiiiter  quasi   radiccris   friiclificcsquc 

C  in  eis. 

Ab  Inlllo  el  ante  siecula  creala  sum,  id  [.\ 
est  producta  seu  creari  provisa.  sicut  ex- 
positum  est.  Nec  valel  objeclio  cujiisdam 
conlra  hanc  iilliinam  parliciilaiii  facta.  iil 
in  cx[)Osilinnc  primi  ca[)iliili  csl  oslcii-  Avwi.  1. 1. 
snm.  Infra  laincii  langani  cl  aliani  iinins 
\('rbi  cxposilionciii.  Pi;elcrca.  S;i|)icnlia 
incrcata  diciliir  gi^iila  al)  iiiilio.  iioii  lcm- 
poris,  sed  selernilatis,  hoc  est  in  instanli 
el  momento  invariabilissim;e  ;rtcrnilalis, 
scii  ab  ipso  Palre,  ([iii  esl  [irimuiii  fonl;ile 

I)  princi|iiiim    loliiis  emanalionis  ad  inlra. 

rnde  fcrtiir  iii  Psalmn  :  Tcciiin  princi|)iiim  /•..ai,3. 
iii  die  virtiilis  tiiie  in   splciiiloribiis  S;iii- 
ctoriim.  VA  .Miclweas  :  l^^gressiis,  iiiqiiil,  cjiis  .v/icA.v,  j. 
;i   principio.  ;i   diebiis   ielernilalis.   I']|    in 
Provcrbiis  Sapienlia  Iktc  falcliir  :  Domi-   /'ro». vm, 
niis  [Kisscdil  ine  in  inilio  viaruiii  siiartim,  '"■ 
anleqiiam  qnidquam  laceret  u  principio. 
Et  usi/ue  ail  futurum  sivculum  noii  desl- 
/iaiii.n\  cst,  niini[ii;im  cssc  desishim,  i|iiiim 
sim  Paler  liiluri  sa'ciili  :  ul  Isuias  leslaliis   /.. «,  o. 
esl.  h'l  lii   liabitalione  sancla  cornm   tpso 


144 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXIV    LIBRI    ECCLESIASTICI. 


ART.    XXIV 


Deul.  xi,25. 
Jbid.wxn, 
30;  Lev. 
XXVI.  8. 
Deut.Kwui, 
1. 

18 


Jbiil.  I,  iC, 


est  arbor  in  virtute  sua  seu  viribus  proxi- 
macedro,  ob  suam  soliditatem  oneri  nun- 
quam  cedens,  qua  prsecisa,  non  revirescit. 
Gypresso  igitur  Sapientia  isla  se  coinparat 
ob  suam  insuperabilem  firmitatem,  soli- 
dissimamque  virtutem,  cui  nil  valet  resi- 
stere.  Et  sicut  cypressus  in  monte  Sion 
exaltatur,  sic  Sapientia  fortitudinem  suam 
in  populo  Israel  eminenter  monstravit, 
faciens  populum  illum  cunctis  suis  hosti- 
bus  fortiorem,  quando  Deo  fideliter  deser- 
vivit.  Unde  in  Ueuteronomio  Moyses  ait  : 
Nullus  stabit  contra  vos,  persequetur  unus 
ex  vobis  centum  alienos;  et  rursus,  Faciet 
te  Dominus  excelsiorem  cunctis  gentibus. 
Qiiasi  pabna  exal/ala  sum  in  Cades. 
Cades  Iiic  sumitur  pro  loco  seu  oppido  in 
Iribu  Juda,  non  pro  parle  deserti  de  quo 
fertur  :  Sedistis  in  Gadesbarne  multo  tem- 
pore.  Itaque,  sicut  in  Gades,  arbor  nomine 
palma  crescit  in  altuin,  sic  Sapientia  in 
preefato  populo  est  sublimata.  At  vero  pal- 
ma  est  arbor  inferius  parva,  radicem  ha- 
bens  amaram  in  terra  latentem ;  superius 
vero  est  decora,  et  suavis  adspeclu,  prae- 
bens  umbracuhiin,  et  post  centesimum 
annum  faciens  fructum  dulcem.  Quam  (ut 
Glossa  tangil)  Graeci  vocant  phoeniceni, 
quoniam  phoenix  esl  avis  diutissime  vi- 
vens :  el  habet  haec  arbor  folia  diulurna, 
ac  poma  suavia,  cujus  ramis  coronanttir 
victores.Huic  arbori  comparatur  Sapicntia 
increata  ob  suam  interminabilem  vitam,  et 
superpiilcherrimani  venustatem,  ac  sua- 
vissimos  fiuctus  :  quae  in  inferioribus  ler- 
rffi  austeritatem  ostendit  suse  justitise  in 
damnatis,  ac  Israeliticam  plebem  post  lon- 
ga  temporum  inlervalla  ssepe  refeclt  sua- 
viter,  decoravit  sublimiter,  ac  justos  coro- 
navit  feliciter.  Et  quasi  plan/n/io  ro.sa-  ia 
Jericho.  Rosa,  est  herba  frigida  et  sicca  in 
primo  gradu,  proprietatibus  multis  distin- 
cta  :  rubet,  aut  multum  alba  est,  et  mulli- 
plicia  folia  habet ;  redolet  bene,  et  con- 
surgit  a  spinse  asperitate;  et  miro  modo 
dicitur  contra  sacrum  ignem  valere,  si- 
stitque  fluxum  ventris;  et  inde  fit  aqua 
rosacea  mitigativa  doloris,  et  clarificativa 


A  luminis  oculorum  :  et  in  Jericho  urbe  cre- 
scit  pra^cipue.  Quemadmodum  ergo  rosa 
exaltatur,  et  virct  in  Jericho,  sic  Sapienlia 
in  Israelitico  populo  :cujus  inleriores  ocu- 
los  elarificavit,  quem  a  doloribus  multis 
sanavit,  fluxum  vitiorum  restringens,  et 
concupiscentise  ignem  refrigerans. 

Q/iasi  oliva  .speciosa  in  camjns.   (^liva       19 
est  arbor  in  campis  et  montibus  crescens, 
jugiter  virens,  fructum  larde  producens,et 
signuin   pacis  exsistit   :  ciijus  succus  est 
oleum.  Huic  arbori  Sapienlia  comparatur  : 

B  quae  nunquam  marcescit,  pacemque  pecto-  sap.  m, 
ris  Iriliuil ;  qiire  post  diuturnam  Israelitici 
populi  oppressionem  in  .Egyplo,  landem 
copiosum  in  eis  protulit  fructum,  in  ler- 
ritorio  eis  promisso.  Et  quasi  platanus 
e.ral/ata  sum  ju.r,ta  aquam  in  plateis.  Pla- 
tanus  arbor  est,  a  latitudine  foliorum  no- 
men  sortita  :  ttaxtj;  enim  Graece,  Laline  di- 
citur  la/us.  Eslque  foliis  mollis,  et  vitibus 
similis.  Pcr  quam  Sapientia  aeterna  expri- 
mitur  :  quse  in  populo  Israelitico  exslitit 
dilatata,   milis,   et  pia  ad  suos  eultores  ; 

G  fuitque  lala  in  suis  doctrinis,  consiliis,  et 
praeceptis,  juxla  illud  :  Latum  mandatum   /•«.  cxv 
liium  nimis.  Et  crescit   hsc  arbor  juxta ''"^ 
fluenta  aquarum. 

Sicut  cinnamomnm  et  iia/.samtim  aro-  20 
matizans  odorem  dedi.  Ginnamomus  seu 
cinnainnmiim,  esl  aromalica  arbor,  sul)ti- 
lem  ct  acutum  habens  saporem  dulcedi- 
ne  immixtum.  subrufi  vel  subnigri  colo- 
ris,  ciijus  corlex  inslar  cannae  rotundiis  et 
gracilis.Gignitur  autem  in  India  et  .Elhio- 
pia;  frutice  brevi,  duorum  circiler  eubito- 

D  ruin,  et  lenuissimarum  virgarum  est.Nam 
quod  crassum  esl,  viiipenditur;  gracilius 
vero,  est  carius.  Confortativam  habet  vir- 
lutem,  et  valet  contra  slomachi  debilita- 
tem  et  indigestionem.  Gui  comparatur  haec 
Sapientia,  cordium  confortatrix,occuItissi- 
me  inentem  reficiens,  stomachum  animae 
roborans  ad  ruininandum  et  digerendiim 
spirilualia  alimenta  :  quae  omnia  fecit  in 
plebe  praefata.  Balsamum  quoque  seu  bal- 
samus,  arbor  esl  aromatica  valde,  regalis, 
quia  rara  et  plurimum  pretiosa,  vim  ha- 


ENARRATIO    IN    CAI'.    XXIV    LIBRI   ECCLESIASTICI.    —   ART.    XXIV 


IW 


bens  calefacieiidi  ef  confortandi  :  ciijtis 
succiis  oleo  jiincliis.  efficit  chi'i>ina:  iicc 
crescil  iillra  altitudinem  duoruin  cubito- 
rum.  I'er  quam  Sapientia  increata  expri- 
Prof  mii.  iiiiliir  :  qua"  est  lignum  viUe  diilcissimiim 
omnibus  apprehendentibus  eam,  inconipa- 
rahilis  preliosilalis,  el  unica  tantum;  qua^ 
populiim  Israel  calefecit,  et  conforlavit 
in  Spirilu  Sancto.  Reges  quoque,  pon- 
lificcs  el  Prophelas  inunxil,  et  famosis- 
simum  effccit  populum  illiim,  pra?serlini 
regcs  qiiosdam  ipsius,  ac  vates  sanclos. 

Quasi  nujrrlia  el.ccta  dcdi  suavilatein 
o(foris.  Myrrha  interdum  pro  arbore,  inter- 
diim  ])io  giimmi  ejus  accipihir.l^shpie  sic- 
ca  et  calida,  in  Arabia  el  India  nascens, 
cubilis  quinque  alla,simi!is  spin»  :  ciijus 
gulla  esl  viridis  et  aiiuua.sed  bi)ni  odoris, 
pi;eserlim  qiup  sponte  manal,  qiiff  et  praj- 
slanlior  est.  Unde  hic  dicitur,  Myrrha  ele- 
cla.  Ciii  haec  Sapienlia  comparaliir  :  qiia? 
I)()[)ulo  Israelilico  c()in[)iinclionis  aiiiaritii- 
dinem  indidil  ac  prffcepil,  y>ev  quain  ad 
dulcissimam  consolalionem  eiim  perdiixit, 
ac  suavissimae  fanifp  fragraiilia  respersil 
eiimdcm.  ila  qiiod  mulli  gentilium  con- 
fliiebant  ad  ('11111,  et  legem  .Moysis  assuni- 
[iserunl. 

£(  quasi  storax  et  galhanus,  et  ungula, 
el  gutta,  ct  >/uasi  libanus  non  incisus,  va- 
poravi  /irtbitationem  tneam.Slorax  vocalur 
el  s[)ecies  resinae  (et  bona  eligitur,  qux 
inanibus  polest  malaxari ;  haac  conforlat 
malricein),  et  arbor  .\rabiin  :  et  crescil  in 
locis  aqiiosis,  alqiie  immcnsum  el  jncun- 
diim  reddil  odorem,  eslqiie  similis  arbo- 
ri  malo  cilonii  :  cujiis  virgiil;r  lacrimam 
fliiiinl.  el  quasi  mcllosiiiii  eiiiitlil  li(]iio- 
rem.  (jalbaniis  in  Syria  invcnilur,  ct  esl 
lacrima  ciijusdam  herba»  similis  ferul»  : 
cl  a[)iid  medicos  inlcr  [)rcli(isa  ('cnseliir 
liignienla  ;  valcl  eliam  ciinlra  morbiim  ca- 
diicum.Porro  ungula  csl  aromalica  specics 
similis  iingiii  liiiiiiano  in  inagniliidinc  : 
iindc  cl  iiiigiila  iiiiiiiinalur,  cl  iii  Mxiidn 
onyclia  appellalur  :  cl  diciliir  (islrca  jiai- 
va,  diilcilcr  rcdnlcns.  \'A  fiiil  iiiia  dc  ijiia- 
luor  siiccicbiis  aromalicis  ex  quibiis  ficbal 

T.  8. 


21 


Exod.xxx. 
34. 


JbiJ.  li 


A  lliyiiiiama  boni  odoris,  (]uod  incendebaliir  Ezod.txi, 
su[)cr  allare  lliymiamatis  in  labernaeiilo  l'^'l"""^' 
.Moysis  et  in  lemplo.  At  vero  gutta  signifi- 
cat  Iria,  videlicel  slillicidiiim,  ac  morbiim. 
ac  fruticem  :  el  hoc  lerlio  modo  liic  suiiii- 
tiir  :  eslque  aromatica  species  duriliam 
mitigans,  tumorem  el  inflationcs  expel- 
lens.  Libanus  vero  non  incisus,  hic  capi- 
tiir  pro  arbore  Arabiae,  quse  cortice  et  fo- 
liis  est  similis  lauro, el  succum  velul  amyg- 
dali  fundil.el  est  boni  odoris.llaquc  instar 
hariiin  icriim  aromalice  redolenlium,  Sa- 

B  pienlia  increata  vaporavit,  id  est  dulci  va- 
porc  adspersil,  habitationem  suam,  id  est 
synagogain.  tabernuculiim,  lemplum.  cl  cor- 
da  qu;e  inliabitavil,  quibus  bonam  dcdit 
fecunditalem,  et  elationis  abstulit  inflalio- 
nem.  Et  fjuasi  balsamum  non  mi.rtum  odor 
ineus,'\i\  est  similis  odori  preliosissimi  pu- 
riquc  balsami. 

Ego  f/ua-si    terebintinis   extendi  ramos       ii 
meos.  T(^rebinthus  arbor  est  Macedoniaj  ac 
Syrise  fructuosa  :  cujus  resina  carissima 
est,  et  eliam  lerebinlhus  vocatur.  sed  hic 

C  pro  arbore  sumilur  ;  et  in  Damasco  Syri;p 
magna  cst,  habens  racemos  sicut  oliva;  et 
est  odoris  jiicundi.  Ilaque  instar  lerebin- 
Ihi  Sapientia  ;eleina  ac  genila  extendit 
ramos  suos,  id  est  graliariim  charismala, 
acliones  virlutum,  proUH'lionis  siuc  subsi- 
dia,  vel  personas  fideles  quas  procreavil. 
Ue  qiiibus  omnibiis  siibdiliir  :  Et  nniti 
mei  /lonoris  et  graliw,  id  cst  honoi'abiIes 
et  gratiosa',  misericordilerque  collalae,  el 
in  se  nobiles  ac  prwclara?. 

Ego  tjuasi  citis  fructificavi ,  id  esl,  fru-       2;! 

I)  cluose  emisi,sMai"t7a/t'OT  odoris,  id  esl  su- 
avcni  odorein,  faiiiam  excm[)larcm.  eon- 
soialioncm  trani]nillilalis  inleriue  dulcis- 
simam  :  qua>  omnia  a  mc  procedunl,  el 
nicis  dcvolis  infiinduutiir  eulloribiis.  Ilinc 
Sa[)icnlia  isla  ail  :  llgo  snin  vilis  vcra.  \  i-  yi..iiiii.»v, 
tis  quippe  in  aiilumno  simvissimos  pi-oferl  '' 
friicliis.  /iV  /lores  mei,  fnwliis  /lonoris  et 
lioncstiiiis.  1'lores  isti  sunl  saneUp  medila- 
lionos,  saliiberrima»  affecliones,  informa- 
livie  loeiilioiics  :  qiiic  in  se  lioniiriibilcs 
siinl  cl  hoiicsUe,  iiU|uc  ii  Sa[iieiilia  ins|ii- 

10 


146 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXIV    LIBRI    FXCLESIASTICI.    —   ART.    XXIV 


raiitur,  et  procedunt  in  opera  virtuosa, 
modesta,  eomposita,  quibus  honor  debelur 
et  merees  beata.  De  quibus  omnibus  Sa- 
pientia  ista  spterna  ac  genita,  lanquam  de 
pra^claris  suis  effectibus  subdit  : 

24  Eyo  matcr  pidclircc  (lilectiotiis.  E.\  qiio 
Unigenilus  Patris,  Verbum  aelernum,  lo- 
quilur  hic  de  se  sub  nomine  Sapientia-, 
vocal  se  malrem  magis,  quam  palrem  do- 
norum  sequenlium.  Ilaque  crealrix  Sapi- 
entia  est  mater  pulchrae  dilectionis,  id  est 
caritatis,  et  actus  ipsius,  qui  est  graluita 
dilectio,  qua  diligilur  Deus  pure  atque 
prtecipue  propler  infinitam  bnnilatem  et 
amabililatem  ipsius.  non  principaliter  pro- 
pter  dona  vel  beneficia,  seu  promissa  ip- 
sius  :  quia  sic  eum  diligere,  est  amor 
reciprocus,  mercenarius  et  reflexus,  non 
sincere  in  Deum  directiis  ;  ideo  non  est 
pulchra  et  meriloria  dilectio,  sicut  nec 
amor  sensualis,  qui  ftedus  est,  nec  amor 
naturalis,  nec  socialis,  qiii  sunl  indifferen- 
tes,  id  est  nee  meritorii.  nec  demerilorii 
in  se.  Pulchrje  ergo  dileclionis  Sapientia 
increata  ac  genita  mater  est,  quoniam  pa- 
rit,  conserval,  nulril,  alqne  ad  perfectionis 
incrementa  eam  perducil.  Siuiili  modo  est 
mater  et  timoris  initialis  ac  filialis,  et 
afjnitionis.\d  esl  sapienlialis  conlempla- 
tionis,  qua  inlelleclum  illuminal.  sicul  le- 

iiic.sM,i5.  statur,  Ego  dabo  vobis  os  et  sapientiam  ; 
et  sa?7cfa'  spei,  quee  est  formata  exspecta- 
tio  fulurse  felicitatis:  et  etiam  spei,  quse 
est  theologica  virtus,  ac  confidentiai  bo- 
nse,  quae  ad  constantiam  pertinet. 

25  /«  me,  tanquam  in  fontali  et  causali  prin- 
cipio,  est  gratia  oin/iis  vitw  :  quia  a  me 
procedit  gratia  gratificans,  et  actus  ejus, 
qui  vita  gratiae  nuncupalur :  qui  actus  est, 
essenliam  intellectualis  graliie  ponere  in 
esse  supernalurali,  spiriluali,  deiformi.ad 
promerendum  idoneo,  et  per  consequens 
ipsam  subslanliam  animie  ralionalis  face- 
re  Deo  acceplam,  in  ordine  ad  supernalu- 
ralem  finem,  qui  est  beatitudo  seterna.  Est 
quoque  in  Sapienlia  increata  omnis  gra- 
tia.  id  esl  perfecta  grutinsilas,  seu  pia  vo- 
luutas  lolius  graliie  creaUe  effecliva,  quie 


A  dicitur  gratia  increala  el  gralians,sieul  di- 
citur  natura  nalurans.  Sicque  diei  solet, 
quod  Yerbum  «'leriium  sola  gralia  assum- 
psil  naturam  humanam.  i?^  verilatis  :  quia. 
a  me  piocedil  et  dalur  veritas  vitae,  veri- 
las  doctrinie,  veritasqne  juslilise.  In  Chri- 
slo  aulcm  secundum  assumplam  liumaui- 
lalem,  fuit  gratise  plenitudo,  ct  veritas 
Iriplex  praefala,  juxta  illud  :  Vidimus  eum  jonnu.i.^i. 
plenum  gratiae  et  verilatis. 

In  me  omnis  spes  vitw  et  virtutis.  In 
Ghristo  comprehensore  non  fuit  subjceti- 

B  ve  spes  quae  est  theologica  virlus  ;  sed 
luec  spes  est  in  eo  secundum  suam  dei- 
talem  objective  atque  causaliter,  quia  in 
ipso  spes  noslra  consistit,  et  ipse  est  spei 
objeclum  ac  causa.  Porro  secundum  as- 
sumplam  humanitalem,  consistit  spes  no- 
stra  in  ipso,  sicut  in  causa  meritoria,  instru- 
mentali  et  mediatrice.  Sic  ergo  in  Christo 
est  omnis  spes  vilae,  id  est,  plenam  habe- 
nms  fiduciam  obtinendi  ab  eo  el  per  eum, 
vilani  gratiae  in  praesenti,  el  vitam  gloriae 
in  liiluro.  Sic  item  in  ipso  est  spes  vir- 

C  lulis.  id  est,  spem  habemus  obtinendi  ab 
eo  ct  per  eum,  omnem  virlulem  infusam, 
et  profectum  in  ea.  Ideo  ail  Psalmista  :  In  Ps.  uxi.s. 
Deo  salutare  meum  et  gloria  mea  :  Deiis 
auxilii  mei,   et  spes  mea  in  Deo  est.   Et 
Joannes  asseril  :De  pleniludine  ejus  omnes  Joaun.i.in. 
accepiinus,  el  graliam   pro  gratia.   Isaias 
(pioque  docet  :  Quis  ambulat  in  tenehris,    /s.  l,  lo. 
et  non  est  lunien  ei  ?  Speret  in  nomine 
Domini,  et  innilatur  super  Deum  suum. 

Transite  ad  me  pcr  cordis  conversionem       26 
et  devotam  orationem,  et  prsparando  cor- 

D  da  vestra  ad  gratiarum  mearum  infusio- 
nem,  omnes  qui  concupiscitis  me  concupi- 
scentia  pura  ac  spirituali ;  qui  desideratis 
mihi  uniri,  el  perfici  in  me,  ac  me  beati- 
fice  frui  in  patria.  De  qua  concupiscentia 
ait  Prophela  :  Concupiscit  anima  mea  in  /)s.,.xxxiii, 
alria  Domini.   Et   de   qua  alibi   scriptiim  '■ 
cst  :  Concupiscentia  sapienli;e  dcducet  ad  5«^,. vi.ii. 
regnum  perpetuum.  Sic  el  in  Psalino  mo- 
nemur  :  Accedite  ad  eum,  et  iliuminami-   ps.^y.ww, 
iii.  Ipsa  quoque  Sapientia  inquit  :  Venile  "■ 
ad  me,  omnes    qui    laboralis,  et    onerati  28. 


ENAIIRATIO    IN    CAI'.    XXIV    LIBRI    FXIXESIASTICI.    —    AUT.    XXIV 


\'U 


/*«.  cxui, 
10. 


eslis,  el  ego  reficiam  vos.  Jlinc  hoilatiir 
Ufhr.K.  .\|)osloliis  :  Adeamiis  cum  fiducia  ad  liiio- 
iium  gratiaB  ejus,  ut  misericordiam  conse- 
quamtir,  et  gratiain  invcniamus  in  au.\i!io 
(ipportuno.  El  a  (jcncraliojiihux  mcls.  iil  cst 
pielatis  meae  effectibus  reformalionibus- 
qiie  inlernis,  implemiiii.  Quasi  dical  :  Si 
isla  pelieritis  a  me,  exaiidiam  Vds.  Iiiki 
admonco  iil  petatis,  el  exaiidilionem  pro- 

.uni(/i.v.i,  mitlo,  sicut  in  Evangelio  dixi  :  1'elile,  el 
accipielis  :  qusprite,  et  invenielis:  piiisa- 
le,  el  aperietur  vobis. 
2"  Spirilus  enim  m.ci/s, [il  esl  Spiritus  San- 

ctus,  Patri  Filioque  comnuinis  :  dc  (luo 
ail  Apostolus,Si  quis  Spiritum  (Ihristi  non 
habel,  hic  non  est  ejus;  el  1'ropheta,  Spi- 
rilus  luus  bonus  deducet  me  in  lerrain 
reclain.  Si/per  mel  dulcis.  imo  omiii  crca- 
Uira  infinile  suavior,  quum  sil  ipsa  siipcr- 
essentialis,  iminensa,separata,ct  in  sc  siih- 
sislens  diilcedo,  cujus  rivuli  sunl  cunclai 
siiavitalcs  crcalurarum  ;  el  /icrcdilas  incn, 
idest  beata  retributio, quam  paravi  electis, 
seii  opiilcntia  mea  ielerna.  immensa  cl  in- 
creala,  diilcis  csl  .supcr  mcl  cl  faviim.  Imo 
oculus  non  \  idit,  nec  auris  audivit,  ncr  in 
cor  hominis  asccndcriinl  divilia^  ct  dclicia', 
qiias  piicparavi  ac  Iribuam  justis.  Undc 
ail  vir  sanctus  :  Dominus  pars  hereditalis 
mea»,  id  est  hereditaria  porlio  mea  (iit  sit 
ibi  conslruclio  intiansitiva).  \'.\  Jcremias 
in  Threnis  :  Pars  mca  Dominiis,  dixil  ani- 
ma  mca.  l)e  qua  fertiir  in  Psahno  :  Uiiimi 
dederil  dileclis  suis  somnum,ccce  hcrcdi- 
28  las  Domini.  Mcmoria  mca  in  generalionc 
sirciilnruin.  Increala  memoria  Sapienliffi 
invariabilis  esl,  nec  eoriim  (iiiic  scil,  obli- 
viscitiir.  Sancti  qiioqiic  ct  dcvoli.  jiii:ilcr 
memores   criml   Sapicnliic  cjus.   Si  ciiim 

Pnr.x.i.  memoria  jiisti  ciim  Iaiidil)iis,(|iianlo  magis 
mcmoiia  jiistiliciilinis  omniiim  jiislonim 
inancbil  abs(|uc  finc  ciim  laiidc,  (|iiam 
laudal  indesincnler  militans,  el  pricscrlim 
Iriumphans  Kcclesia  ? 
20  (Jiii  cihuil  mc.  id   csl,  (|ui   s|)iriliialiler 

rcficiiinliir  a  iiic.  bonilalcm  mciini  siiavi- 
/'i.  «vxiii.  Icr  ilc^;iistaiido  ;  jiixlii  illiid,  (iiisliiic  cl  vi- 
dcle,  qiioniam  siiavis  csl  Duiiiiniis.  fiUjuc 


h.  i.xiv,4; 
I  Cor.  II,  9. 


Pn.  XV,  5. 


Thren.m 
l\. 

P$.   CXWI 

S,  3. 


A  dcguslalio  isla  per  conlemplalionem.  et 
dilcclionem  summie  cl  increalie  vcrilalis 
ac  bonitalis,  cl  consolationem  internam 
(icsupcr  accipicndo.  .Mliuc  csuricnl,  id 
csl,  plciiiiis  dcgiislarc  me  cupicnt,  el  ad 
fruilionem  mei  bealificain  adspirabunl. 
Propter  quod  ail  (ircgoriiis  :  Spiriliialis 
refcctio  tiinlo  piiis  ii  (■omcdcnle  esiiiitiir, 
quanlo  ab  esurienle  ami)Iiiis  comedilur. 
(lorporales  qiiippc  dcliciic  per  saliiritatcm 
in  faslidium  vertiint ;  spiiituiilcs  vcro  dtim 
hahentiir.  appetilum   niiigis  accendunt. 

U  El  ijui  bibunl  mc,  id  esl.rivos  sapienlia; 
a  me  oblinenl,  el  graliarum  fliienla  stisci- 
piunl,  ac  torrcnle  voliiplalis  !nca>  polan-  /'j.xmv,9. 
lur,  proul  in  vila  ficri  valel,  ila  ut  dicant: 
Qiiam  magna  mtilliludo  dulctHlinis  tu:e,  /'s.xxx.io. 
Domiiie  I  Adliuc  silicnl,  id  esl,  plcnius 
potari  optabunl, el  ad  cceleslis  convivii  plc- 
iiiiiidinem  pertingere  concupiscenl.  llinc 
\  idcmiis,  qiiod  ipianlo  ampliiis  (piis^iiiiiin 
pidficil,  lanto  iirdcnliiis  ciipit  proficcic 
Sed  his  obviare  videtur.quod  ail  Salvalor: 
(,)iii  hiberil  cx  aqtiii  qiiiim  (^go  dabo  ci.non    Joann.w, 

(;  silicl  in  iclcrniim.  I^t  rcspondcndiim.  ipiod  '''■ 
silis  11110  modo  denolal  carenliam  necessa- 
lia-  rcfcctionis  per  poliim  :  cl  sic  liabcns 
gratiam  gralum  facicnlcm,  cl  aiiiiam  sa- 
pientia?  salularis,  non  sitit,  nec  sitiet  un- 
quam.  dummodo  in  eis  permaneal.  .\lio 
modo  sitis  dicil  appctilioncm  plcnioris  po- 
lalionis  :  el  sic  loquilur  lillera  pr;pseiis. 
.Mii  atilem  respondcnt  dicendo.  quod  silis 
primo  iiccipitiir  [)ro  dcsidcrio  allcrius  rci : 
sie(]iic  lcinpdraiia  acquisita,  magis  gcuc- 
ranl   sitim,  quoniam  faciunl   alia  a|)|)cli ; 

D  secundo,  pro  desiderio  rci  habilie,  iil  i)cr- 
fccliiis  habcalur  :  sicqiic  habcnlcs  Dciim 
per  griiliam  im|)crfeclam,cu|iiunl  ciiiii  liii- 
bere  pcrgraliam  pleniorem.el  landcm  pcr 
gloriiim.  Primo  iiKido  loqiiiliir  C.hrislus  ; 
scciindo  miiilo,  hic  lexliis.  rcrlio,  sumiliir 
silis  pro  exclusione  faslidii  a  deleclatio- 
nc  adepla  :  el  sic  Mcali  ac  comprchensorcs 
diciinliir  Dciim  silirc,  siciil  piinccps  ail 
.\posloloriiiii,  lii  i|iii'iii  dcsidciiiiil  aiigcli  Wrfn.ii. 
prospicere. 

ijiii  iiiidil   mc  aillibus  cordis,    id   cst,        ;tO 


148 


ENARRATrO    IN   CAP.    XXIV   LIRRT   KCCLESIASTICI.    —   ART.    XXIV 


EccU.  VII. 
40, 


I  Joann.  v 
18. 


Ihid.  III,  6, 

31 


Dan.yiw,  3, 


I  Cor.  \iv, 

2?. 

32 


/Inntch  IV 


praeceptis  nieis  obleniperat,  et  meis  acqui- 
escit  consiliis,  ?ion  confundetur  in  divino 
judicio,  nec  inordinatam  sustineijit  confu- 
sionem,  sed  in  adversis  gaudebit;  el  si 
irrideatur,  sequanimiter  feret.  Et  qui  ope- 
rantur  in  me,  id  esl,  secundum  prtecepta 
mea  vivunt,  et  juxta  divina?  legis  regulam 
conversantur,  non  peccahunt ,  in  quantum 
sic  operantur.  Tamen  in  quanlum  defi- 
ciunl  a  plena  observanlia  regulae  legis  di- 
vinse,  bonis  eorum  aclibus  miilta  venialia 
admiscentur  peccata,  ex  fragilitate,  distra- 
ctione,  negligenlia,  subreplione,  el  igno- 
rantia.Possunt  quoque  peccare  mortaliter, 
ex  verlibilitate  liberi  arbitrii,  nondum  in 
gralia  confirmali.  Juxla  hunc  sensum  di- 
ctum  est  supra  :  Memorare  novissima  tua, 
et  in  ffiternum  non  peccabis;  atque  in 
prima  Joannis  Canonica,  Omnis  qui  natus 
est  ex  Deo,non  peccat.  Circa  quod  loquitur 
Auguslinus  :  Quantum  ad  hoc,  quod  ex 
Deo  natus  est,  non  peccat.  Et  rursus  ibi- 
dem  :  Omnis  qui  peccal,  non  vidit  Deum, 
nec  cognovit  eum.  Qui  elucidant  nie,  id 
est,  majestatem  meam  publice  praidicant, 
el  hominii)us  nolam  me  faciunl,  ac  sacra 
Scriplurarum  mysteria  ct  difficiliora  quffi- 
qiie  exponunl,  vitam  wtcmain  /tabebunt 
pro  prffimio,  juxla  ilhid  :  Oui  docli  fuerint, 
fulgebunt  quasi  splendor  firmamenli :  et 
qui  multos  erudiunt  ad  justitiani,  quasi 
stellae  in  perpetuas  a?ternitales.  Tales  quip- 
pe  in  novo  Testamento,  secundum  Am- 
brosium  et  Haymonem,  vocantur  Prophc- 
tee,  juxta  ilhid  :  Prophelse  duo  vel  tres 
dicant,  et  ceteri  taceant. 

//(FC  omnia,  liber  vitiv,  id  est,  ista  jam 
dicla  de  Sapientia  et  ejus  emanatione,  et 
gratiosis  effeelibus  ejus,  sunt  salubris  et 
vitalis  scientia,  et  in  sacra  continentur 
Scriptura,  quse  est  unus  totalis  liber,  do- 
cens  per  vitam  gratiee  ad  vitam  gloriae 
pcrvenire.  tn  libro  quoque  vita?  increa- 
to,  qui  est  nolitia  praBdestinationis,  con- 
tenta  sunt  htec  quae  de  piis  effectibus 
Sapieiilice  ajlernae  in  suis  electis  sunt 
inlroducla.  De  ])rsel'alo  libro  vitae,  acci- 
pi  polesl  id  quod  in  Barucli  dicitur  :  llic 


A  liber  mandatorum  Dei,  et  lex  quae  est 
in  aeternum  :  omnes  qui  tenent  eam,  per- 
venient  ad  vilaui;  qui  aulem  derelinquunt 
eam,  ad  uiortcm.  El  tcstamenfum  Aliissi- 
mi  :  quia  in  veleri  Testamento  haec  con- 
linentur,  atque  ad  ordinationem  Dei  de 
bonis  gratiae  et  gloria?  dandis  suis  eleclis, 
haec  pertinent.  De  qiio  in  Exodo  legitur  : 
Ilic  est  sanguis  teslamenti,  qiiod  mandavit  Exod.xm, 
ad  vos  Deus.  Et  in  Psalmo  :  Peccalori  aw-*'^""'"'''^' 
lem  dixit  Deus  :  Quare  tu  enarras  justi- 
lias  meas,  et  assumis  teslamenlum  meum 

B  per  os  tuum?  Et  agnitio  veritatis,  id  est, 
ad  notitiam  pertinentium  ad  salulem  haec 
spectant. 

Legem  mandavit  nobis  Moyses,  id  est,  33 
ex  divina  commissione  dedit  et  servari 
jussit  legem,  quam  a  Deo  accepit  per  an- 
gelos,  sicut  in  Aclibus  loquitur  Slephanus 
ad  Judaeos  :  Accepistis  legem  in  disposi-  Act.  vu.os. 
lione  angelorum ;  inprmceptisjustitiarum, 
id  est  dando  justa  praecepta,  et  ad  exer- 
cendam  justiliam  circa  Deum  ac  proximos 
pertinentia  :  quia  praecepta  primae  tabuiae 

C  continebant  praecepta  justitiae  circa  Deum; 
alia,  ciica  proximum.  Dedil  quoque  prae- 
cepta  caerimonialia,  cullum  Dei  respici- 
entia,  atque  praeeepta  judicialia,  modum 
observandi  justitiam  inter  homines  deter- 
minanlia.  El  /lei-editatem  domui  Jacob,  et 
Israel  promissiones. 

Posuit  David  ^Mero  suo.  id   est,   ipsi       34 
David  regi  Deus  slatuit  et  promisit,  cxci- 
tare  regem  ex  ipso  fortissimum,  id  est  ex 
semine  ejus  procreare  potentissimum  re- 
gem.  Qiiod  quidam    de    Salomone    intel- 

D  ligendiim  pularunt;  sed  sequentia  non 
concordant.  Nam  subditur  :  et  in  t/irono 
/lonoris  sedentem  in  sempiternu m  :  quod 
nulli  morlali  regi  puroque  homini  conve- 
nit;  sed  Christo  Deo  ac  homini  in  unitate 
personae,  qui  in  primo  suo  adventu  spiri- 
tiialiler  sedil  in  Ihrono  regalis  el  jiidicialis 
honoris,  quia  rex  fuil  et  pontifex,  judex- 
que  omnium,  sicut  ipse  ail  :  Pater  non  jomm.v, 
judicat  quemquam,  sed  judicium  onine ''' 
dcdit  Filio.  Et  per  fidem  ac  graliam  re- 
gnavil  in  suis  fidelibus,  quibus  et  evange- 


ENARRATIO    IN   CAP.    XXIV   LIBRI   ECCLESIASTICI. 


ABT.    XXIV 


149 


Imc.  i,  "M 
33. 


1:  IX,  7. 


licam  dcdit  legem.rnde  Archanfieliis  dixil  A  quasi  ex  primo  el  originaii  fiuvio.   pro- 

Yirgini  gloriosa:'  :  Dabit  illi  Dnminns  Dens  fiiixeiiinl. 

sedem  David  patris  ejus,  ct  regnabil  in  Ilaque  ait  :  Qui,  scilicet  Cliristus  rex 

domn  Jacob  in  wternum.et  regni  ejiis  non  polenlissimus,  qui  aerias  poleslales  deje- 

erit   finis.  Quod    totuin   Isaias  pradixil    :  cil.  De  quo  ferliir  in  1'salmo  :  Ouis  est  iste    p,.x\ 

Siipcr  solium,  inquit,  David  el   siiper  re-  rex  gloriac  ?  Dominus  forlis  el  polens,  Do- *• '"■ 

gniim  ejus  scdcbif,  ut  confirinet  iilud  et  minus  polens  in  prrelio:  Dominus  virlu- 


Dnn.  xil.l  I. 


,/oa;lrt.xviii, 
36. 


Gen.  XVIII. 
7. 

WHetj.w^, 
3. 

Acl.iv,  ii, 
25. 


corroboret  in  judicio  et  justitia  a  modo  et 
iisquc  in  sempiternum.  Hoc  esl  quod  dc 
Antiquo  dierum,  id  est  Patre  ffilerno,  ct 
Filio  hominis,  utpote  Dei  Filio  incarnato, 
apertissime  dicitur  :  Dedil  ei  pot<'slatc!i), 
et  lionorem,  ct  regnum:  cl  omnes  populi, 
tribus  et  linguae  servient  ei  :  potestas  ejus, 
pnlcstas  setcrna.  quff-  non  aiifcrctiir,  ct 
regnum  ejus  quod  non  corrumpelur.  Ve- 
rumtamen  regnum  Christi  in  primo  adven- 
lii  spiritualc  fiiit, non  sa^culare  in  exleriori 
piimatu  cl  snlio  corporali  aut  virlulc  ar- 
iiiniuin.  prout  obstinati  et  excaecati  Judsi 
cxspcclant  Messiam  in  siio  advcnlii  rcgna- 
tiinim.  Projitcr  qiiod  (^hristus  dixil  IMIatn  : 
Rcgnum  meum  non  est  de  hoc  mundo. 
—  Dicilur  qiioque  David  piicr  Dci,  id  esl, 


tum,  ipse  est  rex  gloria:'.  Oui  alibi  prole- 
staliir  :  Dala  est   milii   omnis  polestas  in     Haiik. 
C(x'lo  cl  in  lcrra.Quem  regem  Dcus  promi-  ""'"'  '*' 
sit  nascilurum  esse  ex  semine  David,  jux- 
la   illiid  Psalmi  :  Jiiravil   Dnminiis  David   Pt.cwxi, 
H  vcrilalcm,  et  non  frustrabilur  cum  :  De  "' 
fructu   venlris   liii   ponain    super  sedem 
tiiam.  Ouod  sacralissimiis  Archiaposlolus 
in  Aclis  allegans  :  Proplicta,  inquil,  quiim  A<-/.ii,3o. 
esset,  et  sciret  quia  jurejiirando  jurasset 
illi  Deiis,  dc  friiclii  lumboriini  cjiis  sedere 
siiper  sedem  cjiis.  Itaipie  ail  :  Qiii .  scilicet 
Christus,  implet,  id  est,  pcrficit,  et  plene, 
exuberanter,  friictuosequc  docet,  sapien- 
lirnn  Kvangelicie  lcgis,  sicut  fluvius  illc 
nomine  Phison  aqiiis  exuberat,  lerramquc 
irrigat  et  fertilem  reddil;  ct  sicut  Ticjris 


35 


Gen.  II,  10, 
n,l3,U. 


fidclis  minislcr  ipsius,  familiarisqiie  Deo :  G  iu  dicbus  novorum,  id  est  copiose  atque 
sicut  in  Genesi  procurator  Abraha?  dicilur  ferlililer,  quemadmodiiiu  fluvius  ille  Ti- 
puer  ejus;  et  in  tertio  Regum  libro  ha-  gris  nomine  pivcscrliin  abundal  aquis,  el 
belur  :  Yenil  F.lias  in  Bersabcc,  cl  diniisil  lerras  fecundat  lempore  novorum  fru- 
ibi  puerum  suiiin.  Hinc  Sancti  primitiva?      cluum  tcrrje,  puta  in  vere,  in  quo  lerraj 

Domine,  qui      nascenlia  innovanlur. 

Qui  adimplet  (jumi  Euphrates  sensum  : 
id  esl,  siciil  fliivius  nnminc  Fuphrales 
abundanter  aquas  diffundil,  sic  Chrisliis 
proprio  ore  ante  suam  passionein.et  etiam 
pnslca.ac  potissiiiic  pnsl  asccnsinncm.  per 
Spiriliis  Saiicli    inriisii)nciii,  coi^iosissime 


FcclesicD   legiinliir  orasse 

Spirilu  Sanclo  pcr  os  David  palris  iinslri 

piicri  tiii  dixisti,  etc. 

Qui  implet  (jiiasi  Phison  sapienfiam,  el 
sicut  Tif/ris  in  diebus  novorum.  Qiiemad- 
inndum  in  Cencsi  habctiir  :  Fliiviiis  cgrc- 
dicbatiir  dc  paradiso,  qui   indc  dividiliii 


36 


in  qiiatunr  capita,  id  est  in  quahmr  flii-  H  n  |ir;cclarc  dociiil  vcriiiii  iiitcilcclum  Scri- 


vios  capilalcs  ac  principalcs,  prnccdcii- 
lcs  ex  fliivio  illn  nriginali.  Nniiicn  iini. 
Phison  ;  iinmcii  -•(•ciiinli.  richoii  ;  iioincn 
lcrlii,  Tigris  ;  noiiicn  (iiiMili,  Fiipliratcs. 
I'"t  li:cc  niiinia  hic  [inniinliir.  ad  iiisiniian- 
iliiiii  iinoil  siiiii  li:i'c  lliiiiiina  siinl  pra'ci- 
pua  cl  a(|uis  plcnissiiiia,  sic  Chrisli  do- 
clriiia  cnpiosissima  cl  clcganlissiina  fiiil 


|)tiira'.  ct  iiiiiltiplicciii  scnsimi  cjiis  :  vidc- 

licct  |itlcralcni,allcgoriciim,lropnlogicum, 

cl  anagogiciim.Fiule  anle  passionein  siiam 

(lixit    Ajioslolis  :  Yobis  daliim    esl   nosso 

niyslcriiim   regni    Dci.   Fl   alibi   scripliim  '"' 

esl  ;  Tiinc  (scilicel   nost  rcsurieclioncm)  im.xw, 

43 

ipcruil  illis  sensum,  iil  inlclligeicnl  Scri- 


AHC.  VIII, 


pliiras.   Alipic  in   scrmone    posl  CaMiain, 
lii:c  lii  (iualiior  Kvangcliis  quasi  in  qiia-      promisil  :  Qiiiim   vcncril  illc  Spiriliis  ve-  ;«««..«, 
Iiior    fliiviis    conliniliir.    (iii.n    Fvangclia      rilalis.  docebil  vos  onincni  vcrilalcm.  r^fii" 
cx    doclrina   ct    >a|iiciilia   cordis   Chrisli,      mutliplir.it  doclrinam  piiedicalionis  ;,na\ 


150 


ENABRATIO    IN   CAP.    XXIV    LIBRI   ECCLESIASTICI.    —   ART.    XXIV 


/os(ieMi,15 


Joann.  vi 
37. 


38 


Apoc.  I,  8 
XXII,  13. 


Joann.wv 
26. 


.Vallh. 


39 


et  legi  veleri  stiperaddit  qnjedam  prsecepta 
atque  consilia  :  ut  patet  preecipue  Matthsei 
quinto  se.xtoque  capitulis,  multisque  aliis 
Evangelii  locis;  quasi  Jonlanis  i/i  tein- 
pore  messis  in  terra  promissionis  magis 
abundat  in  aquis  :  juxta  illud  in  Josue, 

.  Jordanis  ripas  alvei  sui  tempore  messis 
implcverat. 

Qui  mittit  (lisciplinam  sicut  lucem,  id 
est,  scientiam  Scripturarum  et  fraternse 
correplionis  doctrinam  clare  docuit,  non 
obscure,  ul  mulli  ProphetEe ;  e/  adsistens 
quasi  Gehon  in  die  vindemiw,  id  est,  cun- 
clis  ad  se  accedentibus  copiose  diffundens 
doclrinam  el  graliam   influcns  (jii.xla  il- 

,  lud,  Eum  qui  venit  ad  me  non  ejiciam 
foras)  sine  personarum  acceptione.  quem- 
admodiim  fluvius  ille  paradisi  nomine 
Gehon  copiosius  fluit  et  rigat  terram  in 
auluinno,  duin  leinpus  cst  vindemiarum. 

.  jii.vta  iliud  Michiea? :  Faclus  sum,  sicul  qui 
colligit  in  autiiinno  racemos  vindemiae. 

Qi/i  perficit  pri/nus  scire  ipsa/n,  id  est, 
perfecte  ostendit  quod  ipse  prius  sciat  sa- 
pientiam,  id  est,  prse  ceteris  principalius 
eam  inlelligat.  Yel  sensus  est,  quod  ipse 
Christus,  primus  exsistens,  prout  falelur, 

;  Ego  sum  Alpha  et  Oinega,  principiuni  el 
finis,  primus  et  novissimus,  perfecle  facil 
ipsos  homines  scire  sapienliam,  quia  pree 
ceteris  eminenlius  docuit  eam,  et  suos 
Aposlolos  ac  primilivam  Ecclesiam  excel- 
lenlissime  implevit  sapienlia  salulari  et 
Scripturarum  notitia,  prout  apud  Joannem 

,  legilur :  Paraclelus  Spiritus  Sanctus, quem 
miltet  Pater  in  nomine  nieo,  ille  vos  doce- 
bit  oninia,  el  suggeret  vobis  omnia  quse- 
cunique  dixero  vobis.  Et  infirmior  no/i 
investigabit  ea/n  :  id  est,  ceteri  homines, 
qui  pura?  sunt  crealur»,  Chrislo  Deo  in- 
carnalo  infiriniores,  sapienliam  ejus  ne- 
queunt  perscrulari,    nec  ipsum   compre- 

,  hendere  Christum,  qui  ait  :  Nemo  novit 
Filium  nisi  Paler. 

A  mari  eni/n  ahundahit  cogitatio  ejus  : 
id  est,  meditalio  seu  cognitio  Chrisli  exii- 
berantioresl  in  se  ipsa,  quam  aqua  Oceani 
intra  se;  pkisque  transcendit  cogitationes 


A  atque  notitias  hominum, quam  abyssus  mi- 
nimam  gullam.  Unde  apud  Isaiam  locutus 
est  :  Oiiomodo  exaltanlur  cceli  a  terra,  sic  /«.  lv,  9. 
exallatffi  sunt  cogitationes  me»  a  cogita- 
lionihus  veslris.  Aposlolus  quoque  :  Quis,  Hom.w^a. 
inquit,  cognovit  sensum  Domini  ?  Et  co/i- 
siliu/n  illius  in  abij.sso  /nagna  :  id  est, 
profundilas  consilii  menlis  divin.T  plus 
Iranscendit  capacitatem  perscrulationem- 
que  hominum,  quam  magnum  mare  stilli- 
cidium  aqua>,  vel  invesligalionem  menlis 
human£P.  Qualiter  autcm  consilium  com- 

B  pelat  Deo,  dictum  est  supra.  Elenim  con- 
silium  proprie  sumpliim,  proul  est  inqui- 
sitio  de  agendis,esl  ignoranlis  naturEe,  nec 
convenit  supersapientissimo  Creatori;  sed 
qiiantum  ad  id  quod  perfeclionis  est  in 
ratione  consilii,  convenit  ei.  Hinc  scriptum 
esl  :  Ouis  adfuit  in  consilio  Domini,  et  jer.wm, 
vidit  et  audivit  sermonem  ejus  ?  El  Pau- '*■ 
lus  :  Quis,  ait,  consiliarius  ejus  fuit?         Rom.\\,u. 

Ego  sapie/itia  increala  effudi  fimnina,       40 
id  est  charismala  graliariim.  fluenla  docu- 
mentoriim  eoeleslium,  exuberanles  doctri- 

C  nas  qualuor  Evangeliorum,  imo  omnium 
divinorum  voluminum.  Oiiod  el  in  Prover-  Prov.^ww, 
biis  seriptum  est.  proul  Sapientia  ista  alle-  *' 
gat,  dicendo  :  Qui  credit  in  me,  sicul  dicit  /oann.vn, 
Scriplura,  flumina  de  ventre  ejus  fluent  ^^' 
aquiC  vivff. 

Ego  quasi  trames  aqua'  immensie  de  flu-  41 
vio  :  id  est,  ex  fecundissimo  el  exubcran- 
tissimo  corde  Patris  manavi,  siciit  trames, 
via.  seii  rivus  copiosissimffi  aqua»,  fluit  ex 
fluvio  redundanlissimo  :  juxla  quod  scri- 
plum  est,  Sapientia  vapor  est  virlulis  Dei,  .sap.yn.n. 

D  el  emanalio  quwdam  elaritalis  omnipolen- 
tis  Dei  sincera.  Ego  'quasi  fii/i-ius  Dori.i-. 
Dorix,  secundum  Glossam,  fliiviiis  esl,  qiii 
ab  eodem  monle  eum  Eiiphrale  defluil, 
el  rapidissimo  alque  celerrimo  curril  mo- 
tii,  ita  quod  omnia  sibi  substernit.  Unde 
qiiiim  Alexander  Magnus  eum  Iransgres- 
siiriis,  pontem  super  eum  fecissel,  fluvius 
ipse  concita  vi  diruit  pontein.  Itaque  huic 
fluvio  se  comparal  Sapienlia,  tum  quoniam 
ipsa  celerrime,  imo  in  instanli  seu  mo- 
mento  ajternitatis,  profluxit  de  Palre:  lum 


ENARn.ATIO    IN    CAP.    XXIV    LIBRI   ECCLESIASTICI.    —    AKT.    XXIV 


l.M 


iiap.  IX, 

lc 

Ephes 
0. 

IV 

PS.  XVII 

,7 

Joann. 

\V1 

I's.\ 


quoniaiii  velocissiinc  inslmit  coida,  ct  co- 
lerrime  siia  (liffundit  bona,  nec  ulla  in 
disccncio  csl  inora,  (liim  mcntciii  tcligc- 
Dan.vii.w.  ril  iliuminatio  sua.  Ilinc  lcgitur  :  1'luvius 
igncus  rapidusqiic  a  facie  ejus  egredieba- 
Inr.  Ef  ■•iiciil  acjuwductus  e.iivl  <lc  paradi- 
Ro.  id  cst,  de  cocio  altissimo  dcsccndi  ad 
corda  hominum  iUuslranda  ct  inliabilan- 
da.a  Palrc  missa..Iuxla  quod  Sapicns  orat: 
.Millc  iliam  dc  ciclis  sanctis  liiis,  cl  a  scdc 
magnitiidinis  luae.Hsec  fiiit  invisibilis  mis- 
sio.  Deindc^  \isibilitcr  iiiissa  cst,  dcsccn- 
dcns  jier  Inearnationis  niystcriiim  in  infc- 
riores  partes  tcrrae,  secundiim  illiid  :  .V 
siimmo  coelo  egrcssio  ejus.  Undc  ipsa  lo- 
qiiitur  :  Kxivi  a  Palre,  et  vcni  in  mun- 
dum.  Exivi  quoque  per  generationcm  seter- 
nam,  sicut  aqu;pduclus,  dc  paradiso,  id 
est  ex  deliciosissimo  cordc  Palris,  qui  ail 
in  Psalmo  :  Ijiiclavit  cor  mciim  \crliiim 
boniim. 

Di.r.i :  Rigalm  horlum  plantationum ,  id 
est  Kcclcsiam.  qiia>  cst  hortus,  ager  cl  vi- 
nca  :  in  qiia  planlata;  sunl  divcrste  pcrso- 
na-  fidclcs,  taiuiuain  fructuosaD  dccorajquc 
arborcs,  jiixla  illiid  in  Canlicis  :  Ilnrtiis 
conclusus  soror  mca  sponsa.Qucm  hoitiim 
Sapientia  irrigavil  suis  doclrinis  cl  graliis, 
scciindiim  iliiid  Psalmi  :  Uiiians  mnntcs.id 
esl  .Vpustoios,  pia.'lalos  atqiic  doclorcs,  dc 
siiperioribus  suis.  Porro  Apostoliis  dicens, 
Ncqiic  i|iii  iilantal.  csl  aliqiiid,  ncqiic  (pii 
rigal,  loqiiiliir  dc  plaiilalorc  cl  rigatorc 
extrinsecus  opcranle.insliiimcnlali.ac  dis- 
po^ilivo.  Sapiciilia  vcro  imrcala  cffcclivc 
()|icialiir  in  cordibiis,  cliarismala  siia  iii- 
fliicns  cis.  El  incbriaho  partus  mei  fru- 
cium.xA  esl.ipsos  fiddcs,  spiriliialcs  filios 
meos,  qiios  rcgcncravi  in  Spiritii  Sancln, 
copiosc  implebo  sacris  muneribns.  Qiiod 
pra^scrlim  implcliiin  csl  in  dic  sacro  l'cn- 
lccoslcs,  i|iiaiiilii  .\posloli  ciiiii  primiliva 
Kcclesia  eis  associala,  reccpcrunl  cxiibc- 
ranlissimc  Spirilum  Saneliim,  cl  spiriliia- 
lilcr  cbrii  facli  siinl  carilalis  fcrvorc  cl  \'\- 
iiii  (|iiod  [iropiiiavil  Sapicnlia,  protc>lans  : 
Vcnilc,  comcdilc  |iancm  mciim.  cl  iiibilc 
vinum  qiiod  niisciii  voliis;  d  iii  (lanlicis  : 


kt 


Caitl.K.M. 


Pa.uii,  \i. 


I  Cor.  III, " 


44 


Pror,  i»,S 


\  (^iimcdilc,  amici,  et  bibile  ;  ct  incbriami-  Ca,ii.y.\. 
ni,  carissimi. 

E(  ecce  faclus  csl  milii  Irames  abini-  4.3 
dans,\A  est  via  magna  et  patens,per  quam 
doctrinam  meam  gratiamquc  diffudi^quia 
noii  soliiin  pcr  lcrram  el  corda  Jiida>oruni, 
scd  pcr  lotum  mundum  in  cordibus  gen- 
liliiim  effiidi  hsec  dona  mea,  per  Aposlo- 
Inriim  cl  alionim  discipuloriim  mcoriim 
])ra'(licationcm, miracula  ct  giibcrnationcs: 
sicul  pranliclum  fiiil.  In  omnem  lerram  /',.,vi„,s, 
cxivil  soniis  (Mium.ljiiibus  el  dixit  :  Rrilis   acm, s. 

H  mihi  lestes  in  Jerusalcm.cl  in  omni  Jiida-a 
ct  Samaria,  el  usque  ad  exlremiim  tcrr.T. 
rndc  et  Patcr  ait  ad  Filiiim  :  Dcdi  lc  in  /j.  lux.e, 
liiccm  gcntiiim,  ul  sis  saliis  mea  iisqiie  ad 
extrcmum  lerrae.  Hinc  subdilur  :  et  ftuvius 
mcus  /ipprojiini-/uavit  ad  mare,  id  esl,  do- 
ciinienloriim  cl  graliarum  mearum  diffii- 
sio  extcndil  se  usqiie  ad  lerminos  lcrra^  cl 
insulas  maris.  Minc  in  Isaia  ail  :  Mittam  /ii</.Lxvi 
ex  eis  qiii  salvali  fiierinl,  etc.  Quoninm 
doclrinam  (juasi  anlelucauum  oiiuiibiu^i  il- 
(umino,  id  esl,  illuminando  infiindo  cun- 

G  clis  gentibus  evangelica  dociimcnla  clare 
ct  copiosc.  siciit  sol  diffundit  auroram  ; 
ct  enarriiljo  illam  usijiic  in  /oiii/inijiiuiii . 
id  est,  per  Apostolorum  prffdicalioncm 
ct  inspirationcm  inlcrnam  nolifieabo  cam 
gcnlibus  ubiquc   tcrrarum. 

Penelrabo  omnes  inferiores  jyartes  ter-  .|3 
;•((',  id  csl.  corda  haliilanliiim  iii  infcrio- 
ribiis  partibus  miindi  iiilimc  illiisliabo, 
cliaiii  corda  carnaliiim,  ea  rcformando  cl 
convcrlcndo.  Vcl.  iil  (|iiidaiii  cxponiint. 
limbiim   paliiim   iiilraiido  (ipiciii  (Ihrisliis 

D  post  suam  passioncm  mox  inlroivil,  qiian- 

liim  ad  animam  illiic  (lcsccndcns).  ct  ani- 

mas   saiiclas   bcalifica    visionc    illiislians, 

quas  mcrilo  passionis  mcie  ab  origiiialis 

peccali  rcalii  absolvi,  nb  i|ucm   realum  a 

bcala    friiilionc   dirfcrcbanliir.    El   insjii- 

ciam   oiinics  diirmiciilcs,   id    esl,    lorporc 

pcccali  cl  ncgligenlia  prirgravalos  exciln- 

bo  ad   cordis   vigiliam    al(|ii(>  ciislodiain. 

Vcl,  oinnes  dcfiinclos  in  fiiic  sa-ciili  siis- 

cilabo,  cl  ad    iiidiciiim  coinocabo  :  jiixla 

....  yo<iHi«.  V, 

illiid  :  \ciiicl  liora.  iii  ijiia  oiiincs  ipii  iil  i*.tt. 


152 


ENARBATIO    IN   CAP.    XXIV    LIBRI   ECCLESIASTICI. 


ART.    XXV 


monumentis  sunt,  audient  vocem  ejus ;  et 
procedent,  qui  bona  egerunt,  in  resurre- 
ctionem  vitae.  De  quibus  subjungilur  :  et 
iUuminabo  omnes  sperantes  in  Domino  : 
quia  illi  tunc  ilhiminabuntur  lumine  gld- 
riff  et  felici  visione  Trinitatis  superdignis- 
simee,  qui  et  nunc  illustrantur  quotidie 
per  incrementa  gratice  ac  virtutum  atque 
donorum  sapientia;  et  scientiae. 
■46  Adhuc  doctrinam  quasi  prophetiam  cf- 

ftiiidam.  Hoc  mnlti  exponunt  in  persona 
auctoris  istius  libri  :  quasi  dicat,  Adhuc 
multa  utilia  proferam  documenta  instar 
prdphetiiP  vera  ac  solida.  et  de  futuris 
prBenuntiantia.  Ef  reliiiquam  illam,  in  11- 
bro  isto  descriptam,  quwrentibus  sapien- 
tiam,  qui  ex  sacris  libris  quserunt  doceri, 
et  sapientiam  adipisci  per  studium;  et  non 
desinatn  in  progenies  illorum,  id  est,  suc- 
cessores   eorum   illuminare   non   cessabo 


A  per  libri  hujus  scientiam,  usque  in  a'vum 
sanctum,  id  est  seeculum  futurum,  in  quo 
cessabit  humana  instructio.  Potest  quoque 
hoc  totum  de  Sapientia  increata  exponi, 
quiT  in  Ecclesia  sua  non  cessat  dona  coe- 
lestium  doctrinarum  muUiplicare,  et  per 
doctores  nova  volumina  compilare. 

Poslremo  auctor  subjungit  :    Videte,  o       i1 
omnes  sludiosi,  quoniam  non  solum  iiiild 
laboravi,  id  est,  quod  vacando  studio  sa- 
pientia^,  et  conscribendo  hunc  librum,non 
solum   inihi  ipsi  profeci,  sed  ct  oinnibus 

B  exquirenlibus  verifatem,  qui  ex  meis  la- 
boribus  et  doclrinis  possunt  proficere ; 
quibus  et  me  in  exemplum  exhibeo,  ut 
consimiliter  agant.  Hinc  dictum  est  :  Fili,  /•roD.ix.i». 
si  sapiens  fuei'is.tibi  el  proximis  tuis  eris. 
Unde  alibi  conscriplum  est  :  Deriventur /tirf.v,  le. 
fontes  lui  foras,  et  in  plateis  aquas  luas 
divide. 


ARTICULUS  XXV 


DE   MYSTICO    SENSU   ET   TROPOLOGIA   HUJUS    CAPITULl    VICESIMI    QUARTI. 


OriDOUlD  hic  dictum  est  de  operatio- 
ne  benigna,  et  gratiosa  inhabitalione 
ac  efficientia  increata;  ac  genilse  Sapien- 
tiae  circa  Israeliticum  populum  tempore 
veleris  Testamenti,spirilualiler  et  eminen- 
tius  exponi  potest  ct  applicari  ad  populum 
christianum,  in  quo  Sapientia  ista  omnipo- 
tenliam,  munificenliam,  alque  clemenfiam 
suain  multo  copiosius  demonstravit  teinpo- 
re  evangelicae  legis,  quam  antea  in  Judaeis. 
Propler  quod  tempus  Evangelicee  legis, 
tenipus  gratiffi  appellalur.  Sic  ergo  Sapien- 
tia  ista  effatur  : 
H  In  heredifate  Bomini  morabor,  id  cst  in 

heredilario,  perpetuo,  et  prjeelecto  Dei  po- 
pulo  christiano,  cujus  figura  fuit  populus 
ille  Judaicus.  Nam  el  in  populo  islo  habi- 
tat  Chrislus  Sapientia  Palris,etiam  per  vc- 
ram  el  personalem  in  Sacramento  prsesen- 


C  liam  :   qui   ct   post   resurrectionem  suam 
proinisil,  Ecce  ego  vobisciim  sum  cunctis    .vauh. 
diebus  usque  ad  consummalionem  saeculi ;  '"^""'  '^- 
et  item  passione  inslanle,  Non  relinquam  joatm.xw, 
vos  orphanos.  Et  di.rit  mihi  Deus  Pater  :  '*•  ,, 
//;  Jaeob  iiiJiabita,  id  est  in  populo  chri- 
stiano   vitia   supplantante,  ct  patriarchee 
Jacob  fidem  sectante  ;  et  in  Isracl,  id  est 
contemidalivis  Deum  per  donum  sapientia? 
iutueutibus,  hcredifarc.  Et  sic  in  Sion  fir-       ig 
mata  suiii,  id  est  in  ipsis  fidelibus  divina 
speculanlibus,  et  in  virtulum  apice  situa- 

D  tis.  Sion  enim  speculatio  aut  specula  in- 
terpretatur.  Ef  in  civitatc  sanctificata,  id 
est  sancla  Ecclesia  militanti,  similiter  re- 
quievi.  De  qua  in  Psalmo  :  Gloriosa  dicla  ps.\.\\\y\, 
sunt  de  te,  civitas    Dei  ;  et    in   Apocaly-  '■ 
psi,  Civitatem  sanctam  calcabunt  mensi- .ipoc.xi.i. 
bus  quadraginta  duobus.  Et  in  .Terusalcm, 


ENAnRATIO    IN    CAP.    XXIV    LIBUI    ECCLESIASTICI. 


AUT.    XXV 


153 


id  csl  inililanli  ac  triuinplianli  Ecclesia, 
alqnc  in  aninia  virtuosa,  in  quibiis  cst 
visio  et  gustus  pacis  intcrniP,  tamcn  in 
HJ  hac  vila  iinpcrfecle,  polesUis  med.  Et  ni- 
dicavi  iit  popitlo  honorificalo,  id  est  popu- 
lo  cluisliano  prw  populo  Israclitico  incira- 
bililcr  dcsupcr  honorato,  secunduin  quod 
primitiva  Ecclcsia  cx  Judaismo  conversa, 
ad  christianuin  pcrlinct  po[uiluin.  Elcnim 
clirisliano  popuio  Ucus  incainalus  in  pro- 
pria  persona  conlulit  legcm,  ct  incompa- 
rabilia  pricslilil  niuncra  graliarum.  lam 
graliic  gratis  data',  quaiii  gialia?  gralum 
facicntis,  el  exccllcntissimos  Sanctos,  ac 
pi;pslanlissiina  sacraincnla.  Et  juxla  hunc 
niodum  pcifacilc  cst  ea  quie  dicla  sunl  dc 
Sapicntia  ista,  quoad  populum  Juda'Oruni, 
ad  clirislianum  populuiii  applicare. 

I.\suPER,quoniam  magnam  partem  hujus 
capiluli  de  gloriosissima  Christifcra  Yirgi- 
nc  canlal  ]']cclcsia,tangcnduin  cst  bicvilcr 

11  qualiler  ei  conveniat.  Ipsa  ilaquc  ait  :  In 
orinihus  rcquicm  i7w<t'.s/i-('.Piissima  clcnim 
humani  gencris  advocata,universorum  cu- 
pit  salutem,  atque  in  oinnium  cordibus 
pcr  piam  mcmoriam,  virtuosam  imitatio- 
ncni,  dulccin  dilcctionciii  habitarc  ct  qui- 
escerc  cupit.  El  in  Iwrcilitalc  Domini  mo- 
nihor,  id  est,  in  virtuosis  et  electis  fideli- 

12  bus  habitabo.  Tunc  pra'cepil,el  dixil  milii 
Cretitor  omnium  ea  qua>  stalim  diccntiir: 
el  (juicreavil  «(c, scilicet  Yerbuin  ajtcrmiiii 
1'nigenitus  Patris,  rcquievit  in  labernacu- 
h).  id  cst  in  iilcro  mco  :  in  quo  natuiiiiii 
assumpsit  liunianam.  noveniquc  mensibus 
factus  infantulus  rcquievit ;  graliosissime 
qiKKiiic  ct  indcsincnlrr  rcqiiicvit  in  llial.i- 
ino  incnlis  cl  consciciiliiP  inca".  Indc  pia'- 

/>«. xLv, .s.  dictuin  fiiil    :  Sanclificavit  labernaciiiiim 
/». Mi,  n.  sunm  .Mlissimus  ;  cl  ilem,  Eccc  virgo  coii- 
cipict,  ct   parict   filiiiin. 

13  Ei  di.rii  //(('Ai,  praecipiciicjii  i|iiiiil  siiinli- 
tlir  :  ///  Jiicoh  in/iiihilii ,ul  csl  in  pi  iiiiiliv  .i 
ac  mililanli  hicclcsia.  In  priiniliva  n:iiiit)uc 
Ecclcsia  cx  Juda-is  elecla,  sacralissima  l)o- 
niina  corporalilcr  convcrsata  cst,  cl  cxcm- 
plarissimc  atqiic  sanclissimc  vixil.  Dciiidc 


A  spirilualitcr  in  lota  Ecclesia  militanti  com- 
moratur.  occupans,  prolcgcns,  ct  gubernans 
coida  fidclium.  Et  in  Israel,  id  est  con- 
tcmplalivis,  religiosis  ct  spirilualibus  pcr- 
sonis,  heredilare,  ul  eos  quasi  heredilarie 
possidcas,  taiiqiiam  malcr,  rcgina  et  ad- 
vocata.  Ipsi  quoquc  possidcanl  lc  pcr  di- 
Icctioncm  indesinentem,  purissimam  et  fer- 
vcntcm,  tanquam  servi  et  filii  tui.  El  in 
clcclis  mcis  millc  radices  :  id  cst,  dona 
gratia>.  ac  viiliituni  impetra  eis,ut  radicen- 
tur  in  Christo,  ct  tibi  sempcr  coha»reanl. 

B  Ah  initio  cl  anle  swculn  crcalii  siim,  id  14 
cst  crcari  [iricvisa.  iit  sim  Malcr  rnigcniti 
Dci,  cl  Doinina  innndi,  advocala  Ecclesiip, 
ct  rcgina  angclorum  ac  homiiium  ;  cM<s- 
que  ad  futurum  smculum  non  desinam,  id 
cst,  pcipctuc  pcrmanebo  felix,  gloriosa,  ac 
pricpotcns.  ii7  ///  Inihitalione  sancla  coram 
ipso  minislravi.  Beatissima  etenim  Yirgo 
adliuc  infanlula,  minislravil  Dco  In  tcm- 
plo,  ul  Icgilur.  dcindc  in  Synagoga;  post- 
moduin  in  primiliva  Ecclcsia,  in  qua  uni- 
versis  ct   singulis  Iradidil  perfcclissinw 

C  convcrsationis  cxcmpla.  Et  sicut  exstitit 
siimma,  sic  prorsus  fiiit  humillima. 

El  sic  in  Sion  firmata  sum,  id  cst,  in  15 
Ecclesia  speculantc  divina,  facta  sum  fir- 
ina  ac  polcns,  nlpolc  adimplcla  omni  vir- 
tutc  el  gralia,  ad  stibvcnicndum  fiddibus 
cunctis;  et  in  civilate  sanctificala,  scilicel 
Ecclcsia(siciil  cxpiisitum  cM).si/iiilili-r  rc- 
i/uicri  corporalilcr  ac  spiritualilcr,  (]uam- 
diii  vixi  iii  cariic  iii  sa^culo  islo;  dcindc 
assiiinpla  in  ('(cluin,  iion  ccsso  spirilualitcr 
rcqiiicsccrc  iii  ICccIcsia  inilii  (■iimiiiissa.  El 

D  i  n  Jerusalcm  pole.ila.s  mca,  id  csl.iii  liium- 
phanli  ac  mililanti  I'cclcsia  priinaliim  sor- 
lila  sum  aucliiritalc  malcrna,  (|ua  vcii  Dci 
cffccla  sum  Matcr  :  proplcr  qiiod  cunclis 
eliam  angclicis  siim  pra'Iala  siiirililiiis.  ct 
cos  piirgo,  illnmiiiii  alqiic  pcrficin.  Bc- 
giiuin  (]iio(iuc  miscricordiM'  inihi  commis- 
siun  csl  iii  {'lcclcsia  mililanli  1'riiiilcr  (]iiiid 
Ucgina  miscricordia'  vocor,  cl  cunclis  iii- 
visibilibiis  lioslibiis  impcro.  1:1  rndiciui  jo 
(■//  jiDjiido  linniirificalo.  id  csl,  |>ni)ulo  cliri- 
sliano,   r.idicalioiicm  cl    stabililioncni    in 


dS4 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXIV   LIBRI   ECCLESIASTICI.    —  ART.    XXV 


omiii  gralia  impotravi,  procurando  ei  fre-  A  dulcem  friictum  producit,  et  pacis  cst  si- 
quenter  divina  charismata,  reformationem      gnum,  et  pietatem  misericordiamque  desi- 


Joann. y.i\ 
Ps.  CXLI,  Ci 


18 


piissimam  ct  conforlationem  in  bonis;^^ 
in  parle.s  I)cl  mei  liereditas  ilUus,  id  est, 
salus  et  hereditaria  portio  pradeslinati  po- 
puli  chrislifidelis  consistit  in  parliiius  seu 
mansionibus  regni  ccolestis  :  de  quibus 
dictum  est,  In  domo  Patris  mei  mansiones 
multae  sunl:  et  in  Psalmo,  Porlio  mea,  Do- 
mine,  sit  in  terra  viventium.  El  tn  pleni- 
tudine  sanctorum  detentio  mea,  id  est, 
inler  devotos  el  Sanctos  detineor  et  per- 
sevcro,  quia  in  lalibus  beneplacitum  est 
mihi. 

Quasi  cedrus  exallata  sum  in  Lihano : 
id  est,  sicut  arbor  quae  dicitur  cedrus,  in 
Libano  elevalur  crcscendo  in  altum,  d 
dulciter  redolel,  imputribilisque  consistil; 
sic  ego  a  populo  cliristifideli,  pr»  cunctis 
puris  crealuris  dcvole  hnnoror,  sublimilcr 
color  dulia?  cullu.  el  ciinctis  suni  dulcis, 
atque  ab  omni  coriuplione  culpee  et  re- 
prehensibililalis  penilus  aliena.  Et  siciil 
rcsina  ccdri   languidos  sanat 


gnat;  sic  pra^clarissima  et  incomparabilis 
virgo  Maria  jugitcr  in  oinni  viroro  profe- 
cit  sapientise  ac  virtutum,  et  suavissimuni 
protiilit  friictum,Reparalorem  pacis  gene- 
ravit  hominibus.  et  nos  jugiter  reconciliat 
Deo.  estque  totius  misericordia}  mater  et 
pietatis  fontana.  FA  quasi  platanus  e.ral- 
tata  sum  juxta  aquam  in  plateis.  Per  pla- 
taniim  folia  mollia  ac  lata  habontom,  ox- 
primilur  benedictissima  Yirgo  totaliler 
U  mansueta,  cujus  verba  el  opera  erant  lati- 
tudino  caritatis  amplissima,  quae  et  sub 
alarum  suarum  latitudino,  id  est  pietatis  ct 
potestatis  subventionc,  suscipit  ac  tuetur 
cunclos  ad  ipsam  confugientos,  et  instar 
pialani  sublimatur  ac  colilur  a  Christifi- 
dolibus. 

Sicut  cinnamomum  et  halsamum.  aro- 
malizans  odorem  dcdi :  id  est,  quemadmo- 
dum  cinnamomum  dulcis  saporis  est,  et 
conforlalivam  vim  habel,  et  contra  indi- 
gestionein  debililalcmque  slomachi  valol  : 


20 


oratio,    consolalio,    subvenlio    mea   curat  C  sic  ego  amantibus  mc  dulcis  sum  et  eos 
ffgrotantia  corda.  Et  quasi  cj/pre.s.sus   iu 


montc  Sioii  :  id  est,  sicut  arbor  illa  soli- 
dissima  nulli  oneri  ccdit,  et  in  monte  Sion 
sublimiter  eminet ;  sic  ogo  in  populo  chri- 
stiano  robiislissima  maneo.  nec  ulli  vitio 
unquam  cessi,  niiUi  tentalioni  succubui, 
multiplicem  conforlalionom  eidcm  popu- 
lo  moritis  mcis  ac  prccibus  impelravi. 

Quasi  palma  eamltata  sum  in  Cades  :  id 
est,  sicut  palma  in  oppido  Cades  preeful- 
get,  et  in  superioribus  suis  decori  ac  sua- 
vis  adspoclus  cst  ;  sic  Virgo   dignissima  D  slanlissima  vehemonler,  rogia  slirpo  pro- 


conforlo,  ut  animarum  suarum  digerant 
cibiim,  sinlque  animalia  ruminanlia  mun-  ier.  m,  3. 
da,  mcdilando  ea  qua  Doi  sunt  die  ac  ps.\,i. 
noctc;  el  suavitate  famfe,  caritatis  et  pio- 
latis  duicodine,  sapiontise  qiioque  fragran- 
tia  sempor  rodoleo,  ac  meos  cultores  ro- 
ficio.  Quemadmodum  ctiam  balsamum,  aro- 
matica  ariior  valde  suavis,  regalis.  rara 
et  pliirimum  pretiosa,  vim  habel  calofa- 
ciendi  et  confortandi ;  sic  incoinparabilis 
alque  mundissima  Yirgo  unica  est  et  prae- 


19 


por  dona  gratia?  ac  gloriee  splendidissima 
ost  effccta,  ot  ciinclis  suavior;  cl  quasi 
planlatio  rosw  in  ./criclio.  Nam  siciit  rosa 
est  pulcherrima  florum,  sic  dignissima 
Yirgo  est  veniistissinia  feminarum,  imo 
sanctissima  croaluiarum  purarum  :  qu;c 
miligaliva  esl  dolorum  vilse  pra>sontis,  et 
illuminativa  oculorum  cordis,  sicut  aqua 
o.\  rosis  cxprossa  sedal  dolores,  alque  cla- 
rifical  oculos.  Quusi  oliva  spcciosa  in 
campis  :  id  cst,  sicul    oliva  jugiter  viret, 


genita,  cl  suavissime  devolariim  monliiiiii 
recreativa,  graliam  conforlalionis  ac  dile- 
clionis  fcrvorem  suis  procurat  dovotis. 
Qiiiisi  mi/rrha  elecla  dcdi  suaoilatcm  odo- 
ris  :  id  esl,  sicul  oplima  myrrha  amara 
esl,  ct  a  corruptione  prsescrvativa,  ac  I)o- 
ni  diffusiva  odoris;  sic  fclicissima  virgo 
Maria  in  adorandi  Filii  sui  acerbissima 
passione,  vehemontissima?  compassionis 
amariludinc  exslilil  plena,el  poccaloribus 
jugiter  condolcns,  cl  innumerabilibus  gra- 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXIV    LIBRI   ECCLESIASTICI.    —    ART.    XXV 


loo 


23 


24 


Luc.i.iK. 


liain  compiinclionis  obtiniiit.  A  corriiptio-  \  alqiic  salvari,  lanqiiam  pcr  coopcralriccm 

nc  qiioque  pcccali  pra^scrval,  el  snavcm  noslru'  saliilis  ac  f,'rali;c  pra^potcnlem. 

fiindil  odorciii.in  lanlum  iit  pia'  mcmoriic  Transile  ad  me.omues  tjui  conntpiscitis 

portam  nunqiiam  siiie  insikc  sil)i  siiavila-  milii  placerc,  ct  meis  virlnlibus  confor- 

lis  respersione  inlroeal.  mari,  mcqiie  in  rcffiio  Filii  mci  conspice- 

Efjo  (juasi  vi/i.s  fi-ifcli/icavi  suavifa/em  rc.  Accedilc,  inqiiani,  ad  mc  pcr  invocatio- 

oi/oris.  Quemadmodiim  enim  vilis  in  hie-  nem  piclalis  mea>,  el  per  consideralionem 

mc  arida  est  ct  dcspecla  videlur,  sed  suo  ac  imilalionem  virlulum  mcarnm.  pi\Tscr- 

lcmpore  virct.   frondcl,   cl  oplimos  paril  liin  per  sinccrissimiim  mci  amorcm.  K/ a 

frucliis  :  sic  gloriosissima  viigo  Maiia  in  (jfncra/ioni/jus  nuus,  id  esl  donis  el  effc- 

sseculo  isto,  prsescrlim  lcmpore  persccu-  clibus  auxiiii  mci,i»i/>ZemVni.  Omnis  cnim 

lioiiis  ac  passionis  i"ilii  siii,  fiiit  cnnlempla  qiii  ita  acccdit  ad  me,  acceplaliir  a  mc.  cl 

cl  cxtrinscciis  (lespcctibiiis  \  idcl)atiir:  scil  li  ailitivaliir  pcr  me.  Sjjiri/ns  c/iim  mcits  ra- 


inlus  corani  Dco  virentissima,  suavissiina 
el  friictiiosissima  fiiit.  ct  siia  compassionc 
matcriia,  miiitis  iiiiiiil)us  iiii(iuonim  gra- 
tiam  convcrsionis  promernil  :  cujiis  c.xcm- 
|)li)  iiimimciabilcs  pcrsona>  sanclam  serva- 


tiiiiiaiis.  scilicct  anima  seii  incii^  mea,  esl 
siijicr  iiicl  ifidcis.  inio  omni  puia  ircaliira 
corpoiali  ac  spiriluali  siiavior,  ulpote  me- 
liiir,  amabiiior,  amorosior,  bcnignior,  ju- 
(•iiiidior:  c/  Jicrci/i/as  mca.  iil  csl  jrratia  ct 


vcrunl  virgiiiitatcm.  AV  /forcs  mci,  /'ruc/us  gloria.quain  minislranlibiis  miiii  prociiro, 

/lonoris  ef /lonestatis :  id  eat,  mcdiUiionefi  cl  cliam  quaiii  iiuin    cgo  possiilco.  diilcis 

affcclionesque  anima»  mca".  conlcmplalio-  cst  sajyer  mel  c/  /urum.  Mcmorin  mcn  in 

niim  cxccssus  cl  caritatis  ardorcs  Dco  ac-  gcncra/ione  swcuforum.  Etiain  beatissiina 

ceplissimi  eranl,  et  ffiternse  rclribulionis  Yirgo  loto  orbe  famosissima  esl.non  apiid 

honorc  pra^-cipuo  digni,  in  tantiim  qiiod  Chrislianosdiimlaxal.  sed  cliam  apud  Sar- 

sni)cr  omniiim   clioros    angcloriim   mcrui  (;  laccnos  :  (iiiia  in  Alcorann  iiiiilta  pra'clara 

siiblimari.  ac  siiblimia  describiinliir  de  ea  :  quod  sci- 

Ejjo  inatcr  jiufclirw  (fifeclionis,  cl  /imo-  liccl  sit  virgo  cl  Malcr  (^hrisli  snnimi  sa- 

ris,  et    agnitionis,  et  sancfw  spei.   Sicut  picntissimiqiic  l*i'ophelae  ;  cl  quod  angcli 

increata  Sapicnlia  maler  esl  hariim  virlii-  saliilavcriinl   cam.  dicenles  :  0  Maria.    Ic 

lum  cl  aclioniim,  cas  infiindciidi)  pcr  crca-  pi"c   cunclis    miilieribiis    Deus   cicgil,    ct 

tionem,  seu  auctorilativc  d   principalitcr  Vcrbiim  cjiis  concipies :  lii  cs  miindissima 

prodiicendo,  conservando,    niilricndo,    ac  Virgo.  Miilla(|iic  lalia  in   Alcorano,  id  csl 

pcrficicndo;  sic  sinccrissima  ac  piissiina  in  libio  Icgis  Sarraccnoriim,  liabcnlur  :  cl 

Oomina  noslra  cariimdem  maler  csl  me-  qui  ca  negarel.  occidercliir  ab  illis. 
ritoric  cl   instiLiiiicntalilcr  ac  scciindaric.  /Jni  cifun/  mc,   luf/iiic  csiiricn/.  riiqiic 

obliiicndo,  coiisci\aiulo,alcndo,  cl  acl  pcr-  (iiii  beatissinue  Virginis  siiavilalcm  dt^gii- 

fcclionem  diiccndo.   /n  ine  lyra/ia  (jmn/s  I)  slanl,ct  qui  cam  sibi  incorporanl,  canidcm 

(vVfc  (•/  ('<v//rt^'.v  .■  id  csl,  plcnitiido  graiia'  picniiis    (iipiiml    cxpcriri,    ncc    salianlnr 

vitaj  virliiosic  ac  sapicntia'  saliitaris,  fiiil  diilccdiiic  lam   piicstanl issima'  ac  divinis- 


el  cst  in  Virginc  admiraiula.  iiiim'  ctiaiii 
anlc  (■onccptioncm  Vcibi  a'tcrni  sic  mc- 
riiit  dcsiipcr  saliitari  :  .\vc.  gralia  piciia, 
Dominiis  lciiiiii,  liciicijicia  lii  iii  mulie- 
ribiis.  /n  mc  iimnis  .\/ics  ri/iv  c/  rir/ii/is. 
S[ics  vila'  gloriic  cl  virliilis,  pcrfcclc  fiiil 


simip  crcaliirii'.  Idco  c/  i/iii  fiifuint  mc,  ail- 
/iiic  si/icn/  :  id  csl,  i|iii  mcic  consolalio- 
nis  rccrcanliir  solalio,  mc^iiic  sincciilcr 
conlomplanlur,  el  rore  gialiii>  mcap  rcfi- 
ciiinliir,  cisdcin  frcqiicntiiis  ac  sirpins  rc- 
crcari  optabiinl.   <Jiii  iiiufi/   //«•.  docliinis 


in  sipciilo  islo  in  pricclarissiina  Miilre  Dci-  scii  cxcmpluribii»  gestis  meis  oblcmpcraii- 
fera  :  scd  niiiic  csl  in  ca  spcs  ist;i  objccla-  do,  iuiii  cnn/iimtc/iir  :  imo  n  Filio  mco  cl 
liler,  (jiiia   pcr  eam  confidiiiiii^  adjinaii      a    mc    honorabiliir;  ct  ijui  o/M-run/ur  in 


26 


27 


28 


20 


.«) 


m 


ENARRATIO   IN    CAP.    XXV   LIBRI   ECCLESIASTICI. 


ART.    XXVI 


31 


mc,  id  cst  sccuiuliim  rormain  quam  mea  A  proprietates  et  excellentias  meas  praedi- 
exemplarilate  monstravi,  hoc  cst.  qui  mca  canl  sive  annunlianl  proximis  ex  carita- 
sectantur  vcsligia,«o;(  peccabiir't.\n  quan-  tc,  vilaiii  wternam  habehunt  pro  prapmio, 
tum  sic  agunt,  sicut  expositum  est.  Qni  dummodo  perseveraverint  in  bonis  usque 
elucidant  rne,  id  cst,  gloriam  ct  virtutes,       in  iincm. 


ARTICULUS  XXVI 


DECLARATIO    CAPITILI    VICESDII    OUINTl    :    IN   TRIBLS    PLACITIJM   EST   SPIRITUI   MEO. 


R 


KDIT  jam  auctor  ad  moralia  documen-  B  quuni  tamcn  sinl  una  caro.  Undc  hortatur  cen  n, 24. 

Apostolus  :  Yiri,  diligile  uxores  vestras,  et  cofcss.ui, 
nolite  esse  amari  ad  eas.  Princcps  quoque  '^' 
apostolici  agminis  :  Mulieres,  inquit,  suljdi-  i  Petr.  m. 
tse  sint  viris  suis;  viri  similiter  cohabitan- '' '' 
tcs  scciindnm  scicntiam,  quasi  inlirmiori 
vasculo   muliebri  impertientes    honorem, 
tanquam  coheredibus  gratiae  vitse,  ut  non 
impediantur  orationes  vestrse.Spiritualiter 
autcm,  per  virum  potcst  intelligi  pra^latus 
ac  sponsus  Ecclesiee,  et  per  mulierem,  Ec- 
clcsia  ei  commissa  :  inter   quos  vera  ct 


ta.  ///  tribus  placitum  est  spiritui 
meo,  quia  sunt  valde  bona,  qua'  .^tunt  pro- 
bata,  id  est  commendabilia  et  approbala, 
coram  Deo  et  hominibus,  id  est  a  Deo  et 
hominibus  probis,  imo  a  cunctis  intelle- 
ctualibus  crealuris  prudcntibus.  Concordia 
fratrum,  id  est  pax  mutua,  et  unanimitas 
bona  consanguineorum.domesticorum,  af- 
finium,  propinquoruin  :  inter  quos  solet 
oriri  discordia  propler  temporalia  divi- 
denda,  quum   tamcn   debeant    tanto  con- 


cordiores  exsislerc,  quanto  propinquiores  C  virtuosa  concordia  est  mullum  laudanda. 


sunt.  Nec  lamen  unus  alteri  debet  faverc, 
adsistere.  coopcrari  in  rebus  illicitis,  aut 
partialitates  fovere,  sicut  faciunt  multi, 
qui  trahunt  se  invicem  in  multa  pericu- 
la,  et  in  mortem  ac  tarlarum,  sequentes 
tribum  Benjamin,  qui  de  urbibus  suis 
convencrunt  in  Gabaa  in  auxilium  scele- 
ratissimorum  :  propter  quod  viginti  quin- 
que  millia  ex  eis  fucrunt  occisi.  Istud  est 
primiim.  Sequilur  secundum.  Anior  pro- 
Madk.wu,  ximorum  :  sicut  jubetur  in  lege,  Diliges 

18. 


Jitdic.  x\ 
14,  35. 


dum  prselatus  in  verbo  et  opere  exhibet 
subditis  suis  quod  eis  tcnetur,  et  subditi 
suo  praelato  recte  obediunt,  et  ei  sunt  gra- 
li.  Hursus.pcr  virum  ct  mulierem  intelligi 
possunt  spiritus  rationalis  seu  intellcctus, 
et  caro  seu  pars  sensiliva  :  in  quibus  dum 
infcrius  suo  supcriori  obtemperat,  com- 
mcndabilis  cxstat  concordia. 

Prseterea  quidam  dicunt  hwc  tria  spc- 
cialiter  pcrtinerc  ad  activos,  quum  tamen 
concordia  frati'um  et  amor  proximoruni. 


proximum  luum  sicut  te  ipsum.  Quod  de  D  ad  contemplativos  et  religiosos,  ac  spiri- 
spiriluali  amorc  pi'a?cipue  est  intelligen-      tuales  pcM-sonas  potissime  spectenl,  sicut 


m  regula  sua  sanclus  docel  Hieronymus. 
Nam  et  Psalmista  ait  de  Deo  :  Qui  inhabi-  Ps,  lxvu.t. 
tarc  facil   unius  moris  in  domo :  ct  itcm, 
Eccc  quam  bonum  el  quam  jucundum.ha-  ps.cxxxu, 
bitare  fralres  in  unum.  Imo  ad  omnes  haec  '' 
tentiones  ct  displicentifp  oriuntur,  ita  quod      pcrtinenl  Christianos  :  quibus  ait  Aposlo-  £pi,es.n, 
amarissimam  muluo  ducunt  vitam.  et  mi-      lus,  Sdlliciti  sitis  scrvare  unitatcm  spirilus  ]■ 

.         .  ,  ,  Plahpp.  11, 

rabile  odium  contra  se  inviccm  habcnl,      in  vinculo   pacis;  itemque,  Impletc  gau- ^. 


dum;  lamen  intcr  contribulcs  et  vicinos, 
debet  etiam  dilcctio  civilis,  naluralis,  fa- 
miliaris  et  socialis  haberi. 

Tertium  est,  et  rir  et   muUcr  benc  sibi 
consentientes  :  inter  quos  frequenter  con 


ENARRATIO    IN   CAP.    XXV    LIBRI   ECCLESIASTICI. 


ART.    XXVI 


lo7 


(liuin  Mii'iini.  iii  i(lciii  sapiatis.  iinaniincs,  A  scilicel  sapicntiam  et  virliites,  temporalia 


iii  i])smii  MMiliciiles. 

Trcs  spccies,  id  est  dislinclioiics  liiiiiii- 
nuni,  odivit  aniiiia  ineu,  in  quanUini  siiiit 
laics,  niiii  iii  i|uanluiii  sunl  liiuiiincs  :  (|uia 
pcisiina  cl  nalura  anianda^  sunl,  vilia 
oilicnda;  c/  aiji/raror  raldc  aniina'  illo- 
rum,  id  est,  dc  perversitate  animaruni  eo- 
riim  iiianno  ma»rore  conficior.condiiloiido 
cisdiMn.  /'aiipcrcm  .sii/jcr/jam  :  qucm  dccct 


Ajior.  in, 


speciaiiter  detestandus,  jiixla  rjuod  Uomi- 
nus  iii  Ajiocalyiisi  ait  htijusmodi  iiomini 
inrdici  :  Uicis,  (Juia  dives  sum,  ct  nulliiis 
egeo;  ct  nescis  qiiia  tu  es  miser.  ct  mise- 


quoque  necessana  viclin  tuo.  qnomoilo  in 
scncrhiic    tua   itivcnics^  qiiasi   dical,   Xc- 
quaquam  aut  dilficuller.  Iloc  dicilur  cim- 
Ira    pigros,    qui   juvcnlutcm    consumnnt 
inrrucluosc.  niioruiii  uniciiitiuc  diciliir  in 
Provcrbiis  :  Vadc  ad  formicam,  o  pigcr,  /voi.vi.c- 
el   considcra  vias   ejus,  et  disce  sapien-  *■ 
liam  ;  i|uie  (luiiiii  non  habeal  ducein  ncc 
pia-ccplorcm.  [laral  in  tpslatc  cibum  sibi, 
esse  lanto  humiliorem,  quanto  pauperior      el  congregat  in  inesse  quod  comcdat.  Iloc 
fuit,  quia  nec  habel  incilamcntum  supcr-      esl  quod  in  Piovcrbiis  lcgilur  :  Qui  con-  /m.%.s. 
biciidi,  iil  divcs.  Siiiiililcr  qiii   virliilibus  B  gregal    in   mcsse.  filius  sapicns  est  :  qui 
et  vera  caret  devotione,  et  tamen  virtuo-      autem  stertit  acstate,  filius  confusionis. 
sum  se  jactat,  aut  de  spiriluaii  profcssionc  Quain  spcciosnm  caniliei  judicium  .'  \d        g 

religiosoque  habilii  inanilcr  glorialiir,  aul  cst,  valdc  piilchrum  ac  decens  est  a>tali 
de  emincntia  aucloritalis  seu  pra^sidcntiie  scniii  scu  senibus  habcre  judicium  discre- 
suae  e.xtollilur,    csl    pauper   superbus,  et      tionis  et  veram  prudentiam  ;<Y;wc.s%/(V(s 

cofjnoscere  consilium,  id  esl  hab(>rc  facul- 
tatein  dandi  consilia  vere  salubria.  Quam       7 
spcciosa   Kctcranis  sapientia !  id    est,  eis 
valde  congriiit  el  eos  ornat;  el  gloriosKs 
rabilis,  el  paupcr,  cl  cipcus,  cl  niidus.  Isla      intcllcctus,  id  est,  intelligcntia  Scriplura- 
est  prima  spccies  detestanda.  Sccunda  cst,      rum,    legum    ac  jurium,  cst   gloriosa  et 
et  divitem  mendacem.  Divites  enim  solent  C  pra?clara  in  eis,<?/  simili  modo  consilium! 
honorari,  ct  ad  officia  piomovcri.cl  miigis      liico  Klin  dixit  :  Pulabam  quod  a^tas  pro- yoixjxn.T. 
cicdiliir  cis  coiiiiiiiiniler.  Ideo  spccialilcr      li.xior  rcspondcrcl,  et  annorum  multiludo 
abominabile  est  in  eis,  esse  mendosum  :      doccret  sapientiam.  Corona  senum,  nudia        8 
pra>serlim  si  cl  nobiles  sinl.  cl  in  dignilii-      pcritia  :  id  csl,  vcnciabililas  cl  rcverciitiii 
tibiis  conslituti  ;  quia   liinc  eorum  incn-      simum  consistil  in  hoc,  qiiod  sinl  inulltim 
dosilas  valde  nociva  est  aliis,  et  plurimos      perili,  ut  possinl  dirigere  atque  instruere 
halict  imilatores,  qtiemadmodum   in   Pro-      jiiiiiorcs.  jiixta   illiid  :  Paler  filiis  nolam   /..xxxviu, 

fiicicl  vcriliilcm  tiiam.  AV  ijloria  illoruin,  '■'• 

tiinor  I)ci :  id  est,  dignilas,  salus,  ci  clari- 

las  coriiin  in  hoc  consislit,  iil  sinl  tinioi^a- 

li,  maliiri,  non  levcs  et  dissoluli,  aiil  de 

negligenlia,  pravitate,  seu  quavis   causa  D  sapienlia,  senio,  famave  lumidi,  ne  scieii- 

culpabili.carel  priidcnlia  ct  sapienlia  lem-      lia  inflct  eos;   sed  qiio   pliira  sciunl,   cl 

porc  scnccliilis,  ()iium  ad  scnes  potissiine      iiiiigis    propinqiii  siinl   moili,  co  limora- 

yoixii.  li.  spectcl   pi  iiilcnliii,  jii.xla  illiid  in  Job  :  In      liores  exsistant.  Sic  eniin,  iil  in  l')cclesiasle 

anliqui>  c^t  sapicnlii»,  cl  in  mnlto  lcmpo-      asserilur,  Oui    addit    scienliam,  addil    ci  AVr/f.i.is. 
rc  priidcntia.  I)c  lali  scnc  fcrliir  in  Isaia  :      dolorcm.  .Vliiiie  in  Job  lcgilnr  :  Kcce  liiiior  Jokxxtm. 
/«.  ixv.io.  Piicr  cciiliini  aniKHiim   iiinriclur,  cl   pcc-      Doiiiini,  ipsa  est  sapicnliii.  *"• 

calor  centiim    aiinoriim    malcdicliis    ciil.  Xovcm    insuspicaliilia   cordis    mai/ni-        9 

Talcs  sencs,  heii  !  inodo  suiil  miilti  :  de      ficavi  :  id  esl,   novciii  siinl.   de  qiioriim 

yoA«x«ii,9.  qiiibiis  illiid  |)(ilcril  dici,  Non  siinl  linigii-vi       iilililiitc  cor  niilliim  siispiciiri   dcbcl    sivc 

sapicntcs,  nec  sciics  iiilclligiinl  jiidicium.      ambigcre,  (iiiio  niiigna  csse  rcpiilavi;  ct 

t>  Quie  in  Juvcntulc  tua  non  conyrcijasti,      dcclmum  dicam  in  lini/ua,  id  esl  dislin- 


Prov.wix 
li. 


vcfbiis  scriptum  csl  :  Piiiicc[)s  ipii  libcii- 
ter  audit  verba  mendacii,omnes  minislros 
habcl  impios.  Terlia  species  esl,  ct  scncm 
/aiiiuin  ct  iiiscn.satum  :  qui  scilicet  ex  sua 


1S8 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXV    LIBRI   ECCLESIASTICI.    —    ART.    XXVI 


10 


Prov.wiii. 
19,   15,  16, 


cte,  homlnibus.  De  quorum  prinio  subjun-  A  rationalis,  quse  tali  servitute  spiritualiter 

gitur  :  Homo  qin  jucundatur  in  filiis  vi- 

vens,  id  est,  qui  ante  mortem  suam,  seu 

per  graliam  vivens,  tetatur  ordinala  ju- 

cunditate  in  sobole  sua,  videns  eam  pro- 

sperari  in  Deo,  et  sapientiae  virtutibusque 

studere,  secundum  illud  :  Audi,  fili  mi.el 

esto   sapiens ;    si    sapiens    fuorit    animus 

tuus,  gaudebit  tccum  cor  meum,  et  exsul- 

tabunt   renes  mei,  quum   locuta   fuerint 

reclum   labia  tua.   Quod  de    spiritualibus 

quoque  fiiiis  scu  subditis  accipi  polest  : 


enervalur  et  devoratur.  Ideo  Salomon  do- 

cet  :  Ne  des  alienis  lionorem  tuum,  et  an-  /voi.v.g, 

nos  tuos  crudeli;  ne  forte  impleanlur  cx-  '"■ 

tranei  viribus  tuis,  et  labores  tui  sint  in 

domo  aliena.  Sic  esse  et  vita  gratise  ac 

virtutum,  peccando  consumitur,  juxta  quod 

in  Osce  recilatur  :  Comederunt  alieni  ro- r^sce  vji,  9. 

bur  ejus,  et  ipse  nescivil. 

Beatus   qui  invenit   amicum    verum   :       12 
quoniam  hoc  est  donum  pra?cipuum,  sicut 
de  hoc  diclum  est  plenius  supra,  ubi  inter    EccH.  vi, 

14-16. 


iiiyoni»!.  de  quibus  ait  S.  .loannes,  Majorem  horum  B  cetera  ostensum  est,  quid  ad  amiicitiam  ^^.^ 


graliam  non  habeo,  quam  ut  audiam  filios 
meos  in  veritale  ambulantes.  Ei  videns 
subver.sionem,,  id  est  justam  punitionem, 
inimicorum  suorum,  id  est  hostium  boni 
communis  :  de  quorum  morte  ac  justa  dc- 


veram  pertineal:  ct  qui  cnarrat  justitiam 
anri  audieuti,  id  est,benevoIo  ac  obedicn- 
fi  auditori  loquitur  de  pertinentibus  ad 
salulem  :  quia  per  hoc  adjuvat  proximum, 
vcneraturque  Deum,  el   redundat   hoc   in 


jectione  gaudendum  est,  non  livorc  invi-      proprium  bonum.Ideo  scriptum  esl :  Inau-  Prov.w 


17 


diae,  sed  zelo  justitise;  secus  de  propriis 
inimicis,  quum  scriplum  sit,  Quum  ceci- 
dcril  inimicus  tuus,  ne  gaudeas  ;  et  san- 
ctus  Jol)  dicat  :  Si  gavisus  sum  ad  ruinam 
ejus  qui  oderat  me.  Hoc  est  secundum. 


Job  XXXI, 
i9. 

11       'iQ(\\\\\.w\'  {ev\'mm.  Beatus  qui  Imbitat  cum  (^  mo   audierunt   Galatae   Paulum    :    quibus 


ris  aur(M  et  margaritum  fulgens,  qui  ar-  '■"■ 
guit  sapientem  et  aurem  obedienlem;  et, 
Qui  converti  fecerit  peccatorem  ab  crrorc    jacob.  v, 
vice  suse,  salvabit  animam  ejus  a  morte,  et 
opcril  mulliludincm  peccatorum.  Sic  pri- 


20 


I  Cor.  VII, 
14. 


I  Reg.ww 


muliere  sensata,  conversando  cum  ea  ca- 
ritative  atque  concorditer,  quia  hoc  ipsum 
est  donum  gratiae  Dei,  el  via  aliqua  ad 
salutem.  Nam  et  Aposlolus  ait  :  Sanctifi- 
catus  est  vir  infidelis  per  mulierem  fide- 
lem.  Yerumtamcn  sola  cohabilalio  corpo- 


1.3 


scripsit,  Sicut  angelnm  Dei  excepislis  mc,    caiat.K, 
sicut  Jesum  Christum.  Quam  magnus,  qui  '*• 
invenit  sajiienliam  et  scientiam  ! '\A   cst, 
spiritualiter  valde  magnus  est,  qui  acqui- 
rit  et  possidet  sapientiam  atque  scientiam, 
ut  sunl  dona  caritati  semper  anncxa:  vcl, 


ralisnon  ila  felicitaret  marilum.ut  constat  Sapicntiam,  id  est  intelligcntiam  Scriplu- 

de  stullo   et   impio  Nabal,  qui  habitavit  rarum  dc  Deo  tractantium,  et  scientiam,  id 

cum  sapicnlissima  conjuge  sua  Abigail.  cst  veram  rcrum  creatarum  notitiam  :  qufe 

Sequuntur  el  alia  septem  :  et  qui  litigua  sunt  dona  grati»  gratis  dalEe,  et  magnifi- 

sua  non  est  lapsus,  id  est,  qui  non  pecca-  cant  hominem,  praesertim  si  carilati  con- 

vil  per  loculionem  culpabilem,  neque  pcr  D  juncke  sint.  prout  S£epe  istud  prffhabitum 

taciturnilalcm   indiscrelam,  sicut  Jacobus  cst,  clariusque   expositum.   Scd    non    cst 


23 


super  limentem  Dominum,  id  est,  nullus 
major  est  liomine  limoralo  :  non  quod  ti- 
inor  sil  dignior  caritate,  sed  loquitur  de 
filiali  timore  prout  caritatem  includit.  iNam 
subditur  : 

Timor  Dci  super  omnia  cetera  chari- 

enim  quis  superatus  est,  hujus  et  servus      smata  gralise  sc  superposuit.  Circa  quod 

I  Coi-. VII,  est.Juxta  quem  .sensum  ait  Apostolus  :  No-      quidam    scribit,    quod   timor    Dei    majns 

lile  fieri  servi  hominum.  Denique  tam  vilis      bonum   sit  quam  sapienlia   quae   est  do- 

servitus  indecens  est  dignitatem  crealurte      num  :  quod  slarc  non  potest,  loquendo  de 


jacob.  III,  dicit  :  Si  quis  in  verbo  non  offendit,  hic 
perfeclus  cst  vir.  Avc  servivit  indignissc, 
id  csl  malignis  spiritibus,  aut  peccatis,  vel 
iniquis  hominibus,  cooperando,  consen- 
tiendo.  aut  communicando  eis   in  vitiis  : 

wPetr.M.  quia  iniqui  sunt  servi  corruptionis;  a  quo 

19. 


U 


ENARRATIO    IN    CAP.    XX\     I.IBHI    ErXLESIASTICI.    —   ART.    XXVI 


iri!) 


/•'cclf.  M 


16 


Hom.  T,  17 


/*ror.  \\v 
SO. 


ipso  tiinorc  riiiali  secundum  sc,  ajjsquc 
caritalis  inclusionc.  Nani  intcr  seplcin  do- 
na,  sapicnlia  piimum  cst  alquc  difjnissi- 
inum,  quemadmodiiin  Tliomas,  Albcrlus, 
Honavcntura,  aliiquc  tcstanlur.  Bcalus  cst 
jam  in  spe  ct  mcrilo.  ciii  duiKiUim  csf  /ki- 
licrc  /iiiuircm  Dci  filialciii,  caslum,  et  san- 
clum  :  qucm  qui  liabcl.  nil  ncgligil.  Qni 
lciict  ill.Hia,  id  esl,  limorcin  pcrscn-craiilcr 
Ciistodil,  <■(//  assiinilabilur  ^  quasi  dical  : 
Talis  est  lanta'  dignilalis  cl  pcrfectionis, 
ul  vix  aiiquis  possil  ei  icqnari.  Timur  Dci . 
iiiilium  dilcclionis  cjus.  V.\  quo  scqnilur. 
quod  absolulc  loqucndo,  liinor  Dci  iiou  sil 
major  dilcclionc  ipsius,  scd  cconverso. 
Porro  tiinor  pure  servilis,  esl  inilium  sa- 
pientiae  et  caritatis  dispositivum  ad  eas 
nondum  habitas  seu  infusas:  limor  vcro 
inilialis  et  etiam  filiaiis,  inilium  cst  sa- 
pientiae  et  caritatis  dispositivum  et  meri- 
torium  ad  carum  Jam  habilarum  profe- 
(■luin.Timor  namquc  rclralicndo  a  viliis,  cl 
sollicitando  ad  bona  agenda,  caritalem  ac 
sapientiam  celerasque  virtutes  conserval, 
aiigel  ac  perficit.  Fidei  autem  initium,  id 
est  ipsa  fides  inilialis  infusa,qua?  est  fun- 
dainenlum  virlutum  ct  spiritiialis  vilie 
.  cxordium,  juxta  illud  :  Justus  ex  fidc  vi- 
vit ;  agglutinandum  esl  ci  tiinori  filiali. 
quia  in  mullis  conveniunt  :  utriimqiic 
cnim  suhjicil  mcntcm  Dco,  el  muiiimcn- 
liim  cst  mcriloiia'  viUc.  cl  fiindamciiliiiii 
ac  cuslos  virtuliim. 

Praitcrea,  quia  de  sensala  iniiiii-ic  iiidii- 
clum  est  quod  bealus  sit  \  ir  ei  cidiabi- 
tans,  subdiliir  dc  rcmina  inscnsala  scii 
viliosa,  et  passionibus  suis  subjecla.  Om- 
?iis  jjlagii  tristilia  cordis  i'sl .  id  esl,  uur- 
slilia  cordis  esl  consuinmala  ct  maxiiiia 
plaf,'a  si\r  arfliiliii  liiniiiiiis.  iilpnlc  majiir 
cnipDiali  diddic.  cclrris  pariliiis.  1'roplfr 
(piod  in  (^liiislo  lcmporc  passionis.  dolor 
coinpassionis  seu  Irislilia  cordis  dc  ingra- 
liludine  pcnlilionc(|iic  hominum.  exccssil 
corporalcm  sua-  passionis  liolorcin.  Idco  in 
l'roverl)iis  diclum  esl  :  Siciil  liiica  vcsli- 

nlo,  ila  tristilia  nocet  cordi.  Et  omnis 

uMlitiu,  myuitia  mulicris,  id  est,  pervcr- 


A  silas,  pravitas,  passionalio  iinpiiB  fcmina?, 
cst  consiimmala  malilia.  id  cst  major  ina- 
lilia  viri.  Vcrunilamcii  iii  codein  gcnerc 
(■ulp;c,  cl  (■elcris  paribiis,  major  csl  iiii- 
(piilas  viri,  quam  feminae,  (piiim  vir  capul  i  cor.  w. 
sil  mulicris,  et  fortior  ea  in  ralionc.  ct  ^^^p'"'-''- 
bcncficia  majora  sorliliis  a  l)co.  Io(iiiciiilo 
in  ficiicrali.  Tamcn.  (piia  miilicrcs  loin- 
iMiiiiilcr  siiul  ilcliilcs  lalioiic,  alqiic  ad  ca 
(|iiil)iis  al  ficiiiiilur.  uimis  iiioi diiialc  affi- 
ciiiiiliir:  idro  pravilalcs  cl  passiones  ca- 
iiim  siiiil  valdc  intcnla>  ac  vehcmenles.  et 

H  qiianliim  ad  hoc,  pcjores  censeiiliir.  llinc 
Aristoteles  docet,  quod  quales  sunt,  talcs 
nimis  :  qu.T  cniin  ex  nalurali  disposilione 
vcl  usu  crudclcs  sunl.  siiiil  valdc  crude- 
les ;  et  quae  piae  suiil,  siinl  nimis  pia>,  qiiia 
molles  sunt  cordc. 

Et  omncmplagam,  ct  non  plagam  vide-  18 
hil  cordis.  Intricata  est  littera  ista,  et  sul> 
inlelligendiim  cst  aliqiiid,  ut  sil  sensus  : 
Omnciii  pla.^ain.  siiiiplc,  corporis,  vidchil 
homo  ])crilus  scu  mcdicus,  ct  non  vidcbil 
plafjam  cordis,  id  est   latentem   maliliam 

(1  iiiulieris  :  quia  mulier  prava  solcl  malili- 
aiu  suain  oecullarc  iiiagis  qiiam  vir.  Si- 
inili  sensu  subjungitiir  :  cl  omncm  ncijui-  19 
tiayn,  et  non  ncf/uiliam  mulieris  :  id  esl, 
liomo  priidciis  polcsl  pi^r  cxlciiora  signa 
[)cr|)cndcrc  iiiaiilias  hoiiiinum  inlcriorcs 
probabili  iiiodo  frequcnler,  pra>ter  lalcn- 
lcm  mulierum  neipiiliain  ;  cl  omucm  olt-  •iQ 
iliicliiin,  cl  noii  oltdiiclum  odiciilium  :  id 
rsl.  oiiiui'111  scdlicliollrlll  lalciilciii  |)oli'sl 
lioiiio  ali(|iio  iiiodo  |)cr  sigiia  conjiccrc, 
pra'lcr  drcrplionciii  cl   ficlioncm  odicnlis 

I)  iii\ rlnali    :   qiii    i|iiaiil(i   p!ii<<  odil,   lanto 
iiiaiorriii  aiiiiriliaiii  pia'lrii(lil  :  luiic  inaxi- 
iiir.iliiiii  iulrndil  uoccrc,  siciil  Joab  volcns 
forlissimum  .\masain  prodilorie  Iriicidarc. 
Iciiiiil  mcnliiin  cjiis,  ipiasi  osciilans  cuiii,   n/fry. »«, 
saliilavihpic  diccns  :  Salvc,  mi  fratcr.  Ilinc  '■ 
in  1'rovcrbiis   sciipliim    csl   :  (Jiii    opcrit  /•roi..»»»i. 
odiiini  fraiidulcnlcr,  rcvclabiliir  in  coiisi-  *"' 


lio  iiiiqiiilas  cjiis.  El  omncni  viiidiclam, 
cl  noii  riiiilicliiiii  iniinicoruiii  :  'm\  csl.oin- 
iicni  iillionem  sibi  ab  ulicpio  imininciilciii 
polcst  liuino  anlc  aliqtio  modo  pcrpcndi»- 


21 


160 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXV    LIBRI   ECCLESIASTICI. 


ART.    XXVI 


re,  prjeter  vincliclam  sibi  ab  lioslo  occuilo  A  corde  siio,  siciit  saccus  celat  contenla  in 


approximanteni.  In  hoc  enim  differunl  ira 
et  odium,  secunduin  Philosoplium,  quod 
ira  quserit  nocere  aperle,  odium  vero  oc- 
\\neg.\m,  cuhe.  Ideo  Absalon  volens  fratrem  suum 
Amnon  occidere,  nuilum  inimiiitite  si- 
gnum  ei  ostendit  :  ideo  Amnon  non  obser- 
vavit  se  ab  illo. 
22  iVow  est  capul  nequius,  id  est  magis  in- 

fectivum,  super  caput,  id  est  quam  caput 
colubri  :  qui  est  genus  serpentis,  colli- 
gens  venenum   suum  in  capite,  ut  mor- 


2.4 


se.  Ingemuil  vir  ejus  ex  dolore,  et  audi- 
ens,  suspiravil  modicum,  id  est,  ipsa  audi- 
ens  gemitum  sui  mariti,  finxit  se  compati 
ei,  aliqualiter  suspirando. 

Brevis  Oivnis  malitia  svper  malitiam 
mulieris,  id  est,  aliorum  pravitas  parva 
est  comparalione  pravitatis  feminae  vitio- 
sffi  :  quod  juxla  moderamen  prfetactum  est 
intelligendum,  seu  hypcrbolice.  Sors  pec- 
catorum  cadat  super  illam  :  id  est,  impio 
viro  eveniat  sorte,  ut  similis  simili  con- 


26 


2.3       dendo  magis  inficiat ;  et  non  est  ira  super  B  jiingatur,  et  quotidie  puniatur  mutuo  pra- 


irrtm  mulieris,  id  est  intensior,  periculosi- 
or,  pertinacior,  quam  sit  iracundia  femina? 
passionatse,  nialiliosa?,  crudelis.  Commora- 
ri  leoni  et  draconi  placehit  magis,  qiiam 
hahitarc  cum  muliere  nerjuam.  Hoc  per 
hyperbolen  dicitur,  ad  innuendum  qnam 
niolestiim  sil  cohabilare  feminte  vitiosa?  : 
quae  inlerdiim  secrete  et  sub  amicitiae  ap- 
paratii  suum  intoxicat  virum.Attamen  pro- 
pter  matrimonii  jiira.patienlcr  manen<liim 
est  cuni  lali,  uisi  forsan  evidens  appareret 
morlis  periculum. 


vilas  unius  ab  alio.  Yel,  Sors  peccatorum 
cadat  super  illam,  id  est,  pcena  impiorum 
seu  condemnatio  infernalis  eveniat  hujus- 
modi  miilieri  :  quse  condemnatio  est  sors 
iniquorum,  quemadmodum  bealitudo  a)ter- 
na  est  sors  electorum,  juxla  illud  :  Quo-  5ap.  v,  5. 
modo  computati  sunt  inter  filios  Dei,  et 
inter  Sanctos  sors  illorum  ai^i  Ascensus  27 
arenosus  in  pedibus  veierani,  sic  mulier 
linf/udta  Jioiiiini  quicto  :  id  est,  sicut  gra- 
ve  et  laboriosum  esl  liomini  seni  ire  atque 
C  ascendere  per  viam  arenosam,  sic  mole- 


Ncquitia    mulieris   immutavit  faciem      stum  est  homini  pacem  et  quietem  amanti 
ejus  :  quia  tanta  est  interior  passio  siia,      esse  cum  femina  garrula  et  loquaci. 


quod  facit  alterationem  grandem  in  facie. 
Interdum  quoque  lalens  nequitia  mulieris 
est  tanla,  quod  omnino  occullat  se,  et  si- 
gna  benevolentiee  prafert,  ut  amplius  no- 
ceat.  Et  occwcavit  vultuin  suum  tanquam 
iirsus :  id  est,  mulier  talis  ardore  suae  per- 
versitatis,  excaecat  oculos  cordis  sui,  inte- 
riorisque  faciei,  ne  consideret  quam  peri- 
culosa  sint  ea  quae  agere  machinatur :  sicut 


28 


Ne  respicias  in.  mulieris  speciem,  visum 
incaute  et  morose  figendo  in  eam,  ne  ad 
coucupisccnliam  exciteris,  et  inconsidera- 
te  accipias  in  conjugium  feminam  passio- 
natam  propter  ipsius  formositatem;  e^  non 
concupiscns  mulicreni  in  specie  libidino- 
se,  sed  desiderio  prolis  ad  Dei  obsequium 
educandff.  Ilinc  scriptum  est  :  Non  concu-  piov.m, 
piscat  pulchritudinem  ejus  cor  luum,  ne 


25,  26 


excfecatur   ursus  pcr   patellam   accensam  D  capiaris  nulibus  illius;  pretium  enim  scor- 


oculo  ejus  oppositam,  vel  sicut  excaecatur 
ursus  per  iram  suam,  ita  quod  ea  invadit 
quibus  resistere  nequit.  Et  quasi  saccum 
ostendit  in  medio  proximorum  :  id  est, 
mulier  prava  passionata,faciem  suam  mon- 
slravil  deformem  atque  dislorlam,  secun- 
dum  quod  intus  in  mente  disposita  est. 
Yel,  juxta  praetacta,  sensus  est,  quod  ex 
nequissima  simulatione  ostendil  faciem 
qiiasi  hilarem  et  amantem,  quuin  tamen 
sit  rancorosa  ;  et  sic  occullat  quod  latet  in 


li  vix  unius  est  panis,  miilier  aiilem  viri 
pretiosam  animam  capit. 

Mulieris  ira  et   irrevercntia,  confusio       29 
magna  :  id  est,  viro  confusibilc  est,  qiiod 
uxor  sua  iracunde  et  irreverenter  se  habet 
ad  ipsiim  sive  ad  alios,   qiium   sit  caput    1  cor.  xi 
inulieris,  et  debeat  eam  compescere. 
quoque  et  irreverenlia  mulieris  magna  est 
confusio   ejiis,   et   confusionem  seu   con- 
demnalionem  perpeluam  promeretur  per 
iram  et  irreverentiam  suam,  qua  nec  Deum 


3:  Ephes.v, 
23. 


ENARRATIO    IN    CAI'.    XXV    LIBRI   ECCLESIASTICI.    —    ART.    XXVI 


KU 


.?0 


I  7-1/,,.  I 


Etllier  I 


31 


:t2 


33 


Gen.  III,  6. 


timet,  ncc  hominem  rcveretm-.  Mnlicr  si 
priinalnm  hahcal,  id  est,  si  pcrmiltalur 
cssc  piincipalis  in  rcgiminc  domus  el  pos- 
sessionis,  sobolis  atqiie  famili;p,  conlraria 
esl  virn  xuu/id  est.dcspicit  siuim  marilum. 
ct  eontiadicit  ci  dc  facili,  imo  et  dcrogat 
dignitati  mariti,  quum  scriptum  sit  :  Siib 
viri  potestatc  cris.ct  ipsc  doininabilur  lui. 
l"ndc  ct  Paulus  apostolus  :  .Mulicri.  inquit. 
doccrc  non  pci'mitto,  ncc  doniinari  in  vi- 
rum.  Hinc  etiam  scriptum  cst  :  .Misit  .\ssue- 
riis  rcx  epistolas  pcr  univcrsas  provincias 
icgni  sui,  viros  esse  principes  ac  majorcs 
in  domibus  suis.  Istud  totum  secundum 
coinniuncm  lcgem  sic  csl.  Potcst  tamrn  in 
mullis  casiijus  cvcnirc,  ut  expcdiat  miilic- 
rcm  principaliter  regerc  domum,  viro  ad 
hoc  incplo  cx  infirmilalc.  insi[)icnlia.  aiit 
simili  causa,  ct  niubcrc  ad  lioc  iddiica 
exsistente. 

Cor  humile,  el  facies  Irislis,  el  plaga 
tnorlis,  vuiUcr  nequam  ;  id  est,  fcmina 
vitiosa  csl  suo  marito  causa,  quod  ipsc 
marilus  habet  mcntcm  dcjcctam.  vultiiin 
tristcm,  (U  affliclionciii  quasi  morli  consi- 
inilcm.  Manus  debiles  el  fjenua  dissolula, 
iiiulicr  ijna^  uon  bcalifical  viri/m  siium  :  id 
est,  sicut  manus  dcbilcs  ad  opcranduin.  cl 
geniia  segra  ad  ambulandum,  disconveni- 
iint  homini;  sic  mulicr  vitiosa  qua"  parvi 
pcnilit  maritiim,  csl  inconvcnicns  alqiic 
nociva  eidem.  Nam,  ut  ait  Ghrysoslomus 
siipcr  .Mattha^um,  Muiicr  nulluin  virum  dc- 
bcl  inlclligcrc  esse  piilcliriorcm.  sa|)icn- 
lioicm,aiil  fortiorcm  siio  marilo.nc  magis 
affiiialiir  ad  aliciium,  quam  ad  proprinm 
siiuiii  conloralcm.  A  miilicrc  iniliinn  fa- 
rliim  esl  pccciili .h\  csI,  priina  niuiicr,  sci- 
licet  Kva,viriini  suiim  indiixil  ad  oiiginalc 


A  pcccaliim.  qiiod  fiiil  primiini  inti-r  vitia 
hominum.  Diabolus  laiiicn  jam  anle  pcc- 
caveral,  et  ejus  invidia  inors  inlioivit  in  Sap.x<,i\. 
orbcm  terrarum  :  nam  ct  ipse  mulicrem  c™.iii.i3. 
dcccpit.  Hl  pcr  illam  omnes  morimur,  id 
cst,  neccssilatem  moricndi  corporalitcr  in- 
ciirrimus  dcmcrito  pcccali  originalis,  cii- 
jus  puMia  csl  mors  corporalis,  ad  (iiiod 
miilier  instigavit. 

Xon   dcs  aquw   lua'  e.cilum,  nec  modi-       34 
cum  :  id  esl,  aquam  tibi  neccssariam  non 
pcrmillas  pcr  aliquam  viam  qiianluinlibct 

B  parvam  dccuiTcrc,  quia  paulatim  tota  cf- 
flueret;  nec  mulieri  nequam  veniam  pro- 
dciindi  :  id  est,  simili  inodo  compcsce 
fcmiiiam  pravani  ab  cvagationc,  nec  des 
ci  liccnliam  transcundi  remotius,  seu  alibi 
(jiiam  videris  expcdirc.  Si  non  ambulave-  33 
ril  ad  manum  luam,  id  cst,  si  non  vixc- 
ril,  ncquc  pcrrexerit  secundum  tuam  dire- 
clionem  ac  voliintatcm,  confundcl  le  in 
conspcclu  advcrsarioruin,  id  cst,  tam  cnor- 
mitcr  cxcedct  adulterando  seu  alio  mo- 
do,  qiiod  advcrsarii  tui  te  deridcbiint.  .1       3G 

C  carnibus    liiis    abscindc    illam,   id   csl,    a 
commixtione  seu   cohabitatione   tua  eain 
rcpellc,  si  fuerit  incorrigibilis  attiiic  adiil- 
lcra,  nc  sempcr  le  abulalur.  id  csl,  iniqiie 
tc  traclct,  alleri  se  commiscendo,  et  tibi 
non  obcdicndo,  scd  rcsislcndo.  Ficbat  aii- 
lciii  in  vctcri  l(>gc  rcpudiatio:  (luod  tamcn  Dtui.wn. 
fuil  pcrmissum,  ne  fieret  gravius  maluni.  '"*■ 
(Ihristiis  vcro  cdocuit,  non  liccre  viriim  a    .Vauh.y, 
inulicre  disccderc,  iiisi  ob  fornicationcm '"•  *"■'■ 
scu  adullcrium  conjugis;  nec  lamcn  vin- 
ciiluin    conjiigalc    tunc   solvi,    ncc    aliam 

1)  possc  diici  illa  vivcntc.  Kt  inlclligciiduiii 
csl,  quando  vir  adiillcriiim  noii  coiiimisit, 
nec  fuil  palroniis  adultcrii  conjiigis. 


T.  8. 


11 


162 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXVI    LIBRI    ECCLESIASTICI. 


ART.    XXVII 


ARTICULUS  XXVII 


DECLARATIO    CAPITULI    VICESIMI    SEXTI    :    MULIERIS    BON.E    BEATUS    VIR. 


Eccli. 


OUIA  opposita  jiixla  se  posila  clarius 
palenl,  poslquam  traclavit  de  muliere 
vitiosa,  nunc  traclat  de  virtuosa.  MuUeris 
boiuv  bentus  vir  :  quia  prosperitas  niagna 
est  habere  virtuosam  uxorcm.  El  si  vir  sit 
similis  uxori  in  bonilate.  bealus  cst  in  spc 
el  merito  lelicitatis  ieternffi.  Si  autem  sit 
nialus,  tamen  beatiludincm  quamdam  ha- 
bel  in  conviclu  domestico  el  reputalione 
humana  :  nam  ab  hominibus  lelix  quo- 
dammodo  repulatur.  Nmnerus  enim  vitce 
annorum  illorum  d u pl^x  :  id  eM ,  diutius 
simul  vivunt,  quia  delectabiliter  mutuo 
conversantur,  et  sua  bonitate  prolongalio- 
nem  viUe  merenlur,  sed  et  vila  grali». 
continuatur  in  eis.  Vel  ideo  dicilur  nuuie- 
rus  annorum  vitae  ipsorum  duplex,  quo- 
niam  mclius  est  modico  temporc  cum  ju- 
cundilate  et  virtute  convivere,  quam  diu 
cum   aniaritudine  et  peccato,    prajserlim 

X.  quum  ct  infra  dicalur  :  Mclior  est  mors 
quam  vila  amara.  Mulicr  for/is, id  est  vir- 
tuosa  et  agilis,  non  pigra  ct  \oqi\a\,  obtecfnt 
virmn  suum,  non  solum  in  copula  sua 
carnali,  sed  in  omni  mulua  conversalione, 
quia  ex  amore  suo  ad  iliam  jucundc  vivit 
cum  ilia ;  et  annos  vita'-  illius  in  pace  ini- 
plebit,  id  est,  faciet  virum  suum  pacifice 
vivere.  Pars  bona,  mulicr  bona,  id  est, 
speciale  donum  beneficiumque  praecipuum 
est  uxor  virtuosa,  cui  dici   polest  illud, 

I.  Scit  omnis  populus  mulierem  le  esse  vir- 
tulis.  Nempc  quam  magnum  donum  sit, 
experimentaliter  norunt  qui  perversas  ha- 
bent  uxores.  In  parte  bona  timentium 
Deum,  clabitur  viro  pro  factis  bonis  :  id 
est,exdivina  providentia  tribuetur  muiier 
lalis  viro  bono  proplcr  opera  sua  virluosa, 
tiuorum  aliquantula  inerccs  est  istud.  l)a- 
bilur,  inquam,  ci  in  partc  bona  pro  mune- 


A  re  bono,  seu  in  bona  retributione,  quod 
vel  quain  decet  dari  timentibus  Deuin  in- 
itiali  aut  filiali  timore. 

Mystice  possunt  haec  applicari  ad  prse- 
latum  et  Ecclesiam.  seu  animam  sibi  com- 
missam  :  quaj  Ecclesia  vel  anima  si  obe- 
diens  et  virluosa  exstiterit,  pradatum  valde 
laetificat,  et  ejus  beatitudinem  augel,  ip- 
siimqiie  delcctabililer  ac  pacifice  vivere 
lacil.  Proplcr  quud  dicitur  :  Ubedite  pra?-  Hebr.iim, 
positis  vestris,  et  subjacete  illis ;  ipsi  enira  "• 
p(>rvigilanl,  tanquam  rationem  pro  anima- 

B  bus  vestris  reddituri,  ut  cuin  gaudio  hoc 
facianl,  et  non  gementes  :  hoe  enim  ex- 
pcdil  vobis.  Praelalus  quoque  debet  hoc 
magnuin  Dei  beneficium  reputare  si  tales 
habuerit  subditos  :  imo  frequenter  meri- 
lis  boni  prselati,  dantur  ei  subdili  tales  a 
Domino. 

Praeterea  his  quse  dicta  sunt  de  bona 
uxore,  consonat  illud  :Mulier  gratiosa  inve-  />,of.xi,io. 
nicl  gloriam,  et  robusti  habebunl  tlivitias, 
id  esl,  virluosi  tanlum  bonuni  acquirunt. 
Unde  iterum   scriptum  est  :  Fruerc  vita    Eccie.w, 

C  cum  uxorc  quam  sortitus  es,  in  timore  ^;^"^'''*». 
Dei:  et  :  Lfetare  cum  miiliere  adolescenlise 
luce  :  ccrva  carissima  et  gratissimus  hin-  '^- 
nulus;  et  in  amore  illius  delectare  jugiter. 
Diiitis  auteui  ct  pauperis  cor  bonum, id 
est,  lam  dives  quain  pauper  boni  est  ani- 
mi,  si  bonam  habuerit  conjugem  ;  in  omni 
teniporc  vullus  illorum  hilaris  :  id  est, 
habitualem  acqiiiril  hilaritatem  in  corde. 
el  signa  hilaritatis  in  facie,  ex  convcrsa- 
tionc  pacifica  cum  conjuge  virtuosa.  Pau- 
peri  enim  in  sua  paupertate  solalium  est 

D  bona  conjux,  cum  qua  necessaria  vilae  lu- 
cratur  cum  jucunditate. 

Consequcnter  langunlur  qiiatuor  mala 
horrenda,  quae  sunt  culpabiiia  atque  pce- 


Pro!'.v,18, 


r 


ENAKHATIO    l.N    f.AP.    XXVI    LIBRI    RCCLE.slASTir.I. 


AIIT.    XXVII 


l(i:f 


Dan.  \tv 

«7,  28. 


Prov.  XXV 
18. 


nalia.  .1  tribna  limiiil  cor  mcitm,  lorini- 
dando  eorum  eventuin,  et  in  quarlo  facies 
mea  metuit,  id  est,  de  quarti  mali  cventu 
tanlus  mihi  inorat  horror,  quod  apparebal 
id  in  vultu  pallciite.  De/atiirinii  riritatis, 
id  est  coininiinilalis  seu  polilia-  pioditio- 
nem  et  devastalionem  :  maluin  euim  rei 
pubiicee  est  prtecipiie  hoircndum.  sicut  et 
boniim  commune  est  maxime  appelendiim, 
quia  quo  bonum  communius,  eo  diviniiis. 
Et  col/ectionem  popu/i,  id  est  tiimultum, 
seiiilidncm,  conspiralioncnujuc  plcbis  ad 
perpclrandum  violenlcr  aliqiiid  niali,  po- 
lissimo  contra  suum  superiorein,  vd  con- 
tra  jiislos,  siciil  Habylonii  convciicrunl 
conlra  rcgcm,  dicenles  :  Tradc  nobis  l)a- 
nielcm  ;  alioqui  interficiemus  lc  ci  do- 
miim  tiiam  :  iit  legitiir  Daniclis  uilimo.  AV 
cii/iiinuinm  inein/acein,  id  csl  acciisalio- 
nein  injuriosam  et  ralsam.  pr;cserlim  in 
foro  jiidicii  per  testiricalinncm  Oiiod  (]iiani 
liiaviim  sit,  paiidit  Saldiiioii,  diccns  :  Ja- 
ciiliim,  cl  gladius,  et  sagitta  aciita,  homo 
qi:i  loquiliir  cnnlra  proximiim  siiiim  lal- 
sum  lcsliniiiniiim.  Sitjier  iitnrtem  iunuia 
gravia:'\A  est,triahaec  graviora  sinit  inor- 
le  corporali.qiiia  pcriciilosiora  siint  inoiic 
uiiiiis  pcisona».  ct  dctcriora,  in  (iiianliim 
sunt  vitia  valde  enormia.  Ideo  jusliis  mal- 
lel  corporaliler  mori  quaiii  lalia  opcrari. 
—  .Maxime  (]uo(iiic  maia  siinl  ct  horrcn- 
da.prodilio  Kcclesise,  el  congregatio  perli- 
dornm  advcrsus  eam,  alqiic  ha-rclicoriim 
alioriim(|iie  incrcdiiloriim  injiiriosa  dclia- 
clio  conlra  fideles. 

Dotur  corilis  el  /uc/its,  mu/ier  ie/oli/iui : 
id  cst,  uxor  maie  siispicans  de  suo  marilo. 
qiiod  sciliccl  aiiis  misccaliir,  esl  siio  bono 
marilo  caiisa  iiilcrioris  doioris  el  iuctiis  : 
quia  ad  mariliim  siiiim  perversc  se  habel, 
el  inachinatur  conlra  cumdcm.  Sic  cl  cv- 
clcsia  hu.'iclicornm  conlra  veruin  pra-la- 
I mii .  /rt  muliere  ie/oli/pa  flaf/eUum  /ingmv 
innni/iits  coininiiiiiciins  :  id  est,  /elolypa 
iixor  siia  loqiiacilalc  el  detraclionc  ino- 
priuin  viriim  afriigit  apiid  qiioscniiii|ne, 
occasione  dclrahcndi  ohiala  :  imo  ii'idiijiic 
discurrit  irl  ingiMil  sc  ad  liKpicnduin  ini- 


A  que  de  suo  marito.  Ideo  subdilur  :  Sicui 
boum  jui/uin  ijuoi/  movetur,  ila  et  tnii/icr 
nequam  :  id  esl,  nequiliosa  Femina  agila- 
lur  et  cnrril  hinc  inde  ad  nialc  loqiieniliim 
ac  pruclicaiuliim.  siciil  jiigiim  biiuiii  mn- 
vetur  assidue  cx  boiiin  niolu.  Uc  laii  iiiu- 
liere  scriptiim  csl  :  .Mulicr  garrula  el  va- 
ga,  qiiiclis  impalicns,  nec  valcns  in  domo 
consislere  pedibus  suis,  nunc  foris,  nunc 
iii  plalcis,  niinc  jiixla  angnlos  insidians. 
I)c  lalibiis  ail  .^iiosloliis  :  Simiil  aiitcm  cl 
oliosie  disciint  circuire  domos;  non  soluin 

B  olios»,  sed  el  verbosae  et  curiosae,  loqiien- 
les  {\\\s!  non  oporlel.  Qui  lenet  i//am.  qu.-p 
lamcn  non  est  deserenda,  nisi  ob  forni- 
cationem.  i/uasi  </ui  apprehendat  scorpio- 
nem.  Ouemadmoduin  enim  bestiola  illa 
Miltu  blaiulilur  ct  caiida  pungil.  inriiniicn- 
do  vcncnum  ;  sic  inulicr  talis  adulalur  vi- 
ro  in  facie,  et  insidiatiir  ei  secrcle  :  sic- 
iit  iixorcs  Samsonis  ilccc]iciiint  eiim  siiis 
hlaiiilitiis.  I)c  qiia  iii  l'rovcibiis  dicitur  : 
Qui  retinet  eam,  quasi  qui  ventum  teneal, 
et  oleiim  dextrse  siise  evacuet. 

C  Mulier  c/iriosa,  ira  magna  el  contume- 
/ia,  id  est.  \iiiiiii  suum  et  alios  s8epe  ad 
iracundiam  coiicilat,  d  conliimcliosa  irro- 
gal  vciba.  Idco  diiiiim  cst  liabitarc  cum 
ea,  juxla  illud  Proverbioruin  :  .Meiius  est 
habilaie  in  tcrra  dcscrta,  quam  ciim  mii- 
licrc  liligiosa  el  iraciinda.  l)c  qiia  iiirsiis 
asseril  Salomon  :  Tecla  perslillanlia  iii  dic 
frigoris  et  litigiosa  inulier  comparanliir. 
Et  tiirpitui/o  i//iiis  noii  legetur.  id  est.  in- 
honeslas  seii  impiulicilia  cjiis  ciinclis  [la- 
lebit.  Fornicatio,  id  est  inconlincnlia,  mii- 

D  /ieris.in  exlo//entia,  id  est  elevatione  el 
lascivo  adspeclii,  ocii/oritm,  el  in  pa/pc- 
bris  ii/iiis  agnosce/ur  :  quia  visu  gyrovaga 
esl,  juxla  quod  scriptuin  ost  :  Kcce  muli- 
cr  occiirril  ornalii  mcrclricio.  procacique 
viillii  blandiliir. 

In  fi/ia  non  arertcnte  .vc  a  vaiiis  ad- 
speclibiis,  a  jiivenibiis  alqiic  spcclaciilis, 
firma  cii.\iiu/iain,  id  esl,  firmilcr  cam  cii- 
slodi  ac  rcpriino,  ne  inventa  occasione 
atiiitatiir  sc.  cxponendo  se  voliiplali.  Ilinc 
dicliim  esl  siipia  :  l''ilia'  libi  siinl  (  serva 


10 


Prov.  VII, 
lO-li. 


1  riHi.  V, 


Judic.  XIV, 
IC-18;  XVI, 
6-il. 

/*ror. XXVII, 
16. 

II 


/biil.  XXI, 
19. 


/Aii/. XXVII, 
15. 


/6i'rf.  VII, 
10,  13. 


I.t 


Kcflt.  »11, 
Iti. 


164 


ENARRATIO    IN   CAP.    XXVI    LIBRI   ECCLESIASTICI. 


ART.    XXVII 


U 


Ps.  CXVIII, 

37. 
£ecli.  IX, 

5,7-11. 


13 


Ezech.  XVI 
-5. 

16 


30. 


Ibid.  xvn, 

"■  17 


Ibid,  XVIII, 


eorpus  earum.  Sic  quoque  praelalus  dili- 
gentissime  debet  custodire,  reprimere.  gu- 
bernare  personam  seu  animam  sibi  com- 
missam,si  eam  viderit  moribus  dissoluiam, 
et  visu  incustoditam.  Ab  omniirreverentia 
ocidoruin  ejus  cavc,  id  esl,  ociilos  filiae 
tua>  ac  proprios  ab  omni  inverecundo  ad- 
spectu  custodi  :  sicut  orat  vir  sanctus, 
Averfe  oculos  meos  ne  videant  vanitatem. 
De  hoc  diclum  est  plenius  supra.  El  nc 
mireris,  si  te  neglexerit,  id  esl,  si  lilia 
talis  reliquerit  te,  nisi  cuslodieris  eam  : 
quia  magna  valde  esl  feminei  sexus  fra- 
gilitas,  et  ab  occurrentibus  objectis  cito 
alliciuntur. 

Hinc  subditur  :  Sicut  viator  sitiens  ad 
fontem  os  aperiet,  id  est,  mox  quum  in- 
venerit  fontem,  os  suum  apeiiet  ad  po- 
tandum,  et  ab  omni  aqua  proxima,  id  est 
de  quacumque  aqua  potabili  sibi  primo 
occurrente,  liibet  :  inteliigendo  per  aquam 
quodiibet  poculum,  sicut  per  panem  in- 
telligitur  in  Scripturis  quilibel  cibus :  et 
conlra  omncni  paluni  sedcbil ,  id  est,  sie 
filia  talis  incustodita,  ponet  se  ad  seden- 
dum  in  umbra  eujuscumque  pali  oceur- 
rentis,  ad  pra^slolandum  desiderabile  ocu- 
lorum  suorum ;  et  contra  omncm  sagit- 
tam  aperiet  pharolram,  doncc  dcficial ,  id 
est,  exponet  se  omni  pelenti,  juxla  illud 
Ezechielis  :  Divaricasti  pedes  tuos  omni 
transeunti. 

Gralia  mulieris  sedulce,  id  est  \  irtus  et 
gratiositas  uxoris  diligentis  ac  bonEe,  dcle- 
ctabil  virum  suum,et  ossa  itlius  iinpi ngua- 
hil  :  quia  ex  consideratione  et  coinmunio- 
ne  talis  uxoris  vir  delectatur,  et  floridam 
agit  £elatem,  et  ossa  ejus  irrigantur  me- 
dullis.  (juemadmoduin  enim  pulredo  os- 
sium,  invidia,  ut  in  Proverbiis  legitur;  sic 
impinguatio  ossium,  amicitia  alque  lceli- 
tia.  Ideo  scriptum  est  :  Spirilus  trislis  ex- 
siccat  ossa.  Disciplina  illius  dalum  Dei 
esl  :  id  est,  compositio  talis  uxoris  in  mo- 
ribus,  et  custodia  qua  se  refrenat,  esl  spi- 
riUiale  doniim  Dei,quum  muliercs  soleanl 
esse  loves.  Iline  in  Proverbiis  inducilur  : 
Qui  invenit  mulieiem  bonam,  invenil  bo- 


A  num,  el  hauriel  jucunditatem  a  Domino. 

Mulier  sensata  et  tacila  non  est  immu-  18 
lalio  crudilw  anima'  :  id  est.  vir  prudens 
et  doclus,  pro  nulla  re  relinqueret,  daret, 
aut  commutaret  mulierem  sapientem,  qui- 
etam.  et  discrele  silentem.  Gratia  supcr  19 
gratiam,  id  est,  beneficium  valde  praecipu- 
um  et  gratiosissimum  donum  est,  mulier 
sancla  et  pudorata  :  quae  decoratur  vere- 
cundia  bona.  qua"  in  juvenibus  et  perso- 
nis  feminei  sexus  prsecipue  commendatur. 
Omnis   autcm  pondcratio  non  est  digna       20 

B  continentis  animtv,  id  est,  nullum  bonum 
corporale  aequivalet  continentise  seu  lio- 
mini  continenti.  Hoc  allegat  Albertus,  ad 
probandum  quod  Pontifex  summus  dis- 
pensare  non  possit  in  volo  religionis  so- 
lenni  circa  caslitatem,  ut  scilicet  religiosa 
persona  castitatem  professa,  societur  con- 
jugio.  Ad  quod  eliam  aIIegal,quod  S.  Mal- 
thsus  aposlolus  noluit  sanctam  Iphigeni- 
am  sanctimonialem,  regis  .Elhiopum  fili- 
am,dare  regi  cuidam  in  conjugem,  quum 
lamen  rex  ille  cum  toto  regno  suo,  assu- 

C  mere  vellel  fidem  Christi. 

Deinde  per  qutedam  exemplaria  com- 
mendal  magnifice  vii'tuosam  malronam. 
Sicut  sol  oriens  in  mundo  in  altissimis  21 
Dci ,  id  esl  in  coeleslibus  sphaeris  seu  or- 
bibus  :  naui  et  sul  medius  dicilur  plane- 
tarum  ;  sic  mulicris  boncc  spccies,  id  est 
habitudo  ac  praesentia,/;?  oy»a>»ew^MW(7o- 
mus  sua-  :  id  esl,  domum  et  domesticos 
suos  perornat,  clarificat,  dirigit,  sicut  sol 
visibilia  universa.  Lucerna  spAendens  su-  22 
pcr  candelabrum  sanctum,  id   est,   sicul 

D  lucerna  super  candelabrum  templi  collo- 
cata,  illuminat  templum  ;  et  species  faciei 
supcr  wtatem  stabilcm,  id  est,  sic  ornat 
familiam  modestia  vultus  in  muliere  ma- 
luraj  ffitatis  exsistens.  Columnw  aurea;  su-  23 
pcr  bases  argenleas,  scilicet,  speciosae  ac 
solida'  sunt;  ct  pcdcs  firmi  supcr  plantas 
slabilis  mulieris,  id  est,  sic  ornati  sunt 
pedes  quielse  matronae,  quae  pedibus  suis 
non  discurril.  sed  residet  domi  super  pro- 
prias  planlas  quasi  super  bases  argenleas. 
Fundamenla  a'terna,\d  est  diutissime  per-       24 


E.XARRATIO    IN    CAP.    XXVI    I.lIiHl    ECCLKSIASTICI. 


AIIT.    XXVII 


Kio 


ilatth.wi. 


26 


Eccte.  w 
IS. 


Kzl-rh. 
xviii.  i\. 


Juhxn.V) 


manmra.  sitpei- pe/ram  soHdnm  siluala  non 
conimovcntiir,  sicut  in  Kvangelio  io^iuitur 
Chrislus  :  Omnis  qui  audit  verba  hsec,  et 
facil  ea,  assimilabitur  viro  sapienli.  (|ui 
jeilificavil  doiniim  suam  snpia  pelram.rii- 
de  et  fiindamenla  a?lerna  su[)er  solidam 
petram,  snnl  Apostoli  in  Christo  firmali. 
Et  mnndata  Dci  in  corcle  mutieris  sanclir 
stabilitcr  permanent. 

In  dnobus  contristalum  est  cor  meum, 
quia  mala  sunt  et  dolenda;  et  in  tertio 
iracundia  milii  advenit,  id  cst  ira  pcr  ze- 
lum,  eo  quod  tertium  istud  sil  valde  pra- 
vtiin  ac  miserum.Dcindc  cxpriiminlur  duo 
illa.  Vir  beUntor  deficiens  per  inopiam. 
Hoc  cst  primum  et  miserabile,  quod  scili- 
cet  homo  slrcnuus,pusjnans  pro  rei  publi- 
033  dcfensione,  deficiat  paiipcrtale  :  ila 
quod  communitas  cjus  caritati,  laboribus, 
pcriculisque  ingrala  est,  non  submini- 
strans  ci  neccssaria  vita?  ac  suo  officio. 
Aliud  cst,  vir  sensatus  contcmptus,  quiim 
tamen  sapienti  reverentia  debeatur.  Porro 
iinprobi  et  siiperbi,  abhorrcnlcs  infcrio- 
rcs  ct  indoctiores  videri,  solcnl  aspcrnaii 
ac  deridere  sensatos.  Unde  in  Ecclesiaste 
liabclur  dc  sapienli'.  qui  per  sapicnliam 
siiam  libciavit  urbcm  ab  obsiilionc,  ct  dc- 
inceps  nemo  mcmor  fuil  illius.  Sequilur 
lerlium.  Et  cjui  transgreditur  a  justitia 
nil  peccatum,  id  est,  justam  conversatio- 
iiiMii.  iii  qua  vixit,  relinquit,  cl  ad  iiiicjiii- 
l.ilcs  (livcrlil.  Pcccare  namqiic  esl  pc.iii-;. 
(piam  dcpaiipcrari,  aul  hi»noicm  non  con- 
sci|iii.  Deus  paravit  emn  ad  r/iomp/ia-am, 
id  csl  ail  ullionem  et  ponnam  fichcnnalcni. 
(|nia  ingiatiis  csl  Dco.ncc  pciscvcial  iisqiir 
in  finriii.  Itc  i|iio  per  Proplictam  Doiniiiiis 
hxpiiliir  :  Si  avrilcril  sc  juslus,  cl  fccci  il 
iniiiuilalcm,  oinncs  jusliti;c  (]uas  1'eceral, 
non  rccordabunUir,  sed  in  piicvaricalionc 
suu  moi'ictur.  Dc  hac  rhomphira  in  Job 
.  scrlplum  esl  :  rufrilc  a  facic  glinlii,  (luo- 
niam  ullor  ini(|nilalniii  glaijiiis  csl ;  cl  sci- 
lole  cssc  judicium. 


.\  Du(V  sj)ecies  dif/iciles  el  periculosn'  mi/ii  28 
apparuerunt :  id  cst,  duo  genera  seu  offi- 
cia  liominum  consideravi,  qua;  difficuller 
vilanl  vitia  niagna.  cl  pcriciilis  snnt  pro- 
piii(|iia  :  qiiiP  lainiMi  (ifrici;i  non  sunl  in  se 
illicila.  iiciinc  prohibila,  scd  poliiis  ncccs- 
saria  communilati.  Dc  (luorum  priino  sub- 
jungilur  :  /)i//ici/e  ciuitur  nei/olinns  a  ne- 
ffllffentia  :  Id  cst,  negotiator  mercantiis 
suis  intentiis,  raro  ac  difficultcr  evadit  vi- 
tia  ciipiililalis.cl  ncgligcnliam  su;c  salulis; 
imo  mortaliter  peccat,  si  finaliter  qua?rat 

15  Iiicnim,  ant  immodcrale,  aut  per  vias  pro- 
Iiibilas,  piila  pcr  fraiidcs.  perjuria,  mcn- 
dacia,  inhicl  Incris.  Unde  in  Psalmo  quo 
habemus,  Ononiam  non  cognovi  lilteratu- Pj.m.is, 
rain,  inlroibo  in   polcnlias  Domini ;  anti- ""' 
(|ua  lr;inslalio  habcl.Quoniam  non  cognovi 
negotiationem,introibo  in  potentias  Domi- 
ni.  Circa  quod  quidam  expositorum  affir- 
manl.  qiiod  n(^gotialor  dc  ilomo  Dci  cjici-  .uaKA.jm, 
tur.  In  Zachaiia  quoquc  fcrliir  :  Non  erit  iach.Tiii. 
mercator  ultra  in  domo  Domini.  Porro,  si  *'• 
negotiator  ordincl    siium    laborem  cl   lu- 

C  crum  ad  fincin  honestum  ac  spiiiliialcin, 
piita  ad  siii  ipsius  ct  suorum  sustentatio- 
ncm.cl  ilciiide  ad  Dci  obscipiinm.ad  quod 
sc  ipsiim  ct  propiiam  vilain  lcnclni'  re- 
fcrrc,  ncc  pcr  inordinala  media  quoeral 
lucrum,  ncc  iinmoilcralc  afficialiir  ad  il- 
liid,  scd  solum  in  qiianlnm  sibi  ac  suis 
neccssarium  est  aul  utile  ad  bene  viven- 
diim:  non  cst  officinm  illiul  illiciliim,  scd 
viituosuin  mciiloi  iiini(]uc  cfficiliir,  sicul 
cl  cclera  niechanica  opcra.  Vcriim  hoc  ra- 
ro  cl  difficiiller  invcniliir.  (^irca  hoc  ail 

Ddlnssa  :  Actiis  pcssimiis.non  rcs  honcsla, 
ilamnaliir.lllc  ncgotialor  aboininaiidiis  csl, 
(|iii  pcr  inimodcratam  ambilioncm  scu  cii- 
piililalcm,  merccs  siias  oncriit  pcrjurio 
magis  qiiam  prclio,  Kt  iion  jiisli/ieahitur 
eaiipo  II  peecatis  Inbioruiii  :  id  csl,  labcr- 
narius  raro  el  difficiillcr  inimunis  csl  a 
viliis  lingiiic,  (iiiibn-;  lalcs  s(dcnl  assidiic 
implicuri. 


m 


ENARRATIO   IN    CAP.    XXVll   LlBRl    KCCLESIASTICI. 


AUT.    XXVIII 


ARTICULUS    XXVIII 


DECLARATIO    CAPITULI    VICESIMI    SEPTIMI    :    PROPTER    INOPIAM    MIILTI   DELIQUERllNT. 


M 


ODO  expressit  in  fine  prsecedentis  ca-  A      Sicut  in  mcdio  coinpaf/inis  lapiduni  pa-       2 


pituli  diios  modos  vivendi,  in  qiiijjus 
ex    avarilia    conlingunt   mnlla   cl    magna 
peccata.Hinc  gcneraliler  loquitur  hic  con- 
tra  avaritiae  vitium. 
1  Proptcr  inopiani  nndti  dcJiquerutit ,\c\ 

ipsam  pauperlatem  impaticnler  lolerando, 
atque  divitibus  invidendo,  aut  aliorum  bo- 
na  desiderando,  vel  impie  obtinendo  per 
furtum,  rapinam,  lalrocinium.  Ideo  Chri- 
stus  pauperlatem  spontaneam  beatifical, 
Zuc.vi,2o.  dicendo :  Beati  pauperes,  quoniam  vestrum 


/;/.s-  figilur,  id  est,  infer  juncturas  saxorum 
ponitur  lignum,  quod  hinc  indc  gravitate 
saxorum  comprimitur;  sic  et  inter  medi- 
um  veiiditionis  et  emptionis  angusl iabitur 
peccatis  :  id  est,  ipsi  vendentes  et  ementes 
in  suis  contraclibus  implicanlur  pcriculis 
vitiorum,  dum  vcndens  rem  suam  nimis 
commendat,  et  plus  quam  valet  vendere 
nilitur;  emens  vero  eam  niniis  viluperat, 
cl  minus  justo  prelio  pro  ea  dare  molitur, 
juxta  illud  Proverbiorum  :  Mahini  est,ina-    Pror.w. 


Matth.\-n\ 
20. 


/s.  V,  8. 


est  regnum  Dei  ;  atque  se  ipsum  exem-  B  iuni  est,  dicit  omnis  emptor;  et  quum  re-  '*" 
plum  paupcrtatis  extrem»  prsbendo,  di- 
,  cens  :  Vulpes  terrae  foveas  habent,  et  vo- 
hicres  caMi  nidos  ;  Filius  autem  hominis 
uon  habet  ubi  caput  rcclinel.  El  qui  quw- 
ril  locuplelari,  id  est  plus  quam  sibi  se- 
cundum  suum  statum  et  onus  necessari- 
um  aut  ulile  est  quoad  virluose  vivendum, 
acquirere  de  rebus  \QvrenK,averlitocuium 
suutn,  id  est,  mentis  intuitum  ac  rationem 
avertit  a  Deo  el  ejus  prspceptis,  in  quii)us 
hoc  prohibet,  diceus  per  Isaiam,  Ysc  qui 


cesserit,  tunc  gloriabitur.  Unde,  ul  in  libro 
de  Trinitate  recitat  Augustinus,  quidam 
volens  verbum  proferie,  in  quo  omnes 
concorditer  assentirenl,  loculus  esl  :  Om- 
nes  vultis  carius  vendere,  ac  vilius  emere. 
Et  tamen,  ut  asserit  Augustinus,  verbum 
illius  instanliam  palitur,  quoniam  vere  li- 
morati  et  justi,  nec  carius  cupiunl  ven- 
dere,  nec  vilius  emere.  Nempe,  etsi  se- 
cundum  legcs  humanas  liceat  rem  carius 
vendere,    dummodo    ullra   inedium    justi 


conjungilis  domum  ad  domum,  et  agrum  C  pretii  hoc  non   fiat  ;   tamen  in  foro  con- 


agro  copulatis;  imo  in  Evangelio  per  se 
i«c.xii,i5.  ipsum,  Cavete  ab  omni  avaritia;  itemque, 
Possibilius  esl  camelum  transire  per  fo- 
ramen  acus,  quam  divitcm  intrare  in  re- 
gnum  ccelorum.Unde  et  in  Proverbiis  scri- 
ptum  est  :  Noli  laborare  ut  diteris,  sed 
prudentise  tuae  pone  modum.  Ideo  ait  Apo- 
stolus  :  Oui  vohint  divitcs  fieri,  incidunt 
in  tentationem  el  laqueuin  diaboli.El  cer- 
le  his  auditis  et  cognitis,  mirum  quod 
homo  chrislianus  fidem  habens  divini  ju- 


Matth.x 
24. 


Prov. \\ii\ 
4. 


mm.vi.O. 


scientiae  non  licet  ultra  juslum  pretium  pio 
re  venali  cxigere,  nec  miuus  prelio  justo 
dare,  nisi  dc  vendentis  consensu.  Qualiter 
autem  juslus  valor  rerum  pensandus  sit, 
Hcnricus  de  Hassia  in  libro  suo  de  Conlra- 
ctibus  docet  magistraliler  ac  diffuse. 

Conlerelur  cum  delincjuente  delictum,        3 
id  esl,  peccatum  cum  suo  aclore  damnabi- 
tur,  juxta  illiid  :  Iter  impiorum  pcribit ;  el    ps.  1,  o. 
rursus  :  Exibit  spiritus  ejus,  et  revertetur  /•scxlv,4. 
in  lerram  siiam;  in  illa  dic  pcribunt  om- 


dicii,  et  cui  promissum  est  regnum  cndo-  D  nes  cogitalioncs  eoriim.  (luamvis  eliam 
riim,  qua?rit  in  temporalibus  abundare,  iniqui  mah^  agant  Deumque  blasphement 
pcr  qutc  a  spiritualibus  impeditur,  alque  ac  odianl  iu  inrerno,  amplius  tamen  non 
diversis  periculis  impliealur.  demorenlur,  quiiin  in  tcrmino  sinl,  non  iii 


ENARRATIO    IN    CAI'.    XXVII    MIIHI    rCri.ESIASTin.    —    ART.    XWIII 


1(57 


/»ror.  xMi 
17,  18. 

Ibid.  M% 


via,  ncc  in  stalii  incrciKli  cl  ciciiKTCiKli  : 
sic  peccaliim,  sccundiim  qiiod  dicil  aclio- 
nem  demcritoriam,  lerminalur  in  niorlc. 
i  Si  non  in  limorc  Domini  filiaii  aut  ini- 

liali  tenucris  (c  instantcr,  id  est   indcsi- 
nenter  ac   firmiter,   exemplo   sancli   Job 
yo6  jwi.  asscrcntis.  Scmper  qiiasi   tumcnlcs  siipcr 
'■  mc  fluctus  timui   Uciim  ;  cito  sithvcrtctnr 

domus  tua,  id  est  raens  seu  conscicntia. 
vci  virliiliim  ct  mcrilorum  tuorum  striictii- 
ra  :  hoc  cst,  cilo  ineidcs  pcccatuni  iiKnla- 
le,  si  pauluiiim  cesses  Deum  timere,  quuni 
limor  istc  sit  virliilum  custodia.  Idco  Sa- 
loiiion  in  Provcrbiis  ail  :  In  limore  Domini 
eslo  tola  die,  et  habcbis  spcm  in  novissi- 
mo :  itcmqiic.  Timor  Domini  fons  vila\  iil 

'''  dcclinct  a  riiina  mortis.  Siciit  iiriliir  riviiii 

cilo  siccantur,  nisi  suo  fonti  continucn- 
liir;  sic  spirituaiis  vita  corriimpitiir.  si  a 
limorc  Dci  diiiliiis  scparctur.  Iloino  cniiii 
ex  propria  fra}i:ilitate,  cx  diabolica  siiggc- 
stione,  cx  proximoriim  attraclionc  impel- 
litur  ad  pcccaiidiiiii.   ita  qiiod  in  licncsi 

fifii.viii.ii.  rncrito  diciliir  :  Scnsus  ct  cogilalio  cordis 
hiiiiiani  piona  sunt  in  malum.  Idco  nisi 
per  limorcm  Dei  retrahalur,  cilo  evacua- 
liir.  Siiiiiidcm  liinor  cst  dilificnlia»  sollici- 
tator,  ct  caiilio  mcnlis.  Ilaqiic,  sicul  navis 
vi  et  impulsu  aquanim  descendit.  nisi  per 
ancoram  lcncatiir,  aiil  cnin  vi  siirsiim  pcl- 
latiir;  sic  liomo  pcr  fomitcm  ac  pcr  alia 
incitamenta  pcccandi  in  peccata  dilabiliir. 
nisi  pcr  limorcm  ad  Dciiin  assidiic  dirif;a- 
liir.  Idco  scriptiim  csl  :  I'cr  liinorcin  dc- 
clinat  unusqiiisqiic  a  iiialn.  V.\  si  dicatiir 
qiiod  ad  isla  siifficial  carilas.  rcspondrii- 
diiin,  i|iiiid  carilas  dircclc  incliiial  acl  lidna 
el  ad  vitandiim  inala  opposila;  scd  nisi 
adsit  ei  fiiga  ct  abominalio  horrorqiic  ciil- 
p<T,  scu  dctcslalio  cl  foiniido  divina'  of- 
fcnsffi,  cilo  obriiitur,  d  pcr  iiicaiilclam 
proslcrnilur  :  vcliil  si  forlis  vir  vadal  pi'r 
('ampiiiii  lioslihiis  plcnniii,  cilo  pcriciila- 
liir,  nisi  indcsincntcr  sollicihis  sil  ciisln- 
dirc  sc  ipsuin. 

Siciil  lii  pcrcitssur/i  criliri  rciiuiiicliil 
y;«/r/'.v.  (Juamvis  cnini  (■rihriiiii  diviilat  fjra- 
na  a  palcis  iinniiinditiis(|iii'  ailiiii.vli'<.  la 


l'rov. 


A  iiicn  in  foraiiiinilius  cribri  rcmancl  ali- 
qiiid  pulvcris,  ct  velul  rcliquia?  qua>dam 
maleriae  vilis.  Sic  aporia  hominis,  id  cst 
sliniiiliis  cl  angustia  seu  rcmorsus  dc  pra^- 
tcritis  viliis,  //;  coi/ilatu  illiu.s,  id  cst, 
in  rccordationc  hominis  manel.  Quamvis 
cnim  actiis  pcccali  iicrlransit  et  ccssat.  ta- 
incn  in  rccordalionc  dc  ipso,  slimulus  in 
syndcresi,  cl  remorsus  in  conscientia  ma- 
ncl.  Tndc  in  Isaia  ferliir.  Vcrinis  corum  /,.,.,»,, ji. 
iion  nioriclur;  atqiie  in  1'smIiiio.  Qiia?  dici-  /',.„,5. 
lis  in  cordibus  veslris,  in  ciibilibus  vestris 

1!  i'oii)piingimini. 

\'<is(i  /i(/uli  probal  fnrna.v  ardens,  id  g 
esl,  ostendit  qiia;  sinl  bona  lulea  vasa  seu 
oILt.  .\am  bona?  oIla>  in  ifrnc  fornacis  con- 
solidantiir ;  mala' crcpanl,  cxsiliunl,  dissi- 
panlur.  Et  /lominesjustos  probat  tcnlalio 
tribulntionis,  id  est  examinalio  seu  visila- 
tio  per  advcrsa,  per  infirinilalcs,  damna, 
irrisioncs,  injiirias  cl  diabolicas  siifjgcslio- 
ncs.  Si  crgo  in  fcrvorc  ct  ifinc  advcrsi- 
tatum  istariiin  lioiiio  pcrmancat  fixiis  in 
Dco,  proficicns(|iic  in  f,'ralia  et  virtute,  si- 

C  gniim  est  qiiod  vcrc  sil  virluosus;  si  vero 
miirmurel  et  impatiens  fial,  seu  malis  con- 
scnliat.  sifrniim  csl  qiiod  non  verc  virtiio- 
siis  cxsistal.  Ilinc  palicnlia  vocalur  proba- 
tii.x  virliitum,  cl  de  his  qui  canonizandi 
occuiiiiiil.    j)ia'sciliin   inv('slif:alur  an    in 
a(l\('i'sis  fucrinl   |)aliciilcs.  lliiic  scripliini 
csl  :  Tanquam  aurum  in  fornacc  probavil  anp.m.f'. 
jiislos    Ddminiis.   In   Provcibiis  (|iioqiic   : 
Siciil   igiic  prolialiir  argcnliiin,  cl   aiiniiii   /•,„r.»M., 
camino,  ita  corda  probal  Doininus.  Qui  o\  '■ 
pcr  /.achariam   lcslatiir  :  Diicam   cos  pcr  znch.^n, 

I)  igiicm,  cl  iiram  cos  siciil  iirilur  argciiliim,  ''■ 
el  probabo  cos  sicul  probaliir  anruni,  cl 
cxaiidiain  cos  qiios  in  if;nc  advcrsilalis 
invcncro  paliciitcs,  firmilci'i|iic  conslan- 
tcs.  IhKpic  iiniis(|iiis(|iic  considcrcl  cl  cxa- 
mincl  scmclipsiiin,  an  vcrc  sil  dcvotiis  nc 
viiliiosiis:  ncc  credat  siiic  devolioni  sen- 
siliili  aiil  flcliii,  scd  pcr|icn(Iat  an  in  oiii- 
iii  corrcplionc  cl  corrcclionc.  iii  omni  as- 
pcrnalionc,  lcnlalionc,  affliclioni',  damno. 
dirfanialionc  cl  pciscciiliniic  sii  (■oiislans 
cl  paliciis.  Si  ciiiin  pcr  iinpiilicnliiiin.  \cr- 


168 


ENARn.VTIO    IX    CAP.    XXVII    LIBni    ECCLESIASTICl. 


AnT.    XXVIII 


Mallh.\\\. 
33;  Luc.  VI. 
44. 

iuc.  vi,43, 


Proc.xsvu 
21. 


Jbid.wwt 
13. 


bositatcm,  indignalionem,  iram  scn  ultin- 
ncm,  seu  allcrius  criminationem,  e.xsiiit, 
crepitat,  frangitur,  sciat  se  non  virluo- 
sum.  Ideo  sujjditur  : 

Sicut  rusticutio  dc  ligno  ostendit  fru- 
ctum  illius,  id  est,  cultura  rustici  circa 
arborem,  facit  apparere  et  nasci  arboris 
fructum;  sic  verbum  ex  cogitatu  cordis 
hominis,  id  est,  sic  locutio  procedens  ex 
cogitatione  mentis,  ostendit  quale  sit  cor, 
an  scilicet  sit  intus  tranquillum,  et  glo- 
rians  in  adversis,  an  turl)ulenlum  ac  mur- 
murans.  Hoc  est  quod  in  Evangelio  assc- 
rit  Christus  :  Unaqtiffque  arbor  ex  fruclu 
suo  cognoscitur:  et  rursus,  Bonus  homo 
de  bono  cordis  sui  thesauro  profert  bo- 
na,  et  malus  similiter  mala.  Yerumtamen, 
sicut  est  qui  se  ne(]uitei'  humiliat,  sic 
pessimi  quidam  palienliam  iingunt  in  ver- 
bis,  quum  intus  sint  pleni  impatientise  mo- 
tibus.  His  consonal  illud  Pioverbiorum  : 
Quomodo  probatur  in  conflalorio  argcn- 
tum,  et  in  fornace  aurum  ;  sic  probatur 
homo  ore  laudantis,  et  etiam  viluperantis. 
Qui  enim  propriis  laudibus  delcclatur,  et 
vituperationibus  ac  correplionibus  frangi- 
tur,  non  est  homo  virtutis.  Hinc  excusalio 
in  peccatis  est  comes  et  effeclus  super- 
bise,  similiter  impatientia  in  correptioni- 
bus.  Patientia  vero  et  accusatio  sui  ipsius 
in  omni  corrcptione  et  correctione,  comi- 
tes  sunt  et  effectus  huniilitalis.  Denique 
fundamentalis  causa,  cur  paticntia  in  ad- 
versis  sit  probatrix  virtufum,est,  quoniam 
patienlia  talis  signum  cst  exstirpalionis 
privati  amoris,  quo  homo  afficitur  ad  pro- 
pria  commoda  et  honores,  sicque  abhorret 
ac  refugit  vituperationes,  aspernaliones, 
correptiones. 

Ante  sermonem  non  coUnudes  virum,\A 
est,  non  dicas  eum  esse  virluosuni.  quous- 
que  complete  perceperis  quid  in  adversila- 
tibus  correptionibusque  respondeat.  Quia 
ex  verbis,  el  praecipue  ex  fine  et  conclu- 
sione  sermonis,  innotescit  qualilas  cordis, 
intentioque  loquentis.  Idcirco  in  Prover- 
biis  inducilur  :  Qui  prius  respondet  quam 
audiat,    stullum    se   esse    demonstrat,    el 


A  confusione  dignum.  Ha'c  cnim  tentatio  est 
homiiiis  :  id  esl,  per  verba  sua  tentatur  ct 
probatur,  qualis  sil  ipse  qui  loquitur  : 
quia  ex  abundantia  cordis  os  loquilur.  Yel. 
Htec  tentatio  est  hominis,  id  est,  humana 
tentatio  est,  et  levitatis  indiscretionisque 
signum,  laudare  hominem  antequam  au- 
diatur. 

Si  sequaris  jusiitiam,  actibus  ejus  in- 
hcTrendo,  vel  ad  eam  obtinendam  debite 
laborando,  apprehendes  illam,  id  est  ac- 
quires,  et   proficies  in  eadem.  Et  polest 

B  per  justitiam  intelligi  omnis  virtus.  IJinc 
dictum  est  supra  :  Qui  continens  est  justi- 
tiae,  apprehendct  eam.Nam  et  si  homo  fe- 
cerit  quod  in  se  est,  Deus  mox  gratiam 
tribuit,  justitiamque  infundit,  auget,  seu 
perficil.  Proptcr  quod  ait  Salvator  :  Beati 
qui  esui'iunt  el  sitiunt  jusliliam,  quoniam 
ipsi  saturabunlur.  Et  indues  quasi  pode- 
rem  Jionoris  illam,  id  est,  cequitate  orna- 
bis  et  spiritualiler  vesties  animain  tuam, 
sicut  corpus  vestilur  el  decoratui-  hono- 
rabili  illa  vcste  sacerdolali,  quae  podcris 

G  dicebatiir.  De  qua  in  libro  Sapienliae  fer- 
tur,  quod  in  veste  poderis  Aaron,  orbis 
erat  descriptus.  Hinc  sanctus  Job:  Justilia, 
inquil,  indutus  sum ;  et  Isaias,  Indumenlo 
justitiae  circumdedit  me.  Et  iuliabitabis 
cum  ea  :  id  est,  justiliae  adhaercbis,  et  pcr 
eam  vere  eris  in  myslico  corpore  Ghristi 
et  in  ejus  Ecclesia  manens ;  et  proteget  te 
i)i  sempitcrnum,  ne  tenlationibus  vitiisve 
succumbas,  ct  ab  aeterna  damnalione  te 
eruet  per  modum  meritorise  causee;  ct  in 
die  agnitionis,  id  est  judicii,  quando  illu- 

D  minabuntur  abscondita  tenebrariim,et  om- 
nia  deducenlur  in  lucem,  invcnies  firma- 
mcntum,  id  cst  forte  prajsidium  et  Dei 
auxilium,  juxla  illud  in  Psalmo  :  Non  vidi 
jiislum  dereliclum.Tunc  enim,  ut  Salvator 
ait,  ovcs  staluel  ipse  Judex  a  dextris,  et 
ibunt  justi  in  vitam  seternam.et  fulgebunt 
ul  sol  in  regno  Patris  cuelestis. 

Volatilia  ad  sibi  similia  conveniunl  : 
id  est,  quae  ejusdem  sunt  speciei,  congrc- 
gantur  ad  invicem,  sicut  de  hoc  diclum 
esl  plenius  supra,  ubi  habetur  :  Omne  ani- 


Mallh.i.\\, 
34. 


Eccti.  XV, 
I. 


Mallh.\,6. 


Snp.  xvin, 
iV. 
/o6xxix,I4. 

/S.  LM.   10. 


I  Cor.  iv,5. 


Mnllh.wy, 
33. 

Jhiii.  46. 

Jbid,  XIII, 
43. 

10 


Eccli,  XIII, 
19,  20. 


EiNARRATIO    IN   CAP.    XXVII    LIBRI    ECCLESIASTICI.    —   ART.    XXVIII 


169 


Joann. 

VIII 

31,  3i. 

ibid.  iit 

ii 

Pnv. v,ii. 

7o*.  Mi.lO. 

Prov.  XIV, 
9. 

li 


Jhid.  XXIV 
5. 


PM.  1,    1. 


1.1 


mal  (liligit  sibi  similo,  el  omnis  caro  ad 
sibi  similem  eonjungelur.  £t  vcritas  ad 
eos,  qui  operantur  illam,  reverleiur,  id 
csl,  redundabit  in  eos  per  remunei'atio- 
nein  beatam,  et  verum  copiosuuKiuc  pra-- 
mium  eis  acquiret.  Quod  intclligi  potest, 
nou  solum  de  veritate  vilie  alque  justilia', 
sed  el  de  verilate  doclrina'  nioialis,  (]uaiii 
opere  exercere  oportet.  Ilinc  in  ICvangelio 
Ycrilas  summa  afrirmal  :  Si  nianseiilis  iu 
scrmoiu'  mco,  vcrc  discipuli  mci  erilis.  cl 
cognoscctis  veritatem,  cl  vcrilas  libcrabil 
vos :  cl  rursus,  Qui  facit  vciitalcin,  vciiil 
ad  luccm. 

Leo  venalioni  insidiatur  semper,  id  cst 
animalibus,  quorum  libenter  vescilur  car- 
nibus:  sii;  pcccata  opcraidibus  iuiijidli'- 
tem  insidianlnr,  quia  improvise  ct  siibilo 
noccnt  eis.  ila  quod  ab  infcrnalibus  de- 
voiantur  lconibus,  jiixta  illud  Provcrbio- 
riim  :  Iniqiiilales  sua3  capiunt  im|)iuin.  ct 
funibus  pcccalorum  siiorum  conslringilur. 
Ilinc  Tobia?  angclus  ait  :  Qui  faciiinl  ini- 
qiiilatcin,  hosles  sunl  aniiuae  siur.  I^^l  in 
Proverbiis  :  Stullis  illudil  peccatum. 

Homo  sanctus  in  sapientia  manet  sicut 
sol,  id  esl,  rationi  inluercl  stabililcr,  ncc 
nebulis  passioniini  lumcn  sapicntiic  siui! 
cxslinguiliir:  imo  passionibus  dominalur, 
cl  spiriliiaiitcr  forlis  el  constans  est  con- 
tra  lcntaliones  ac  vilia,  ulpotc  habitualus 
in  bonis.  Proplcr  qiiod  in  siiis  orationibiis, 
mcdilalionibiis,  affcclionibiis  cl  c.xerciliis 
virliiosis  Dco  slabiliirr  cst  inlciitus.  llinc 
sciipliiiii  c^l  :  \  ir  sapicns  fortis  est ;  cl  vir 
doctus,  robuslus  cl  valirliis.  Nam  sttilliis 
sicul  liina  iiintahir.  id  csl,  divcrsis  pas- 
sionibus  agitaliii-,  cl  dr  inain  iii  iicjns  \\\\v- 
cipilatiir.  VA  pcr  sliillum.  iiilciligilur  iiiii- 
ciiuKpic  liomo  pas>ionaliis  <'l  viliosiis.  ldi'o 
fciiiii  iu  1'salmo  :  Non  sic  iinpii,  non  sic; 
scd  lanqiiam  piilvis  qiicm  projicil  vcnliis 
a  facic  lcrr;c.  Iiiipii  crgo.iiiii  lculalioiiibiis 
ct  vitiis  non  resisliinl,  mulaiiliir  assidue 
inslar  lunic. 

//(  mcdio  i)iscnsatorum  scrva  vcrbnin 
lempori,  id  esl,  inlcr  insipicnlcs  ikmi  miil- 
liiiii  loquaris,  ncc  doccas,  scil  vcrbuni  do- 


A  ctriniP  rescrva  tcmpori  O|)porluno.  in  qiio 
audicntiam  vidcris  lc  habcre.  lloc  esl  (piod 
in  Proverbiis  dictum  cst  :  In  auribus  insi- 
picutiimi  uc  |iM|iiaiis.  i|uia  dcspicicnl  do- 
clriuam  cloquii  tui.  1-^1  iiifra  :  l  bi  iion  csl 
audiliis,  nou  effundas  scrmonem.  In  tne- 
ilin  iti/lciii  cof/ilaiiliiim  a.<!sidi<us  eslo,  id 
csl,  liiicnlcr  ct  frcquenler  sis  intcr  eos 
(]ui  iiicdilaulur  salubria.  cl  consideratio- 
iiibiis  Iriictiiosis  inlcnli  siinl  :  (|iii  diccrc 
Dco  possiint,  Mcdilalio  cordis  iiici  iu  con- 
spcctu    liio   scmper.    Tnde   in   Proverbiis 

li  dicliiiii  cst  :  Cogitalio  stiilti,  pcccatiim  ; 
cogitalioncs  aiilcm  jiislornm,  jiidicia;  ct 
riirsus,  Cogilalioncs  jusli*.  scmpcr  in  ab- 
undanlia. 

Xarrittio  peccantium  odiosa  :  qiiia  fa- 
tiia  verba  loquunlur.  Kl  dalo  quod  pi'a'di- 
cciil  bona,  tanicn  (jiiia  piicdicare  iiidigni 
sunl,  eorum  piiedicalio  Dco  odibilis  esl, 
jiixla  illiid  :  Pcccatori  dixil  Dciis  :  Quarc 
tu  enarras  juslilias  meas ?  In  Proverbiis 
qiioqiic  legilur  :  Os  iinpiorum  pascitur  iin- 
pcrilia.  Et  risus  illorum  in  dcticlis  pvcnli, 

C  id  esl.  in  siiis  ac  aliorum  peccatis  inani- 
tcr  glorianlur,  sicquc  alienis  communicant 
viliis.  Dc  qiiibus  ail  Scriptura  :  L.Tlanlnr 
quum  inalcfcccrinl.  —  Loijucla  inidliim 
jurans,  Jiorripilationcm  capiti  slatuet,  id 
esl,  liorrorcm  cum  piloriim  crcclionc  in- 
ciiticl  audiloribiis  liinoralis.  (jiii  vchcmcn- 
ler  exhorrenl  vitiosam  jurationcm.  Porro 
dc  li(Mri|)ilaliouc  Scriplura  ait  :  Inhorruc- 
niul  [)ili  carnis  mca'.  isV  irrcrcrcnlia  iji- 
siiis,  iibluralio  aurium  :  id  cst,  iuhonora- 
lio  (luaiii  iiifert  Deo,  csl  causa  (|Uod  boni 

I)  aiidiculcs  aiircs  suas  obluranl  alqiic  avcr- 
liiiil.  iic  aiidiaiil  cam,  jiixla  dicliiin  Pro- 
|ilicla'  diccnlis  :  Qui  olitural  aurcs  siias  nc 
aiidial  sangiiiiicm,  id  cst  vcrba  iiiiquitalis 
el  sanguinis.  —  K/pisio  .lani/uiuis  in  ri.ra 
sujicrlionnii.  id  cst,  cx  conlentionc  cl  jiir- 
gio  siipcrboruin  oriunliir  vulncralioncs  cl 
homicidia  :  qiiia  uniis  corum  noii  viill  al- 
lcri  cederc;  cl  mnlcdiclio  corum,  aitditns 
i/rat-is,  i(\  esl.  malediclio  qun  sihi  invi- 
ccm  malcdiciinl,  aiil  Dciim  Ma>.|ihcinaiil. 
giavis  cst  ad  audicnduiii. 


t*rov.x\i». 


Eccli.iixu, 
6. 


/'«.iviii,IS. 


Prov.  XXIV, 
9:xii,S. 


//»(»/.  xsi.S. 
'  roIiu«li 


u 


Ps.\u\,\(>. 


/*ror.xv,l4. 


/Airf.  11,  H. 

15 


Joh  IV,  15. 


/«.  xwiit. 


l(> 


170 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXVII    LIBRI   ECCLESIASTICI.    —   ART.    XXVIII 


17  Qui  deniidat  arcann  amici,  id  csl  ca 
quse  secrete  et  in  fide  ab  illo  audivit,  vel 
quae  ipsc  solus  cognoscit,  et  manifcstari 
non  expedit,  fidem  pcrdit,  id  est,  fidelita- 
tem  violat  in  se  ipso,  et  quantum  in  ipso 
est.  destruit  fidelilatcm  amici  sui  ad  ip- 
sum  :  imo,  quum  pcccct  morlalitcr,  pcrdit 
fidem  formatam  (quae  est  theologica  vir- 
tus)  in  sc,  quantum  ad  fidci  formationcm 
pcr  carilalcm,  cl  rclinct  fidcm  informcm  ; 
et  non  inveniet  amicum  ad  animum  su- 
utn,  id  esl  fidclcm  amicum  juxla  dcsidcii- 
um  suum.  Oui  cnim  cdgnovcrinl  infidclila- 
tcm  ipsius.  vitabunt  amiciliam  ejus.  Hinc 

ProiM.n.  scriptum  csl  :  Oui  ambulat  fraudulcntcr, 
rcvclat  arcana ;  qui  aulcm  fidelis  cst.cclat 
amici  commissum. 

18  Dilige  pro.cimmn  spirituali  et  constanti 
amore,  et  conjutigere  fide  cum  iUo,  id  esl, 

10  vcra  fidelitatc  ei  adhsere;  Quod  si  denuda- 
veris  absconsa  iUius,  iton  pcrscqueris  pnst 
euni,\d  esl,non  apprchendes  plenarie  pri- 
stinam  amicitiam  ejus.  Dictum  est  cnim. 
quod  familiaritas  talis  hominis  sit  vilan- 

20  da.  Ideo  subditur  :  Sicut  enim  homo  qui 
perdit  amicutn  suum  per  mortem  illius, 
sic  qui  perdit  attiicitiam  proxiini  sui,  of- 
fendendo  illum  per  revelationem  secreti 
ipsius  :  quia  in  tali  casu  familiaris  amici- 
tia  vix  aut  non  rccuperatur,  ut  dictum  est 

21  plcnius  supra.  El  sicut  homo  qui  dimittit 
arctn  de  ttiant(  sua,  uon  polesl  cam  rccu- 
pcrare,  loqucndo  de  avibus  indomilis;  sic 
qui  reliquisti  proximum  tuum,  offenden- 
do  eum  mndo  prfelaclo,  ila  quod  nierito 
tc  rcliquil  quoad  amicitiam  familiarcm.c^ 
non  eum  capies,  id  esl,  amicitiam  pristi- 

22  nam  ejus  non  recupcrabis.  Non  sct/naris 
iUutti,  ad  rcnovandum  amiciliam  prisli- 
nam,  quoniam  longe  abest,  id  est,  cor  suum 
omnino  avcrtif  ab  amicitia  speciali  et  fa- 
miliari  tccum  habcnda.  Effugit  enitn  qna- 
si  caprea  de  laqueo,  id  est,  de  vinculo 
amiciti»  tua;  celeritcr  exsiliit,  sicut  capra 
silvestris  de  relinaculo  sibi  expanso;  quo- 
niam  vutnerata  est  anima  ejus,  id  est  do- 
lore  grandi  percussa  et  Isesa,  eo  quod  ex- 

2.3       perta  sit  tantam  infidelilatem  in  te.  UUra 


A  cum  non  potcris  coUigarc ,  id  est  prioris 
amicitise  vinculo  libi  conneclere;  et  male- 
dicli  est  concordatio :\di  csl,  si  ipse  rursus 
concordaverit  lccum  ad  renovandum  ami- 
citiam  pristinam,  multi  malcdicent  ei  tan- 
quam  slullc  agcnli,  et  pcriculis  magnis 
se  exponenti.  Denudare  autem  amici  ttig-  24 
sleria,  id  est  secreta,  desperatio  est  animce 
infeUcis,  id  est,  ad  a>ternam  despcratio- 
nem  et  condemnationem  lartaream  Irahil, 
eslque  causa  quod  talis  denudalor  irrc- 
cupcrahilitcr  pcrdidit  amicitiam   proximi 

B  (jucm  offcndit.  llinc  scriplum  est  :  Ei  qui  Pror.xx.io. 
rcvelat  mysteria,  ne  commiscearis. 

Annuciis  ociilo,  id  esl,  signum  scu  nu-       2.5 
tum  proditionis  aul   la?sionis    cum  oculo 
faciens  :  de  qualibus  fertur  in  Psalmo,  Qui  ps.  xxxiv, 
oderunl  me  gratis,  et  annuunt  oculis ;  fa-  " 
bricat  iniqua,  id  est,  nocerc  quserit  insi- 
diose  et  clam  ei  cujus  se  fingil  amicum  ; 
cl  nctno  eum  abjiciet,  id  est,  nullus  socic- 
tatem  et  communionem  ejus  vilabit,  quia 
adhuc   ignorat  callidilalem   ncquitiamquc 
ipsius.  In  conspectu  oculurum  luorum  cun-       20 

C  dufcabit  os  suum,  id  est,  quasi  amorose  et 
dulcitcr  tibi  loquetur  in  lua  prsesentia,  cf 
supcr  seriiioncs  tiios  adinirabilur,  id  cst, 
apparatum  oslcndet  quasi  miretur,  quod 
lam  sapienlissima  protulcris  vcrba.  J\'o)'/.v- 
simc  autem  jiervcrlct  os  suutn,  id  cst,  pcr- 
verse  loquetur  dc  le,quuin  viderit  tempus 
sibi  ad  hoc  opportunum,  et  in  vcrbis  tuis 
dabil  scandaluin,  id  csl,  eonfundcl  te  in 
propriis  verbis.  MuUa  audivi,  et  non  coa'-  27 
quari  ei  :  id  esl.divcrsa  hominum  scelcra 
cognovi,el  nullum  viliorum  illorum  rcpu- 

D  tavi  aequale  huic  scelerato  prsefato  facino- 
v\\  cl  Domintis  odiet  iUnm.  id  est,  Dcus 
talcm  simulatorem  abominabilur  et  dam- 
nabit.  His  consonat  illud  Proverbiorum  : 
Homo  apostata,  vir  inulilis,  graditur  ore  pror.yi, 
pcrvcrso,  annuit  oculis,  tcril  pede,  digilo  '-'^- 
loquitur,  pravo  corde  machinalur  malum, 
et  omni  tempoie  jurgia  scminat;  huic  cx- 
lcmplo  vcniet  perditio  sua. 

Gonsequcnlcr  pcr  multa  similia  probal, 
quod  peccatum  uniuscujusque  redundat 
in  suum  auctorem.  Qui  in  aUum  mittit      28 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXVII    I.IBRI    ECCLESIASTICI.    —   ART.    XXVIII 


171 


29 


.Vnllh. 
xttl,  52. 


P$.  IV,  lli. 


.10 


■JIS:«v,i:. 
30;  IV  /teil. 

x\.  10.  u, 
M,  30. 


31 


Itijjiffciti,  ■■iupi')'  cap/if  cJhs  caili'!,  si  linpaii 
rccliliKJine  projitial  iapidem  sursum,  ncc 
ipse  miilct  locum;  cl  plaga  dolosa  dolosi 
dividet  vutiicra  :  i(l  csl,  l.Tsio  aiit  dam- 
num,  quod  homo  fraudiilcntus  inlcrt  pro- 
ximo  suo  dolose,  sibi  ipsi  in  primis  noce- 
bit.  et  viilncra  aniin.T  cjus  augebit.  Nam 
pcccat  mortalilci.  ct  picnam  mcrclur  jclcr- 
iiam.  Ilinc  siibdiliir  : 

/;'/  ijiii  fiircam  finlit,  id  est,  dcceplio- 
nis  laciuciiin  allcii  parat,  incidel  in  eam, 
1(1  est,  susD  dcccptionis  dcmciito  cadet  in 
viliorum  pnifundiim.  dcinde  in  ima  in- 
fcroriim.  Sic  ait  Christus  :  Oiiincs  ([iii  ac- 
ccperint  gladiiim,  giadio  peril)unt.  El  i/tii 
sliiliiil  /a/iii/ciii  pro.rimo  suo.  iil  proxiniiis 
impingal  in  lapidem  illuin,  offem/d  in 
eo.:  id  csl,  sic  facicndo,  pcr  lapidcm  coi- 
niit  in  pcccatum,  ct  legem  Dei  offcndil.  Hi 
fjui  /ai/iieum  a/io  (juxla  antiquam  gram- 
inalicam)  poiiit.  periliit  iii  il/o  :  quia  sic 
agcns,  pcccal  morlalilcr.  Sffipc  (juoquc 
conlingit  ciim  tcmporalia  incommoda  ac 
toiincnla  inciirrerc,  cl  cadcm  spccie  lo- 
lcrarc,  (iiii  aliis  qiueiil  noccre,  et  decc- 
ptioniim  machinamenla  cxlendere  :  jii.xla 
illiid  iii  I*salm(i.  In  laqiico  islo,  qiicm  ahs- 
condcriint,  ciimpiclicnsus  est  pcs  coriim. 
Idco  addilur  : 

Facienfi,  id  cst  danti  seu  excogitanti. 
iici/uissimuiii  consi/iuin,  qualilcr  scilicct 
aliis  sil  noccndum,  super  ipsum  devo/vc- 
fur  :  siciil  in  libris  Ucgiim  narratiir  dc 
Zambri  cl  aliis  (]iiibii--daiii  icgibiis  isia- 
cl.  i|iii  Iradiioric  iiilci  lcccrunt  siios  do- 
iiiinos,  ul  rcgnarciil,  cl  ipsi  paiilo  posl 
simililcr  fiienint  occisi,  cliam  ab  his  dc 
quibus  non  siis|)icabanlur,  el  improvisc. 
Idcirco  subjiingiliir  :  <■/  non  ai/uo.fccf  iiin/c 
at/veniet  i/li,  id  est  sibi  lalc  et  lanliim  pc- 
riciiliim,  nisi  forlc  i|iiiiiii  acliialitcr  silii 
infcrliir,  cl  vidcril  eos  a  qiiibiis  sibi  infli- 
giliir.  I/liisio.  ct  improperiiim  siiper/io- 
rum,  el  vini/icla  siciil  lca  insii/in/iitiir  il- 
// .•  id  esl,  sicul  leo   insidialiir  vcnalioni. 


A  sic  homini  lali  imminot  ct  contingit  irrisio 
cl  contuiiiclia  a  sii[)<  rbis.  a  qiiibiis  siisti- 
nebit  talia,  qualia  intulit  proximis,  cl  ul- 
tioncm  debitam  siistincbil. 

Liiijiieo  peril/unt,  id  esl,  propria  dcce- 
plionc  cadcnl,  et  djemonum  insidiis  capi- 
enlur,  r/ui  o/>/eelanlur  cusu  justorum,  id 
csl,  de  jiislonim  hominum  perseculione, 
aiit  ruina  coriim  in  ciilpam  liPtanlur  :  sic- 
iil  hsrelici,  qiiando  aliquis  calholicorum 
palrum  cadil  in  viliiim  carnis;  do/or  au- 
tciii.  id  est  gravis  infirmilas  aut  moeror  ct 

B  desolalio,  consumcf  il/os  anfei/uani  mo- 
rianfur  :  sicut  secundo  Paralipomcnon  li- 
bro  narraliir  dc  Joas  rcgc  .liida.(|iii  Zacha- 
riam  ponlificcm  jussil  lapidibus  obrui;  et 
de  Joram  filio  Josaphat  regis,  qui  fratres 
siios  sc  m('li<iies  occidil.  Simili  modo  con- 
ligil  .Vnliocho  ri'gi  fraiidiilcntissimo  et 
crudcii,  qiii  seplein  fratres  sanctos  cum 
iiialrc  i[)soiiim  fcrocissiiiic  inlcrfccil.  iit 
scciindo  Macliabiroriim  dcsciibitur:  alqiic 
Hcrodi.  (|ui  Jacobum  occidil  apostolum  : 
qiii   c()iisiiiii[)liis   a    vcrmibus.    c.\s[)iravil 

V,  iiiiscriimc,  iil  fcrliir  iii  .Vctibiis.  llinc  in 
1'roverbiis  scriplum  csl :  (Jiii  rndil  foveam, 
incidcl  in  cam  ;  el  qui  voivil  lapidem,  rc- 
vcrlcliir  ad  ciim.  In  h^cclcsiaslc  qii0(]iic  : 
Qiii  dissipal  sepcm,  mordebit  euin  coliibcr; 
atqiic  in  1'salmo,  I-aciim  aperiiit  alqiie 
criiiilil  cum,  cl  incidit  iii  fovcam  qiiam 
fecil. 

fra  ct  furor  ulrai/ue  'e.rsecra/>i/ia  suiil. 
Naiii  ct  ira  pcr  vilium,  ex  siio  gcncrc  esl 
iiiortalc  [icccaliiiii.  Idco  scri])liiiii  cst  :  Vi- 
riini  sliilliim  iiilcrficil    iraciindia.  lit  Jaco- 

I)  biis  ail  aposloliis  :  Ira  viii  jiisliliam  Dci 
non  opcraliir.  Kl  vir  /icccalor  coiiliueiis 
erit  i//orum,  i(l  csl,  vitia  illa  in  sno  cordc 
rccipict  cl  servabit.  jiixla  illinl  iii  l^almo: 
Pcccalor  \idcliil  cl  iiasci-liir.  ilcnliluis  siiis 
fi-ciiict  cl  lalicsccl.  Uiiidain  vcro  i'liam  bo- 
iii,  cilii  iiiiix ciiliir  ail  inim,  scd  iion  rcii- 
iicnt  caiii :  qiii  aiilciii  rcliiiciil  caiii.  ■-iciil 
liic  diciliir,  siinl   inii]iii. 


32 


11  Par.wn, 
it.  iri. 
Ihid.  21 . 

Ibid.  XM. 

IS.  19. 
Ibid.  4. 

n.Wo<;/i.ix, 
5-10. 
Ibid.  vii. 


.Xel.  \il,i. 
Ihiil.  23. 


Prov.wM. 


Eccle.  «,8. 

Ps.    VII,   ll). 


33 


Job  1.  i. 


Jaeob. i.iO. 


r».  «vi.  10. 


172 


ENARRATIO    IN   CAP.    XXVIII   LIBRl   ECCLESIASTICI. 


ART.    XXIX 


ARTICULUS   XXIX 


ELUCIDATIO  CAPITULI  VICESIMI   OCTAVI   :   OUI  VINDICARl    VULT.    A   DOMINO   INVENIET  VINDICTAM. 


c 


OxNTHA   iram  ei  contra   cjus  erfccliis  A  cundum  jiiris  ordinem    infligunhir,   sunt 

mcdicinalcs.  Et  tuiic  deprecauti  tibi  pro 
remissione  culparum  tuarum,  peccata  sol- 
ventur,  id  est,  vitia  tua  tibi  dimittentur  a 
Dco,  ad  ininus  quoad  culpam,  et  in  partc 
scu  tdlaliler  quoad  poenam,  quando  pro- 
plcr  Ucum  dimittis  altcri  culpam  et  poe- 
nam,  id  est  injuriam  tibi  illalam,  ejusque 
ullionem,  dum  expedit  ita.  Alias  sufficil 
pi';eparatio  animi  ad  dimitlcndum  ipsam 
quo^jue  satisfactionem,  quando  sic  convc- 
nit.  Hinc  in  Evangclio  loquilur  Chrislus  : 


iniiiuos  hic  plenius  loquilur.  Ira  au- 
tcm  per  zelum,  qum  rationem  comilatur 
el  adjuvat  in  cxsccutione  juslilise,  non  esl 
prava,  sed  bona;  et  fuil  in  Clirislo,  jiixla 
.i/(ir<-.iM,5.  illud  in  Marco  :  Contristatus  est  Jesus  su- 
per  Cffcilale  cnrdis  illorum,  circumspici- 
ens  eos  cum  ira. 
1  Qui  vindicari  imlt,  id  est,  injuriam  sibi 

aut  suis  illatam  cupit  aut  conatur  ulcisci 
propria  auclorilate,  non  servato  ordine 
juris,  aiit   etiam   publica  auctoritate   se- 


iii. 


cundum  juris  processum,  cum  inlenlione  BDimillitc,  el  dimittemini ;   eadem  quippc  z.ic.vi,37 

mensura   qua  mensi  fueritis,  reinetietur  ^*- 
vobis. 

110)110  Iiomini  reservat  iram,  qua?rendo  3 
opportunitatem  vindicandi  se  de  proximo 
suo,  cl  in  ira  contra  proximum  conccpla 
pcrlinaciler  remanendo:  (■''  a  Deo  (lua^rit 
inedelam,  \A  cst  viliorum  suorum  curam 
el  vcniam?  quasi  dicat  :  Inaniter  agil  hoc. 
In  lioniiiiem  similem  sibi  in  natura  et  fra-  i 
gilitate  ac  periculositatibus  multis,  non 
h(d>et  miscricordiam,  ignoscendo  eidcm ; 


iniqua  et  ex  rancore,  et  ultionis.non  aequi- 
tatis,  amore  ;  n  Domino  inveniet  vindi- 
ct.am,  id  est,  divinam  ultionem  pro  suis 
sustinebit  peccatis;  et  peccata  illius  ser- 
vans  servabit,\d  cst,  Dcus  reservabit  pec- 
cata  illius  ad  puniendum.  Hoc  est  quod 
ail  Salvator :  Quum  stalis  ad  orandum,  di- 
miltitc  si  (pii<l  habctis  adversus  aliquem  : 
quod  si  non  dimiseritis,  nec  Palcr  vesler 
qui  in  ccelis  est,  dimittet  vobis  pcccala 
vestra. 


Relinqiie,  id  est  ignosce,  pro-vimo  tuo  G  et  de  peccatis  suis  deprecabitur'  Atti.s.-ii- 
nocenti  te,\(i  esl  damnum  tibi  seu  inju-  miim?  id  est,  Deum  orat  ut  sibi  dimittat 
riam  inferenli.  Semper  enim  remillcnda  sua  peccala,  quum  tamen  mullo  plus  fo- 
est  proximo  ipsa  offensa.  Satisfactio  au- 


*  depreca- 
lur 


tcm,  secundum  ordinem  juris,  recta  in- 
tentione  et  sequitalis  amorc  exigi  potest, 
quamvis  mclius  sit  eam  quoque  propter 
Deum  dimiltere  :  nisi  forsan  injuriator  ex 
tali  remissione  fiat  improbior,  ac  pronior 
ad  injuriandum,  aul  res  publica  patialur 
inde  jacturam,  ac  ipsi  justitiae  derogelur  : 
quia    in   talibus  casibus  commendabilius 


refccerit  Deo,  quam  proximus  suus  sil)i. 
Hinc   Christus  docuit  nos  orare,  Dimillc   Mniiii.- 
nobis  dcbita  nostra,  sicut  et  nos  dimilli-   " 
mus  debitoribus  noslris,  quatenus  sciliccl 
misericordiam  faciendo  cum  proximo,  nii- 
sericordiam   impelremus  a  Deo.  Ipsc  dum       S 
caro  sit,  id  est  fragilis.  carnalis,  mortalis, 
reservat  irani  suo  injurialori  ;  et  propitin- 
tionem  petit  a  Deo,  id  est  indulgenliam? 


cst  modo  praelacto  pro  culpa  infligere  pce-  D  Qu.is  cxorabit  pro  peccatis  illius?  quasi 
nam,  quatenus  qui  pcccavil,  in  prssenli  dicat,  Tam  enormiler  peccal  lalis,  quod 
castigclur,  nc  in  ffilernum  damnetur.  Om-  frustra  oralur  pro  illo  :  imo  orarc  non  pos- 
nes  etenim  poenec  preesenlis  vitae,  quee  se-      sumus,  ut  sibi  tali  manenli  Dcus  ignoscat. 


ENARRATIO    IN   CAP.    XXVIII    I.lliKI    ECCLESIASTICI. 


AHT.    XXIX 


17:} 


Matth. 

XVIII,  3r.. 


Hccti.  VII, 
40. 


Malth.  V, 
ft.  VII,  5. 


Eccle.m 
i. 


Cien.  XI  V 

Ecclc  VII 
10. 

!» 


Pdssimihi-;  lamon  el  debcmus  oraie.  qiiate- 
iiiiN  (liiiiii[)iil<'iis  (lijjiieliir  iiliiin  misericoi'- 
ditcr  priBvenire.compungere.  iilustraie,  iit 
abjccla  omni  ira  atque  malitia.  cnnvcrta- 
tiir  ad  l)i)iiiiiiiim,  ct  diiigal  inimicos.  liiiic 
etenim  in  lilvangelio  asseril  Cliristus  ;  Sic 
Pater  cceiestis  faciet  vobis  (vidclicct  om- 
nia  debita  exigendo),  si  non  rcmiserilis 
iiiiiisquisquc  fralri  suo. 

Mcincutu  »ovisiilmoruin  :  quoruni  coii- 
sideratio  valde  retrahit  a  pcccatis,  sicut 
dictiim  cst  snpra  supcr  iliiid.  in  omnibus 
operiljus  tuis  memorare  novissima  tua,  ct 
iii  seternuin  non  peccabis.  Et  desiiie  ini- 
iiiirari  :  quia  hoc  repugnal  caritali.  ([ii;p 
cunclis  viatoribus  iii  Dco  et  proptcr  Ucum 
est  impendenda,  sicul  praecipit  Doininus  : 
Diligitc  inimicos  vcstros,  bcnefacitc  his 
qiii  odcrunl  vos.  ideo  ait  David  :  Si  red- 
didi  retribuentibus  mihi  inala,  decidam 
mcrilo  ab  inimicis  mcis  inanis.  T<i!>il>i<fo 
ci)iii>,  id  cst  spirituaiium  gratiarum  vi- 
riiiiiique  dcfectio,  et  mors  imminent  in 
iii(iii<i<tlls,  id  csl  [irwvaricationc  mandalo- 
rum  :  in  qiiorum  pra^vaiicatioiic  consistit 
mors  cuipaj  morlalis,  cui  debelur  mors 
infcrnalis.  Dc  quibus  inalis  in  Ecclesiasle 
diclum  cst  :  Qiii  ciistudil  mandaliim,  noii 
experietur  quidquam  mali. 

M<^»iorare  linioreiii  Domini  filialem,  id 
esl,  quain  necessarius  utiiisquc  consistat 
limor  Dci  jugiter  pondera,  ut  semper  ha- 
bcas  illiim  in  le;c^  non  irascaris pro.rimo 
ira  per  vitiuin  :  dc  qua  in  (iencsi  Josepli 
fratrihus  suis  dixit,  iNc  irascamini  in  via. 
l'iidc  cl  f^ccicsiaslcs  ail  :  Non  sis  vclox  ad 
irascciidiiin.  ijiiia  ira  in  sinu  stiilti  rc(|iii- 
cscit.  M<'iaorarc  tcstamcnti  Altissi mi ,  id 
cst  vclcris  teslaincnti  dati  pcr  Moyscn, 
hoc  csl  prwccptorum  illins,  in  iiuibiis  ira 
ct  ininiicilia  [irohibcnlur ;  ct  </<'sjii<<'  i;/ii<i- 
ranli<im  jiro.riini  tiii,  id  csl,  injuriam  ct 
iiiqirobilalcm  libi  illatam  per  ignoraiiliam 
a  |ii'i)\iini),  jiarvi  [)ciiilc  ali|iii'  dimillc. 
Sii|)i'i'bi  aiilciii.  iiaiiiiiiii,  cl  iiii|)al  iciilcs, 
Cliam  iniidicalii  III jilii.iiii  cjs  laclaiii  i'c|iii- 
laiil  iiiagiiaiii.  iiiiu  ti  i'i|iiclilci'  i|iii)il  iiijii- 
riosuiii  iion  csl,  rcpiilaiil    iiijtirii)siiiii,  cl 


A  pro  parva  offcnsa  infcrre  cujiiiinl  grandcin 
viiiiliclam,  non  |)ciisantcs  iliud  Lcvilici  : 
Non  quaeras  ultionem,  nec  memor  cris  iii-  in'.xu,i8. 
jiiria»  civiuin  luoium. 

Abstine  tc  a  titc :  sicul  hortatur  Aposlo-       lo 
lus  :  Noli  verbis  conicndcre;  ad  nihil  enim    n  rim.n. 
iilile  cst,  nisi   ad   siibvcrsionem   audien-  " 
titiin.  VA  rursiis  :  (^iinm  sil  inlcr  vos  zclus  iCor.  111,3. 
el  conlenlio,  nonnc  carnalcs  estis,  et  sc- 
cundiim  homincm  ambnlalis?  Et  minncs 
/icccata,  id  csl.miilla  [icccata  vitabis,  quas 
oiitinltir  cx  lilc.  A[)oslolus  (juoquc  contcn-    Oaiai.  v, 

B  tionem  inter  mortalia  computal  criniina.  -"'-'• 
/lotno  enim  iraciindus  incendit  litem.  id        || 
csl.  se  ipsiim  ac  alios  provocal  ad  litigaii- 
dum,sccun(lum  illiid  Provcrbiorum  :  Sicnt  /'roi-.xjvi, 
carbones  ad  prunas,  ct  ligna  ad  igncm,  sic  -'• 
hoino  iracuiidtis  stiscilal  rixas.  El  rir  jjcc- 
('«/<;/•,  scilicct  habiluatusin  vitiis,  lurbahil 
amicos,  id  est,  proprios  amicos  oflendct 
cl  inqnictabil,  ct  cos  qiii  miiltiain  liabcnt 
amiciliam,  convcrtct  ad  avcrsioncm.  Uii- 
dc  siibjungitur  :  el  in  medio  pacem  ha- 
t>cnlium  immitlit  inimiciliam,  sciiiiiiando 

(1  di.scordiain  :  sicut  Siba  provocavil  l)a\  id   iinty.svi, 
regein  contra  justum  Miphiboseth  per  ac-  '• 
cusalioncm    mcndosam,   in    tantiim  (]iiod 
David  (lixit  :  Tiia  siiit  omiiia  (jua'  craiil    /4id.  ♦. 
.Mi[)liiboscth.llinc  in  Provcrbiis  asserilur  : 
Dclcslaliir  anima  nica   ciini   qiii   scminat    /"ror.  vi, 
inlcr  fralres  (lisconliaiii.  k;.  c». 

Sccundum  cnim  ligna  silvce,  sic  it/nis       \i 
c.rarde.fcit ,    id  esl,   sicul   ignis  materialis 
lanto    fit    major   alquc    caiidior,    (|iiaiilo 
pltira  ligna  ci  apponuntur;  el  secundum 
rirtiitcm    /lominis,    si<-    iracuiidia    illiiis 

D  <'rit,  id  esl,  sic  iiomo  laiilo  iiiajorem  con- 
ci[)icl  iram  conlra  injiirianlcm,  qiio  iiia- 
joris  csl  potcstatis  ct  auclorilatis  ;  siciit 
('ommiiniter  ccrnimus,  qiiod  magnalcs  (>t 
[)Olciilcs  inlcnrnis  irasciinliir,  simililcr  di- 
vilcs.  l'i'0|)lci'  ([iiod  siibdiliir  ;  ct  s<'ciin<lnm 
siihslanliam  suain,  id  csl.  (|iio  opnlentior 
fiicrit,  c.<<ilt<il>it  lr<im  sikiiu.  ostcndcndo 
cain  ctiam  |)cr  gcsliis  uc  signa  scii  ()|)ci'a, 
scciindiim  illiid  Provcrbioruni  ;  (jiii  impn-  ihui  w. 
liciis  csl.  cxallal  sliilliliaiii  siiam.lsti  ciiini  '"' 
siinl  commiinitci'  magis  siijicrbi  :  idco  ani- 


172 


ENARRATIO    IN   CAP.    XXVIII    LIBRl    ECCLESIASTICI.    —   ART.    XXIX 


ARTICULUS  XXIX 


ELUCIDATIO   CAPITULl  VICESIMI   OCTAVI  :   OUI   VINDICARI    VULT.    A   DOMINO   INVENIET  VINDICTAM. 


c 


Marc.  ni,5. 


ONTRA   iram  cl  confra   ejus  effecUis  A  eiindiim  juris  onlinem    infliguntur,  sunt 

meciicinales.  Et  titiic  depreeanti  tibi  pro 
remissione  culparum  tuarum,  peccata  sol- 
rentur,  id  est,  vilia  tua  libi  dimittentur  a 
Deo,  ad  minus  quoad  culpam,  et  in  parte 
scu  totaliter  quoad  pa?nam,  quando  pro- 
pter  Dcum  dimittis  alteri  culpam  et  poe- 
nam,  id  est  injuriam  til)i  illalam,  ejusquc 
ullionem,  dum  expedit  ita.  Alias  sufficil 
priT^paralio  animi  ad  dimittendum  ipsam 
quoque  satisfactionem,  quando  sic  conve- 
nil.  Hinc  in  Evangelio  loquilur  Chrisliis  : 


iniqiios  hic  plenius  loquitur.  Ira  aii- 
tem  per  zelum,  qufe  ralionem  comilatur 
el  adjuvat  in  c.xseciilione  juslilia^,  non  est 
prava,  sed  bona;  et  fuit  in  Chrislo.  juxta 
illud  in  Marco  :  Gonlrislatus  est  Jesus  su- 
per  cffcitate  cordis  illorum,  circumspici- 
ens  eos  cum  ira. 

Qiii  vindicari  mdt,  id  est,  injuriam  sibi 
aut  siiis  illatam  cupit  aut  conatur  ulcisci 
propria  aucloritate,  non  servato  ordinc 
juris,  aut  etiam    publica  auctoritate   se- 


ciindum  juris  processum,  cum  intentione  B  Dimiltite,  et  dimittemini;   eadem  quippe  luc. 


vi,37 


iniqua  et  ex  rancore,et  ultionis,non  eequi- 
tatis,  amore  ;  a  Domino  inveniel  vindi- 
ctaiii,  id  est,  divinam  ultionem  pro  suis 
sustinebit  peccatis;eA  peccata  illius  ser- 
vans  serraljit,  id  est,  Deus  reservabif  pec- 
cata  illius  ad  puniendum.  Hoc  est  quod 
iind.\i,io,  ait  Salvalor :  Quiim  statis  ad  orandum,  di- 


20. 


mensura  qua   mensi   fueritis,  remetietur  ^*- 
vobis. 

Ilomo  homini  reservat  irain,  qua?rendo 
opportunifatem  vindicandi  se  de  proximo 
suo,  el  in  ira  contra  proximum  concepta 
pertinaciler  remanendo;  et  a  Deo  ijiurrit 
medelam,  id  est  vitiorum  suorum  curam 
cl  veniam  ?  quasi  dicat  :  Inanifer  agif  hoc. 
In  Iiominem  simitem  sihi  in  nalura  et  fra- 
gilitate  ac    periculositatibus   mulfis,    non 


miftite  si  qiiid  habetis  adversus  aliquem  : 
quod  si  non  diiniseritis,  nec  Pater  vester 
qui  in  coelis  est,  dimiltct  vobis  peccafa 
veslra. 

Relini/ae,   k\  est  ignosce,  proximo  tuo  G  e<  de  peccalis  suis  depreeabitur'  AJIissi-    •depma- 
nocenli  te,  id  est  damnum  tibi  seu  inju-      mum?  id  est,  Deum  orat  uf  sibi  dimiftat  ''"' 
riain   inferenti.  Semper  enim  remitfenila      sua  peccata,  quum  famen  multo  plus  lo- 


liabet  misericordiam,  ignoscendo  eidem: 


esf  proximo  ipsa  offensa.  Safisfactio  aii- 
tem,  secundum  ordinem  juris,  recta  in- 
tenfione  et  Eequitafis  amore  exigi  pofesf, 
quamvis  melius  sil  eain  qiioque  propter 
Deum  dimiltere  :  nisi  forsan  injurialor  ex 
tali  remissiiine  fiat  iinprobior.  ac  pronior 
ad  injuriandum,  aul  res  publica  pafiafur 
inde  jacturani,  ac  ipsi  jusfitiaB  derogelur  : 
quia    in   talibus  casiijus  commendabilius 


relecerit  Deo,  quam  proximus  suus  sibi. 
Hiuc   Ghristus  docuit  nos  orare,  Dimitle   Motih.y^, 
nobis   debita  noslra,  sicut  et  nos  dimilli-   " 
miis  debiforibus  nostris,  quatenus  scilicet 
misericordiam  faciendo  cum  proximo,  mi- 
sericordiam   impelremus  a  Deo.  Ip.sc  dum       3 
earo  sit.  id  esf  fragilis,  carnalis,  morlalis, 
reserval  iram  suo  injuriafori ;  et  propitia- 
tionem  petit  a  Deo,  id  est  indulgentiam? 


est  modo  prtetacto  pro  culpa  infligere  pce-  D  Quis  cxorabit  pro  peccatis  illius?  quasi 
nam,  quatenus  qui  peccavil,  in  pr£esenti  dicat,  Tam  enormifer  peccal  lalis,  qiiod 
castigetur,  ne  in  ffifernum  damnetur.  Om-  frustra  oratur  pro  illo  :  imo  orare  non  pos- 
nes  etenim  pceuEe  preesentis  vitse,  quee  se-      sumus,  ut  sibi  tali  manenti  Deus  ignoscat. 


ENARRATIO    IN   CAP.    XXVIII    LIBRI    ECCLESIASTICI.    —  ART.    XXIX 


173 


Matth. 
XVIII,  35. 


Kccti.  \u, 
40. 


Matth.  V, 
4t. 
I*t.  VII,  5. 


Becte.w». 


Cifn.  xi.v, 
%K. 

Kecle.  vti 
10. 


Pdssnmiis  lamen  et  dcbcmiis  orare.  qiiato- 
niis  Oiiinipdlciis  digiiotui'  illiini  misoritor- 
(litor  praevenirc.compungore,  illuslrarc.  nt 
abjoola  omni  ira  atque  malilia.  cnnverta- 
lur  ad  Diiminuni,  ot  diliijal  iniinicos.  Iliiic 
etenim  in  l^vanfielio  asscrit  Chrislus  :  Sic 
Patcr  coeleslis  faciet  vobis  (vidclicct  om- 
nia  dcbita  exigendo),  si  non  remiscrilis 
unusquisquo  fratri  suo. 

Mciiicnto  liocissimoruiii  :  quorum  con- 
sideratio  valde  retrahil  a  peccalis,  sicut 
dictiim  csl  supra  supcr  illud,  lu  omnibiis 
oiierijjus  luis  mcmorare  novissima  tua,  et 
in  aeternum  non  peccabis.  Et  desiiie  ini- 
micari  :  quia  hoc  repugnat  caritati,  (iiue 
cunctis  viatoribus  in  Oeo  et  proptor  Dcum 
csl  impendenda,  sicut  praecipit  Dominus  : 
Diligile  inimicos  vestros,  benefacito  his 
qui  oderunt  vos.  Ideo  ait  David  :  Si  red- 
didi  retribuentibus  mihi  mala,  decidam 
incrito  ab  inimicis  mois  inanis.  Tnhitudo 
cniiii,  id  ost  spiritualiuin  gratiarum  vi- 
riumque  defectio,  et  mors  imminent  in 
uiandatis,  id  est  prffivaricatione  mandato- 
ruin  :  in  quoruin  pra:'varicatioiio  consistit 
mors  culpEB  mortaiis,  eui  debelur  mors 
infernalis.  Do  quibus  malis  in  Ecclesiaste 
diclum  est  :  ()ui  ciistodit  mandatuin,  non 
experielur  quidquam  mali. 

Mcmorare  timorcm  Domini  filialcm,  id 
(?st,  (juam  necessarius  utilisque  consistat 
timor  Dei  jugiter  pondera,  ut  semper  ha- 
boas  illiim  in  ic.ct  uon  ira.^icaris pro.rimo 
ira  per  vitium  :  de  qua  in  (jcnesi  Joseph 
fratrihus  suis  dixit,  Nc  irascamini  in  via. 
Undo  ct  l',]cclcsiasles  ait  :  Non  sis  volox  ad 
irascendum,  quia  ira  in  sinu  slnlli  iM^ijni- 
oscit.  ^fcmorarc  lcstamcnti  Altissimi ,  id 
est  vcleris  tcslamenli  dali  per  .Moysen, 
hoc  cst  pra;ceploi'um  illius,  in  (|uibus  ira 
cl  inimicilia  prohibonlur ;  ct  i/cs/iicc  iijno- 
rantiiim  jiro.riiai  liii,  id  esl,  injuriam  ct 
improbilalom  tibi  illatam  per  ignoranliam 
a  pro.vimo,  parvi  pondo  ali|iio  dimillo. 
Siiporbi  aiiloiii,  iiaoiindi,  ol  im|ialii'iilo>. 
eliam  inodicam  injuriam  eis  raclam  ropii- 
lant  magnani,  imn  rr('(|iiont(M'  i|iiod  injii- 
riosuin  iiun  osl,  roputant    injiiriosum,  ol 


k  pro  parva  offensa  inforre  oiipiunt  grandoin 
vindiilain,  nnn  ponsanlos  ilhid  Lcvilioi  : 
Non  quaMas  ultionem,  ncc  moinor  eris  in-  /.«-.xu.is. 
jiiria?  civium  tuoriim. 

Ab.ftiiic  lc  a  litc :  sicut  liortatur  .\poslo-       10 
lus  :  Noli  verbis  contendere;  ad  nihil  enim    ii  rim.u, 
iitile  esl.  nisi   ad   subversionem   audien-  '^ 
tium.  lit  rursus  :  Quum  sit  inter  vos  zelus  iCor..ii,3. 
el  contcntio,  noniio  cariialcs  estis,  et  se- 
cundum  homincm  ambulalis?  El  minucs 
pcccala,  id  esl.multa  pocoata  vitabis,  quse 
oiiiinlnr  ex  lilo.  .\poslolus  quoquo  conlon-    caiai.  v, 

B  liouem  inter  mortalia  computal  crimina.  ■"  -'■ 
Homo  enim  iracundus  incendit  lilem,  id        n 
osl.  sc  ipsiim  ac  alios  provocal  ad  liligan- 
(lum,  socundum  illud  Provcrbiorum  :  Sicut  /vor.xxvi, 
carbones  ad  prunas,  et  ligna  ad  ignem,  sic  -'• 
homo  iracundiis  suscital  rixas.  Et  vir  pec- 
c-rt^(j/-,  sciliccl  hai»;!uatus  in  \\\'\\s,  turltahit 
amicos,  id  esl,  pro^ru)s  amicos  offcndct 
el  inqiiiotabil,  el  oos  quJ  iiUiUiam  habonl 
amiciliam.  convorlot  ad  aversioiiom.  Cn- 
de  subjungilur  :  et  in  medio  pacem  lia- 
hcnlium  immitlil  inimicitiam,  seminando 

G  discordiam  :  sicut  Siba  provocavit  David  nneg.xi,, 
regem  contra  justum  .Miphiboseth  per  ac-  ^- 
cusationem   mcndosam,  in    tantum  quod 
David  dixit  :  Tua  sint  omnia  qu;e  orant    /4i<y.  *. 
.Mi[)liibosolh.llinc  in  Provorbiis  asseritur  : 
Doloslalur  anima  mea   oum  qiii   seminat    /"rop.  vi, 
intor  fratres  discordiam.  "*■  "■ 

Sccundttm  enim  lii/iia  silvw,  sic  ignis       12 
cxardescit,    id  esl,  sicul  ignis  materialis 
lanto    fil    major  atquc    calidior,   quanto 
pliira  ligna  ei  apponunlur;  el  secundam 
rirlulcm    liominis,    sic    iracundia    i//iiis 

1)  rrii,  i(l  v-,1,  sic  homo  lanto  majorem  con- 
oipiol  irum  coiilra  injurianlcni,  qiio  ma- 
joris  os  potoslatis  et  auctoritatis  :  siciil 
oommunilor  cornimus,  qiiod  inagnales  et 
poloiilos  inlonliiis  irasounliir.  simililor  di- 
vilos.  Proplor  qiiod  siibdiliir  :  cl  scciuidum 
su/jslanliam  suam,  id  csl,  quo  opiilentior 
fiiorit,  c.iiilliihit  iram  siiam,  oslondcndo 
lam  oliam  per  gestiis  ac  sigiia  soii  opoia. 
secundiim  illud  Provorbionim  :  Qiii  impa-  ibid.t,\, 
lioiis  osl.oxallal  slultiliam  siiam.Uli  onim  -■' 
sunl  communilor  magi>  suporbi  :  idoo  uiii- 


174 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXVIII    LIBRI   ECCLESIASTICI. 


ART.    XXIX 


Eccli.  viii 


13 


Proiwwi, 

n. 


14 


Jacob.  III 
lu. 

1.5 


plius  ponderant  siiam  injuriam.  Propter 
quod  amplius  irascuntur  :  quoniam  ira  est 
appetiliis  vindiotsp.  propter  parvipensio- 
nem.  Niiiilo  niinus  quidani  potcnles  ac 
divites,  ex  naturali  dispositione  seu  ac- 
quisita  vel  infusa  virtute,  sunt  mites  et 
palienles.  Unde  quuni  quidam  vocasset 
Octavianum  potentissimum  imperatorem, 
tyrannum,  dixit  :  Si  essem,  non  diceres. 
Julius  quoque  mullas  injurias  sustinuit 
palienter.  Scriptura  auteni  loquitur  secun- 
dum  id  quod  communiler  accidit.  Hinc 
periculosum  esl  et  vilandum,  contra  poten- 
liores  et  ditiores  conlendere.sicul  pr;ehabi- 
tum  est :  Non  liliges  cum  homine  potente. 
Certamen  festinalum  incendit  ignem, 
id  est,  disceplalio  seu  increpalio  impetuo- 
sa,  inllammat  iree  furorisque  impetum  at- 
que  incendium ;  et  lis  festinans,  id  est, 
sine  refrenatione  in  verba  prorumpens  ac 
verbera,  effundif  sanguinem ;  et  lingua 
testificcmi,  \A  est,  ali^uem  liligantium  ap- 
probans,  seu  caus»  feuse  testimonium  Iri- 
buens  quod  sit  justa,  vel  adjuvans  eum 
in  litigando,  adduc't  mortem,  id  est,  eum 
quem  juvat  et  ap|.robat,  ad  alterius  occi- 
sioneni  inducit  el  aniTiial.  Unde  in  Prover- 
biis  habetur  :  Sicut  qui  apprehendit  au- 
ribus  canem,  sic  qui  commiscelur  rix» 
alterius.  Circa  hoc  ail  Glossa  ;  Disciplina 
immoderata  excilat  ardorem  furoris,  et 
procax  locutio,  effusionem  sanguinis. 

Si  su/Jtaveris,  id  esl,  verba  provocativa 
proluleris.  quasi  ignis  exardebit\  id  est,  ex 
hoc  ira  alterius  fortius  succendifctur;  et  si 
exsfiueris  super  illam,  id  est,  vejrba  refri- 
gerativa  protuleris,  vel  linguam  [rocacem, 
vilem  esse  ostenderis,  e.rstinguetur,  id 
est,  per  hoc  ira  proximi  minuetur  Quem- 
admodum  enim  iminoderala  et  dura  lo- 
cutio  excilat  irain,  sic  moderata  et  pia 
exstinguit  eamdem.  £t  utraqu;  cx  orc 
proficiscuntur,  videlicet  tam  verba  iram 
inflammantia,  quam  verba  eam  mitigan- 
tia.  Sic  et  Jacobus  ait  apostolus  :  Ex  ipso 
ore  procedit  benedictio  et  malediclio. 

Susttrro  et  bilinguis  maledictus  :  id  est, 
tam  susurro,  qui  in  aure  malum  de  proxi- 


Prov.xxw, 

20. 


16 


17 


18 


A  mo  loquitur  delrahendo,  quam  bilinguis, 
qui  duabus  utitur  linguis,  aliud  et  aliter 
loquens  in  absentia,  et  aliud  alilerve  in 
pra?sentia,  volens  ubique  etiam  injusle 
placere,  est  maledictus;  vel,  susurro,  qui 
eliam  est  bilinguis,  est  maledictus.  Muttos 
enini  turbavit  pacem  luiljentes,  seminando 
inter  eos  inquietudinem,  dissensionein, 
discordiam.  Ideo  scriptum  est  :  Quuin  de- 
fecerint  ligna,  exstinguetur  ignis;  et  su- 
surrone  subtracto,  jurgia  conquiescenl. 
Lingua  tertia,  quae  scilicet  male  mediat 

B  inter  duos  aut  plures,obloquendo,  aut  alio 
sermone  repetendo,  mullds  commoril  ad 
inquietudinem,odium,  indignationem,  dis- 
sensionem,  et  dispersil  illos  de  genle  in 
gcntem,  post  bella  et  dejectionem ,  ita 
quod  victi  fugerunt  ad  loca  diversa.  Ci- 
vitates  muratas  dimtum  destruxit  :  quia 
ex  ejus  impia  locutione  divites  contra  se 
invicem  concitantur,  el  eorum  qiii  vin- 
cuntur,  muri  ac  domus  a  victoribus  de- 
struuntur.  Unde  subjungitur  :  et  domos 
niagnatoruni   cffodil,  virtutes  populorum 

C  concidit,  el  gentes  fortes  dissolvit  :  ita 
quod  unus  populus  alium  impugnat,  et 
se  invicem  vastaverunt.  Hinc  legilur  :  Qui  //«d.sv.i.g, 
alio  sermone  repelit,  separat  foederatos  ; 
et  rursus,  Vir  inipius  fodit  malum,  et  in 
labiis  ejus  ignis  ardescit;  ilemque.  Homo 
perversus  suscitat  lites,  et  verbosus  sepa- 
rat  principes.  Lingua  terlia  muUeres  vi- 
ratas,  id  est  viriles  et  probas,  ejecil  de 
domil)us  maritorum  suornm,  faciendo  dis- 
cordias,  suspiciones,  rixas  inter  conju- 
galos,  et  privavit  illas  laboribus  suis,  id 

D  est  fructu  laboriim,  seu  bonis  domeslicis 
ac  opibus,  ila  quod  abeuntibus  inarili  nil 
dare  voluerunl.  Qui  respicit  illam,  id  est, 
linguam  terliam  advertit,  credendo  eidem, 
non  luiliebit  requicm  mentis,  nec  liabebit 
amicum  in  quo  requiescat  cum  plena  con- 
fidentia.  Ideo  non  simus  faciles  ad  cre- 
denduin  loquentibus  mala  de  proximis. 
Imo  (ut  ait  S.  Bernardus  libro  de  Conside- 
ralione)  qui  non  audel  dicere  coram  alio, 
quod  dicit  de  eo  in  secreto,  habeatur 
suspectus. 


Ibid,  XVI, 
tbid.  28. 

19 


20 


11 


EN.\RRATIO    IN    CAP.    XXVIII    LIBRI    KCCLESIASTICI. 


ART.    XXIX 


17o 


21  Flar/elli  plaga  livorem  facil,  id  cst  si- 
^nuin  percussionis  in  cute;  plaga  autem 
liii;/ine,  videliect  susurratio,  detractio.  se- 
ininatioquc  discordiae,  commi/tiict  ossa,  id 

/voixvii,  cst,  Iffdit  inleriora,  sieul  el  spirilus  tristis 
-■■  dicitur    ossa  siccare.    Ideo   in    Provcrhiis 

/4i.(.  \jvi.  scriptunicst  :  Verba  susuiTonis  quasi  sini- 
--•  plicia,  et  ipsa  perveniunt  usque  ad  inlc- 

22  riora  vcntris.  Mutli  vccidenoil  iu  orc  ijln- 
ilii,\A  cstjgiadio  malcriali  occisi  sunt;  ••>■('(/ 
non  sic  quasiqui  interierunt  per  linguam 
*■««/«  .•  id  est,  plures  per  vitiosa  vcrba  pro- 
priiP  linguae  sunl  spiritualilcr  inlcrfccli, 
videlicet  mcntieiido,  perjurando,  siisur- 
rando,  discordiam  seminando,  sccrcla  ina- 
nifcslando  :  qui    cliain  periculosius   sunt 

•  occisi,  quia  mors  culpae  deterior  inulto  est 
morte  naturae.   Recle   igilur  ail    Jacobus 

jacob.m.i.  sanctus   :   Linguam  nullus   homo  <iomar(^ 
potest  :  inquictum  malum,  plcna  vcneno 
mortifero. 
2:i  Bcalus  qui  tectus  esl  n  lingua  neqiiam  , 

id  est,  qui  vitia  lingua?  non  incidit,  quod 
ncc  sua  lingua  cxslal  ncquiliosa,  nec  aiia- 
ruin  linguaruni  pravilatc  dejectus  est,  scd 
pcr  graliam  Uci,  et  pcr  discrclioncm  cva- 
sil   liiec  mala.  Nam,  ut  in  Provcrbiis  legi- 

/vuiAvi.i.  lur,  Doinini  est  gubernarc  linguam.  Qui 
iii  iracuniUam  iUius  non  irunsiril ,\(\  cst, 
non  vixit,  nec  ambulavit  in  vitiis  qua- 
pip  linguam  ex  iracundia  oriunlur,  vel  in 
(lua-  Dcus  juslo  judicio  pcrmillil  homi- 
niin    cadcrc    pi'i(plcr   aiia   sua    (lcmcrita, 

/i.  luv. .'-,.  jiixla  iliud  Isaia>  :  l^^ccc  lu  iratus  cs.  cl 
pcccaviinus.  El  qui  nu/i  attraxil  jugum 
iUliis,  cl  i/i  vinculis  cjiis  non  csl  ligaliis. 
iil  rsl.  miser»  serviliili  \ilioniin  liiij:iiM' 
Milijrcliis  noii  fiiil,  ncc  consucliidincm 
2.i  laliiim  inciiiil  vitioriiin.  Jiigi//n  cni/n  il- 
lius,  id  esl  prava  consuetudo  linguie.yM- 
gu//i  fcr/-cu//i  csl  :  quia  difficiillcr  dissol- 
viliir,  cl  crudclitcr  aiiiiiiam  licdil,  ahiuc 
ad  inlerni  suppiicia  trahil;  ct  vi/iculum 
iUliis,  id  csl,  dclccliilio  loquacilatis,  qua 
dctincliir  in  viliis  illis,  vin<-ului/i  ivrciim 
csl,  id  csl  diirifilliinc  scparaiiilc.  Vcl  vin- 
ciilum  istiid  csl  obligalio,  (|iia  lcnclnr  ad 
p(i'nas,  cl  diabolo  subdiliir. 


A  Mors  iUlus,  mors  nequissima,  id  esl,  23 
vitiositas  linguae  est  morlale  pcccalum, 
viililc  cnormc  ct  pcriculosiim,  cl  pcjiis 
omni  malo  purc  pocnali,  quod  non  csl  iiisi 
privalio  boni  crcati,  aut  poena  -sensibilis. 
Idco  scquilur  :  cl  ulllls  jjolli/s  infcrnus, 
i/iKiiii  lUa,  id  est,  poena  infernalis,  secun- 
dum  quod  poena  tanlum,  minus  mala  esl, 
iino  ulilior  csl,  quiiiii  linguii  iniqiia  ac 
lciliii.  Si(iuiilciii  poMia  illa  csl  cffcctus 
diviiiii'  iiislitia>,  punitivus  peccali.  cl  dc- 
cliiralivus    icqiiilatis    divinic,    rcparalivus 

B  iiuoquc  dcordiiialionis  ciilpic  iicr  ordina- 
tionem  poenae,  et  augmentativiis  gloriie 
clcclorum  :  quia  jusliis  liclabiliir  qiiiini  vi-  /'j.ivii.ii. 
dcril  vindiclain.  Posscnt  lanicii  pcr  iiilcr- 
num,limbus  et  purgalorium  designari,  quae 
in  Sc|ipluris  quandoque  infcrniis  vocan- 
tiir.  Qiiocirca  quieri  potcst.  an  hoino  dcbc- 
al  inalle  pati  poenas  inferni  reproborum, 
qiiam  pcccare  morlalitcr.  Quam  quicslio- 
ncm  Tiioiiias  ct  alii  quidiim  supcr  qiiarluin 
Scntcnliaruin  delcrminant.  Cancellaiius 
quo.juc  .loannes  cl  llcnricus  dc  Hassia  su- 

C  pcr  lioc  sciibunl.  Qiiod  prolixilatein  dcvi- 
laiis,  pertransco. 

Perscccra/ttia  iUlus  non  permanchll .  id  20 
est,  irtveterata  malitia  linguae  iniquae  cilo 
damnabilur;  scd  o!/liiic(ill  vlas  i/ijusio- 
ri/iit,  id  csl  deductioncin  et  lapsum  in  in- 
fernilm.  In  flamnui  sua  non  comburet  ju- 
v/os.id  csl.qiiiim  fucril  dcpiilalii  infcrnali 
incijiidio,  iioii  iiHligct  i\c  cclcro  jiislns. 
Vcl.  Iii  llamiiiii  siia,  id  csl  lcrvorc  cl  cii- 
|iii|iliilc  siitc  loqiiacilalis  ac  |iiavilalis,  non 
iiiiTiiiict  juslos.  coiisliiiilcs,   prrfcclos,  ad 

|i  vitia,  sed  pusillos.  L'ndc  sii  ipiiiin  csi  :  l.in-  j„fui,.„i.6. 
giia  ignis  cst,  ctc,  inflammitla  a  gchcnna. 

(Jui   rcll/iquu/il    Dciiiii,    Inclilcnl  in    II-         2" 

liiin,  id  csl  in  lingiiic  abusiim  cl  viliosita- 
lcin.  .Niidali  cniin  Ciirilalc  ct  gralia  inci- 
diiiil  in  divcrsa  cl  magna  p(>ccala,  siciil  in 
l'saliiio  Dominiis  l(ii|tiilur  :  Diinisi  eos  sc-  />f.i>vt. 
ciindiiin  dcsidcria  cordis  ooruin,  ibuiil  in  "' 
adinvcnlionibus  suis.  Elcj:anM)it  in  illis, 
cl  /lo/i  i:rsli//giicliir  :  iil  csl,  fcrvor  cl  cii- 
pidilas  p(>ccaiidi  pcr  linguani,  mancbil  in 
cis  iisiiuc  iii  riiicm  vilic  ipsoriiin;  dcindn 


176 


ENAKRATIO    IN   CAP.    XXIX    LIBRI    ECCLESIASTICI. 


ABT.    XXX 


Z»c.xvi,2i. 


Jer.  XIII, i3.  ? 


28 


/^/■01'. XXV, 

23. 


ignis  infernalis  a?ternaliter  fervebit  in  ip- 
sis,  sicut  in  divite  epulone,  qui  dixit :  Mit- 
te  Lazarum  ut  refrigeret  linguam  meam, 
quia  crucior  in  hac  flamma.iT^  unmittetur 
in  illos  poena  lisec  quasi  ?eo,  id  est  dure  ac 
fortiter,('/  r/uasi  p(irdi<s  Iwdet  (Vte.Estque 
pardus  bestia  varii  coloris  atque  celerri- 
ma,  et  poenaliter  mordens,  juxta  quod 
scriptum  est  :  Si  potest  pardus  mutare  va- 
rietates  suas,  etc. 

Quum  ergo  tantum  malum  sit  lingua 
nequam,  subditur  seriosissima  admonitio, 
et  valde  salubris  doctrina.  Sepi  anres  tuas 
spiiiis:  id  est,  per  divini  timoris  acutissi- 
mas  considerationes  undique  custodi,  et 
rege  tuum  audilum:  et  uoli  midire  lin- 
guam  nequam,  id  est  verba  detractoria  et 
iniqua.  sine  displicentia  et  dctestatione, 
reprehensione  et  fuga,  atque  inoestitia  : 
quia,  ut  scriptum  est,  Ventus  Aquilo  dis- 
sipat  pluvias,  et  facies  trislis  linguam  de- 
trahentem.  Et  ori  tuo  facito  oslia,  id  est, 
discretionem  silenlii  adiiibe,  ne  aliquid 
proferas  ad  complacendum  aut  favendum 
obloquenti,  seu  per  linguam  peccanti,  el 
seras,  id  est  repressionem  ab  omni  au- 
dientia  curiosa,  auriljns  tuis,  ne  habeant 
pruritum   ad    verba   inania  et  perversa. 


A  Aurum  tuum  et  nrgenium  tuuni  confla,  id  29 
est,  sapientiam  et  facundiam  tuam  con- 
tempera,  et  pcr  discrelionem  ac  carilatis 
ardorem  examina,  ne  abutaris  eisdem  ;  et 
verbis  tuis  facito  stateram,  id  est  debilam 
ponderationem,  considcrando  quid,  quan- 
tum  et  qualiter  expediat  loqui,  et  quid 
taceri,  et  frenos  ori  tuo  rectos,  id  est,  ju- 
stam  moderationem  ac  refrcnationem  ad- 

'    hibe  ori  tuo  :  sicut  orat  Psalmista,  Pone,  />«.  cxi.,3. 
IJomine,   custodiam  ori    meo,   et   ostiuin 
cireumstanti»  labiis  meis.  Oui  eiiim  mo-  P/w.x.io. 

B  deratur  labia  sua,  prudentissimus  est.  Et 
denuo  ait  Scriptura  :  Yerba  sapientis  sta-  ecch.wx, 
tera  ponderabuntur. 

Et  attende   ne  forle  labaris  in  lingua       30 
tua  :  quia  sic  facere  debes  praetacta  pro 
linguee  custodia,  ut  ores  tibi  a  Deo  hcec 
dari,  et  innitaris  auxilio  gratia;  Uei  magis, 
quam  diligentiae  tufe  :  quam  tamen  debes 
apponere.  Juxta  quod  scriptum  est  :  Dixi :  /'s.xxxvm, 
Custodiam  vias  meas,  ut  non  delinquam  " 
iii   lingua  mea.   El  cadas  in  culpam,   et 
corruas  in  gehennam,  in  conspectu  inimi- 

C  corum  insidiantium  tibi ,  praesertim  invi- 
sibilium  hostium,  et  sit  casus  tuus  insa- 
nabilis,  in  niortem  a?terna3  damnationis 
preecipitans. 


ARTICULUS  XXX 


EXPOSITIO   CAPITULI    VICESIMI    NONI  :    OUI    FACIT    MISERICORDIAM,  FOENERATUR    PROXIMO    SUO. 


AD  opera  misericordiffi  hic  monemur. 
Qui  facit  misericordiam ,  fceneratur, 
id  est  accommodat,  pro.rimo   suo.  Quasi 
dicat  :  Hoc  spectat  ad  hominem  misericor- 
dem  ac  pium,  proximo  subvenire  per  ac- 
commodationem  reriim  quibus  est   indi- 
iiic.  VI,  35.  gens  :  sicut  in  Evangelioait  Salvator,  Date 
mutuum,  nihil  inde  sperantes.  Nam  et  hoc 
j/orM.vii,  ad  naturalem  pertinet  legem,  facere  proxi- 
i2;iuc.vi,  ^Q  gjgyi  iijjj  ^,jj,  (1^,1,1  ju  j;i,),i|i  casu.  Hinc 

ait  Hieronymus  :  Partiantur  divites   sua 


D  egenis,  ut  accipiant  egeni  qiiod  non  lia- 
bent  et  quo  indigent,  divitesque  deponant 
quod  ampliiis  habent.  Seneca  quoque  : 
Aliuni  (inquit)  consilio,  alium  auxilio,  ali- 
iim  juva  prajcepto.  Et  qui  prmvalet  ma- 
nu,  id  est,  qui  large  communicat  sua, 
mandata  scrvat,  quaj  de  operibus  pietatis 
sunt  data.  Unde  Timotheo  scribit  Aposto- 
liis  :  Divitibus  prsecipe,  facile  communi-  irim. 
care,  divitcs  fieri  in  operibus  bonis.  "''*• 

Foenerare,  id  est  accommoda,  proximo       2 


ENARRATIO    IN   CAl'.    XXIX    l.lllltl    ECCLESIASTICI. 


AIH.    XXX 


i: 


Mallh.xw. 
40. 


Prov.  xrx. 
17. 


Deul.  x\ . 
7,8. 


Prov.  XVII, 
17. 


IJoantt.  III, 
17. 


/uo  in  tcmpore  necessUalia  il/iit.s.  Quod 
cniin  fif  pauperi  proptcr  Deiiin,  lioc  iJcus 
sibi  rcpulal  raftuin.  Propler  quod  scripluin 
Cst  :  (Jui  niiscrelur  pauperis,  ra'ncralur 
Domino.  Et  in  Deutcrononiio  jussum  cst  : 
Non  claudes  viscera  a  paupcrc  Iralrc  liio, 
seti  dabis  ei,  quo  eum  indigcrc  perspcxc- 
ris.  .Ncmpc,  ul  Salomon  protestatur,  Frater 
cl  amiciis  iu  angustiis  coiiiprobalur.  liiuc 
iii  jirima  sua  Canonica  sanclus  ail  Joan- 
nes :  Qui  habuerit  substantiam  liiijiis  mini- 
di,  ct  vidcrit  fratrem  (id  esl  proximiim) 
suiim  ncccssilalcm  habere,  cl  clauscril 
visccra  sua  ab  eo  :  quomodo  carilas  Dei 
maiiel  in  illo?  Pcr  h;cc  iisurarii  rcprobaii- 
tur.  Pi;etcrea,  sicul  ad  dilioicm  spcctat  pic 
et  caritative  accommodarc,  ita  ad  cum  cui 
accommodatiim  est,  pertiuel  tolo  possc  di- 
ligcnliam  adliiijcre  ad  pcrsolvcndum  lcm- 
pore  praestitulo.  Ideo  subditiir  :  e(  iterum 
redde  proximo  liio  iii  tempore  siio,  id  cst, 
tu  qui  foenus  seu  accommodatum  acccpi- 
sti,  pcrsolve  id  tempore  prjefixo  accom- 
inodanti.  Confirma  verhum,  id  est,  implc 
qiioil  asscruisti  dc  facienda  persolutionc, 
el  fideliter  age  cum  ilto,  qui  tibi  accom- 
modavit ;  et  in  omni  tempore  iiivenics, 
ijitod  tibi  necessarium  est.  Qui  enim  fidc- 
lilcr  solvil,  bnna5  fit  fidei,  el  mcrcliir  iil 
sibi  cliam  alia  vicc,  quum  iiidigiicril.  ar- 
commodcliir.  Deiis  quo(]uc  proplcr  ipsius 
fidrlilalcm  iiiovcl  corda  aiioriiiii  iil  ci  siir- 
ciirranl. 

Multi  quasi  inventionem  a'slimaverunt 
fienHs.  id  csl,  ita  accipiunl  (|uod  cis  ac- 
commodatur,  ac  si  cis  gralis  |ir;cslcliir, 
iiiiii  cxsistenles  sollicili  iil  pcrsoh.inl,  srd 
veliil  rcm  invenliciam  rcpiilaiil  illiid.  \'.\ 
liiquilur  ^iiiclor  dc  rc  vaga  in\cula,  qii;c 
iii\  iiiiinli  v\  occupauli  concediliir.  il;i 
qiiod  iicc  secuudiim  legcs.  iicc  sccundiiiii 
conscicntiain  ad  cjus  rcslitiitioiicm  lciii'- 
tiir.  Et  prieslilerunt  mo/csliam  liis  (jui 
.v<-  (idjiivcriiiii,  id  est,  accommodantibus 
fucriint  ingrali,  molcsli,  ct  t;cdiosi,  vcl 
non,  vcl  lardc  solvendo,  aul  accominod;i- 
liiin  ncgando. 

Doiicc  nccipimil,  o.wii/niilitr  iiMiiits  i/un- 

T.  8. 


A  ^.v,  id  cst.  qiiamdiu  cis  fil  accommoda- 
tio,  dilcctioncm  ct  rcvcrcnliam  grandcm 
ostcndiiiil  ad  accommodanlcm,  qiiasi  grati 
eidcm  ;  et  in  jjromissioniiius  liumi/innt 
vocem  suam,  id  est,  accommodanti  ciim 
ficl;i  liiimilil;itc  promiltiint  gratitudiiicm. 
obscquium,  ct  cclerem  pcrsolutioucm.  /iV 
in  lcmpore  redditionis.id  est  tempore  pcr- 
solulioni  pi\Tfixo,  poslu/<i//ii,  quiciinuiuc 
lalis  cst,  lcinpus,  id  cst  prolongationem 
lcmporis  ad  solvcndum;  et  loquetur  verba 
/«'(///.  ostcndendo  se  desolatum,gravem  ct 

B  impolciitcm  ad  rcslilucndnm,  el  murmii- 
rationum,  id  est,  conlra  accoinmodalorem 
miirmiinibil.  vcl  piiblicc.aiit  s(»orsum.  si\'c 
iii  cordc,  ijuasi  imporluniis  sil  repclcndo 
quod  concessit;  et  tempus  causabitur,  id 
(^st,  conquerclur  dc  slcrilitalc  ct  inconvc- 
niciilia   lcmporis. 

Si  aulem  potuerit  rcddere,  adversabitur , 
cum  indigualionc  rcddendo,  aiit  contcnti- 
oncm  provocando  inlcr  accommodatorcin 
el  sc,  sicque  recedendo,  ncc  persolvcndo, 
quasi  injiiriam  passus  ab  illo.  So/idi  vix 

C  rcddc/  dimidium,  id  cst,  valde  paruin  rc- 
slitncl  accommodatori  pro  tota  summa  si- 
bi  ab  illo  conccssa;  cl  compu/abi/  i//ud 
f/uasi  inventionem.  id  esl,  hoc  ipsum  mo- 
diciim  qiiod  pcrsolvit,  rcpnlabit  quasi  do- 
uiiin  gratis  cxliibitum  accommodanti,  non 
ipiasi  dcbilum  illi.  Idcirco  non  satisfccit, 
pi;cscrliin  (|uuin  dical  llregoiiiis  :  .Xbso- 
lutiis  cst  dcbilo,  uon  qiii  iiiulla.  scd  qui 
omiiia  rcddidit  :  ilcmque,  Considcrarc  dc- 
bcmiis  niin  sdlum  ({iianliim  j;iin  cgimus, 
scd  (iiianlum  supcicsl  iil  ;ig;iiiius.  Sin  mt- 

D  /(''/;,  id  csl,  si  luic  ikiii  fcccril,  sed  com- 
piilsiis  fiicril  loliim  pcrsolvcrc,  fniiidubil 
il/iim  pccunia  .sua,  id  csl,  crcdilori  cl  ac- 
cDiiiinodatoii  non  dabil  bonam  ct  valcn- 
lem  pcciiniam,  scd  m:igis  falsatam,  vcl  ita 
|ii'r  p;irlcs,(|U(id  p;iruiii  prodcril  ci-(<dilori: 
ct  pussidcbil  itluin  iuimicum  ijralis,  id 
cst,  crcdilor  habcbil  illnm  ciii  accommo- 
d;ivil.  ;idv('rsarium  sinc  i'alion;ibiIi  causu  : 
(|uia  illc  injiistc  fil  inimiciis  accomino- 
diiloris,  co  quod  cogatiir  salisfaccrc  ci.  /iV 
convilia  cl  inalcdicla  rcddcl  il/i,  vidcliccl 

12 


178 


ENARUATIO    IN    CAP.    XXIX    LIBUl    ECCLESIASTICI.    —   ART.    XXX 


iO 


11 


Ac(.  xx,35 


12 


Exod.wii. 
25-27;  Oeu(, 
XV,  7-11; 
XXIV,  12-1  ;>. 
Deut.xv,i. 


Prov.  XVII 
5. 


creditori,  ct  pro  honore,  queni  iiierilo  im- 
penderet  accommodatori,  ot  pro  beneficio, 
quod  aj]  eo  recepit,  qui  sibi  pie  subvenit 
per  mutuum,  reddet  illi  coulumeliam. 

Multi  non  causa  nequitia:  non  fcenerati 
sunt ,  id  est,  accommodare  abnueiunt,  non 
ex  crudelilate  ad  proximum,  sed  fraudari 
gratis  liuiuerunt,  id  est  ideo,  quia  formi- 
darant  non  persolvi,  el  pro  bnno  irratio- 
nabililer  recipere  malum,  sicut  jam  ta- 
ctum  est  interdum  accidere.  Mendosi  enim 
et  impii  saepe  sunt  causa  quod  ncc  vcraci- 
bus  creditur.  Yerumlamen  ex  tali  liinore 
non  est  accommodatio  omitlenda,nisi  mul- 
tum  probabiliter  timeatur  hoc  maliim,  cl 
nisi  is  qui  mutuum  pctit,  possit  aliunde 
juvari.  Si  cnim  necessitate  prematur,  im- 
pendendum  est  ei  mutuum  taiiquam  elee- 
mosyna,  ut  si  possit,  restituat,  alioqui  pro 
elccmosyna  teneat  illud.  Hinc  sequitiir: 

Verunitamen  supcr  Iiumitem  animo,  id 
est  pauperem,  cui  aliquid  commodasti,  et 
qui  inopiam  impotentiamque  solvendi  hu- 
militer  coniitetur,  fortior,  id  est,  virtu- 
osior,  esto,  utpote  liberalis  et  pius,  non 
angariando  euni  ad  persolvendum,  et  pro 
eleemosyna  nou  tralias  illum,  id  csl  non 
ducas  eum  in  causam  ad  judicem,  iit  tibi 
persolval  quod  ei  ad  lioc  impolenli.merito 
debes  pro  eleemosyna  dimittere,  iieque  re- 
petere.Nam  sicut  in  Actibus  Paulus  allegat 
Christum  dixisse,  beatius  est  dare,  quam 
accipere.  Propler  quod  Seneca  dixit  :  Mal- 
lem  beneficia  non  recipere,  qiiam  non  da- 
re.  Propter  inandatuni  assuuw  paupcreui, 
id  esl,  pie  tracta  proximum  indigeutem, 
quoniam  Deus  hoc  jussit  in  Exodo  ct 
Deuleronomio  in  pluribus  locis.  Nam  et 
in  Dcuteronomio  ail  :  Oinnino  indigens  et 
mendicus  non  erit  inter  vos.  Quasi  dicat  : 
Sic  mutuo  subveniatis,  ut  nullus  inter  vos 
mendicare  cogatur.  Et  propter  inopiani 
ejus  non  dimittas  eum  vacuuni  :  id  est, 
non  ideo  deneges  ei  mutuum,quia  videtur 
non  posse  persolvere  ;  imo,  quoniam  pau- 
pcr  esl,  subveni  ei  :  quia,  ut  scriptum  est, 
Qui  despicil  paupcrcm,  exprobrat  luctori 
ejus. 


A      Perde  pccuniam  propter  fralreui  et  auii-       13 
cuui,  id  est,  potius  eligc  damnum  pecu- 
niaruin  et  leinporalium  rerum  incurrere, 
quam  proximis  indigentibus  non  sub\eiii- 
re,  aut  eorum  amicitiam  injuste  violare  ac 
perdcre.  ilinc  scriptiim  est  :  Qui  negligit    Prov.  xm, 
damnum  propter  aiiiicum,justus  esl.  Nem-  " 
pe  in  tali  casu  non  perdilur  pecunia  ab- 
solute,  sed  a  Deo  rependitiir  merces,  non 
solum  in  luturo,  sed  et  remuneralio  copio- 
sa  etiam  in  praesenti,  et  multiplicatio  tcm- 
poralium  spirilualiumque  bonorum,  sicut 

B  in  celeris  misericordia^  actibus.  llinc  lo- 
qiiitur  Chrislus  :  Omni  pelenti  te,  tribue ;  /,(,c.vi,3o. 
el  qui  aulert  quae  tua  sunt,  ne  repetas. 
Itemquc  :  Dale,  et  dabilur  vobis  ;  mensu-  /4«.  38. 
rain  bonam,  et  conferlam,  et  coagitalam,  ct 
supereffluenlem  dabunt  in  sinum  vestrum. 
Et  non  abscondas  illaui  sub  lapide  in  per- 
ditioneui  :  id  est,  pecuniain,  qua  tam  pie 
et  meritorie  uti  poles,  non  occulles  in  ter- 
ra  ad  tui  ipsius  damnalionem  :  quia,  ut  ait 
Iksilius,  Hedemptio  caplivorum,  subvcn- 
tio  egenorum,  est  pecunia  sic  absconsa ; 

C  et  tot  indigentibus  injuriaris,  quot  succur- 
rcre  posses.  Idcirco  Dominiis  jubet  :  Nolite  Mauh.\^, 
thesaurizare  in   terra,  ubi  a>rugo  et  linea '^' '"' 
deinoiitur  ;   thesaurizale  autem   vobis  in 
coelo.  Talibus  avaris  dicit  Jacobus  :  Agile  Jacoh.\-,\- 
niinc,  diviles,pIorate  ululantes  in  miseriis   ' 
quce  advenient  vobis.  Divitiaj  vestrs  pu- 
Irefactse  sunl,et  vestimenta  veslra  a  tineis 
comesta  sunl.Auriim  et  argentum  vestrum 
aeruginavit,  et  serugo  eorum  in   testimo- 
nium  vobis  eril,  et  manducabit  carnes  ve- 
stras  sieut  ignis.Thesaurizastis  vobis  iram 

D  in  novissimis  diebus. 

Pone  thesaurum  tuum  in  prceceptis  Al-  14 
tissimi :  id  est,  in  lioe  reputa  veram  et  sa- 
lubrem  opulenliam  tuam  consistere,  ut 
impleas  divina  prsecepta,  et  malerialcs 
tuos  thesauios  expone  in  usus  pios,  sicut 
Deus  preecepit;  ct proderit  tibi  magis  quam 
ajirum,  id  est  quam  cuncta  terrena  in- 
comparabiliter.  Conclude  eleemosynani  in  15 
eorde  pauperis,  id  est,  secrele  propler 
Deum,  non  ob  laudes  humanas,  da  eleemo- 
synam  indigenti,  et  cordis  sui  moestitiam 


ENAURATIO   IN    CAP.    XXIX    I.IBBI    ECCI.ESIASTICI. 


ART.    XXX 


179 


Luc.  XI,  41. 


Matth. 

:i,  4. 


4fi,  {' 


Ibid.  V,  7. 
Tob. .V,  7. 


ilaHh.w. 
3i-30. 


18 


Prov.\\,\' 

Toft.  IV.  li 
II, 


sic  consolarc  :  el  laec  pro  (c  cxorabit  ah 
ornii!  tiialo.  id  osl,  nicrito  suo  impolrabit 
lii)i  onininni  reiiiissii)iirin  ciiliiarmn  ai-  lii- 
iMraruin  cvasinnein  inrnanini,  eos  (|iiu(1ik' 
(liii  ipsam  rccipiniil,  obligal  cl  iiKJncil  ad 
oranduin  pro  danle  :  sicque  eleemosyna- 
riiis  multos  habct  inlcrccssorcs.  Idco  Chri- 
slns  pra'cepil  :  Qnod  snpcrcsl,  dalc  clc- 
emosynam,  et  ecce  oninia  inunda  siint 
vobis :  cl  rursiis  :  Qnum  lacis  elecmosy- 
naiii,ncsciat  sinislra  tna  (luid  lacial  dcxlc- 
ra  tua,  ut  sit  eleemosyna  lua  in  abscondi- 
lo,  el  Pater  tuus  qui  vidcl  in  abscondilo, 
rcddct  tibi. 

Eleemosyna   viri   quasi   sacctiim  cum 

ipso,  id  esl,  mcritum  eeternaj  retribnlionis 

continet,   el  neccssaria  ad  vilam  jtraliie, 

sicut  in  sacculo  continctur  sustentaculum 

vita?  corporeae;  el  ijratiara  /lominis  rjuasi 

pupillam  conservabit,  id  est,  gratiam  et 

virlutcs  ac  merita,  pcr  qii;c  homo  gralus 

cl  acceptus  cst  Uco,  fidelitcr  nulriet,  ro- 

borabit,  perficiet,  sicut  asscrit  Ghristus  : 

Hcali  niiscricordes,  quia  ipsoriim  iniscrc- 

bitur  iJcus.  Indc  lcrtur  ct  in  Tobia  :  .Noli 

averlere  facicm  tuam  ab  ullo  paupcre;  ita 

eniin  ficl,  ut  ncc  a  te  avcrlalur  facics  Do- 

inini.  Et  postea  rcsuryet  hoiiKi  misericors 

iii  die  judicii  rcsnrrectionc  hcala:  ct  rc- 

Irihiict   illis   rctributioiion    iniicuii/U('   iii 

caput    ipsorum,  id    est,    eleemosyna    per 

modum  caus;c  mcriloria'  1'aciet  misericor- 

dibiis  jiislam  rcddi  mcrccdcm  in  cordc  cl 

corpore,  proul  ipsa  loquilnr  VcriUis  :  Tnnc 

dicct  Uex  liis  (|ui  a  dcxlris  ejus  eriiiil   : 

Vcnilc,  bencdicli  1'alris  mci,  possidclc  pa- 

raliiin  voliis  rcfinum  a  consliliilionc  niuii- 

di  :  csurivi  enim,  et  dedislis  mihi  mandu- 

care,  elc.  Super  sciilum  potcntis  ct  siipcr 

laiiceam  advcrsus  iiiimicum  tuum  puf/iia- 

hil,  id  cst,  fnrlius  cl  infallibilins  |)rotegct 

tc  conlra    invisibilcs  hoslcs   aniiiuc  lii;c, 

i|uain  (iiia'(iiiii(|iic  cxtcrior  armalnra  con- 

Ira  visibilcs  iniinicos.  Idco  Salomon  ail  : 

Hcncfacit  aninnn  sii;c    vir  miscricors.   Kl 

,  Tobias  :  Kidncia,  intinil,  inagna  eril  elce- 

mosyna  oninibiis  iacicnlibns  caiii  ;  <  I  non 

palicliir  aniinain  ire  in  tcncbras,  (|iioniain 


.\  clccmosyna  ali  oinni  pcccalo  libcral.  Qiiae 
oiiinia  intclligcnda  siinl.  diinimodo  fianl 
ex  carilate  in  slalii  salutis. 

Vir  bonus  /idcm  facit  jrro.rimo  suo.  id  19 
est,  fidciilatem  conservat  ad  illum,  subvc- 
niendo  oi  omni  quo  potest  modo,  etiam  fi- 
dcjubendo  pro  ipso :  d  </ui  pcrdidcrit,  id 
csl.  fidcin  ad  proximum  non  conservave- 
rit,  nec  in  necessitate  iliius  subvenerit  il- 
li,  coufusioncin  ifcrclinr/uct  sibi,  id  cst.  se 
ipsiiin  r(^ddet  confusibilem  ob  suam  invis- 
ccrositatem  ;  vel,  Sibi,  id  cst,  proximiim 

B  in  siia  nccessilate  permitlct  confnndi.  Qiii  nnv.xt.n. 
ciiini  crudclis  csl,  ct  propinquos  abjicit, 
oinni  tempore  eril  cxsecrabilis.  Sic  ct  bo- 
nus  praesidcns  fidclilcr  agit  cum  subditis 
suis,  exhibcndo  eisdcm  qiiod  suum  rcqiii- 
ril  officium  :  quod  si  n(.^glc.\erit,  pcrdil  se 
ipsiim  et  illos  :  qnia  si  caecus  ca?co  dnca-  Mauh.^w. 
tuin  praibeat,  anibo  in  foveam  cadunt. 

Gratiam  fidcju.<isoris,  id  cst  piclalcm  ct       20 
caritatem  quam  tibi  exhibuil  fidcjubcndo 
pro  le,  ne  oblivtscaris ;  dedit  enim  pro  te 
animam  suain,  id  est  rcm  victui  suo  ne- 

C  cessariam.  Intcrdum  quoquc  aliquis  ponil 
se  in  caplivitale  pro  suo  amico  morli  ad- 
judicando,  ct  ila  cxponit  vilam  snani  pc- 
riculo  pro  ainico  :  idcirco  sis  gratiis  ei. 
Repromissorem  fugit  peccator  el  immtin-  i\ 
dus,  id  est,  ingratns  rcccdil  a  suo  fidc- 
jnssorc,  diiin  iiistat  tcnipiis  solvcndi.  ct 
cruendi  fidcjussorcm  ab  onere  quod  pro- 
plcr  ciim  subivit.  Bona  rc/jromissoris  sibi  22 
adscriblt  /icccalor,  diccndo  quod  bona  il- 
lius  spectenl  ad  se,  vel  quod  sibi  dcbcbat 
lantnmdcm;  ct  iuffralus  sciisu,  id  esl  mcn- 

j)  lc,  dcrclinijucl  /ibcranlciii  sc,  id  esl  fidc- 
jnssorem.  Vir  rej)romillil  de  pro.cimo  suo.  2H 
id  cst,  spondet  pro  i|)so:  ct  i/uum  perdidc- 
rit  rcvcrentiiim.ul  cst.qunm  proximns  ille 
pro  quo  promisil,  cirpcril  cssc  infidclis, 
ingralns,  invcrccnndus,  ila  qnod  omni  rc- 
vcrcntia  csl  indignus,  dere/ini/uctur  fidc- 
jussor,  ab  co.  tani  irrevcrciitcr  habcnle 
sc,  qui  non  cnial  ridciiissorcni  ab  (nicre 
libcrarc. 

Ji'i'l)romissio   iuu/ui.ssiiiia    iniillos  pcrdi-        ■H 
dil  i/i/iijcntes  :  id  csl,  dolosa   promissio 


180 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXIX    LIBRI   ECCLESIASTICI.    —   ART.    XXX 


26 


conim  pro  quibus  fidejuljetur,  promitten- 
lium  quod  salisraciont  fidejussori,  Scppc 
damnificavit  iu  rebus  terrenis  ipsos  fidc- 
jussores,  qui  caritative  promiserunt  pro 
illis  ;  et  commovit  illos  quasi  fiuctus  ma- 
ris,  id  est,  vehemcnlcr  lurbavil,  contrisla- 
vit,  et  a  propriis  habilaculis  c.xpulit  ipsos 
fidcjubentes.  Unde  subjungitur :  Viros  po- 
tenlcs  gi/rans  migrare  fccit  :  id  cst,  ne- 
quissima  illa  repromissio  gyrans,  id  est 
circuiens  et  undique  fallens,  compulil  po- 
tenles  el  diviles  viros  relinqucre  propria, 
quia  non  poluerunt  solvere  ea  pro  quibus 
fidejusserunt,  propter  quod  capti  fuissent, 
nisi  abissent.  Vel  fugerunt,  ne  cogerenlur 
totum  pcrsolvcre,  el  ila  depauperarcutur. 
Idco  et  iKigati  sunt  in  gentibus  alienis. 

Peccator  transgrediens  mandatum  Do- 
mini,  incidet  in  promtssionem  nequam,\A 
est,  prioris  transgressionis  suse  demcrito 
permittetur  justo  Dei  judicio  cadere  in  fi- 
dejussioncm  indiserelam,  vel  in  pradalam 
repromissioncm  nequissimani,  qua  dolosc 
promittet  suo  fidejussori  quod  eruet  eum 
de  onere ;  et  qui  conatur  multa  agere,  id 
est  impertinentia  sibi,  et  qua>  vires  suas 
excedunt,  vel  plura  quam  expedire  potest 
infra  tcmpus  quo  ea  nitilur  expedire,  in- 
cidet  in  Judicinm  indiscrelionis,  vei  Im- 
manum  judicium  in  foro  contenlioso,  aut 
etiam  damnationis  scntcntiam  coram  Deo. 
Ecde.xm.  Omni  enim  ncgolio  tempus  est  opporlu- 
num,  ct  rationabile  debet  esse  noslrum 
obsequium.  Ideo  in  Jeremia  habelur  :  Quia 
plus  fecil  quam  potuil,  idcirco  periil.  Sa- 
lomon  quoque  :  Qui  festinus  est,  inquit, 
pedibus  offendet. 

Recupcra  proximum  tuum  sccundum 
virtutcm  tuam,  id  est,  necessilalem  atquc 
inopiam  ejus  releva,  secundum  quod  libi 
possibiie  esl,  nec  ad  impossibilia,  aut  il- 
licila  tc  obliges  proptcr  eum.  Ideo  subdi- 
lui'  :  tV  attende  tibi  ne  incidas,  id  est,  pro- 
vide  libi  ne  incaute  promittas,  sicque  in 
prsetacta  cadas  pcricula.  Quasi  dicat :  Quam- 
vis  pium  sit  fidejubere  pro  alio,  hoc  la- 
mcn  non  fial,  nisi  cum  ingenli  caulela. 
Hinc  quippc  Salomon  ait  :  Noli  essc  cum 


Itom.xn,  t. 
Jer.  XLVlii, 
36. 

Prov.  XIX. 


27 


IfnJ.  wii, 


A  his  qui  defigunt  manus  suas,  et  qui  vades 
se  offerunl  pro  debilis;  et  ilerum,  Homo  Proi.xMi, 
slullus  plaudil  manibus,  quum  spoponde-  '" 
ril  pro  amico.Quid  vero  agendum  sit  fide- 
jussori,  docetur  in  Proverbiorum  libro,  ubi 
legitur  :  Fili  mi,  si  spoponderis  pro  amico  /6;rf.vi,i-3. 
tuo,  defixisti  apud  extraneum  manum  lu- 
am,  illaqueatus  es  verbis  oris  tui;  fac  ergo 
quod  dico  tibi,  el  leinelipsum  libera,  dis- 
curre,  festina,  suscila  amicum  luum. 

Gonsequenter  docel  frugalitatem.  Ini-      28 
tiimi  vitw  itominis,  id  est  sustentationis 

B  vitae  humanae,  sunt  pjanis  ct  aqaa,  id  est 
simplex  cibus  et  potus,  et  prsecipue  panis 
pro  cibo,  el  aqua  pro  polu  :  sicul  et  filii  Exod.  xvi. 
Israel  usi    sunt   manna   ct  aqua  ;  et  qui  ,J'  ""'-^^' 
carnes  edere  petierunt,  caesi  sxmi;  et  vesti- 
menlum,   contra    nocumcnta   immoderati  A^um.xi.^, 
caloris  ac  frigoris,  ct  domus  jrrotegens  tur-  '^'  ^^'  "' 
pitudinem,   id  est,   hominem  ab  aliorum 
adspectu  abscondens  in  his  quae  turpe  est 
agere  in  aliorum  adspeclu,  quamvis  non 
sint  culpabilia  in  sc,  ut  concubitus  conju- 
galis,  cgestio,  el  consimilia.  Melior  cst  vi-      29 

C  ctus  pauperis  sub  tegmine  asserum,  id  est 
sub  domuncula  lignea  propria,  quam  cpu- 
Jw  splendidw  in  jjcregrc,  id  est  in  locoruni 
inslabililale,  et  vago  itinere,  sine  domici- 
lio,  praesertim  proprio.  Minimum  pro  ma-  ■  30 
gno  pjlaceat  tit/i ,  \d  esl,  modicum  suslenta- 
ciiliini  vitse,  quod  habes  in  propria  domo, 
plus  ama  quam  mulla  et  delicata  apud 
alienos,  ct  improperium  peregrinationis 
non  audies,  id  cst  verba  conviliosa,  quae 
stepe  dicunlur  pergenlibus  hine  inde  ad 
alieuos,  ul  lauliora  acquiranl.  Hinc  in  Pro- 

D  vcrbiis  scriptum  est  :  Melius  est  parum    ih-or.  xv, 
cum   timore  Doniini.  quam   thesauri  ma-  '"■ 
gni;  et  ilerum,  Sufficial  tibi  lac  caprarum  ihid.wm, 
in  cibos  tuos,  et  in  necessaria  domus  tuae,  '"'• 
rl  ad  victum  ancillis  tuis. 

Vita  nequam  //uspitaiuli  de  domo  in  do-  31 
mum,  id  est  gyrovagari,  et  quotidie  mu- 
tare  hospitia  ex  curiositate  aul  carnalita- 
le.  Per  hoc  tamen  non  reprobalur  justa  et 
pia  percgrinalio.  Hinc  cl  S.  Benedictus  in 
regula  sua  dieil,  pessimum  genus  csse  mo- 
nachorum  discurrcntium    de  claustro   ad 


E.NARRATIO    IN    CAP.    XXX    LllSKl    ECn.F.SlASTICI.    —    AllT.    XXXI 


181 


.32 


.•J.3 


clauslnim,  (iiii  iii  (juovis  claiislro  iiiancnl 
tiil)iis  (lualiiorve  (licbiis,  sic^iuc  vacaiit  iii- 
gluvici  ct  otio.  El  iibi  hospilabilur,  non 
fiilucialilcr  «//<■/.•  qiiia  sociclalcm  ciii  con- 
fidat,  iion  cilo  invenicl.  cl  pcr  riiilnin,  aiit 
alio  modo  fiamnificari  vercbiliir;  nec  ape- 
rifi  i)s,  i(|  csl,  audaciam  scu  confidcnliam 
liwjiicndi  ibidcin  dc  his  qiia'  liiiicl  sibi  dc 
nocle  possc  occurrere,  non  habebit,  quiim 
sil  ibi  ignotiis,  et  ne  ipscmcl  habcatiir  sii- 
spcctiis.  JJospilahilur  in  domo  alicna,  cl 
pasccl,  el  polabit  inc/ralos,  i(i  osl,  cle  cibis 
ac  polibiis  suis  distribuet  hospiti,  et  ejus 
ux(>ri  ac  soboli,  el  ad  hwc  amara  audiel, 
id  csl,  iillra  pra^dicta  audiet  verba  piingi- 
tiva,  amara,  videlicet  ista  aut  consimilia  : 
Transi,  hospes,  ei  orna  mensam,  id  csl. 
discedc  dc  loco  isto,  ct  alibi  providc  libi 
rcfcctionem;  et  quw  in  manu  habes,U\  cst 


.\  (ic  liis  qua^  halics  in  pr(mi|)lu,c(yM  ederos, 
apud  quos  hospilaberis.  Jij^i  a  facie  ho- 
noris  amicorum  meorum,  id  est,  propler 
rcvcrenliam  amicoriim  vcncrabiliuni,  qiii 
supervcncrunl  milii,  icccde  hine,  qiiia  non 
valeo  hospitari  vos  omnes;  necessiludinc 
domus  mc(v,  id  csl  proplcr  angusliam  ha- 
bilaculi  mei,  hospilio  mihi  fadu.s  esl  fru- 
ter,  id  cst,  cognati  mei  vencrunt  ad  me, 
quibus  alienos  prajfcrre  non  debeo.  Grm-iu 
ha>c  homini  hahciili  seiisum,  id  csl,  sapi- 
cnli  molcsliiin  csl  aiidire  talia  aspernato- 

1}  ria  vcrba,  qiuc  sunl  correplio  domus.  id 
cst  correplio  facla  hospiti  ab  ipsis  domc- 
slicis,  el  impropcrium  fccneratoris ,  id  cst 
conviliatio  illala  hospiti  a  patrefamilias 
hospitii.  qiii  inslar  fipucratoris.  victiialia 
siia  vcndit  hospilalis  in  ilomo  sua,  carius 
quam  valeanl. 


31 


ARTICULUS  XXXI 


EXPLANATIO    CAITM  1.1    TIUCESIMI    :    n\j\    DILIGIT    FILir.M    SUUM,    ASSIDUAT    ILLl    FL.VGELLA. 


Prov,  xni 
Sl. 


Ephvti.  VI 
4. 

I  Htij.  111 
IMI. 


Orf  dilifjit  fiUum,  etc.  Docel  liic  au-  C 
clor.  qualitcr  a  parcnlibiis  gubcrnan- 
da  sil  prolcs.  Qiii  diligil  fdium  suum.  id 
csl  sobolcm,  dilectionc  ordinala  ct  sapicn- 
tiali,  non  scnsiiali,  nssidual  iUi  fhu/cllu, 
id  csl.  frcqiicnlcr  corripil  cl  corrigil  il- 
iiim,  qiiolics  scilicet  promcrucril,  ne  in- 
(l(unilus  sit  cl  lasciviis.  Iii  piieris  namqiic 
paiva  esl  ratio.  prudcnlia  luodica,  cxpc- 
licntia  niilla.  Idco  unu  iiidiiciintur  ad  pro- 
riciciidiim  iii  scicnlia  alijiic  virliilibiis.  cl 
ad  i-cccdcndimi  a  nc.gligcntiis,  Iriifis,  liidis 
ac  jocis,  aniorc  boni ;  scd  ad  hicc  oporlcl  l) 
cos  assucficri  ac  indiici  timorc  picnariim 
ac  pcenis.  Idco  scii[)tiim  csl  :  (Jiii  parcit 
virj^M',  odit  filiiiin  suiim  ;  (|ui  aiilcm  (lili;;il 
illiim,  instaiilcr  (•riidil.  V.\  ad  iCpiic^ios 
scribil  .\posiolus  :  Palrcs,  cdiicale  filios 
vcstriis  in  (li^.ciplina  cl  corrcptioiic  l)i)ini- 
ni.  iliiic  llcli  saccrdos  fiiil  dcsU|icr  rcpn)- 


batus,  eo  quod  fiiios  suos  non  satis  acrilcr 
casligavil.  Parcnlcs  cnim  non  soium  tc- 
ncnlur  sobolcm  siiam  qualilcrcuinqiic  cor- 
riperc,scd  condignc  seciindiim  exigenliam 
ciilpaD.  Ul  Urlclur  ipsc  paler,  in  novissi- 
mo  suo,  id  est  in  cxlrcnia  sua  a>tate,  dc 
profeclu  et  morigcralionc  filii  sui,  cl  non 
palpcl  pro.rimorum  osiiu.  id  cst,  ne  filiiis 
suus  in  caliginc  palpando  qiia>rat  janiias 
alioriim  ad  ingrcdicndiim,  iil  fiircliir  aiit 
i'oriiiccliir  ibidcm  :  (|iiia.  siciil  iii  Job  lcgi- 
liir.  Ociiiiis  adiillcri  obscrval  caligincm.  i-l  m  »».», 
fiircs  noclc  cffodiiinl  [(lomosj.  siciil  in  dic  '■'•"■•  ■ 
condixcraiil  silii. —  llcni(|uc.  (piod  dc  car- 
naliliiis  palrc  ac  fiiio  dicliiin  csl,  dc  spiri- 
liiali  i|uoi|iic  |)alrc  cl  siibdilis  cjiis  csl  in- 
lclligciiiliim.  Pra-laliis  cniiii  ct  (iiiinis  ipii 
prwcsl,  qui(l(|iii(i  in  siilidilis  siiis  rcprc- 
licnsiiiilc  csl,  assidiic  dclicl  corripcrc  al- 
(|iic  corrigcrc,  cl  ipsos  ad  palicnliam  ad- 


182 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXX    LIBUt   ECr.LESIASTICI. 


AUT.    XXXI 


Prov.  XMx 
17. 


Jacoh.],n. 


Pi-ov.  XIX, 
13. 
/ilrf. X,  1. 

iiirf.  XXlll, 
l:i,  10. 


lUReg.xi, 

3G;  XV,  4; 
IV  ftt:fj.\]u. 
19. 


discendam  cxercitare,quousqiiP  sint  fracli 
ac  bene  moitificati. 

Qul  docet  exemplo  et  verbo,  fiJium  su- 
um  carnalem  aiit  spirilualem,  in  perlinen- 
tibus  ad  saluleni,  (audahifur  in  iUo,  id 
est,  a  Deo  et  hominibus  laudein  habebil, 
propler  actus  suos  virtuosos  in  filium  su- 
um  cxhibitos,  etiamsi  fiiius  exsislat  dys- 
colus  et  rebeilis.  Si  vero  filius  docilis  sit 
alque  obediens,  laudabitur  ex  considera- 
tione  probilalis  ac  sapienli»  filii  sui,  cu- 
jus  virtules  ef  merila  rcdundabunt  in  pa- 
trem,  juxta  illud  ProverJjiorum  :  Doce 
filium  luum,  et  refrigerabit  te.  El  in  mc- 
dio  dome.siicormn  in  illo  gJoriabitur,  id 
est,  de  filii  sui  bonitate  atque  scientia  gau- 
debit  in  Deo,  a  quo  omne  bonum,  et  qui 
filio  lali  dcdit  intellccluni  ac  docilitatem. 
Quemadmodum  cnim  filius  slullus  esl  do- 
lor  patris,  sic  filius  sapiens  est  gaudium 
illius.  Ideo  scriplum  esl  :  Fili  mi,  si  sapi- 
ens  fiierit  animus  luus,  gaudebil  tecum 
cor  meum;  et  exsultabunt  renes  mei,qiium 
locuta  fuerinl  rccliim  labia  lua. 

Qui  docct  filium  suum,  modo  prajlacto, 
in  zelum  mittit  inimicum,  id  cst,  occasio 
est  quod  inimici  siii  ac  filii  siii  invidiam 
concipianl  dc  profcclu  filii,  qiicm  odiunl. 
Sicut  enim  caritas  congratulatur  profeclui 
personse  dilectae,  sic  invidia  tristaliir  dc 
cjus,  qucm  odit,  profeclu.  Si  autem  quis 
ea  intentione  instrueret  filium  suum,  ut 
faceret  adversarios  suos  inde  tristari,  es- 
set  prava  intentio.  Maxime  autcm  zelan- 
tur  de  profectu  hominum  invisibiles  ho- 
stes.  .£■<  in  medio  inimicorum, gJoriabitur 
in  illo,  id  est  in  filio  suo,  ut  dictum  est. 
Nam  filius  ejus  inter  insipicnles  sapiens 
apparcbit,  et  adversariis  idonee  respon- 
debit. 

Mortuus  cst  patcr  ejus,  ct  cjuasi  non  csl 
mortuus  :  simiJem  enim  sibi  reJiquil  post 
se,  scilicet  filium  probum  et  hcredem  : 
qui  esl  mcmorialc  siii  parcnlis,  in  quo  pa- 
ter  rclucet,  sicut  in  suo  effeclu  cl  suc- 
cessorc.  Hinc  in  lcrlio  ct  qiinilo  Hcgiim 
frcqiienlcr  Icgilur  Domiiius  dixissc,  (|uod 
daret  David   regi   lucernam   in  Jcrusalcm, 


5 


Joniin. 


A  id  est  successorem,  in  qiio  clare  resplen- 
dcret  mcmoria  David.  /n  vita  sua  vidif, 
id  est,  pater  adhuc  vivcns  conspexil  filii 
siii  profeclum,  ct  Iwlatus  esl  in  illo ;  ct  in 
obifu  suo  non  est  contristatus  de  filii  pra- 
vilalc  ct  insipientia,  aut  sicut  alii  con- 
trislanlur,  qui  bona  sua  relinquunt  filio 
indisciplinato,  nec  confusus  est  coram  ini- 
micis,  quasi  male  gubernaverit  filium  sii- 
\\m.  ReJiquit  cnim  dcfensorcm  domiis  con- 
tra  ininiicos,  id  cst  filiuin  prudenlcm, 
idoneum  ad  defcndcndum  bona  palcrna, 

B  familiam,el  propinquos, ab  advcrsariorum 
impelitione  alque  injuria,  ct  amicis  rcd- 
dc?ile)n  ffratiam,  id  est  gralum  ac  bcncfi- 
cum  suis  ac  parenlum  suoruni  amicis. /^/o 
animabus  filiorum  coJJigaint  vuJnera  sua: 
id  esl,  talis  filius  (juum  lemporc  proce- 
dentc  habuerit  filios,  exponel  se  mortis 
pcriciilis  pro  illoriim  vita  ac  salute  con- 
servanda  et  obtinenda.  Ouod  el  de  spiri- 
tiialibiis  patribus  accipi  potest,quum  scri- 
plum  sil  :  Boniis  pastor  animam  suani  dat 
pro  ovibus  suis.  Et  super  omnem  vocem  "' 

C  turJjabuntur  visccra  ejus,  id  est,   cunctis 
gementibus  et  flentibus  condolebit  :  sicut 
ait  Apostolus,  Flcre  cum  flentibiis;  el  rur-    Rom.\\\ 
sus,  Ouis  infirmalur,  el  ego  non  infirmor?  '^jcor  w 
El  sanctus  Job  :  Flcbam,  inquil,  super  eo  29 
qui  afflictus  erat. 

Equus  indomitus  evadet  durus,  et  fiiius 
remissus  evadet  prwceps  :  id  csl,  sicut 
equus  irrefrcnatiis  currit  dure  in  prseccps, 
sic  filius  a  rigore  disciplina^  solulus  dis- 
currit  prffcipilanter  in  foveain  vilioriim 
et  perdilionis,  jiixla  illud  Proverbiorum  : 

D  Inclinala  est  ad  mortem  domus  ejus,  el  ad  /voi.n.is. 
infcros  seinit»  ipsius. 

Lacta  fiJium  tuum,  id  est,  blandc  Iracla  9 
cum,  non  castigando,  sed  adulando  eidem, 
ct  pavcntcm  te  facict :  id  est,  tam  vagus  ct 
dyscolus  fiet,  quod  eris  inde  admirans,  et 
metuens  quod  pro  suis  e.xcessibus  occide- 
tur;  vcrebcris  quoquc  simul  cum  eo  dam- 
nari,  eo  quod  non  compescucris  cum  tcm- 
peslivc.  Ludc  cum  co,  cl  contristabit  tc, 
id  csl,  dissolutus  ficl,  ncc  curabit  dc  lc, 
sed  in  propriis  volunlalibus  crescel.  Porro 


15. 

II 

29. 
/o6xxx,25. 

8 


ENARRATIO    IN   CAP.    XXX    l.ll!l!I    F.m.FSIASTiri. 


AliT.    XXXI 


183 


10 


II 


12 


1.) 


Pror.  \\\ 
18. 


Ibid.  \\\\\ 
U,  It. 


qiiofl  ait.  Lacla  cum,  cl.  Ludc  ciini  co,  iio- 
nicc  flicit,  quasi  diccret  :  Si  lactaveris 
ciiin,  et  luscris  sccuni,  experieris  mala 
pripilicla.  Xon  forrii/ca.f  itli,  id  cst,  non 
lidcas  secum  in  lcvitatibus  suis,  nc  con- 
doleas.  id  est,  nc  ipse  fial  laiii  irrefrenatus 
qiiod  poenis  adjiciatur,  et  sic  compatiaris 
ei  confusibililer ;  ci  in  novis.simu  o/js/upe- 
scent  dentes  tui,  id  est,  acritcr  affiigeris 
in  corde,  siciil  qui  comedil  uvam  accr- 
bam,  acritcr  dolct  in  ore. 

Xon  des  illi  potestatem  in  juventute :  \A 
est.tcmpore  puerilisp  et  adolescenlia^  ejus, 
rcprimc  libcrlalcm  ipsius.  ncc  pciiiiitlas 
ciim  ad  libiluin  cvagari,  quia  tunc  adhuc 
disciplinabilis  cst ;  ct  nc  dcspicias  cof/ita- 
/iis  it/iiis,  id  est,  quantum  potes,  ex  ver- 
bis  cl  factis  ipsius  considera  cogilationes 
cl  inclinalioncs  ipsiiis  :  qiia>  si  hona?  fue- 
riiii.  lovc  cl  robora  eas  in  corde  ejus;  si 
maliP,  corripe  ct  cvellc  cas  pro  posse  :  el 
iii>lriic  eum,  qiias  ct  quales  cogilationcs 
inclinalioncsqiie  assnmere,  et  qiias  ac  qua- 
lcs  abjicerc  debcal.  Ciirva  ccrvicem  ejus 
in  JHventutc  sua,  id  est,  subjice  alque  hu- 
inilia  eum,  ne  per  supcrbiam  erigatur,  et 
tundc,  id  est,  cum  virga  perciite,  tatcra 
cjus,  dum  infans  cst,  id  cst  puer,  /ic  fortc 
indurct  cervicem  suam.e/  non  credat  tibi, 
(piiiin  fucril  induraliis,  ct  erit  tii>i  dotor 
aniiiiw,  si  fiierit  pcilinax  el  indocilis  fa- 
clus,  Doce  filiuni  luum,et  operare  in  illo, 
id  csl,  profccliim  gignc  iii  ipso,  cl  faclis 
a'difica  ipsiini  :  jiixla  illiid  {'rovcrbioriim  : 
l'.iii(li  riliiiMi  luiiiii.  iic  desperes ;  ad  inter- 
fci'liiincin  aulrMii  cjiis  nc  ponas  aiiiniam 
liiaiii,  id  csl,  non  ciiiii  damnabililcr  scan- 
ilali/cs;  ne  in  turpiludinem  itlins  o/fcn- 
i/iis.  id  est,  ne  rciis  sis  indisciplinalionis 
ejiis,  non  impendcndo  ci  ilcbiiain  iiiroi- 
inalionem  cl  (lisci|dinain,  Scrijitnm  csl 
enim  :  Noli  sublrahcrc  a  piicro  di^cipli- 
nam;  si  eniin  |)crcnsscris  ciiin  virga,  non 
nioricliir.  Tii  virga  |icrciilis  ciiin,  cl  aiii- 
inaiii  cjiis  dc  iiifeinii  libcrabis. 

Al  vero  qiup  dicla  sunt  dc  filio,  dc  filia 
qiiiiipw  siinl  inlclligciida  :  cl  i|iii)il  dc  pa 
lie  ilicluin  cst,  etiam  dc  malre  accipi  dc- 


A  bcl,  Scd  ad  palrcin  corrcclio  sobolis  prin- 
cipaliter  pertincl.  Dc  spirilnalibus  quoqiic 
filio  et  filia  intelligenda  sunl  isla.  Fa- 
renlcs  ergo  lcnenlur  soboli  sua?  h.Tc  tria, 
inslructionem,  castigationem,  et  educa- 
tionem. 

Melior  est  pauper  sanus  et  fortis  viri-  H 
bus,  quatn  dircs  imljccHlis  el  fJafiellatus 
maiitia, id  est  piniirii  animi  inordinatione 
ac  pravilalc  scii  conscicnli;p  rcmorsu  af- 
flictiis  :  (Itimmiido  jiaupcr  illc  non  sit  in 
sua  paupertale  impatiens  aiit  malitiosus. 

R  Dona  namqiie  naliira».  ul  sanilas  roburque 
ciirpoiis.  appclibiliora  sunt  donis  forluiKP, 
puta  divitiis.  Salu-s  animw  in  sanctitate  15 
Jus/i/ia',  id  esl,  bealitudo  anima;  consislil 
in  sincerilate  juslitia>  communiter  siim- 
pla»,  qua;  cst  oinnis  virtus,  hoc  est  purita- 
te  et  inlegrilalc  virtutum  :  in  quibus  con- 
sislit  salus  lani]iiam  in  merilo;  in  visionc 
aiilcm  Deilalis  clara  per  speciein  consislit 
sicut  in  praMnio.Hinc  scriptum  esl  Sapien- 
tia?.  sexto  :  Cuslodia  legiini  consiimmalio  sa;..vi,  19, 
est  incorriiplioiiis:  incorriiplio  anleni  fa- -"• 

C  cit  proximum  cssc  Dco.  Et  prima  ad  Thcs- 
salonicenses  ait  Apostolus  :  Deus  pacis  m«».v, 
sanclificel  vos  per  omnia,  iit  inlcgcr  spi-  -'• 
rilus  vcstcr,  el  aiiima,  el  corpus  sine  quc- 
rela  in  advenlu  Domini  noslri  Jesu  Ghrisli 
scrveliir.  AV  mclior  cs/  omni  aiiro  c/  ar- 
r/ciili)  incomparabililer  anima>  saiiis,  siciil 
cl  anima  melior  corpore,  ct  corpus  vali- 
diiiii,  i/iiiiin  cciisiis  imiiicnsiis,  id  csl.  cor- 
piis  propriiim  saniim  el  forte.appclibiliiis 
el  mcliiis  csl.  sccunduin  quod  lale,  qiiain 
qiiiciiinqiic    Ihcsaiirns   :   qiiia,   ul   dicliim 

D  esl,  doiia  iialiira'  [>ia'slanlioi'a  siinl  Ixinis 
fortunie,  Si  taineii  corpiis  saniim  sil  viliis 
siiliditiini,  vilitis  Inlo  cst.  jnxla  illtid  Sapi- 
cnlia' :  (^or  iniqiii  ciiiis  esl,  el  lerra  siipcr-  .vn/Mv.io. 
vaciia  spes  illiiis,  et  Iiito  vilior  vila  ejus. 

Xoii  csl  ccusiis  sii/M-r  ccusuiii  .siiliifis<'or-  jc 
/inris.  id  csl,  nnlliis  Ihosnunis  exlerior 
aupialis  esl  Iiimup  haliitiidini  corporis ;  cl 
iioii  cst  oliliclallii  sii/icr  cnrills  i/aiiiliiiiii , 
id  esl,  gauiliiiin  inlclleclnalc  cl  spirilnalo 
pia-rcrcnditm  csl  iiiniii  dclcclalioiii  caniii- 
li.  Piiiiii.  an  voliiplalcs  spiriliialc^  siiil  in- 


18i 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXX    LIBRI   KCCLESIASTICT.   —    ART.    XXXI 


17 


i>«.cxv,  15. 


tentiores  voluptalibus  carnalibus,an  econ- 
tra,  magna  est  quseslio :  qufp  super  quartum 
Senlenliarum  a  doctoribus  determinatur. 
Certum  est  autem  quod  voluplales  spiri- 
tuales  sint  nobiliores,  puriores,  diviniores. 
et  magis  continufe  possint  esse,  quam  de- 
lectationes  carnales. 

Melior  est  mors,  quam  vita  amara.  Cer- 
tum  esl  quod  melinr  sit  mors  justorum, 
quam  vita  iniquorum  amara  amaritudine 
vitiorum,  quum  scriptum  sit  :  Pretiosa  in 
conspectu  Domini  mors  Sanetorum  ejus. 
Melior  quoque  videtur  mors.  id  est  termi- 
natio  vitae  amarse, quam  vita  miiltnm  ama- 
ra  et  doloribus  plena.  loquendo  de  dolore 
et  amaritudine  ut  sunt  pcena?  dumtaxat. 
A'ila  tamen  amara  amariludine  compnn- 
ctionis  et  dolore  contrilionis  seu  pise  com- 
passionis,  aut  affliclione  ex  futnra?  felici- 
tatis  dilatione,  melior  est  morle,  quum  sit 
vita  virtuosa.  Simililer  vila  amara  amari- 
tudine  pcenali.  in  quantnm  pcena  a>qnaiii- 
miter  toleratur,  et  per  eam  peccata  pur- 
gantur,  atque  ad  patriam  tenditur,  melior 
est  morle,  secundum  se  sumpta ;  sed  in 
quantum  mors  est  janua  felicilalis  futu- 
rae,  melior  dicitur,  et  magis  appelitur ;  in 
quantum  vcro  mors  est  janua  ad  infer- 
num,  pejor  videlur  vila  amara.  quemad- 
Pi.  xxxiii,  modum  scriptum  est  :  Mors  peccatorum 
"■  pessima.  Ex  quibus  elicitur.  qualiter  san- 

cli  viri  interdum  leguntur  morlem  oplas- 
se,  nt  Elias,  qui  ait :  Sufficit  milii,  Domine; 
tolic  (quaeso)  animam  meam.  Et  requies 
ceterna,  quam  languor  perseverans.  Cer- 
tum  est  hoc.  si  per  requiem  eeternam  in- 
telligatur  quies  Sanctorum  in  patria,  se- 
cundum  illnd  Apncalypsis  :  Beati  morlui. 
qui  in  Domino  moriuntur;  amodo  jam  di- 
cit  Spiritus,  ut  requiescant  a  laboribus  suis. 
Si  aulem  per  re(]niem  a^ternam  accipiatnr 
quies  in  monnmcnto  usque  ad  finem  iiiuu- 
di.  tnnc  verum  est  istud  eo  modo,  quo 
mors  corporalis  dicitur  melior  vita  pcena- 
li,  in  quantnm  hujusmodi.  Undc  scriplnm 
est  in  Job  :  Ibi  requieverunt  fessi  robore. 
Concordat  quoqiie  prEcdiclis,  quod  in  ejus- 
ibid.io-ii.  dcm  Job  libro  habelur  :  Quare  misero  da- 


A  ta  est  lux,  et  vita  his  qui  in  amaritudine 
animae  sunt,  qui  exspectant  morlem.  et 
non  venit,  gandentqne  vehementer  qnum 
invenerint  sepulcrum  ? 

Bona  abscondita  in  ore  clauso,  quasi  18 
appositiones  epularum  circumpositce  sc- 
pulcro  :  id  est,  talentum  verbi  Dei,  seu  fa- 
cultas  docendi,  infructuosa  est  in  eo  qui 
os  sunm  non  aperil  ad  docendum,  quum 
possit  ac  debeat,  sicut  inulile  esl  apponere 
epulas  sepuitis  :  quod  lamen  quidam  fece- 
runt  gentilium.  Hoc  est  quod  infra  habe- 

B  tur   :    Sapientia   ahscondita   el    thesaurus  Eccii.%u 
invisus,   quae   utilitas   in  utrisque?   Quid^"  ^^ 
prnderit  libalio  idolo^  id  csl,   oblalio  dc 
liquidis    facta  simnlacro,   nil  prodest  ei- 
dem.  Nec  enim  manducabit,  nec  odorabi- 
?«r  .•  quia   non  vivit.  Sic  qui  effuiialur  a       20 
Domi/to,  id  esl,  a  Deo  judice  reprobatur, 
ct  ab   electorum  consortio   projicitur,  et 
porlans  mercedes  iniquitatis,  id  esl,  susti- 
nens  supplicia  seu  demerila  negligenliae 
impietatisque  suae,  qua  credilis  sibi  lalen- 


tis  uli  neglexit.  Videns  oculis  suam  calami- 


21 


\\\I{eg.\\\ 
4. 


Apoc.  xr 
13. 


Job  iii,  17 


C  lalem,  tV  iiigemisccns,  pcr  seram  et  infru- 
ctuosam  poenilentiam,  in  quanlum  scilicet 
culpa  siia  est  sibi  tantae  miseriae  causa, 
non  in  quantnm  est  Dei  offensiva,  juxla 
illud  Sapienliaj  :  Yidentes  turbal)unlnr  ti-  .sa/i.v,i,3. 
mnre  horribili,gementes  prae  angustia  spi- 
rilns,  pcenitentiam   agenfes.  Tali  elenim 
servo  dicitur  :  Serve  piger  et  nequam  ;  et  j/a((A.xxv, 
rursus,  Servum  inutilem  projicile  in  tene-  ^'i-^'""""'' 
bras  exteriores.  Itaque,  sicut  libalio  idolo  .i/o/m.xxv, 
facta  exstat  inutilis.  sic  homo  talis  inuti-  '"■ 
lis  est  sibi  ipsi  ac  aliis.  Sicut  spado,  id 

D  est  eunuchus,  complectens  virginem,  et  su- 
spirans  :  quia  ex  ea  non  polesl  frnclum 
producere. 

Tristitiam  non  des  anima^  tua',  id  esl.  22 
inordinatam,  carnalem,  sfecularem  mcesli- 
tiam  non  admiltas.il»c  est  tristitia  de  ma- 
lo  poenali  snperflua,  ut  de  damno  reruni, 
dc  inrirmitate.adversitate,  ant  obilii  proxi- 
inorum  :  contra  qnaiii  tristitiam  necessaria 
est  virlus  moralis  quae  palienlia  appella- 
tur,  quff  tristitiam  talem  moderatur,  re- 
frenat,  expellit,  sicul  mitilas  iram.  Et  non 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXX    I.IRRI    ECf.I.ESIA.STir.I.    —    ART.    XXXI 


18S 


llCor.  VM, 
10. 

23 


Philipp.iy 
t. 


a//h'//fr.'s  (c  ipsnm  i»  cQnsilio  tiio  :  id  csl, 
iiKiiiirondo  ot  disciiliendo  quid  libi  afron- 
iliiiii  sil  aiil  vilandum.  non  conlrislos  Ip 
i|isiiin  conliislationp  priprala,  qua"  psI  di'- 
soialio  iiiordax  Pt  irrplrcnala;  spd  l)onain 
et  ralionabilpm  consolationem  rpquire,  pa- 
liiMiliani  habp,  in  advcrsis  Isnlaip,  iii  qiian- 
tiuii  proficiunl  ad  salulpiii.  Miilli  t|nippp 
iii  siio  consilio  sp  airiixpriiut  afflictionc 
ad  |iusillauiuiilatpiu.  ad  l;pdiuiu  vila\  ad 
dpsppraliiiupm  alqiip  violpulaui  injpctio- 
upui  in  sp  ipsos  damnabilissime  indiicen- 
tp.  Pniplpr  qiiod  dixil  .Aposlolus  :  Trislilia 
sipculi  morlpin  opprattir. 

Jncnnditas  cordis,  licec  cst  i^ila  homi- 
iiis,  id  psl.  vila  liiiminis  lioni  consislil  iu 
spiriluali  cl  modprala  hplitia,  (jua^  virliio- 
sis  aclibus  esl  annexa.  Flomo  enim  sine 
ainorp  pt  gaudio  diii  pssp  non  valcl.  Yivprp 
aiitpin  pl  f;loriari  iu  viliis,  mors  ])oliiis  psl 
quam  vila.  Idcirco  ad  spiritualpni  liPtitiam 
sa^^pissimp  Scriptura  nos  horlatur.  diccntp 
Aposliilo  :  (laudptp  in  Domiuo  spinppr;  itc- 
riim  dico,  gaudple.  Alqup  Psalmographo  : 
Sprvile  Doniino  in  Ia>titia;  introilp  in  con- 
sppclu  pjiis  in  pxsultalioiie.  Valde  pquidpiu 
placPl  .\llissimo.  ut  alacri  cordp,  mpulP 
juciinda,  promplo  ac  IVrvido  animo  ei  dp- 
sprviamiis.  Ihic  namqup  polissimiim  spe- 
ctal  ad  carilatpm.  El  lliesauriis  sinc  dcfc- 
ctionc  sanclilatis,  id  est,  jucundilas  illa 
inlerna  ac  spiritualis,  qtia;  est  pax  peclo- 
ris,  psl  thpsaiirus,  ornaiupuluiu.  spqiipl;i. 
effpcliis,  opiilputia  pt  conspivatio  saup|il;i- 
lis  :  qiiia  ad  sanclitatem,  seu  viiliiliiin 
ppifpi-lioupui,  pouspqiiiliir,  pI  ci  couupcli- 
tlir  jllriiiiililiis  ill;i.  i|n;tiil  pprlVcli  ;issiilnr 
PXpprinnllll  r\  ;;i|sl;i|il  siiavilfr,  'riics;in- 
riis,  iuqii;tiii.  sauclilalis  sine  dpfpclioup, 
id  pst  indpficipits.  qui;i  liip  iupipil,  pI  iit 
fiiliiro  pprfipiliir  ;ir  pri  iHlinilnr.  Kl  c.r- 
sulliilid  rii-i  csl  liini/irviliis,  id  csl,  exsiil- 
liiliii  hominis  bon;i  psI  viliP  ipsiiis  priilnu- 
giiliva,  (|iipniiiiliiii>iliiiii  Irisiiiiii  |)rava  psI 
viliP  ('Oi'riipliv;i. 

Miscrcrc  aniiiiir  liiir  /ifnrcns  Dco,  id  p^l, 
lii,  lioino  virliiosp,  libi  ipsi  pslo  in  priinis 
bnniis,    piiis,   luispiicors,  iip   pppcaudii   Ip 


.\  lipdas,  pl  spiritiiali  jucundilate  le  prives, 
sicqup  in()i'iliit;ilam  Iristiliam  incidas.  Ca- 
rilas  etenim  inci|)it  a  se  ipso  :  el  qui  sibi 
upqiuiui  pst.  cui  bonus  erit  ?  lit  continc,  \A 
cst,a  vitiis,  priEscrliin  a  venereis,abstine; 
cl  congrega  cor  luum  in  sanctilale  ejus, 
id  psl,  rccolligp  mculpm  Itiam  iu  Dpo  pI  in 
puiit  ;iilh;psioup  al(|iip  dileclioup  ipsiiis, 
(lisliactionps  vilando  pl  iu  hoiiis  stabililer 
|)priii;titpnilii  :  jit\l;t  illiid,  Uiuni  cuslodia  Pror.iv.is. 
cuslodi  por  Intiiii  :  cl,  (lciili  iiipi  scmitpr /'j.vxiv.is. 
ad   Doiniiiuiii.    llnc  Dpo  au.\ili;iiitc  f;iccri' 

li  piilcris.  si  assiipscas  in  omni  aelii.  loco  Pl 
Ipiiipnrp   considpraip    [)r;pS(M)liam   Dci,   et 
diceie  inlra  Ip  cum  Klia  :  Vivil  Dominus,  iiia*s,.xvii, 
in  ciijiis  consppclu  sto  Iiodip.  El  Irisliliain  '• 
loni/c  c.rjicllc  a  lc,  id  pst  pripfalum  inordi- 
naluin  iiiaM-oipm,  dando  Ip  ad  considera- 
tioupui  portim   qu.T  lionaiii  giguunt  IfPti- 
liani.sicut  doccl  .Vposloliis,  Spp  f:;iudpulps;    Hom.xw. 
et  ad  patipnliain,  jii\l;i  iliinl  .hicnlii,  (tmne  '."■   j  ^  ^ 
gaiidiiim  pxisliiiKilc,  (|iiiiiii  iii  lenlalionps 
varias  incidcrilis  ;  atqup  ad   acliis  virtu- 
liini,  pra'sprlim  ad  l;tlii;p  aclus,  oralioncm 

C  pl  psaltiiodi;iiu.  spctiiKltim  illud  Jacobi  til- 

timo,  Tristaltir  aliquis  vpslriim  ?  orct  ieqiio  /iiv.v.ia. 
animo,  pl  psallal  ;  polissiiniiiu  ad  dilpclio- 
npiii  ponlpiuplationpin(]UP  Dci,  pl  ad  con- 
sidpriitioupu)  uttilli]iliciuui  cl  uiagnartim 
iililititliim  advcrsilalis  :  ad  considprandiiin 
quoqiip,  (]iiiiiii  nociva  et  prava  in  sc  i]is;i 
sil  ipsa  iiiordinata  trislilia.  rnde  stibjiin- 
gitiir  : 

Miilliis  cninl   occii/il  Irislilia.  N;iiii    j||;t        Hi 
qiKP  csl    iiiiii'l;ili'  |icci';iliiiii.  Inlciiinil   ani- 
nuttii,  cl  ciir])iiris  l)rpvi;tl   vil;iiii :  (]u;p  ati- 
D  lciii  psl  ]iii'u;i  l;tiiliiui,  vpI  ciiiii  \ciiiiili  ciil- 
]);i,cli;iiii  ;ilii|nii  iiindo  Cori'il|)liva  pst  boilie 
liiiliiliiiliiiis  coi])iiris.pl  dis|)osili\;i  ad  moi'- 
Ipiii  inciilis.  Idcii  in  l'i'ii\  crliiis  dipliim  est : 
S])iriliis  Irislis  exsiccal  ossa;  el,  Sicnl  li-  /vor.xvii. 
iii';i   xcsliiuciilo.  sic  Irisliliu  nocel  cordi.  'jj^^,  ^^^ 
liiio  iiull;i  ^i^i^^sio  lani  coi'rii|)livii  p>I  vilii',  m. 
siciit   Irislilia.  Idco  |)ro.\iiiiuni.   polissiiiip 
jiisiuin  el  iniiiicpnlpin.  conliislare,  pst  val- 
dc  iiiiqiiuut.  pl  in  r^zecliiple  iiiler  ffravissi-     As«r*. 
iita  ituiitcniliir  ^ipcpiila.  Projilpr  iiuod.  ])cr  "'"''•• 
piimdcui  PiDjihplani  Doiuiiiiis  ail  iuiijuis  ; 


i 


186 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXXI   LIBRI   ECCLESIASTICI. 


ART.    XXXII 


E:ech.\m.  Moprere  fecistis  cor  justi  mendaeifcr,  quom 
ego  non  contrislavi.  ^V  noii  es/  ntilitas  i/i 
ea,  sed  inutilitas,  culpa  et  mors.  Hinc  quo- 
que  de  irrecuperabili  et  inevitabili  malo 
non  est  iminoderate  tristandum. 

26  Zelus  ct  iracundia  minuent  dies,\A  est, 
invidia  et  ira  intenta  abbreviant  vitani. 
Sunt  enim  passiones  corporaJis  appetiliis, 
et  iiunt  cum  transmutatione  corporali  in- 
naturali  lissiva,  et  sunt  velut  qusedam  cor- 
rosiones  punctionesque  cordis  :  pra>sertim 
invidia,quai  est  trislitiae  spccies.Ira  quoque 
est  quasi  insania  hominis.  Qui  ergo  vitia 
isla  in  se  ipsis  poenosa  admittit,  se  ipsum 
iu  primis  e.xcruciat.  ac  sa?vissimis  sliinulis 
lorquet,  et  velul  inrernum  inlra  so  porlal. 
Idcirco  abjicienda  essent  h«c  vitia,  etiam 
quamvis  non  punirentur  in  vita  h\\nv&.Et 
iiiitc  tcinpus  seiicetaiii  addi/ceiit  cor/itatus: 
id  est,  cogilaliones  graves,  sollicila^,  an- 
xia^,  faciunt  hominem  canescere,  et  signa 
senectulis  j)r;ptend('re  anle  tempus  a  natu- 
ra  determinatum  canitiei  signisquc  scne- 
ctutis  :  et  hoc  ideo,  quia  pffuales  sunt,  et 
corporales  transmutaliones  natur»  discon- 
venientes  inducunt.  Quod  si  cogitationes 
illa3  sint  de  rehus  vere  sahibribiis,  siciit 
de  qiiatiior  novissimis,  de  propriis  culpis 
deflendis,  de  passione  dominica,  de  malis 
totius  sa?culi  deplorandis,  bonum  videtur  : 
aliotpii  esset  malum. 

27  Splendidinn  cor,  bonum  in  cpulis  est  : 
id  est,  cor  liberale  el  jucundum  bene  se 
habet  in  epulis,  prepserlini  spiritualibiis, 
in  qiiibus  meiis  ipsa  in  Deo  reficitur  ;  et 
eliam  coiporalibus  quibus  utitur  modera- 
te,  et  cum  congrua  jucunditate,  pro  recu- 


A  peralione  et  sustentatione  naturap.,  ut  ido- 
nea  sit  ad  divina  opera  prosequenda,  el  si 
paupcribus  eas  communicat.  Epiila'  cnim 
illius  dilir/enter  fiunt,  id  cst,  laudabiliter 
prfpparantur,  administrantur,  alque  su- 
muntur. 

Postremo  pensandum,  quod  sicnt  est 
qiia^dam  inordinala,  carnalis.  mundana  et 
vana  la^litia  in  rebus  illicilis  et  aetibus  vi- 
liosis  (de  qua  sciiplum  est  in  Ecclesiaste, 
Cor  stultorum  ubi  Ifetilia  ;  in  Proverbiis  ErHe.^n. 
quoqiie,  LBPtantur  quum  malefecerint;  ^^"^rovnn 

B  apud  Joannem,  Mundus  gaudebit);  sic  cst  joann.wi, 
quaidam  bona,  spiritualis  et  ordinata  tri-  ""• 
stitia,  polissime  de  propriis  et   proximo- 
rum  peccatis,  de  adversilatibus  boni  com- 
munis,de  propria  iuiperfectione,  et  futurffi 
felicitatis   dilalione  :  de  qua  trislitia    ait 
Aposlolus,  Qua'  secundum  Deum   Iristitia    lUor.vci, 
est,  poenitentiam  in  saluleni  slabilem  ope-  '"• 
ralur  ;  Salnmon   quoque,  Cor  sapientium  Ecv  e.\».^. 
ubi  tristilia;  el   Salvator,   Tristilia  vestra  jomm.wt. 
vcrlctnr  in  gaudiiim.  De  hac  salutari  tri-  ■"• 
stitia  non  sunl   intelligcnda  jam  pra>indu- 

C  cta.  De  adversitalibus  autem  et  damnis, 
infirmilalibus,  morteque  amicorum.  mo- 
derate  tristari,  in  quanlum  sunt  qua>dam 
mala  poenalia,  non  est  peccatiim,  quum  et 
.\postolus  de  uno  discipulorum  suorum 
infirmalo  ac  sanato  testetur  :  Deus  miser-  phiiim>.». 
tus  est  ejus;  non  solum  ejus,  sed  etiam  ''• 
mei,  ne  tristitiam  super  tristiliam  habe- 
rem.Sed  moderanda  est  talis  tristilia,con- 
siderando  lalia  mala  pcenalia,  secundum 
quod  ex  providenlia  diviua  conlingiinl, 
et  multiplicilei'  nobis  expediunl,  dummo- 
do  eis  bene  utamur. 


ARTICULUS   XXXII 


KECLAHATIO    CAPITULI    TRICESIMI    PRl.Ml    :    VIGILIA   HONESTATIS    T.\BEFACIET    CAUNES. 


DK  sobrietate  sectanda  et  cupiditate  vi-  D  lia  ac  diligentia  in  exercitiis  spiritualibus, 
landa,  hic  specialiter  agitur.  Vir/ilia      iit  in  studendo,  orando,  meditando.  diclan- 
/lo/icstalis,  id  esl  honesla  ac  virtuosa  vigi-      do,  tabcfacict  car/ies,  id  est,   debilitat  et 


EXARnATlO    IN    CAP.    XXXI    I.inni    FXCI.ESIASTICI.    —   AnT.    XXXII 


i87 


.Vnrc.  Mii 
33. 


J*roP.  XX 
13. 


pailim  (lofipcio  lacit  molus  conciipiscon- 
tias(]u('  carnaics.cl  eorpiis  ipsiim  c.xtcniiat 
iil  l'i'C(iiicntcr,  jiixla  iilii(i  Hicronymi  :  Ama 
stiiilia  Scriiitiirariim.  ct  carnis  vilia  non 
aniabis.  liiiic  in  Marco  loqiiitur  Christus  : 
Yidclc,  vigilatc,  et  orate.  Hujus  sacra>  vi- 
gili;p  Chrisliis  sc  ipsum  dcdit  cxcmplum  : 

luc.M.n.  dc  11110  scripluin  csl,  h^xiit  .lcsus  iii  iiionlcm 
orarc,  cl  crat  pernoclans  in  oratione  Dei. 
£/  cot/ilalii.s  i/lii(.'i  aufcrel  sommtm.  id 
est,  altenla  consideratio  circa  honeslatcm 
viiiiiliiiii.  scii  iii  prajfata  vigilia  assum- 
jila,  Idllit  lorpipicm  pifrrilia', ct  corporalcm 
niinuit  somiium,  juxta  illud  Provcrbio- 
runi  :  Apcri  oculos  luos,  et  noli  diligcrc 
somnum.  ne  te  cgestas  opprimat.  Kt  Sapi- 

5a/i.vi,to.  cns  :  Cogilare  dc  illa.  sensus  esl  consuin- 
matiis;  cl  qui  vigilaverit  propter  illam,  ci- 
lo  crit  sccurus.  l'ori'o  honestum.  ut  ait  Isi- 
dorus.  (licilur  quasi  stalus  honoris.  Honor 
autcni  dcbctur  virliiti  :  sicquc  honcstas  ct 
virtus  coincidunl.  Atquc,  ut  Tullius  fas- 
siis  cst,  Honestum  cst,  (]uod  sua  bonilale 
nos  attrahil,  cl  suo  dccorc  nos  allicil  ac 
dclcctat,  ul  virtus  et  sapientia. 
2  Cogitatus  prcvscientiai  avertit  sensum  : 

id  csl,  considcralio  providcnlia'  Dei,  omiiia 
pricnosccntis  ac  clarissimc  iiitucntis,  rc- 
vocat  menlem  ab  omni  negligcntia  et  pec- 
cato,  ct  ad  cordis  cuslodiam,  sapicntialem 
pudorem,  ac  onincni  siiiiitiialcm  ])i'oie- 
cluiii  ])ri)VOcal  cl  iinliirit,  siciit  tcstatiir 
(]ui  ail  :Scrvavi  iiiaiidala  liia  cl  tcsliiiuuiia 
lua,  (]iiia  oiiincs  via'  iiica'  iii  cniisiicclii 
tuo;ct  ilciii,  l'iii\  iijcjiaiii  lliiiiiiiiiiiii  iii  ciiil- 
S|)cclii  nico  scmiicr.  Idco  dixil  Doctiiis  : 
Magiia  voliis  csl  indicla  ncccssilas  |)rol)i- 
lalis,  quoniam  oinnia  agilis  anlc  oculos 
Judicis  ciincla  ccrncntis.  I'",l  ccrlc  vio  cis 
qui  laiili  jiidicis  pra'sciiliaiii  non  verenliir, 
qiii  lanti  rcgis  adspecliim  non  reverenlur, 
(jui  Deo  pra^scnlc  ac  inliicnle  liirpilcr  cl 
iiiii]ii('  agcrc  noii  erubcsciiiil.  Insuiicr  coii 
sidcralio  ])ripdcslinalionis  el  priescicntiip 
Dci.  iKimincm  rcddil  solliciliim  ac  jiavcn- 

*•«/.' n.i  tciii,  co  i|iioil  ncscial  aii  aiiioic  sil  digiius 
aii  odio,  cl  (juid  finalilcr  riel  dc  ipso.  El 
iiififinittis  i/rtiri.t  soliriam  facil  aniiiiain. 


Pa.  ..Wiii. 
li.n. 

/'».  w,  «. 


.\  id  csl  a  pcccalis  conlincnlcm  :  nam  virliis  iiCor.in, 
in  infirinilate  perficilur. Hl  facil  homincin   ' 
ad  Deiiin  confugere,  jiixla  iiiud  Psalmi  : 
.■\d  f*i)miiium,  quiim   liibtilarcr,  clamavi.  P«.  «ii.i. 
l)is])oiiil  (]ii(iquc  ad  corporalcm  sobriela- 
tcm  laudabilcm,  qiioniam  appelcntiam  au- 
fcrl  ('iboruni.  cl  convalcscenlibiis  ])arcitas 
aiiincntoriiiii  iiidicilu^'.  iic  rccidivcnt.  I'ru- 
dcns  (|iio(]iii'  homo  si^  cogilat  :  Si  tantuin 
abstinco   ob   corporis\  sanilalcm.^  quanto 
iiiagis   proptcr   anima'   inca'    curationcm, 
conforlationem  et   saluJcni,  dcbco  absli- 

li  ncrc  ? 

Laboravit  i/ives  iii  cnif)rcgalione  sub-  3 
stantia-.  Hoc  in  malo  sccipi  posset,  nisi 
mox  subderetiir  :  cl  in  ret/uie  sua  rcp/e- 
liiliir  /loiiis  suis.  Est  il<i|iie  sensus,  quod 
boniis  divcs  in  collcclio|ic  s])iriliialium  la- 
boravil  diviliarum.  piila  virliilum  ac  mc- 
riloruin.  m!  cliaiii  tcifiiioraliiim  opum, 
(]uanliim  iicccssariic  siinl  iiiil  utiies  ad 
spiritiialia  bona  iiietatistiue  opera,  juxla 
iliiid  1'rovcibiorum  :  Maiius  forlium  parat  Pror.x,*. 
di\ilias,  maniis  autcni  rifniissa  ojicrala  cst 

C  cgcstalcm.   VA  itcrum   SMomon  ail   :   (Jiii  /6.(/.xii,ii. 
operatur  terram  siiam.  .iaturabilur  pani- 
biis:  qiii  scctiiliii'  olium,  sliillissimiis  csl. 
lloc  csl  quod  subditur  :  l']l  in  rciiuie  siia,  id 
esl  in  vacatione  circa  dlvina  et  cxeiciliis 
vilic  contcmpliilivic.   aull  iii  iiiortc,  rcplc- 
bilur   lioiiis.    ii!  csl   fruct^i  cl  (lclccliilionc 
acliiiiiii    piisl  iiioiiiiii  iic  (^i\  iiioriiiii  chari- 
siiiiiliini    scii    piicniio  nit]iiloiiim.  dicciilc 
.\j)osloio  :  Oiii  scmiiliil  iii,liiiii'diili()iiiliiis,    lUor.iv, 
dc   hciicdictionibus  cl   nji'tcl   vilam   iPler- J!' ''"'"'"• 
liam.    Lalioravil   /muper  \iii   iliminiilione        \ 

I»  riiliis,  et    in  fine   inops  \fil.   Hoc  dicliiiii 
videlur  dc  divile  aviffO,    pii  opibiis  suis 
ad  sufficicntiam   iili  non   autlcl,  sicul   in 
licclcsiaslc  iilcniiis  rtfcilatiir :  qui  in  finc    AVr/r.  i», 
vilic  a  sniriluiilibiis  liiAiliis  vaciiiis  invcni- *•'■"' '"= 

1  .  ,       VI,  2,  3. 

liir.  cl  lciii])oralibiis  (]ii()iiiic  privaliir.  Dc 

i|iio  iii  ,li)l)  Icgiliir  :  Di^'cs  (]iiiiiii  diirmicril,    j„i,\w,, 

iiiliil    scctini    iitifcicli     ap]ircliciidt'l    ciim  ''■ '" 

(jiiasi   atjiia   iiiojiiii.  'I\ilis,  i>l   ail   i''iiigcn- 

liiiN.  omnia  sua  dc|)ii|al   ciipiiiilali.  cl    sc 

i|isiiiii  faiiii.  Indc  iii  1'r<i\('rliiis  scrijiliim 

cst  :  i'lsl  ({iiasi  tiivcs,  ^iium  iiil  iiabcut;  cl  />rur.>iii,;. 


188 


ENARRATIO    IN   CAP.    XXXI    LIBRI    ECCLESIASTICI.    —   ART.    XXXIl 


Ibid.  Nv, 
13,  14. 
Prov,  \xi, 
17. 


est  quasi  paiiper.    qiiiini   iii  miiltis    divi- 

tiis  sit. 

5  Qui  avrum  dilif/it,  no7i  juslificabihir, 

id  est,  qui  inordinate  et  immoderate  ad 

aurum  ct  consimilia  pretiosa  afficitur,sci- 

licet  non  in  ordine  ad  spiritualia,  ct  plus 

quam   expedit  pro  necessariis  vitse  proe- 

scntis,  iniqnus  est,  quum  dictum  sit  supra  : 

£■«;!  x.io.  Nihil  iuiqiiius  quam  amarc  pccuniam.  fdco 

Ltic.wm,  ait  Salvator  :  Quam  difficile,  qui  pccunias 

■*■  habent,  intrabunt  in  regnum  coeiorum.  Et 

qiii  insequitur  consumptionem, id  cst.  tcm- 

poralia  immoderanter  consumit  in  luxu, 

gula,   ambitione,   et    patrimonium   suum 

dilapidat,  replcbitur  c.r  ea,  id  est.  cx  illa 

consumptionc  stulta  ac  prodiga,  implcbi- 

tur  egestate,  variisque  peccatis,  sicul    iu 

Kvangclio   de    prodigo  fiiio  scribitur.    iu 

Provcrbiis  quoque  :  Qui  diligit  epuJas,  in 

egeslate  erit;  qui  amaf  vinum  ct  pinguia. 

non  dilabitur.Div  iliis  crgo  moderatc  utcn- 

dum  est,  et  lcnacia  prodigalitasquc  vitan- 

dse  sunt.  Yirlus  namque  est  qutedam  me- 

dietas  inter   duo   vitiosa  extrema.  Multi 

dati  sunt  in  auri  casus :  id  est,  Deus  juslo 

judicio  multos  prrocipilari  permisit  in  rui- 

nas  et   foveas   vitiorum    quaj   ex   amore 

[auri]  superfluo  solenl  oriri  :  ex  quo  infe- 

lici  pcssimoque  amore  nascuntur  simonia. 

:um,  rapina,  lalrocininm, 

ium,   perjurium,  menda- 

Ita.  El  facta  cst  in  specie 

ijtsius  pcrditio  ipsorion. 

Lignum.  oljfcn.ionis  est  aurum  sacrifi- 
cantium  :  id  cst,  auruni  avarorum,  qui 
colunt  ct  aman^  aurum  vcluli  dcum,  et 
magis  quam  verum  Deum,  simile  est  ar- 
bori  scicnti;r  bciii  et  mali,  ciijus  fructum 
Dcus  prohihuit  priinis  parcntibus.  ,\am 
sicul  cx  guslu  fruclus  ligni  illius,  sccuta 
sunl  pcccata  et  lorinenla  multa  el  magna, 
ut  palet  iu  Gencsi,  ila  ex  auro  ct  cjus 
amore  superfluo  naseuntur  mcmorala  uia- 
la  gravissima.  ]7c  il/is  /jui  scctnutur  il- 
tu<l,  id  cst,  reterna  damiialio  iiuminet  ac 
dcbetur  his  qui  auro  et  consimilibus  rebus 
crcalis  avarc  adhsercnl,  conslitucntcs  sibi 
Job\\\i,it.  fincm  in  illis.  (Juocoutra  sanclus  Job  :  Si 


usura,  fraus,  fur 
falsum  testimoi 
cium,  el  alia  mi 


Gen.  II,  17 


lbul.m,\\ 

io-i;i. 


A  pulavi  aurum  robur  meum,  el  oJjrizo  dixi, 
Fiducia  mca.  Et  ornnis  imprudens,  id  cst 
cupidus,qui  terrcna  praeponcndo  spiritua- 
libus  et  a?ternis,  imo  rem  modicam  infini- 
to  increatoque  bono,  valde  imprudenlcr 
se  liabet,  dcperict  in  illo,  id  est,  mortali- 
ter  peccabit  et  damnationem  incurret.  pcr 
excessiviim  aiiri  amorem,  et  per  vilia  inde 
sequentia,  jiixla  illud  in  Psalmo  :  Nihil  Ps. i.xxv,6. 
invencruut  omucs  viri  divitiarum  in  ma- 
nibus  suis.  Unde  Judas  apostolus  in  sua 
ait  Canouica  :  V»  illis  qui  errorc  Balaam    jmixw. 

B  mcrcede  cffusi  sunt;  Ilaljacuc  quoquc^Vse  Habac.».9. 
ei  qui  congregat  avaritiam  domui  suse. 

Beatus  dives,  qui  inventus  cst  sine  lua-  8 
cula.  Polest  hoc  accipi  de  spiritualiter 
opulcnlo.  quamvis  in  temporalibus  inope, 
qui  in  exleriori  pauperlalc  non  murmii- 
ral.nequc  impatiens  esl,scd  sine  morlalis 
culpa?  macula  conversatur,  imo  nec  diviti- 
as  appetit  temporales.  Unde  subjungitur  : 
et  qui  post  aurum  non  abiit.  Tamen  ex 
circumstanlia  litlerae  videlurScriptura  hic 
loqui  de  divite  in  temporalibus,  suis  divi- 

C  tiis  moderate  utentc,  nec  inordinate  af- 
fcclo  ad  eas,  juxta  illud  Psalmi  :  Divitise  rs. i.xi.  ii. 
si  affluant,  nolite  cor  apponerc.  Itaque 
talis  dives  beatus  est  jam  spe  et  merito  : 
non  quia  dives,  sed  quia  tam  virluosiis, 
quod  divitiis  non  abutitur,  nec  inordinate 
afficitur,  sed  simplici  viclu  ct  vestitu  con-  irim.vi,?. 
tenlus,  quod  supcrest,  in  pios  cxpendil 
usus.  Talis  homo  divitias  possidct,  non 
possidetur  ab  eis,  dominaturque  eis,  non 
ipsse  ei.  Qui  posl  aiirum  non  abiit,  id  cst, 
a  Deo  ct  ejus  prseceptis  per  curdis  aver- 

D  sionem  non  recessit,  appctendo  aiirum  ct 

consimilia.  jiixla  illud  Provcrbiorum  :  Xon  prorx.xm, 
erigas   oculos  tiios  ad  opcs  quas  habcrc  ^- 
non   potes.   Nec  speravit  in   pecunia  cl 
thesauris  :  sicut  ait  Apostolus  :  Divitilius    ir,m.v.. 
pra^cipc,  non  sperare  in   incerlo  divilia-  '■• 
rum.  YA  sanctus  Job  loquitur  :  Si  Isetatus  ,fo6.xxxi,i5. 
sum  supcr  diviliis  meis  multis. 

Quis  cst  hic  ?  ct  laudabimus  cuin.  Nam.        9 
comparative   loquendo,   paucissimi    lales 
sunt.  Fccit  eniin  inirabiliu  in  vila  sua,  id 
est  niira  et  rara.  Magnuin  cst  cnim,  abun- 


ENAnRATIO    IN    CAP.    XXXI    LIBni   F.r.CLESIASTICI. 


AIIT.    XXXII 


189 


Sl.  i3. 


I 


dai'0  lerrcnis,  ct  non  cxlolli  in  eis,  nec 
sMpcrriue  affici  circa  eas,  ncc  avarc  cas 
rcponcre,  sed  pic  et  liberaliler  eomnuini- 
10  care.  Qui  probatus  esf  in  /V/o,pnlain  au- 
ro, id  cst  tenlatus  circa  illud  et  approbalus 
a  DfO  per  lioc.  quod  non  iiabuit  se  cir- 
ca  divilias  inordinate.  Talcs  divites  eranl 
.\brahan),  Isaac,  Joseph,  Melchisedcch,  Da- 
vid ;  niiilliquc  plurcs  fuciunt  liujusmodi 
sub  cvaiigelica  lege.  El  ijerfectua  itivc/i/u.s 
est :  quia,  juxta  prtehabita,  magnse  perle- 
clionis  csl  islud.  Et  erit  itli  i/lorid  (vicrnit 
pro  pr;eiiii(),  sicut  in  Evangelio  Jiidcx  lo- 
(luilur  lali  :  Kuge,  serve  bone  cl  fidclis, 
qiiia  siipcr  pauca  fuisti  fidclis,  supia  miil- 
la  lc  constituam  :  inlra  in  gaudium  IJoiiii- 
ni  lui.  Qui potuit  transgredi,  id  est  mul- 
la  pcccala  ciiminitlcre,  aliulcndo  divitiis, 
(liuc  Iribuiinl  faciillalcm  ct  occasioncm  ad 
\iiia  magna,  praesertiin  ad  elationem,  gu- 
laiii,  liixuriam,  ct  non  est  Iransgressus  per 
divilias  suas,  ut  potiiit ;  el  facere  mala,  et 
iion  fecit :  non  quod  a  vitiis  fuit  inimu- 
./aco/j. iM,2.  nis,  quia  in  mullis  offcndimus  omnes ; 
scd  non  fccit  pliiiima  maia,  (juorum  di- 
vitiie  solent  occasio  esse,  nec  perseveravil 
in  mali^  pra^terilis. 

Ii/co  stahilita  sunt  bona  i/liiis  iu  Domi- 
nu,\A  est,  opera  cjus  meriloria  sunt  fixa 
in  Deo  pcr  habilum  gratite  ac  virtutum.  ct 
rcscrvantiir  ci  ad  piffinium.  1'ndc  Christiis 
hortalur  :  Thc^aiiiizalc  vobis  llicsauros  iii 
ca'lo.  .\tquc  .^iioslolus  :  Ucncfaciciites,  in- 
quil.  non  dcficiamiis  ;  tcmporc  enim  stio 
inctcmus.  non  dcficicnlcs.  Et  ciccmosi/nas 
i//ius.  quas  divcs  talis  fccit  cgenis,  tam 
corporalcs  quain  spirituales,e«rtrrrt/«7o//i- 
nis  ccclcsia  suitctnruui,  iil  esl  qiiidam  dc 
omnibus,a(l  laiidcin  Dci  fcdificalioiicinquc 
proximi. 

Siijira  inciisitm  uiiigiiitm  sci/ist!?  id  csl, 
si  iiivilaliis  scdcris  ad  mensain  iiiagiuc 
pcisoiui',  iion  apcrias  sujicr  it/am  fatt- 
ciiii  liiitm  jtriiir,  id  csl,  non  an(c  alios 
commcnsalcs  mandiicarc  incipias,  nc  vo- 
rax  aiil  a\idus  judiccris.  A^oii  rliras  :  Si- 
iiiuliila  siiiil,  i/iiif  siijicr  il/itm  siini,  id 
csl,  noii  tunti  valnris  suiil  fcrcula  apposi- 


A  la,  ul  appaicl,  vel  ficlc  apposila  sunt  ad 
ostcntalinncm.  Mcmcnlo  ijunniam  ma/tis  \i 
csl  ocu/iis  ncf/uam,  id  est  cor  suspiciosum 
temcrarie  judicans,  el  bona  in  pejus  inter- 
prctans.  Neijiiius  ocu/o  f/uid  creaturn  csl  ^  13 
.Non  qiiod  aliquid  sit  maliim  malilia  ciil- 
pai  a  Deo  crcatiim ;  scd  inter  crcala,  qu;e 
propria  voluntalc  prava  sunl  facta, nil  nc- 
quius  ociilo  inleriore  iniquo.  Idco  ab  omni 
fitcic  sua  /acrimabiiur,  id  est,  tam  gravi- 
ler  puniclur.  quod  flcbil,  quum  viderit 
pcr  cxpcricnliam  su»  poenoe,  qiiam  dire 

B  peccavit.  Xc  e.x-tendas  manutn  tuani  prior  16 
ad  cibds,  nisi  forsan  sis  cvidenter  ct  miil- 
liim  suljiiiiiior  cetcris,  ita  ul  irreprchcnsi- 
bilitcr  dcccat  tc  ;  ct  invii/ia  conlamina- 
liis.  id  est  invidiose  ab  aliquo  prBescntiiim 
rcprchcnsiis,  el  de  cdacilalc  notatus,  cru- 
bcscas  coram  prssentibus.  .Vc  co//i/w('wrt/-/.<  i" 
in  convivio  vino,  id  est,  non  supcrfluc  bi- 
bas  vinum  in  convivio,  imo  cl  niillibi,  ila 
iit  prcmat  cl  |)ungat  lc  calor  et  vis  vini,  ct 
aiidias  qiiod  Heli  dixit  ad  Annain.qiiamvis 
erronce  :  Digcrc  paulisper  vinum  qiio  ma-  iWe'». i,u. 

C  dcs.  Idco  Chrisliis  pr;pccpil  apud  i.iicam  : 


Atlcnditc   ne  graventur 


corda    vcstra    in    iuc.  sxi, 

31. 


11 


Matlh.M 
SO. 
(jalal.M,*^ 


ii 


13 


crapula  vel  ebrietate. 

Iiileltige  f/uoi  sunt  proximi  tui  cx  te       18 
ipso  :  id  csl,  qualitcr  alii  judiccnl  dc  te, 
si  crapulose  aiil  iiidisciplinalc  lc  habcas, 
pcnsa,  cxainiiKiDiiii  lc  i|isiiin.  (lualilcr  lii 
iiidicarcs  dc  ipsis,  si  ipsi  lalilcr  sc  habc- 
rcnl.  Quod  crgo  in  aliis  incrcparcs,  in  lc 
i|)so  dcvila.  lioc  csl  compcndiosissimiim 
dociimciituin.  iiinc  iii  l'iovcrl)iis  scripliim 
csl  :  .Noli  cssc  in  conviviis  pulatoriiiii.  ncc  />iw.xji 
D  in  comcssationibus  eorum  qiii  carnes  ad  "*•-'• 
vc^ccndiim  confcriml.  (|iii;i  vaciinlcs  poli- 
biis  ct  daiilcs  syinb(da,  Cdnsiiiiiciiliir.  l'ic-       |<( 
rc  f/uasi  lionw  frugi.  id  esl  lcmpcralc,  /i/'.v 
////(/'  li/>i  a/)j)i)iiuntur  :  juxla  illlld  .\poslo- 
li,  Solirilis  cslo  ;  tlt  iion,  i/iium  iiiiindiicas  \\  Tim. 
mu/fum,  odio  lia/)caris,  lun({iiam   invcrc- '• 
ciindiis  el  aliis  noccns.  Ccssa  jirinr  a  man-      20 
dllciilionc,  cittisa  di.scijiliniv.  id  csl  pniplcr 
i)oncstalcm,aiiiiniin(|iic  avlificulioiicin  ;  cl 
iiiifi  iiimliis  csse.  id  csl   iminudcruliis   iii 
conicdcndo,  //<■  forlc  offcndits  Dcuin  cl  ho- 


J88 


ENARRATIO    IN   CAP.    XXX!    LIBRI    ECCLESIASTICI.    —   ART.    XXXII 


Ihid. 
13,  U. 
Prov. 
17. 


cst  quasi  panper,    qmim   in  mullis    divi-  A 
tiis  sit. 
S  Qui  aiiricin  dlll(jit ,  non  JKsti/iraliil iir. 

id  est,  qiii  inordinate  et  immoderak'  ad 
aiiriim  et  consimilia  preliosa  afficilur,  sci- 
licet  iion  in  ordine  ad  spiritualia,  ct  plus 
qiiam    e.xpedit  pro  necessariis  vilee  pi';r- 
sentis,  iniqiiiis  est,  qiium  dictum  sit  supra  : 
Eccii%.\tt.  Nihil  iniqiiius  qiiain  amare  peciiniam.  Ideo 
y.;(c.  xviM,  ait  Salvalor  •  Quam  difficile,  qiii  pecunias 
"■  habent,  intrabunt  in  regnum  eo-lorum.  Et 

fjH.i  insequitur  con.mnvjjtionem,  id  est,  tem- 
poralia  immoderanter  consuinit  in  luxu.  B 
gula,  ambitione,  et  patrimonium  suum 
dilapidat,  replebitur  ex  en,  id  est,  ex  illa 
consumplione  stulta  ac  prodiga,  implebi- 
tiir  egestate,  variisqne  peccatis,  sieul  in 
Evangelio  de  prodigo  filio  scribitur.  In 
Proverbiis  qiioqiie  :  Qui  diJigil  epiilas,  in 
egeslale  erit;  qui  amat  vinuin  el  pinguia, 
non  ditabitur.Divitiis  ergo  moderate  uten- 
dum  est,  et  lcnacia  prodigalilasqiie  vitan- 
d»  sunt.  Yirliis  namqiie  esl  quccdam  me- 

6  dielas  inter  duo  vitiosa  extrema.  Multi 
dati  sunt  in  aun  casiis:  id  est,  Deus  justo  C 
jiidicio  mullos  pra?cipitari  permisit  in  riii- 
nas  et  foveas  ',ilioruin  qu»  ex  amore 
[aiiri]  superfluo  solent  oriri  :  ex  qiio  infe- 
lici  pessiiiioque  amore  nascunlur  siinduia. 
usura,  fraus,  furtum,  rapina,  lalrociniiim, 
falsum  lestimonium,  perjuriiim,  menda- 
ciiim.  et  alia  miilla.  Et  facta  cst  iii  sjiecic 
ipsius  porditio  ipsorum. 

7  Lignum  offemionis  est  au.runi  sacrifi- 
cantium  :  id  e&t,  aurum  avarorum,  qui 
coliint  et  amant  auriim  veluti  deum,  et 
magis  qiiam  verum  fJeuin,  simile  est  ar-  D 

Cfn.11,17.  bori  scientiffi  bcni  et  mali,  ciijus  frucliim 
Deus  prohibiiit  priniis  parcntibus.  Nam 
sicut  ex  gustu  fruclus  ligni  illius,  secuta 
sunt  peccata  et  tormenta  mulla  et  magna, 
ut  palet  in  Genesi,  ita  ex  auro  et  cjus 
amore  superfluo  nascuntur  memorata  ma- 
la  gravissima.  Vw  :>llis  qui  sectantur  il- 
lud.  id  est,  felerna  damnalio  imininet  ac 
debetur  his  qui  auro  et  consimilibus  rcbus 
crealis  avarc  adhcTrcnl,  conslituentes  sibi 

Job\\\\,n.  finem  in  illis.  nuoeonlra  saiiclus  Job  :  Si 


/'/i'/..ii,ii 

16-l'J. 


putavi  auriim  robiir  ineum,  el  olirizo  dixi, 
Fiducia  mca.  Et  inniiis  imprudcns,  id  est 
ciipidus,  qui  terrena  prwponendo  spiriliia- 
libus  et  a?lernis,  imo  rem  modicam  iiilini- 
to   increatoqiie  bono,   valde  impriidenler 
se  habet,  dcperict  in  illn,  id  esl,  mortali- 
ter  peccabit  et  damnationem  incurret,  per 
excessiviim  aiiri  amorem,  et  per  vitia  inde 
sequentia,  juxta   illud  in  Psalmo   :  Nihil  />s. lx\v,g. 
invencrunt  omncs  viri  diviliarum  in  ma- 
nibus  suis.  Unde  Judas  aposlolus  in  sua 
ait  Canonica  :  Ya".  illis  qui  errore  Balaain    .luiiir  ii. 
mercede  effusi  siint;  Ilabacuc  quoque,Ya;  iiaijac.».'). 
ei  qui  congrcgat  avariliam  doinui  suae. 

Beatus  dives,  qui  inventus  est  sine  nia-        8 
ciila.   Potest    hoc    accipi    de    spiritualiter 
opulenlo,  quamvisin  temporalibus  inope, 
qui  in  exteriori  paupertale  non  murmu- 
ral.neqiie  iinpaliens  est,  sed  sine  morlalis 
culp;B  macula  conversatur,  imo  nec  divili- 
as  appetit  tentporales.  Unde  subjungitiir  : 
(■/  qui  post  aurinn  non  abiit.  Tainen  ex 
circiimstanlia  litler».  videlur  Scriptura  hic 
loqui  de  divile  in  temporalibus,  suis  divi- 
tiis  moderate  ulente,  nec  inordinale  af- 
fcclo  ad  cas,  juxta  illud  Psalmi  :  Divitia>  ps.  ,xi,  ii. 
si   affluant,  nolite  cor  apponerc.   Itaque 
talis  dives  bealus  est  jam  spe  et  inerilo  : 
non  quia  dives,  sed  quia  lam  virliiosiis, 
quod  divitiis  non  abutitur,  nec  inordinate 
afficilur,  sed  simplici  victu  et  vestitu  con-  iri«..vi.R. 
tenlus,   quod    superest,  in    pios  expcndil 
usus.  Talis  homo  divitias  possidet,   non 
possidetur  ab  eis,  dominaturque  eis,  non 
ipsfe  ei.  Qiii  post  aiinim  non  abiit,  id  est, 
a  Deo  et  ejus  prseceplis  per  cordis  aver- 
sionem  non  recessit,  appetendo  aurum  et 
consimiiia,  jiixta  illud  Proverbiorum  :  Non  provwm. 
erigas  oculos  tuos  ad  opes  quas  haberc  =• 
non   potes.    Nec  speravit   in    pecunia   et 
Ihesauris  :  sicul  ait  Apostolus  :  Divitibus    irim.vi, 
prfficipe,  non  sperare  in   incerlo  divilia-  ''■ 
rum.  Et  sanctus  Job  loquitur  :  Si  latatus  yo6xxxi,25. 
siim  super  divitiis  meis  multis. 

Quis  est  hic  ?  et  laudabimus  cum.  Nam,     ■   9 
comparative   loquendo,   paucissimi    tales 
sunt.  Fccit  cnim  mirabiliu  in  rita  sua ,  id 
est  niira  et  rara.  Magnum  est  enim,  abun- 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXXI    LIBRI  F.CCLESIASTICI. 


ART.    XXXII 


18'.l 


dare  terrenis,  cl  noii  exlolli   in   eis,  nec  A  la.  iil  apparel.  vel  riclc  apposila  siiiil  ail 


siiperfliie  affici  circa  eas,  nec  avaie  eas 
leponere,  sed  pic  ct  liberaliler  eoiniiuini- 
10  care.  Qui  prol/a/us  est  in  illo,  \)i\ld  in  aii- 
ro,id  esl  lenlalus  ciica  illud  el  aiiiinibaliis 
a  Deo  pei'  lioe.  (iiiod  noii  liabiiil  se  cir- 
ca  divilias  inordinale.  Tales  diviles  eranl 
.\bialiaiii.  i>aac,  .losepli.  Melehisedech.  I)a- 
vid  ;  iniillii]iie  pliires  fuciunt  liiijusinodi 
sub  evangelica  lege.  E(  perfeclus  inventus 
cst  :  quia,  juxta  pr.Thabita,  magnae  perfe- 
ctionis  esl  istud.  Kt  crit  il/i  ;/(oria  ivlerna 


ostentationein.  Mcincnto  i/noniam  /na/iis 
cs/  ocii/iis  ncquani,  id  est  coi'  suspieiosuin 
lemeiarie  judicans,el  bona  in  pejus  inter- 
pretans.  Xcijnins  ocuto  ijiiid  crea/um  cs/  f 
.\on  quod  aliquid  sit  inalum  nialilia  ciil- 
pjE  a  Deo  creatuni ;  sed  inler  crcala,  qu» 
propria  v(diinlale  prava  siinl  facta, nil  ne- 
(liiius  ociilo  inleriore  iniquo.  Iilco  at>  omni 
facie  sua  lacrimabi/ur ,  id  est,  lain  gravi- 
ter  pnnietur.  quod  flebil,  ijuum  vidcrit 
per  experientiam  suae  poenoe,  quam  dire 


14 


13 


Matth.wy. 
i\.  i3. 


pro  pra'mio,  sicut  in  Evangelio  Judex  lo-  B  peeeavit.  Ne  extendas  manum  /uam  prior       16 

(juilur  tali  :  Euge,  serve  bone  et  fidelis, 

quia  super  pauca  fuisti  fidelis,  supra  niul- 

ta  te  constituam  :  intra  in  gaudium  Domi- 

ni  tui.  (Jiii  potuil  /rnnsgredi,  id  cst  mul- 

la  peceala  committere,  abutendo  divitiis, 

qua>  tribuunt  facultatem  et  occasionem  ad      bcscas  coram  prsesentibus.  J\'ec'owy«v'wrt/-/.s       {- 


ad  cibos,  nisi  forsan  sis  evidenfer  et  mul- 
Imii  sublimior  ceteris,  ila  ul  irrepreliensi- 
biliter  deci^at  te  ;  el  invidia  con/amina- 
liis,  id  esl  invidiose  ab  aliquo  praesenliiim 
reprchensiis,  et  de  edacitalc  notalus,  cru- 


vilia  iiiagna,  prsescrtim  ad  elationem,  gu- 
laiii,  luxiiriam,  c/  non  est  transgressus  per 
divilias  suas,  ut  potuit;  c/  faccrc  mnla,  ct 
non  fecil  :  noii  quod  a  vitiis  fuit  immu- 
yofoi.  111,2.  nis,  quia  iii    inultis    offendimus  oinnes; 


in  convicio  vino,  id  est,  non  snperflue  bi- 
bas  vinum  in  convivio,  imo  et  niillibi,  ila 
ul  premat  et  piiiigal  le  ealiu'  el  vis  vini,  el 
aiidias  quod  lleli  dixil  ad  .\nnam.(iuamvis 
erronee  :  Digere  paulisper  vinum  qiio  ma-  iflca.i.ii. 


II 


.Matlh.  VI 
SO. 
Ca;a(.vi,0, 


sed  non   fecil   pliirima  mala,  quonini  di-  C  des.  Ideo  Chrislus  priccepil  apud  Liicam  : 

vitia;  solent  occasio  csse,  nec  perseveravit  Attendite   ne  gravcntiir  corda   vestra   in 

in  malis  praeteritis.  crapula  vel  ebrietate. 

Idco  s/a/fi/i/a  sun/  /jona  i/lius  in  Domi-  In/e//igc  quw  sunl  proximi  /iii  cx  /e 

no,u\  esl,  opera  (^jiis  meriloria  sunt  fixa  ipso  :  id  est,  qualiter  alii  judiccnt  de  le, 

in  Deo  pcr  habitum  graliae  ac  virtulum,  et  si  crapulose  aut  indisciplinate  le  habeas, 

reservanlur  ei  ad  pi.Tmiiim.rnde  ('liristus  pensa,  examinando  le  i|isum.  (lualilcr  lii 


Luc.  .\\i, 
34, 

18 


horlatur  :  Thcsaurizalc  vobis  lliesauros  in 
cado,  Atque  Apostolus  :  Benefacientes,  iii- 
qiiil,  non  dcficiaiiius  :  tempore  enim  suo 
mctcmus,  noii  dcficienles,  7:V  ciecinosi/nas 
i" ' 


jiidicaies  de  ipsis,  si  ipsi  laliler  sc  liabc- 
rciil,IJi'od  crgo  iu  alii>  iiicrcpares,  in  le 
ipso  dcvila,  llnc  esl  comiicndidsissimum 
documcnlum.  Ilinc  in  Proverbiis  scripliim 


//ius,  quas  dives  talis  fecit  egenis,  lam      est  :  Noli  esse  in  conviviis  polatorum.  ncc 
corporalcs  quam  spirituaIes,ertY//vrt/«7(>//i- D  in  comessatiimibus  enruin  qui  carncs  ad 


Prov.wm, 
iO,  i\. 


12 


13 


nis  ecc/csia  saii<-/nruin,  id  est  quidam  de 
omnibus,ad  laiiilcm  Dei  tpdificationemquc 
[)roximi. 

Sii/tra  mensam  magnam  sedisti?  id  est, 
si  invilalus  sedcris  ad  mensam  magnac 
personiP,  non  apcrias  sujjcr  iltam  faii- 
con  tuam  prior,  id  est,  non  antc  alios 
ciimmcnsales  maiidiicare  incipias,  ne  vo- 
rax  aul  avidus  jiidiceris.  Xon  dicas  :  Si- 
iiiii/ii/a  sun/,  ijiiiv  su/jer  illam  siint,  id 
cst,  non  lanti  \aliiii^  siiiil  lcrciila  apiiosi- 


\c>cciidum  eonferuiil.  (iiiia  vacanles  poti- 

lius  et  danles  symbola,  consumentiir.  U/c-      19 

/•(■  ijuasi  Iiomo  friigi,  id  est  lemperale,  /ii',s- 

ijinv  /ibi  ap/Miiun/ur  :  juxta  illud  .\posto- 

li,  Solirius  esto;  ut  non,  ijuum  manducas  iiri.ii.iv, 

mu//iim.  odio  Iia/icaris,  tanquam  invcre- '■ 

ciindus  et  aliis  nocens.  Ccssa  jjrior  a  man-      20 

ducatione,  cau.<ta  disci/iliinv.  id  est  proplcr 

liuneslatem,aliorum(|ue  iDdificatioiicin  :  c/ 

uoli  uimiiis  c.wc,  id  esl   iminoderalus   in 

comedciido,  nc  fnr/c  o/fcndus  Deiiin  el  lio- 


m 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXXI    LIBRI    ECCLESIASTICI.    —   ART.    XXXII 


Cen.  IX.  20, 
Ibid.  21. 


/in/.  1.11 


Ps.  cm,ii. 
15. 


Jttdic.  IX, 
13. 


PvOB.XXXl 

0,7. 


36 


38 


viiim  Noe  i)lanla\  il  vineam  :  ciijus  liuctu  A 
inebiiatus,  nudatus  est  in  tabernaculo  suo. 
Veiumtamen  ab  exordio  munili  arbor  vi- 
tis.  sicnt  et  ceterffl  arbores,  a  Deo  producta 
est,  quum  Dominus  dixit  tertio  die  :  Pro- 
ducat  terra  lierbam  virentem  et  1'acientem 
semen,  et  lignum  pomiferum  faciens  fru- 
ctum.  Vinum  ergo  creatum,  id  est,  a  Deo 
concessum  est,  et  lignum  vitis  institulum 
est,  in  jucunditatem,  id  est,  ad  hoc  ut 
homines  eo  utantur  moderate  pro  recre- 
alione  et  congrua  exhilaratione  contra  in- 
ordinatum  mcerorem,  et  pro  digestione  et  B 
hilari  sanitale.  Ideo  ait  Psalmista  :  Ut  edu- 
cas  panem  de  terra,  el  vinum  ketificel  cor 
hominis.  Et  in  Judicum  libro  vilis  dici- 
tiir  respondisse  :  Numquid  possum  dese- 
rere  vinuin  meum,  quod  Iwlificat  Dcuni 
et  homines  ?  hi  Proverbiis  quoque  habe- 
tnr  :  Date  siceram  moprenlibus.  et  viniim 
his  qui  amaro  sunt  animo:  bibant,et  obli- 
viscantur  egestatis  sus,  et  doloris  non 
recordentur  amplius. 

Ej-sultatio  aniiiia'  et  corporis,  vinuM 
moderate  pofaluni  :  id  est,  moderata  vini  C 
potalio,  delectationem  bonam,  spiritualem 
ac  corporalem,  causat  et  ingerit,  imo  et 
ad  devotionem  atque  internam  alacritatem 
disponit.  Etenim  fruclus  terrae,  ad  alimen- 
tum  et  commoduni  hominis,  non  ad  delri- 
menlum  ejus.  sunt  condili.  Sanitas  est 
aiiiincv  ct  corporis,  id  est  causa  bonae  ha- 
biludinis  in  aninia  et  corpore,  est  sobrius 
potns.  Idcirco  superfluus  potus  est  vehe- 
menter  la;sivus  natura?,  et  magis  nocivus 
quam  cibus  superfluus.Propter  quod  etiam 
specialis  virlus  homini  necessaria  est  ad  D 
reprimendum  immoderanliam  polus,  prout 
in  secunda  secundae  Thomas  declarat. 

Vininn  niultum  potatum  irritationem, 
id  est  provocationem,  et  irani,  et  ruinas 
mnltas  fncit,  id  est,  dispositive  materiali- 
teniue  inducit.  (Juum  enim  rationem  ob- 
teuebret,  cujiis  est  passiones  ac  vitia  re- 
frenare,  constat  quod  mala  culpse  ac  pcena? 
pariat  copiose.  Vinum  equidem  calefacil, 
et  sic  irae  flammam  adaugel,  concupiscen- 
tiam  quoque  inflammat.  Propter  quod  jii- 


39 


40 


bel  Aposlolus  :  Xolile  inebriari  vimi,  in  Epites.y, 
qiio  est  luxuria.  Siqiiidem  viniini  et  ado-  ' 
lcscenlia  siinl  duo  inccndia.  tliir  camino 
adjieis  oleuni  '.  .Elnai  montes  vix  tantis 
ardoribus  Eestuant,  ut  juveniles  medullae 
vino  dapibusque  replet».  Amaritudu  nnl- 
ma',vinuin  niultu )n  potatnm.  Gignit  enim, 
ut  patiiit,  choleram,  torturam,  iram,  in- 
firmilates,  indignationes  et  multas  rui- 
nas.  Ebrietatis  animositas,  id  est  elatio  et 
indiscreta  audaeia  ex  ebrietate  sequens, 
est  imprudentis  offensio,  id  est  vitium 
ebriosi,  et  excsecatio  ejus,  qua  Deum  of- 
fendit  et  homines,  minorans  virtutem,  id 
est,  eorporale  robur  diminuens,  et  vires 
animaj  Ijedens,  gratiam  et  virtutes  infusas 
tollens,  ('/  faciens  vulnera  :  quia  ad  lites 
ct  bella  instigat;  Hinc  scriptum  est  :  Cui  froc.xx.n, 
vae  ?  cujus  patri  vfp  ?  cui  rixse?  cui  fovesel  '^'  ^**" 
cui  sine  causa  viilnera?  cui  suffusio  ocu- 
lorum  ?  Xonne  his  qui  commoranlur  in 
vino,  et  student  calicibus  epotandis?  Po- 
talio  autem  ad  hauslos  a?quales,  clericis 
in  principio  terlii  Decretalium  preecipue 
prohibetur.  Quocirca  unus  sapientium  di- 
xit  :  Malo  ul  calicem  accuset  frugalitas, 
quam  excuset  ebrietas. 

In  convivio  vini  non  arguas  proximuni  :       41 
quia  non  est  ibi  aptus  locus  aut  congruum 
tempus,  nec  consequens  fructus,  sed  po- 
tius  detrimentum.  Vino  enim  sumpto,  fit 
homo  increpationis  incapax,    facililerque 
indignans.    Hinc    prudens  Abigail    virum  \Heg.xxi, 
suiim  Xabal  inebriatum  distulit  increpare,  "■" 
quem,  vino  digesto,  corripuit,  ut  ait  Hie-  md.z-,. 
ronymus,   et   primo   Regum   narratur.   Et 
non  dcspicias  eum  in  jucunditate  Hlius, 
id  est,  of fensionem  ejus  non  parvi  pendas, 
nec  eum  despective  alloquaris  in  hujus- 
modi  convivio  aul    poculo  quo  Isetatur  : 
queniadiiiodum  Cham  despexit  palrem  ine-  fien.ix,22. 
briatum  alqiie  nudaliiin.  Verba  improperii       42 
non  dicas  illi  sic  refecto  el  vinolento,  ne 
contra  te  exasperetur  et  duriora  respon- 
deat ;  et  non  premas  eum   in  repetendo, 
id  esl,  non  arctes  nec  graves  eum  in  tali 
convivio,  potalioneque  vini,  exigendo  ab 
eo  persolutionem   debitoruni,  quia   faci- 


ENARRATIO    IN    CAI'.    XXXII    llliHI    ECCLESIASTICI. 


AKT.    XXXIII 


llCt 


lilci'  ii)   v('rl)a  olalioiiis.   (lcimlc   in   lacla 
injiiriosa  prorunipfrol. 

Kccc  hoc  ioco  vinoicnlia  cl  oniiiis  iiiiiiio- 
dcrantia  potuiini,  Cdpioso  ct  iniilti|)licilcr, 
imo  ct  vaide  raIional)iiilcr  rcprobaliir, 
alqiic  in  polii  sobriclas  comincndatiir.  non 
solum  proptcr  supplicia  in  1'utiiro  sajcuio 
cvilanda,  scd  etiam  quia  et  in  hac  vita  tot 
incoiiinioda  vinoientiain  coiicomilanlur  : 
qiKC  vitia  pi;cscrtim  vitanda  sunt  judici- 
l)us,  principibiis  cl  pra?ialis,  qiii  prac  cc- 
teris  tcncntiir  cssc^  lorlcs  in  ralionc,  con- 
stanlcs,  discrcti,  sccrctoriim(|uc  ccialorcs. 


A  idco  in  Provcrbiis  dicitiir  :  Noii  rcgibus  Proi-.wxi, 
dare   vinum,  quia  nullum    sccrelnm   ubi*'"'' 
icgnat  cbriclas  :  nc  rorle  bibaiil,  cl  obli- 
viscantiir  judiciorum,  el   miilent   causam 
filiorum  paupcris.  Undc  in  Levilico  Domi- 
niis  ait  ad  Aaron  ponlificem. ejiisqiic  fiiios 
saccrdotes  :   Vinum    ct  omnc    quod   inc-  /,ei'.\,9-ii. 
briare  potest,  non  bibclis  lu  et  fiiii   tiii 
(luaiidd  inlrabitis  in  talicrnacuiiim  tcsliino- 
nii.  ne  inoriainini  :  ul  haijcalis  scicnliam 
disccrnendi  intcr  sanclum  el   proiaiiuin. 
inlcr  poliutmii  ct   miindum,   doceatisqiic 
fiiios  Isracl  omnia  lctrilima  mca. 


ARTICULUS  XXXIII 


EXPOSITIO    CAPITULI    TRICESIMI    SECUNDI    :    RECTORE.M    TE    POSUERUNT  ?   NOLI   EXTOLLI. 


O  l'i](;i.\LI.\  qua'dam  dociimcnla  ad  pr.T- 
1  O  sidentcs  spcctantia,  hic  ponuntur,  A'e- 
ctorem  te  posuerunt  ?  id  est,  si  fueris 
cicclns  vel  constituliis  rcctor,  priciatus, 
judex,  aut  princcps.  /lo/i  c.rlolli.  id  cst, 
non  intumescal  eor  tuiiiii,  ([uasi  sis  aliis 
mciior  atipic  priidcntior,  ct  cx  considcia- 
tionc  pra'cmincntia'  tna3  ac  dignitatis  : 
(liiuin  subditi  sjepe  sint  virtuosiores  quam 
pra'sidenlcs:  cl  (pianto  quis  piura  ac  iiia- 
jora  dcsupcr  bcncficia  cst  sortitus,  lanto 
gralior    Ueo  atque  humilior  esse  debel, 

lur.xii.i^.  magisqiic  limoratiis  :  qiioniam  ciii  piiis 
datiim  cst,  pliis  rcquirctiir  ai)  co.ct  (|uia  ri- 
gorosissimiim  jiidicium  priesidentibiis  im- 

sap.M.h.  minct.  jiixta  iilud  :  Jiidicium  durissimiim 
in  liis  i|ui  pia'siinl,  VKi.Kslo  in  illi.f  i/iut.si 
uiius  cx  ipsis,  id  est,  parem  lc  cxhibe, 
humiiem,    sociaicm  :  quemadmodum   dc 

Lw.  \\n.  sc   ipso  suminus  disscruil  rector,  llgo  in 

*''  incdio  vcstriim  siiin  siciit  (iiii  minislral  : 

cl  lursus,  Uui  iniijor  csl  vcslrum,  sil 
veslcr  ministci'.  Ilai|ue  ex  considcralionc 
naliiric,  sc  parcm  illis  exliibcal;  ex  consi- 
dcralionc  dcfcctnosilalis  siiin,  oncrisque 
anncxi,    humilior   sil;   ex   considcralione 

T.  8. 


ilauh.w 


B  aulcm  dcbiti  auctoritatis  et  pra^sidcntinp 
suic,  majoritalcin  suam  ostendat  pcr  disci- 
piinaj  discretum  rigorem,  per  pastoraiium 
actiiiim  adimpietioncm.  ct  pcr  cxcmpiaiis 
vilai  priBccssionein  condignam.  Vx  ccrte 
specialis  gratise  donum  est  laliter  se  habe- 
rc,  qiium  dicaf  (ircgorius  :  .Magniim  csl, 
diim  in  corde  subliiniiim  rcgual  humililas 
inorum;  itemque,  Summa  vivendi  ars  esl, 
cuimcn  lenere,  et  gloriam  spernerc. 

Curain   illorum    hnlic,    id  esl,  soliicite 
rcge,  custodi,  inlorma  cos,  (piibus  pra>la- 

C.  Iiis  cs,  ulpole  liilioiicm  daturus  pro  eis.  et 
(|iioiiiain  eos  laii(]iiam  filios  debcs  dilige- 
re.  Ouasi  dical  :  Si  pondus  et  pericuia 
rcgiminis  liii  bcnc  |icnsavcris,  non  le  cx- 
Idilcs,  scd  formidabis,  et  in  exscciilionc 
lui  officii  eris  sollicitus.  Ilinc  in  Deulero- 
noinio  Dominus  ait  dc  rcgc  :  Non  clcvetur 
corcjiisin  supcrliiam  su])ci'  fralrcs  suos. 
ilt  bcatissimiis  .\rciiiaposloius  jussil  pne- 
lalis  :  Pascilc  qiii  in  vobis  est,  grcgcin 
Dci,  non  iit  dominanles  in  cleris,  S(hI  for- 
ma  grcgis  facli,  cl  cx  animo.  El  sic  coitsi- 

Dilii-it.  id  est,  sapicntcr  pcrpcnde  quiP  ad 
officii  tui  pcrlinent  dcbilum,  cl  qualilcr 

13 


Uebr.  XIII, 
17. 


Deul.  XVII, 
iO. 


Wflr.v.i, 
i. 


194 


ENARItATIO    IN    CAP.    XXXII    MBRl    ECCLESIASTIf:!.    —   ART.    XXXIII 


III  Jonnn 


Ilfbr.  xiii 
)7. 


/(om. VI, 23 
Sap.  V,  17 


1  Thess.  ir, 
19. 


Mailh.\\\, 
21,  23. 


IPelr.v.i. 


sis  ab  Altissimo  judicandus,  ac  quomodo 
habeant  so  subditi  tui;  i'f  omni  curn  tun 
cxplicita,  id  cst  cxpedila  atque  cxliiinla 
sollicitudine  ad  luum  officium  pertinen- 
tc,  pro  subditorum  pace,  profeclu,  salute, 
recumbe,  id  esl,  quicsce,  et  propriis  neces- 
sitatibus  ac  directionibus  vaca.  Oportet 
enim  in  primis  del)ilum  officii  circa  sub- 
ditos  adimpiere,  quia  ingralum  cst  Deo 
quidquid  ei  offertur,  eo  omisso,  ad  qiiod 
homo  tenetur. 

Ul  hvteris  propter  illos,  id  esl,  ex  con- 
sideratione  pacis  ac  profectus  subditorum 
glorieris  in  Uomino,  videns  quod  labor 
tuus  et  cura  non  sint  inanes,  el  ex  caritate 
de  subditorum  bona  dispositione  reflo- 
rens,  ac  potissime  de  honorificenlia  Dco 
impensa  jucundans.  Isla  sunt  prsecipua 
virluosorum  priBsidentium  gaudia,  et  spi- 
rilualium  gaudiorum  incilamenta,  sicut  el 
.  S.  Joannes  ait  :  Majorcm  lioruin  gratiam 
non  habeo,  quam  ut  audiam  filios  meos 
in  verilate  ambulanlcs.  Et  Paulus  scribcns 
,  Hebrjeis  :  Obedile,  inquit,  pra^positis  ve- 
stris  ;  ipsi  cnim  pervigilant  :  ul  cum  gaii- 
dio  hoc  faciant.  Et  ornainenfum  gratitv 
accipias  coronam,  id  est  felicilatem  aeter- 
nam,  qu»  est  consummalio  gralia?,  cl  tle- 
cor  ipsius,  juxla  illud  Aposloli :  (iratia  Dei 
,  vila  seterna.  Unde  scriptum  est  :  Ideo  ac- 
cipienl  rcgnum  decoris  ct  diadema  speciei 
de  manii  Domini.  /iV  ilii/nitntem  cori.wijun- 
ris  coni/regntionis,  vcl,  \\\  aliqui  habenl 
libri,  Coriogalionis,  cl  idem  esl  scnsus,  id 
esl,  coelestem  consequaris  hmiorcm  pro 
regimine  congregationis  a  le  bene  directiE, 
el  glorificeris  ab  ea  perpetue  :  sicut  suis 
discipulis  scripsil  Aposlolus  :  Ouae  cst  spes 
nostra,  aut  corona  gloriee?  Nonne  vos  an- 
tc  Dominum  ?  Hinc  fructuoso  preelato  in 
Evangclio  diciUir  :  Euge,  serve  bone  el 
fidelis,  quia  super  pauca  fuisli  fidelis, 
supra  multa  te  conslituam.  Nam  et  prin- 
ccps  Apostolorum  :  Ut  quum  apparucril, 
inquit,  Princeps  pastorum,  percipialis  im- 
marcescibilem  glori»  coronam.  Elenim 
beatitudo  et  gloria  electorum  subdilorum, 
redundanl    in    piiplalum    jiislum    roruin. 


A  Specialiter  vero,  per  dignitatem  congrega- 
lionis  intelligi  polest  aureola,  quae  bonis 
confertur  docloribus  et  priBlatis. 

Lociuere,  major  natn ,  id  est  nobilior,        4 
aut   senior,   vel  pra?Ialione    pra?stanlior ; 
decet  enim  tc  primum,  id  est  primo  seu        5 
principaliler, rcrbnm  diligenlis  scientiam, 
id  est  sernio  boni  prtedicatoris,  qui  utique 
sacrse  Scripturae  noliliam  diligil ;  vel,  Di- 
ligcntis  scientiam,  id  est  Dei :  qui  loquitur 
pcr  Proplielam,  dicentem,   Misericordiam  Osee\i,i. 
volo,   non    sacrificium,  et   scienliam    Dei 

B  plus  quam  holocausta;  itemque,  Ouia  lu  iind.K.i. 
scientiam  rcpulisti,  repellam  ct  ego  te,  ne 
sacerdolio  fungaris  m\\\\.Etnon  impcdias 
musicam,  id  est,  peccando  non  facias  dis- 
sonanliam  inter  documcnta  tua  el  opera; 
sed  qiiod  doces,  in  piimis  adimplc,  sicut 
Jesus  coepit  facere  et  docere.  Hsec  est  mu-  aci.  .,  i. 
sica  bona  ct  concordia  optima,  dum  voci 
consonat  actio,  et  conversalio  documcnlis, 
praidicalionique  vila.  Talis  musica  dulcis 
est  anribus  Sponsi,  qui  ait  ad  Sponsam  : 
Sonct  vox  tua  in  auribus  meis.  Dcnique  cunt.n.\i. 

C  musica  organoriim  in  divino  Officio  non 
vctatur. 

Ubi  no/i  esl  audi/us,  non  effundas  ser-        6 
monem,  id  est,  loqui  et  docere  non  prae- 
sumas,  ubi  non    fuerint  audilores  capa- 
ces  :  juxta  quod  scriptum  est,  In  auribus  Prov.wm, 
iusipicnliiiin  non  loqiiaris,  quia  ilespicicnt  ^' 
docliinam  cloquii  liii  ;  cl  alibi,  Oui  crudil  ii,iii.i\,-. 
dcrisorcm,  ipsc  sibi  injuriam  facil.  Et  im- 
portnnc  noli  crtoUi  in  sapienlla   tua.  id 
csl,  nunquam    inconvenienter  te   erigas, 
quasi   co   quod  sapiens  sis,  quum  et    si 

D  sapiens  csses,  hoc  ipsum  Dco  humilitcr  et 
gialantcr   adscribcrc    deberes.    Ideo    scri- 
plum  est :  Yae  qui  sapientes  estis  in  oculis   /s.  v.ai. 
vestris. 

Gemmula  carbunculi  in  ornainenfo  au-  7 
ri,  id  est,  sicut  gemma  parva  nomine  car- 
bunculus,  valde  convenienler  inscritur  au- 
rco  ornaincnlo,  cl  comparatio  musicorum 
in  convivio  vini,  id  esl,  sic  congriiit  mc- 
lodia  in  convivio  :  nam  delectat  aures  et 
inentcm,  quemadmodum  cibus  cl  vinuni 
rcficiunl  guslum.  Circa  hoc  asserit  CIos- 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXXII    I.lIiUI    K.CCI.K SI.VSTICI. 


AIIT.    XXXIII 


19S 


/».v,ll,l; 


Am<Mvi,  5. 


9 
yiico*.i,i<.i. 

/Vor.  i,K,'i 


Job  KIXIV 
1«. 


sa  :  In  ordiiic  gcmmaruni  priiicii)atiiin  tc- 
net  carbunculus,  sic  vocatus,  quia  instar 
caihonis  ignilus  est,  id  esl  resplciulcns  in 
tantuin,  quoti  nec  nocte  vincitur  iiilgoi-  ip- 
sius.  Lucel  eniin  iii  lcnebris  adeo,  ut  llam- 
mas  vibrct  ad  ociilos.  Huic  cuin  aiiro  coin- 
paral  niusicuin  melos  in  convivio.  Siciil 
cnim  carbunculus  diiplicat  aiiri  splcndo- 
reiii,  sic  melodia  convivii  juciindilalcni. 
I'r;plcrca  qua,'ri  potest,  an  licilum  sil  iii 
convivio  uli  luijusmodi  melodia.  Qiiod  sic, 
vidctur  cx  ista  auctoritate;  quod  non,  aj)- 
parel  ex  eo  quod  scriplum  est  :  Y.-e  qiii 
consurgilis  niane  ad  ebrietatem  sectan- 
dain  ;  cithara  et  lyra,  tympanum  ct  libia. 
el  vinum  in  conviviis  vestris.  Kt  alius  Pro- 
pheta  ait  :  Vse  qui  canilis  ad  vocem  psal- 
terii,  in  phialis  vinum  bibentes.  Rcsponde- 
tur,  qiiod  ad  modcratam  recreatioiiem,  non 
ad  sensualem  delectalionem,  haec  licent. 
Sivul  in  fabricatioHi'  auri  sii/uuin  csf 
smaragdi,  id  est,  quemadmoduiii  in  opi- 
ficio  aureo  bene  stat  smaragdus  pro  signo 
decoris,  sic  numcrus  musicorum,  id  csl, 
miilliludo  et  consonanlia  musicorum  in- 
slrumentorum  convenit  et  recreat,  In  ju- 
cuiido  cl  modcrato  viiio,  id  cst  vini  convi- 
vio.  Kl  sicut  hffic  congrua  proportionc 
jungiinliir,  sic  convcrsatio  virtuosa  el  sa- 
lubris  instruclio  se  inviceni  ornant  in 
priBsidente  et  praedicante.  Porro  smarag- 
dus  virore  suo  licrbas  frondcsque  vincil, 
el  aerem  circa  sc  viridilalc  informat,  ct 
proficit  oculo. 

(tslenso  quid  ad  pra^sidenlcm  perlineal, 
docclur  subdiliis  qualilcr  liai)crc  sc  dcbcl. 
Audi  lacens,  id  csl,  cuin  laciliiniiiali'  aii- 
di  libentcr  alqiii'  bcncvoli'  ilocliiiiaiii  iiia- 
joiis  :  jiixla  illiid  quud  sciipluiii  csl,  Sil 
oiiinis  iiomo  velox  ad  audiendum  ;  el  alibi, 
,  Aiidi,  fili  mi,  disciplinam  palris  liii,  ul 
addalur  gralia  capili  liio.  Indc  siibjungi- 
liir  :  ct  pro  reverenlia,  quam  exhibcs  sn- 
(icriori  loqucnti,  ncccdcl  tihi  hona  r/raliii , 
id  csl,  apiid  Deum  et  hoiniiics  graliam  in- 
venics, cl  iiliiiniiiationi-iii  increineiiliiiiKpic 
grulix  dcsiipcr  oblincbis.  rndc  in  Jol)  i^ro- 
pliela  moneinur   :   Si    habcs   intcllcctiiin, 


10 


II 

tuttm 


\  aiuli  qiiod  dicitiir,  ct  ausciilla  voccm  clo- 
qiiii  mei.  Et  Apostolus  ail  :  Intelligc  qtiaB  iirim.n.?. 
dico:  dabil  enim  lilii  Doiiiiniis  in  omnibus 
inlcllccliim. 

Adolescens,  loguere  in  tua  causa  vix,\A 
esl,  iii  perlincnlibiis  ad  le,  aiil  nihil  aiit 
niodcralc  loqiiaris  :  ergo  in  imiicrlincnli- 
liiis  liiii.  vix  loqui  debcs;  quum  necesse 
fncrit,  id  csl,  liinc  solum  loqiiaris  diim 
cxpedil.  Sicul  eniiii  laciliirnilas  \alilc  coin- 
iiicndaliir  in  adolescentibus,  quum  sit  si- 
gniiiii  [irudcnlia',  verecuiidi;r.  maturitatis, 

ji  liiiiiiililalis,  cl  oi)lim;e  indolis;  sic  loqiia- 
cilas  valdc  viluperatur  in  eis,  quuin  sit 
frontosilalis,  el  maiae  audaciae,  et  vanilalis 
indicium.  Si  his  interrocjatus  fucris,  lia- 
hcat  caput  responsum  suum',  id  est,  signo 
seu  molii  capitis  responde.  Vel  sensus  esl, 
qiiod  capiil  scu  os  tunc  priino  respondeat 
pro  te.  /n  midtis  csto  quasi  inscius,  id  cst,  15 
inlcr  multos,vel  in  multis  quee  proponun- 
tiir,  hahe  te  quasi  ignarus,  ita  ut  ex  luimi- 
lilalc  scicnliam  luam  abscondas, confidcns 
(liiod    iilii    inelius  sciaiil   qiiod    qiuvrilur, 

(;  quain  lu,  quousque  evidens  ratio  exigat 
iil  lo(]iiaiis.  Ilinc  scripliim  lcgilur  :  Sapi-  /"/w.x.u, 
cnlcs  abscoiuluiil  scicnliam.  lliiic  iii  Vitis 
r;ili'iiin  narralnr,  (piod  quuin  gloriosissi- 
iiius  abbiis  .\nloniiis  p;ilribus  cl  fralribiis 
(|u;cslioncm  proposiiisscl,  cl  siiigiili  pioiil 
polciiinl  rcspondisscnl,  abbas  Joscph  in- 
lcrrogalus,  rcspondit,  .Ncscio.  I''l  dixil  san- 
clus  palcr  .\nloiiiiis  :  Solus  abbas  Joscph 
invenit  quaestionis  soliilionem.  Et  audi, 
liicens  simul  cl  quwrcns,  ita  iit  poliiis  sis 
p:iraliis  discere,  ([uam  docere.  (Jiiod  lolum 

I)  iil  jiiiiiorcs  potissime  pcrtiiicl.  Ciijiis  rei 
cxcnipliim  sc  pr;rbiiil  (Ihrisliis,  (jiii  duode-  lut.a.a. 
ciin  l;iclus  ;iniioi'iiiii,  scdit  iiilcr  doctorcs,  ♦''• 
audiens  alquc  interrogans  illos. 

In  mcdio  maf/nnloruni  loijui  non  privsu- 
wrt*, nisi  requiranl  a  le;  ct  uhi  sunl  scncs, 
non  multum  loquaris  :  jiixta  quod  siipra 
dictiiin  esl  :  Noli  verbosus  esse  in  mulli- 
ludiiie  piesbytcrorum.  Ideo  scripliim  esl  : 
Jiinior  siim  lcmporc,  vos  ;iiilcm  anli(]ui-  Jabwxw.i 
orcs;  idcirco  dcinisso  capile  verilus  suiii 
vobis  indicare  seulentinm  meam.  Anlc  ijran-       \\ 


i:) 


Ecctt,  VII, 
13. 


196 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXXII    LIBRI    EnCLESIASTICI.    —   ART.    XXXIII 


15 


Mom  XIII 
11. 

Ephes.  V 
U. 

Thren.  ii, 
19. 


Pro».xxvi, 
U. 


i6irf.xx,13, 


Ibid.  xviii, 


Eccli. 
xxvii,  4. 


le 


/S.   XXVI 
17,  18. 


difiem  prceibii  corvscafio  :  fulgor  ciiim 
coruscationis,  doscensum  grandinis  solct 
praecedere ;  et  ante  verccnndiam  prwibit 
gratia  :  quia  pudor  sapienlialis,  quo  ho- 
mo  de  tnrpitudine  culpa  coram  divini  vul- 
tus  intuitu  erubescil,  est  elfectus  gratiae 
ac  virtutis.  Verecundia  quoque,  quse  ornat 
faciem  adolescentis,  ex  gratia  perficilur. 
Etpro  revcrentia,a^A.\vi  exhibes  alteri,  prtc- 
sertim  tuo  superiori,  acccdet  tibi  Ijona 
gratia  :  sicut  modo  expositum  est. 

Et  hora  surgendi  noti  te  triccs  :  id  esl, 
non  sis  piger,  mcestus,  pusilianimis,quan- 
do  tempus  est  surgendi  de  lecto,  ad  pro- 
cedendum  ad  opera  bona,  seu  quando  tem- 
pus  est  accedendi  opera  ardua;  sed  fervens 
ac  agilis  sis  ad  ea  :  quum  dicat  Aposlolus, 
Hora  est  nos  de  soiniio  surgere ;  et  rursus, 
Surge,  qui  dormis.  Alio  quoque  loco  Scri- 
plura  ait  :  Consurge,  lauda  in  nocte,  in 
priiicipio  vigiiiarum.  His  verbis  increpan- 
tur  et  admonentur  pigri  et  somnolenti,  re- 
ligiosi  quoque,  qui  Irislanlur  dum  ad  ma- 
tutinale  Ufficium  excilanlur.  De  quibus 
Sapiens  asserit,  dicens  :  Sicut  ostium  ver- 
titur  in  cardine  suo,  sic  piger  in  lectulo 
suo.  Hinc  denuo  Salomon  loquitur  :  Noli 
diligere  somnuin,  ne  le  egestas  opprimal; 
et  iterum,  Qui  niollis  et  dissolutus  est  in 
opere  suo,  frater  est  opera  sua  dissipantis. 
Pra'curre  autem  priur  in  donium.  tuani, 
id  est,  ad  conscientiam  tuam  et  menlis 
thalamum  recurre,  antequam  ad  exteriora 
procedas.  De  qua  domo  diclum  est  supra  : 
Si  non  in  timore  Dei  tenueris  te  inslanter, 
cito  subvertetur  domus  tua.  Et  illic  advo- 
care,  id  est,  le  ipsum  recollige,  examinan- 
do  conscienliam  tuam,  et  meditando  quse 
Dei  sunt,  et  illic  Imle,  id  est,  deleclabili- 
ter  age  atque  exerce  te  in  actibus  vitffi 
conlemplalivae;  et  age  conceptioncs  tuas, 
id  est,  concipe  et  medilare  salubria,  et  ea- 
dem  ad  effectum  perducere  cura  :  se- 
cundum  illud  Prophetffi,  A  facie  tua,  Do- 
mine,  concepimus,  et  quasi  parlurivimus, 
et  peperimus  spiritum  salutis ;  et  non  in 
delictis  et  verbo  superbo,  id  est,  isla  non 
agas   cum    complacentia   vana,    aul    pro- 


A  priarum  confidentia  virium,  nec  tibi  ea 
adscribas,  sed  Deo  ;  qucmadmodum  siib- 
ditur  : 

Super  his  omnibus   benedicito  Domi-       17 
num,  id  est,  Ueo  gralias  age  de  aclibus 
istis,  tanquam  de  beneficiis  suis :  quoniam 
virtutes  nostrffi  et  opera  virtuosa  seu  me- 
rila,   Dei  sunl  munera,  juxla  illud  quod 
Scriplura  ait  :  De  plenitudinc  ejus  omnes    joam.  i, 
accepimus  gratiam  pro  gratia ;  qui  fecit  "'• 
te,  a  quo  habes  qiiidquid  boni  es  aut  ha- 
bes;  et   inebriantcm   te  ab  ornnibus  bonis 

B.s«/.s,  id  est,  copiose  replentem  le  universis 
beneficiis  suis,  naturalibus  et  supernatu- 
ralibus,  generalibus  et  specialibus,  cor- 
poralibus  et  spirilualibus,  hoc  est  qui- 
busdam  omnium  horum.  Unde  Apostolus 
loquitur  :  Benediclus  Deus,  qui  benedixit  £'^/ies.i,.3. 
nos  in  omni  benedictione  spirituali  in  cce- 
leslibus  in  Christo  Jesu.  Alio  quoque  loco 
prolestatur,  dicens  :  Deus  non  sine  testi-  Af^x.v.ic, 
monio  semetipsum  reliquit,  benefaciens 
de  coelo,  dans  pluvias  et  lempora  fructife. 
ra,  implens  cibo  et  Isetilia  corda  vestra. 

C  Hinc  fertur  in  Psalmo  :  Replebimur  in  bo- i^s.  uxiv, 5. 
nis  domus  tuae;  et  item,  Inebriabuntur  ab  ps.xxxv.q. 
ubertate  domus  tuae,  et  torrente  voluptatis 
tufe  potabis  eos. 

Qui  timet  Deum  filiali  aut  initiali  tiino-  18 
re,  excipiet  doctrinam  ejus,  id  est,  divinae 
inspiralioni.  angelicfe  suggestioni,  docu- 
mentis  Scriptur»,  inrormalionibus  vica- 
riorum  Dei  obtemperabit,  et  eas  libenter 
suscipiel.  El  qui  vigilavcrint  ad  illum, id 
est,  vigilanler  qufesierint  Deum,  et  ei  pla- 
cere  studuerint,  juxta  illud  :  Tibi  dixit  cor  Ps.\x\<,s. 

D  meum,  exquisivit  te  facies  mea :  faciem 
tuam,  Doraine,  requiram.  Sic  Deum  quse- 
rere,  est  velle,  desiderare,  conari  acquire- 
re  notitiam  et  amorem  ipsius,  seu  in  eis- 
dem  proficere,  atque  ad  ejus  fruilionem 
beatificam  adspirare.  Invenient  bencdi- 
ctioncm  illius,  id  est,  dona  gratiae  in  prte- 
senli,  et  dona  gloriae  in  futuro  oblinebunt 
ab  eo.  Deus  nainque  nulli  quod  in  se  est 
facienti,  se  negat ;  et  quo  quis  plenius  et 
affectuosius  se  ad  ipsum  disponit,  adspi- 
ral  ac  U^ndit,  eo  copiosius  invenit   illum, 


EXARRATIO    IN    CXV .    XXXII    LllilU   ECCI.F.SIASTIf.I.    —   AUT.    XXXIII 


197 


et  absorbflur  in  ipsuni,  juxla  illud  (luod  A  Ciucatus  in  vitiis,  vilabll  concp(ioiicm,lSin- 


Job  xxxiv 
It. 


UPar.w 


/)eu/.xxxiii, 
3. 


19 


PS.  LXVIIl, 

31. 


scriplum  est  :  Si  direxerit  homo  ad  Deuni 
cor  suiiin,  spirituin  illius  et  flaltiin  ad  se 
Iralicl.  Idco  alio  in  loco  Scriptura  ail  :  Si 
quEcsieritis  Deum,  invenietis.Unde  et  Moy- 
ses  ait  :  Qui  appropinquanl  pedibus  ejus, 
accipient  de  doctrina  illius. 

Quiquwrit  leffem,  id  est,  divinam  legem 
studet  agnosccre  et  implere,  jiixta  illiid 
quod  scriplum  est  :  L)a  mihi  intcllecluiii, 
et  scrutabor  legem  tuam,  et  custodiani  il- 
lam  in  toto  corde  meo ;  repleiiilnr  cr  ra, 


quam  suoc  inclinationi  contrariam,  juxta 

illiid  Prophet.T  :  Odio  habuerunt  corripi-  Amojv.io. 
enlem.  Ouocontra  Saiomon  ait  :  .\uris  qua?  /vop.iv, 
audit  increpationes  vita?,  in  medio  sapien- 
lium  commorabitur.  El  secundum  volun- 
/alcm  suam  invcniel  comparalionem,  id 
est  aliquem  sua;  voluntati  conformem  in 
viliis,  qiiem  sequeUir,  ve!  pcr  cujus  exces- 
siiiii  se  exeusabil.  Vel  seiisus  est,  quod 
jiixta  exigenliam  demeritorum  sua;  impise 
voluntalis,  inveniel  piinilionem  suse  pra- 


id  esl, nierilo  ohservanliic  legis, implcbilur  15  vilali  pniporlionatain. 


•A'('/"'  charismatibus  gratiarum.  Qmi  aMtem*  m- 
sidiosc agit,\A  est  dolosc  et  qucerens  altcri 
noccre,  scandalizahitur  ab  ea,  id  esl,  cor- 
riiet  in  peccala  et  rnala  pcenalia.  receden- 
do  a  lcge  divina,  juxla  illud  quod  scriplum 
/'ror.  xi,(i.  esl  :ln  insidiis  suis  capicnlur  iniqui.  .\lqiie 

/>i,  ix.io.  per  Prophelam  Spiritus  Sanctus  ail  :  In  la- 
queo  qiieni  absconderunl.  comprehensus 
cst  pcs  eorum.  Talibus  loqiiilur  altcr  Pro- 


Vir  consilii,  id  est  prudens,  aptus  darc      22 
sana  consilia,  siciit  primo  Machaba-orum 
k^gitur  :  Simon   fraler  vesler,  vir  consilii    \Mach.n. 
est.  Yel,  Yir  consilii,  id  est  consiliis  bonis  ''''■ 
assidue  acquiescens,  jiixla  iliud  Sapientis: 
Qiii  cuncla  agunt  ciim  consilio,  rcgunlur  Pror.w». 
sapienlia.  3"o//  dispcrdcl  inleUi(/enliam,\d   "' 
est,  noliliam  divinorum  non  amittet,  sed 
firmiter  relinebil.  aliis(|U('  communicabit. 


iialach.n. 
8. 

20 


/■l.  I,  5. 
Job  XXXIV. 

n. 

Joann.  vii, 
2t. 

J/ic/i.  vi,« 


pheta,   diccns  :  Yos  autem   recessistis  de      et  crescet   in  ea.  A/ienus  cl  superhus,  id 

via,ct  scandalizastis  plurimos  in  legc.  Q«/(      csl  qui  a  Deo  aversus  est,  et  in  sua  arro- 

ilment  Deum  casto  et  sancto  timore,  qui  C  ganlia    induralus,   non  perlimescel  timo- 

est  fiiga  culpa,  nascens  ex  divino  amorc, 

invenienl  judicium  jusluin,  id  est  copio- 

sam  et  justam  remunerationem ;  et  niinc 

conservanliir  a  Deo,  graliam  qnoqiie  jiisli 

jiidicii,  id  esl  verse  discrctionis,  sorliiinliir 

ab  eo,  el  illuminanlur  a  Spiritu  Sanclo  ad 

invenicndiim  (iiiid   jiisle   judicandiim    si( 

de  caiisis  proposilis,  seu  occiirrentibiis  re- 

bus.  De  hoc  judicio  discretionis  Propheta 

ail  :  Ideo  noii  rcsuigiinl  iinpii  in  jiidicio. 

Kl   alibi  diciliir  :  Nuiii(|ui(i  qiii  noii  amat 


rcni,  id  esl  timciida  jiidicia  Dei,  et  fultira 
lormcnla,  ac  comininalioncs  dc  eis.  Tiinor 
qtiippe  in  Scripluris  frequenter  pro  re  ti- 
mciida  acci[)iliir.  Polcsl  (|uo(itie  hic  acci- 
pi  pro  liiiiorc  illo  gravissimo.  qiicm  post 
hanc  vitam  habcnl  damnali,  juxta  illud  in 
lihrii  .^^apicnlia'  :  Yidcnlcs  turbaiiunliir  ti- 
iiiorc  lioiiihili.  Qiicm  limorem  incurrere 
iiiipiiis  noii  vcrelur. Etiam  poslguam  fccil 
cuni  co,  id  esl,  poslqiiam  ad  horam  aliqiia 
egit  consona  divino  \\\uor\,  sinc  consltli). 


Sap.v.i. 

2;} 


jiidicium.  sanari  potest?  Et  Christus  :  Ju-  |)  id  cst  polius  ex  subita  perlerritione  el  ad- 


Ecrl, 
19. 

/*f .  XXXVI 

<l. 

/l.  LVIII, 


sliim.  inqtiil,  jiidiciiim  jiidicale.  VA  Pro- 
.  plicla  :  liidicabo  lil)i.  Iniino,  (jiiid  sil  bo- 
niiiii  :  facere  jiidicium.  El  Juslilias  t/uasl 
Inmcn  accendcnl.\A  csl,  acllis  jiistos  spleil- 
dide  exscqncntur,  aliosqiie  doccbtinl  vias 
.  jusliliip  :  qiiia  qiii  timel  iJeum,  iiihil  iic- 
gligit.  liide  in  Psalmo  legiliir  :  l".diiccl 
(jiiasi  liimeii  jiislitiam  liiani.  Kl  alihi  Scri- 
pliira  ait  :  Kniiiipcl  ipiasi  liiincii  iiidiciiiiii 
liiiim. 

1'cccoliir  /niniit,  id  csl   liabiliialiis  cl  cx- 


vcrsilale,  quam  ex  electione  atqiie  coii- 
slanlia.  Inlcrdum  uainqne  conlingil.  (juod 
iniqiiiis,  inslantc  pcriculo  mortis,  aul  ex 
volalili  qiiadam  compunclione,  operalur 
aliqiiid  boni ;  scd  cessanle  lali  periciilo, 
vcl  occnrrciilc  objccti»  concnpiscibili.  mox 
rcdil  ad  prislina  vilia,  sicul  in  Kvangclio 
asscril  Dominus  de  (|uibiisdam  :  lli  radi-  i.vr.  vm. 
ccs  non  habcnl.  quia  ad  lciiipiis  crcdiinl,  '■"■ 
cl  in  lcmpore  lcnlalionis  rccediml. /:V  \(//\ 
liiscclalioiiitnis  argnclur,  id  esl.  ii  siiiiiiiiii 


198 


ENARRATIO    IN   CAP.    XXXII    LIBRI   ECCLESIASTICI.    —   ART.   XXXIII 


2i 


Tob.  IV,  l'.i. 
Jbid.  20. 


/s.  XXX, 1,2 


Job  xxxiii, 
11. 


Pror.ii.iO 
li. 


I  Tim.  V 


Proy.iv,25 


25 

Alatth.\n 
13. 


ProiMv.lO 


Jiidice  reprobabitur  propler  solila  iiiala, 
qiia^  agit  ac  seqiiilur.  Sic  quidain  in  gravi 
infirmilale  pa'nilere  videntur;  sanali  ve- 
ro,  peccanl  ut  ante  :  quia  ex  servili  liniore 
poenitentia  illa  processit. 

Fi^i,  sine  consilio  niliil  facias,  id  est, 
nil  magnum  aut  arduuin  aggrediaris  abs- 
que  pra?via  inquisilione  liabila,  vel  cum 
aliis  ad  consulendum  idoncis,  vel  cum 
propria  mente  et  ex  Scripturis,  seu  dire- 
clionem  invocando  Spirilus  Sancli.  Unde 
ait  Tobias  :  Consilium  semper  a  sapienle 
perquire  ;  et  rursus  ideni.  Pele  a  Ueo  ul 
vias  luas  dirigal,  el  omnia  consilia  liia  in 
ipso  permaneanl.  Hinc  per  Isaiam  Domi- 
nus  loquitur  :  Ya>,  lilii  desertores,  ul  fa- 
ceretis  consilium,  el  non  ex  me;  el  ordire- 
mini  lelam,  el  non  per  spiiiluni  meum;  et 
os  meum  non  interrogastis,  id  est  sacram 
Scriptnram,  secundum  Gregorium.  Semel 
cnim  loquilur  Deus,  el  secundo  id  ipsum 
non  repefit,  id  esl,  in  Scripturis  docet 
quid  agere  debeamus,  nec  singulis  sigil- 
latim  hoc  repctit.  Tale  consilium  accipit 
sapiens  ex  Scriptuiis,  et  pra^seiiim  per 
donum  consilii  redditur  homo  aplus  ad 
suscipiendiim  directionem  a  Deo  in  rebus 
magnis  ac  dubiis.  Hinc  scriplum  est  in 
Proverbiis  :  Si  inlraverit  sapientia  cor  lii- 
um,  consilium  custodiet  te,  et  piiidenlia 
servabit  te,  ut  eruaris  a  via  mala,  el  ab 
homine  qui  perversa  loquilur.  Unde  sub- 
jungitiir  :  ct  pos/  faclum  non  pceni/cbis  te 
illiid  egisse,  qiiod  ex  sano  fecisli  consilio. 
Sic  quoque  Aposlokis  :  Sine  pr;ojudicio, 
inquit,  id  esl  praevio  discretionis  Jiidi- 
cio,  nihil  facias,  in  alleram  parlem  decli- 
nando.  Salomon  qiioque  :  Palpebric  tii» 
praecedant  gressiis  tuos. 

In  via  raiiuc  iioii  cas,  id  est,  pravfe  do- 
ctrinee  nequaquam  consentias,  nec  per  la- 
tam  viam,  quae  ducit  ad  mortcm,  incedas. 
Ha?c  via  est  conversatio  prava,  carnalis, 
miindana,  qua?  in  infernum  prfecipilal 
euntem  per  eam.  Dc  qua  in  Proverbiis  as- 
seritur  :  Via  impiorum  tenebrosa  ;  nesci- 
unt  ubi  corruunt.  Via  qiioque  ruiufe,  est 
peccandi  occasio,  qua>  semper  vitanda  est. 


A  F/  non  offciidcs  in  lapidcs,  id  esl,  diira  et 
gravia  salulis  impedimenta  non  incides. 
Unde  ait  Psalmista  :  Angelis  suis  manda-  Ps.xcii, 
vit  de  te,  ne  forte  oflendas  ad  lapidem  pe-  '"' 
dem  tuum.  Ncc  creclas  ie  vice  lahoriosa%  id 
est,  non  exponas  te  immoderatae  perscrula- 
tioni  (lifficilium,  nrc  actibiis  periculosis 
injiislorum  bellornm  iiianiumque  congres- 
suiim,  neque  diiris  lalioribus,  ex  cupidita- 
le  divitiarum,  aut  desiderio  voluptatum, 
quemadmodum  mnlti  :  qni  in  libro  Sa- 
pientia?    falentur,    Lassali    siimus    in    via  .svip.v,-. 

B  perdilionis,  et  ambulavimus  vias  diffici- 
les.  Oufedam  eliam  vilia  in  se  ipsis  amara 
sunl,  et  pliirimum  afflictiva,  ut  ira,  ran- 
cor,  invidia,  impatientia,  indignalio,  lis, 
conlenlio  :  quibiis  qiii  se  exponil,  via>  la- 
boriosse  se  credil.  Ouocontra  Salomon  di- 
xil  :  Via?  Domini,  viae  pulchrse;  et  omnes  Pnv.mM. 
semita}  ejus,  pacificse.  Ne  ponas  anima' 
tua'  scandnJum,  id  est,  ne  lapdas  leesione 
iniquitatis  te  ipsum,  nec  prfccipiles  te  in 
ciilpam  :  juxla  illud,  Homo  per  iniquita-  .snp.wu 
tem  occidit  aniinam  suam.  '^' 

C      A   filiis  tuis  cave,  ne  immoderate  eis       26 
credas  :  quia  frequenter  infideles  sunl  et 
ingrati  suis  parentibus,  sicut  sequenli  ha- 
bclur  capilulo  :  Filio  et  mulieri,  fratri  et     eccu. 
amico  non  des  potcstatem  super  le,  etc.,  '^'^'""' -"• 
prout  ibi  exponetur.Cave  etiam  ne  subtra- 
hanl  libi  occulte,  qua?  habes  :  qiiod  miilli 
filii  iinpune  se  agere  arbitranlur.  Oiiocon- 
tra  in  Proverbiis  habetiir  :  Qui  siiblrahil      Pror. 
aliquid  a  palre  siio  el  a  malre,  et  dicit  hoc  '''"'"•-*• 
non  esse    peccalum,   particeps    homicidic 
esl.  Et  a  r/oincsticis  tuis  attcnde,  ne  infi- 

D  deliler  teciim  aganl  el  dissipent  bona  tua, 

sicut  et  in  iMichiea  legitur  :  Nolite  credere  M,ch.y», 
amico  (scilicet  incaute,  sed  consulte),  et  "'  ''• 
nolile  confidere  in  duce;  ab  ea  qua?  dor- 
mit  in  sinu  tiio,  custodi  clauslra  oris  lui  : 
quia  filius  conlumeliam  facit  patri,  filia 
consurgit  adversus  malrem  suam,  nnrus 
coiilra  socrum  suam,  et  inimici  hominis, 
domestici  ejus. 

Tn  omni  opere  tuo  crcde  e.x  fide  animv       27 
liiic,  id  csl,  qiiidqiiid  agis,age  ex  fide  cor- 
dis,  et   firmiler  crede,  in  omni  loco,  aclu 


ENARRATIO    IN    TAl'.    XXXIII    LIIJUI    ECCLESIASTICI. 


AUT.    XXXIV 


199 


Habac.  11. 
4. 


Rom.  Mv, 


Mirf.  .\,38, 

28 

Ca/a/.v.c. 


ac  lciiijiorc,  (luoiiiain  lidcs  cst  vil;i'  incii- 
loriic  rundaincnlum,  secunduin  illiid  lla- 
baciic  :  Eccc  qiii  incrcdiilus  csl,  iioii  cril 
aniina  cjus  recla  iii  scnielipso  ;  jiisliis  au- 
lciii  in  siia  lidc  vi\cl.Unde  ait  .Vpostolus  : 
Qiiod  non  csl  cx  lidc,  peccaluiii  csl  :  ilciii- 
quc,  Sine  lidc  iinpossibile  cst  [ilaccrc  Uco. 
Hwc  esl  enini  conservafio  mandalorum,  id 
csl,  adimplclio  divinorum  pra^ceplorum 
consislil  iii  hoc.  iit  sic  (niinia  cx  lidc  af;aii- 
liir  :  ct  iioc  ipsum  IJeus  frcqucnler  praecc- 
pil,  jiixta  illud  ad  llcbra?os  :  Juslus  mcus 
cx  lide  vivil  ;  quod  si  subtraxeril  sc.  nou 
placcbit  aniiniC  mea>. 

Qui  ctvdi/  Dco  fidc  formata,  qu;e  cst 
fidcs  pcr  dileclioncm  opcrans,  aflcndit 
mandatis,  id  cst,   ea  diligcntcr  observal. 


.\  Siquidem  fides  sine  operibus  mortiia  csl    y<ico6.  u, 
in  se  ipsa.  De  qua  fide  in  Marco  legitur  : 
fjni  credideril  et  baplizatus  fiierit,  salvus  .i/nrf.ivi, 
erit.  Ef  qui  confidif  iii  iUo,  id  est  in  Dco, 
spc  formata,  qua;  ex  gratia  el  aclibus  pro- 
cedit.  non  mi/iorafus  erif,  id  esl.  spiriliia- 
lilcr  parvus  non  erit,  nee  pauper  in  mcri- 
tis,  sed  inagnus  el  divcs  in  Doinino  :  de 
qiio  loqiiiliir  Isaias   :   Deus  judicii   Domi- /s.  xx»,  is. 
iiiis  :  bcali  oinnes  qui  cxs])cclanl  eum.  VA 
Psalmista  :  Domine  virtulum,  heatus  ho-  Pt.uxxni, 
mo  qui  speral  in  lc.  \empe,  ul  ait  Aposlo-  "" 

ii  liis,  Spes  non  confundit.  Ideo  sanclus  Job  «om.v.s. 
dixil  :  l^tiam  si  occiderit  me,  in  ipso  spe-  joixin, is. 
rabo.  In  Proverbiis  quoque  iegitur  :  llabe  /vof.m.s. 
fiduciam  in  Doinino  cx  toto  corde  tuo,  ct 
lU'  innilaris  prudcntia!  lua). 


ARTICULUS   XXXIV 


EXPOSITIO    CAPITULI    TRICESLMI    TERTII    :    TIMENTI    DELM    NON    OCCURRENT   MALA. 


D' 


I1'"FEREMTI.\  iiiultiplcx  iiitcr  juslum 
cl  injuslum  hic  ponitiir;  et  qualiter 
palcrfamilias  habcre  se  debcat  ad  conju- 
gcm  ac  filios  ceterosque  domcslicos,  |)r;e- 
serliin  ad  servos,  docetur.  .\iiqui  aulem 
volentcs  in  libro  lioc  magislralcs  alqiie 
scholaslicas  divisiones  induccrc,  nimis  co- 
aictanl  scntcnlias  capiluli  hujiis  ac  alio- 
ruiii,  rcferendo  eas  ad  ccrtas  personas  seu 
delerminalos  statiis,  et  eorum  supposila, 
qiuc  polius  indislincle  speclant  ad  omncs. 
I  Tiincnti  Deinn  non  ociurmit  iua/ii  :  id 

esl,  qui  Deum  fiiiaiitcr  timel,  maia  cuipiP 
non  incidct,  scciindiim  qiiod  lalis,  (iuiim 
AVf/,-.  vii.  scriptiim  sil  :  Oui  tiiiict  f)ciim,nihii  nc^di- 
j,'it.  \'A  rursiis  in  l'rii\crbiis  affirmaliir  : 
Timiir  Doiiiini  fnns  vilM'.iit  dccliuct  a  riii- 
na  morlis.  Vcrumtaiiicn  liiiiciis  Dcimi,  s;i'- 
pc  lciit;iliii'  dc  malis  cuip;i',  sicijiic  iii;il;i 
riil|i;ii)iii;i  ci  Dccurriinl  [icr  iiiipii;,'naliii- 
iicm,  M'd  ii)sc  occiirril  iliis  |)cr  siipci^ilio- 
iiciii.   M;il,i   \cii)   pienalia  siislincl    iii   li.ic 


i<i. 

/Vol- 


C  vita.  IIoc  esl  qiiod  subdiliir  :  sed  in  tenfa- 
fione  Deus  illmn  conservabit,  ut  nec  ten- 
lalionibiis  dcemonum,  nec  mundi,nec  car- 
iiis  vincaliir;  ci  (iftcral^it  a  iiiulis,  id  est 
a  pcccalis  et  ab  inlerni  suppliciis.  Quuni 
cnim   sollicitus  sil   sincere   ne   Deuin  of- 
fcndal,  et  ad  cvilandum  vitia  dilij;enliam 
suam   apponal,  merctur  desuper  adjuvari 
ac  prolegi.  Tndc  in  Provcrbiis  lcgilur  :  In    /vo..  mv, 
limore  Domini   fidiicia   forlitudinis.   Ilinc  """ 
oiiiiniis  qiiolidic   :   l'".l   ne  nos  indiicas  in    Maiih.w, 
tciilalioncin  ;  sed  iibera  nos  a  malo.  "■ 

D      Sapicns  non  odit  mandafa  el  Ju-stitias.        i 
iiiio  dilifiit  eas,  lanqiiam  incdiii  ad  aptcr- 
ii;iiii  salutem,  dicens  cum  sanclo  :  ISoniiin    Pi. cwm, 
iiiilii  lex  oris  liii  snper  millia  aiiri  cl  ar-  '"' 
gcnti.  Kf  niin    illiilcliir  i/iiusi  in  j>rofclla 
iiiivis  :  id  esl,  impulsibiis  p:issioniiin.  iin- 
piignalionibus  iciii;iiioiiiiiii.  inniiliiis  \iiio- 
riim,  iion  cdnciiticliii'.  iicc  iiiipcllcinr  c.\ 
sl;ilii   '~;iliilis.  >icul  impcliitiir  ii;i\  is  iii  pi-- 
l;ii.'i  lcmpcstalc;  scd  Dco  slai)iiilcr  adlue- 


200 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXXIIl    LIBRI   ECCLESIASTICI. 


ART.    XXXIV 


Prov.x.25. 

Eccli. 
xxvji,  12. 

Job  .\i,  14. 
15. 

3 


Galal.  T,8. 


Ps.  XMli.R. 


MattU.  V, 
18. 

4 


Deut.\\\ii. 

7. 

Malach.w. 

7. 


Deitt.  XVII, 
8-13. 


II  rim.  11,7. 
Jacob.  1,  5. 


rebit,  ancoram  conlis  habens  li.xain  in 
Deo.  Ideo  sciipluin  est  in  libro  Proverbio- 
riiin  :  Justus  quasi  lundamentum  aeter- 
nuin.  Et  supra  dictum  est  :  Homo  san- 
ctus  in  sapicntia  manet  ut  sol.  In  Job 
quoque  dicilur  :  Si  iniquitatem  abstu- 
leris,  non  commoveberis.  Homo  scnsatus 
crecUt  legi  Dci,  id  est.  eam  vere  esse  dc- 
super  datam  et  divinitus  conrirmatain,  pro 
certo  tenet,  in  tantum  ut  etsi  angelus  de 
coelo  contrariiim  evangelizaveril,  non  cre- 
det.  Fides  enim  majoris  est  certitudinis 
quam  scientia,  ex  parle  objecli  et  cerlilu- 
dine  adha'rcntia>,  non  aulem  cerlitudine 
evidenli».  Et  Icx  Dei  illi  fidclis,  id  esl, 
verax  est,  et  facit  hominem  conscqui  ea 
qu»  ipsa  Iradil  :  ju.xla  illud  in  Psalnio,  Te- 
sliinonium  Domini  ridelo;  aUjue  in  Evan- 
gelio,  Unus  apex  de  lege  non  praeteribit. 
Qui  interrogationcm  manifestat,  id  est 
sacerdos  seu  doctor,  aut  piiBsidens,  cu- 
jus  est  respondere  ad  quffistionem,  et  ejus 
manirestare  solulionem,  juxta  ilhid  Deu- 
teronomii  :  Inlerroga  palrein  luum,  et  an- 
nuntiabit  libi.  El  Malaehias  ait  :  Labia  sa- 
cerdotis  custodiunt  scienliam,  et  lcgein 
requirent  ex  ore  ejus.  In  Deuteronomio 
qiioquc  Dominus  jiissit,  ut  in  dubiis  habe- 
relur  ad  sacerdoles  lecursus.  Et  divinus 
Dionysius  in  libro  dc  Ecclesiastica  hierar- 
chia  leslalur,  quod  ad  siiminuin  hierar- 
cham  (id  est  episcopum)  perlineat,  ad  dil- 
ficiliora  qujBsita  dare  responsa  :  propter 
quod  debct  esse  in  lege  doctissimus.  Pa- 
raJ)il  vcrbum,  id  esl,  aplam  responsionem 
dare  disponel  in  corde  suo,  et  capacitati 
inlerroganlis  proportionabit  suee  respon- 
sionis  doclrinam.  Et  sic  dcprccaliis,  id  esl, 
quum  Deum  cordc  invocaverit  pro  illuini- 
natione,  et  apla?  responsionis  exhihilione, 
exaudietur  a  Dco  :  sicut  ait  Apostoliis, 
Dabit  tibi  Dominus  in  omnibus  intelle- 
ctum  ;  et  S.  Jacobus,  Si  quis  indiget  sa- 
pientia,  postulel  a  Deo,  et  dabilur  ei.  In 
tali  etenim  casu  frequenter  illuminat  Deus 
seniorem  ac  prresidentem,  non  soluin  ob 
merila  ejus,  sed  cliani  propler  humililalem, 
indigentiam,  ac  salulern  inlerroganlis ;  el 


A  pcr  canalc  pulridum  propinat  quandoque 
aureum  poculum.  Et  conservabit  discipli- 
nam,  id  est  scienliam  sibi  a  Deo  conces- 
sam,  vel  docendi  modesliam ;  et  tunc  re- 
spondcbit  inature  ac  sapienter,  juxla  illud 
Ecclesiaslse  :  Teinpus  et  responsionem  cor  Eccie.mi, 
sapientis  intelligit.  Invocanda  est  igitur  "' 
divina  illuminalio  semper  :  quia,  ut  ait 
Scriplura,  Inspiralio  Onmipolentis  dal  \n-  Job\\\ii,i. 


lelligentiam. 


Pra'Cordia  fatui,  quasi  rota  carri ,  id        S 
est,  desideria  iiiiqui  passionalique  homi- 

B  nis,  omnino  inslabilia  sunl,  et  de  uno  vi- 
lioso  motii  agitautur  ad  alium.  Dc  quibiis 
Prophela  :  Deus  meus,pone  illos  iil  rolam,  /'«.  uxxx.i, 
el  sicul  stipulam  ante  faciem  venli.  Unde  '*' 
diclum  est  supra  :  Slullus  mulatiir  ul  Iii-     Eccu. 
na;  in  Pj'Overbiis  quoque,  Cor  stullorum  "''"• ''•, 
dissimilc  erit.  Gralia  enim,  virtus  et   sa- 
pienlia,   mcntcm  confortant  et  figunt  in 
bonis.   Insipientia  vero,  passio,  cl  pccca- 
tum,  eam  exagilant.  Ideo  ait  Aposlolus  : 
Oplimum  est  gratia  slabiliri  cor.  Et  quasi  Hebr.wn, 
axis  versalilis  cogitatus  illius,  id  est,  co-  '• 

C  gitationes  ejus  in  assidua  alteratione  sunt, 
sicut  axis  circa  quem  rota  versatur.  Unde 
in  Psalino  cantatur,  In  circuitu  impii  ain-  Ps.  xi,o. 
bulant;  ct  in  Isaia  legitiir,  Iinpii  quasi  /s.i.vn.ao. 
mare  fcrvcns,  quod  quiescere  non  potest. 
Ideo  sicut  mola  cui  nihil  ad  molendum 
iinponilur,  siio  conlinuo  inotu  consumit  sc 
ipsain;  sic  cor  liumanum  cui  nil  saluhrc 
infigitur,  suis  phantasiis  ct  cogitationibus 
vanis  desideriisque  illicitis  se  ipsum  in- 
terimil. 

Equus  eniissarius,  sic  ct  amicus  subsan-        6 

D  riator  :  id  esl,  ficlus  amicus,  qui  ainico 
lapso  non  condolel,  scd  eum  subsannat, 
assimilalur  eqiio  emissario,  qui  ad  jumen- 
toriim  cmillitur  coilum  :  ([uoniam  instar 
lalis  et[ui,  lasciviis  el  [telulans  menle  esl. 
Sub  omni  suprasedente  hinnit  :  id  est, 
quemadmodum  talis  cquus  emittit  hinni- 
tum,  pricsertim  dum  videt  concupiscibile 
suum  ;  sic  subsannator  amicus,  orta  occa- 
sione,  mox  pelulantiam  suain  effundit.  De 
lali  amico  in  Job  scriptum  est  ;  Qui  deri-  job\\\,i>. 
deliir  ab  amico  suo,  invocabil   Deum,  el 


ENARRATIO    IX   CAP.    XXXIII    LIBRI  ECCLESIASTICI. 


ART.    XXXIV 


201 


Prov.  XVI, 
i9. 


I  Cor.  XV 


41. 


(jen.  t,  If 


Jer.  .xxxi 
35. 


/Airf.x  XXIII, 
iO,  i5. 


/'.i...Mi.:i 


/•».  'Xt  Vlll. 
II. 


c.xuudicl  cuiii.  Scd  ct  iii  Provcrbiis  lcgitur: 
Vir  iniquus  laclat  amicum  suum,  et  ducit 
euin  pcr  viam  non  bonaiii. 

Consequcntcr  ostcnclil  iiiultiplieem  ho- 
minum  distinctioneiii  c.\  divina  providen- 
tia  iiasci.  pcr  simile  in  naluralibus  alquc 
cddcslibus.  Qi/a/v  dics  dlem  si/in-ratf  id 
esl,  ciir  unus  dics  csl  longior,  clarior,  ca- 
liilior  aiio?  K(  ite/-uin  li/.r  It/rcni  ^  qnia 
hi.\  solis  major  esl  lucc  iunje  ac  sidoruni : 
alquc,  iil  ait  Apostolus  :  Alia  claritas  so- 
lis.  alia  iiina',  alia  slcliarum  ;  slelia  enim 
a  slclia  diflcrl  in  clarilale.  El  aimus  a>i- 
»um?  Inlerdum  enim  est  annus  bisexti- 
lis;  annus  quoque  solaris  longior  cst  anno 
lunari,  cl  uniis  annus  csl  fcrlilior,  for- 
tiinalior,  jiiciindior  allero.  His  verbis  in 
aliquibiis  libris  subjungitur,  a  solc :  id  csl, 
aiiiius  solaris  ex  consummalione  molus  i[)- 
sius  solis  in  proprio  orl)c  circulovc  caiisa- 
lus,  superat  annuin  lunarcin.  Alii  libri  ha- 
bcnt.  sol  solcm  ?  id  csl,  cur  idem  sol  lam 
divcrsimodc  habct  se,  acccdcndo  et  clon- 
gando  se  a  nobis,  el  infhiendo  in  alia ! 

Ad  ista  respondet  :  ^l  Domini  scienlia 
scjii//-ali  sunl  :  id  est,  (|iind  lalilci'  ab  in- 
viccm  sunt  distincti  ac  diflcrcnlcs,  dics 
ct  anni,  lux  et  sol,  fonlaliter  et  causaliter 
primo  cx  providcnlia  Dci  conlingil  :  qui, 
tcslc  iJoclio.  oiiiiiia  ccrlo  fiin'  gubcrnal, 
lcg('iii(|uc  i)ali  sidera  cogil ;  qiii  ab  exordio 
fccil  luiDiuarc  iiiajiis,  ul  priccsscl  dici,  cl 
luminarc  iiiiiius,  iil  pra'cssct  nocli.  I)c  qiio 
in  Jcrcmia  scriptum  csl  :  Ihcc  dicil  Uomi- 
niis,  ()ui  dal  solcni  in  Iiiininc  dici,  ordi- 
ni'iii  liina'  alqiic  slcllaniiii  in  liiiiiiiic  iui- 
clis.  V.\  rursus  in  eodem  Prophcla  Icgitiir  : 
lla'c  dicit  Uominus  :  Si  pactum  menm  inlcr 
dicni  cl  noclcin  iniliim  ficri  polcsl,  cl 
lcgcs  cado  ct  terra!  non  posui.  Qui  omiiia 
iii  s.ipicnlia  fccit,  ct  pcr  liimcn  ac  moluiii 
cl  influcnliain  solis,  caiisal  divcrsilalcm 
dicriim  ct  nocliiim  ac  liiiiiiuum  praMndii- 
clani.  Unde  subdiliir  :  Fncln  solc  cl  /«•«■- 
ccjili/m  ruxlodlciilc.  id  esl,  indesinenlcr 
agcnlc  (iiiod  (Ircalor  |)cr  i|isiiiii  ficri  jiis- 
sil,  scciindum  illiid  in  1'saliiio  :  Staliiil  ca 
iii  sipculum  sa^culi;  pra-ccpliim  posiiil,  cl 


.\  iiou  prtctcriljit  ;  pcr  Dei  sapientiam  di- 
viduntur.  El  immulabit  teinpora  et  dies  9 
fcslos  ipsori/m  :  id  est,  sol,  seu  neiis  pcr 
molum  solis,  causabit  diversitalcin  hicniis 
el  a?slatis,  autumni  el  veris,  solcnniumquc 
dicnim  Icgis,  vidclicct  sabbalorum  cl  fc- 
sloriim,  Sccnopcgia'  et  Taliernaciiloruni  ; 
ct  In  lllis  qualuor  partibus  anni  prafatis, 
dlcs  fcstos  ce/cfiraccru/il  ad  liora/n,  id  cst, 
Ilebra^i  sua  festa  solcnnitcr  tcnucrunt,  du- 
rante  cursu  veleris  Testamenti,  seu  horis 
in  Icgc  prfffixis,  ut  in  Lcvitico  cl  Deutc-   Ler.txm-, 

B.    .  Deiit.wiA- 

ronomio  patcl.  ,7 

Ex  Ipsis  cxaltacit  et  magnificavit  Dcus,       10 

id   est,  cx  populo   Hcbra^orum   quosdam 

pcr  dona  gralia-  sublimavit  in  regcs.  pon- 

tificcs  ct  Prophelas,  et  in  viros  virtulum. 

Vcl,  Kx  ipsis,  scilicel  feslivis  dicbus  pra"- 

diclis,  quosdam  dies  fecit  solcnniores,  at- 

quc  majoribus  sacrificiis  honoratos.  Ht  cj- 

Ijisls  posull  i/i  nunicrum  dicrum,  id  est, 

cx  diebus  anni,  quosdam  dcputavil  ope- 

ribus  maniialihus,  qui   sunl  dics   fcrialcs 

ccrlo  numcro  coinprchcnsi,  juxla  illud  in 

C  Exodo  :  Sex  diebus  operaberis.  a>o</.  xx. 

Et  o//i)ics  /loinlnes  dc  so/o,  id  csl,   tlc  jl;*'^.'";,'-^ 
firma  lcrra  formavil,  quanliim  ad  corpoia 
eorumdcm,  in  quanliim  iii  corporibus  ho- 
miuiiiii  ini\lis  clciucnliim  lcrra^  i)r;pdomi- 
naliir  quoad  (•oipiilciilaiii  subslanliam,  c/ 
ex  terra,  unde procrealus  est  Adam  :  qui, 
iil   in  ricnesi  hahctur.  dc  limo  lerrjc  for-  om.ii.i. 
nialiis  est,  quoad  corpus.  ///  /nu/tlludi/ic       11 
disciplinw  Doinini  separavil  cos,  id  cst, 
homines  ex  .\dam  prngcnitos  divisil  pcr 
climala  lcrr»  in  miilliplici  discipiina  et 

I)  arlc,  seu  in  nuilliplici  corrcclionc.  qua  eos 
(|iii  lurrim  nabyloiiis  cnnslriixcnint,  puni- 
vil  pcr  divcrsilalcm    lingiiariim  cl  opcris    /(,ii(.xi,7- 
inclioali  impcdilioncm.  al(]ue  ex  co  loco ''• 
sci)aravil    cos    siipcr   univcrsam    siipcifi- 
cicm  lcrr»,  proiit  in  (icncsi  Icgiliir.  l'ndc 
cl  iii  .Vcliliiis  .\posloloniiii  Paiiliis  asseril  : 
Itciis  fccit  cx  uno,  sciliccl  primo  parcnlc.    .in.  xvn. 
omnc   gcniis    luiminum    inhabilarc  siiper  ■"• 
iinivcisam  facicm  lciia",  dcfiiiicns  slaliila 
lcmpora  ct   lcrminos  habilalionis  coriim. 
Ef  immulavit  vias  corutn,  id  csl,  variiim 


202 


ENARRATIO    IN   CAP.    XXXIII    LIBRI    ECCLESIASTICI.    —   ART.    XXXIV 


12 


IW.jr.xsix 
II. 


modiini  vivendi  eis  contulit  seu  permisit. 
Ininintavit  quoque  vias  eonim,  id  est,  cor- 
poraiia  enrum  itineca  divei-sificavit.  Oui 
eniin  ejusdem  linguae  eranl.  sibi  invicem 
adiiaeserunt,  quando  recesserunt  a  turii 
incepta. 

Et  ex  ipsis  henedixit  et  exaltavit.  Nam 
celeris  ad  idololatriam  corruentibus,  elej;it 
benedixitque  Abraliam  et  posteros  ejus. 
quos  per  gratiarum  charismata  atque  mi- 
racula  sublimavit,  prEesertim  sub  Moyse  et 
Josue.  Et  ex  his  mnctificarit,et  ad  se  appti- 
cavif.  Nam  tribum  Levi  ipsumque  Moysen 
et  Aaron  ac  filios  ejus  specialiter  deputa- 
vit  cultui  suo,  ac  ministerio  templi,  taber- 
naculi  et  altaris.  Propter  quod  in  lijjro  Xu- 

Niwi.\M,  merorum  Moyses  ail  ad  illos  :  Num  paruni 
est  vobis,  quod  separavit  vos  Dominus  ct 
jun.\it  sibi,  ut  serviretis  ei  in  cultu  taber- 
naculi  l  Quibus  et  secundo  Paralipomenon 
loquitur  Ezechias  :  Yos  elegit  Dominus,  ut 
sletis  coram  eo,  et  ministretis  ei,  colatis- 
que  eum,  et  cremetis  ei  incensum.  Et  tvr 
ip.sis  7naledixit  et  humiliavit,  id  est,  quos- 
dam  ex  hominibus,  dona  gratia:^  suec  sub- 
trahendo,  re[irobavil,  damnavit,  ut  Chain 
et  posteros  cjus.  Vel  quod  ait,  Ex  ipsis, 
ad  Levitas  retertur  :  quoniam  ipsum  Core 
et  ducentos  quinquaginta  viros  compIict'S 
ejus  dire  occidit,  dejecit.  Et  convertit  illos 
a    scpdralionc    ipsonni),   id    est,   propler 

iind.\i-\\.  divisionem,  qua  per  rcbellionem  se  sepa- 
raverunt  a  Moyse  et  Aaron,  convertit  eos 
in  infernum;  vel,  A  separatione,  id  est  a 
societale  eleclorum  Levilarum,  cum  qui- 
bus  separati  fuerunt  a  ceteris  tribubus,  ad 
serviendum  Deo  modo  praetacto. 

Quasi  lutum  figuli  in  nianu  ipsius, 
plasmare  illud  et  di.iponere,  id  est,  sicut 
in  potestate  figuli  esl,  formare  diversa 
vasa  ex  luto  eodem,  omnes  vice  ejus,  id 
est  dispositiones  formationesque  luti,  se- 
cundum  dispositioncm  ejus,  id  est,  juxta 
ordinationem  et  preeconceplionem  ipsius 
figuli  sunt  et  se  habent;  sic  homo  in  ma- 
iiu  illius  i/ui  sc  fccit,  id  est,  sic  in  omni- 
potentia  Dei  est  facere  de  homine  quid- 
quid  volueril,  utpote  pie  salvare,  et  juste 


Narn.  XVI 
31-35. 


1.3 


t.i 


A  relinquere.    et    unum    siiblimare.    alium- 
qiie  dejicere.  Hac  comparatione  utitiir  sa>- 
pe  Scriptura,  quoniain   in  Isaia  scriplum 
est  :  Vae  qui  confradicit  factori  suo.  Num-  h.  m,v,9. 
quid  dicit  liitiim  figulo  suo,  Ouid  facis  l 
Per  Jeremiam  quoqiie  Dominus  loquitur  : 
Numquid  sicul  figulus  non  potero  facerc /«■.xvin.o. 
vobis,  domiis  Israel?  Ecce  sicut  lulum  in 
manu  figuli,  ita  vos  in  manu  mea.  Et  ad 
Romanos  scribit  Apostolus  :  0  homo,  lii  flom.ix.ao, 
quis  es,  qui  respondeas  Deo?  Niimqiiid  di-  "'• 
cit  figmentum  ei  qui  se  finxil,Oiiid  me  fe- 

B  cisti  sic  ?  Annon  habet  potestalem  figulus 
luli,  ex  eadem  niassa  facere  aliud  quidem 
vas  in  honorem,  aliud  vero  in  contume- 
liam  ?  Atque  ad  Timolheum  :  In  magna,  w  nm.». 
inquil,  domo  non  solum  sunt  vasa  aurea,  ""' 
elc.  Et  reddet  illi  secundum  judicium  su- 
11111,  id  est,  Deus  secundum  discrelionem 
sapientiffi  sufe,  unumquemque  pro  suis  rc- 
munerat  meritis,  impios  cilra  condigniim 
puniens,  et  electos  ultra  condignum  glo- 
rificans. 

Contra  mcdum,  lionum  est.  Hic  ostendit,        13 

C  in  cunclis  opcribus  Creatoris  esse  quani- 
dam  oppositionem  el  contrarietatem.  Nam 
et  genus  dividitur  per  differentias  opposi- 
las,  el  omnis  divisio,  secundum  Boetium, 
prima  facie  est  bimembris,  utique  per  op- 
posila.  Conlraiioriim  qiioque  eadem  per- 
hibetur  scicntia;  et  dislinctio  rerum  ab 
invicem,  est  per  qusedam  opposita.  Contra 
maliim,  bonum  est.  Malum  namque,  lo- 
qiiendo  in  generali,  opponilur  bono  pri- 
vative.  Malum  vero  poence,  de  quo  hic 
magis  fit  menlio,  bono  contrariatur  natu- 

D  i;e.  Imo,  sicul  bono  natur»  contrarialur 
maluin  natura?,  ut  sanilali  segritudo;  sic 
malo  culpa?  opponitur  bonum  virtutis,  et 
malo  infernalis  miseriae,  bonum  glorise 
fpternalis.  Et  contra  vitam  est  mors.  Nam 
vitaj  nalurali  contrariatur  mors  corpora- 
lis,  vita?  gratia?  mors  peccati,  vita!  gloriae 
mors  inferni.  Sic  et  conlra  virum  justum , 
pcccator,  id  esl,  iniquus  juslo,  electus- 
que  reprobo,  sapiens  stulto  contrariatur. 
Et  sic  inluere  in  omnia  opera  Altissi- 
mi,  id  esl,  in  cunctis  creaturarum  ordini- 


ENARRATIO   IX   CAP.    XXXIIl   LIBRI   ECCLESIASTICI.    —    .\RT.    XXXIV 


m 


/«.  JLV.Ii.T. 


Aniosin.  0. 


bus  ac  gcnerlbus  sic  esse  considera.  Duo 
contra  duo,  id  est,  invcnies  quod  qusecum- 
que  duo  bona,  babeanl  dun  ma!a  sibi 
op[)osila.  Tamen.  ut  ait  Pliilosopims.  sub- 
stanti»  nihil  est  contrarium.  Sed  in  una 
substanlia  invenitur,  quod  alteri  substan- 
tia-  contrariatur  sive  opponilur.  Unum 
contra  unum,  id  esl.  invenies  unum  bonum 
aul  verum,  alteri  bono  scu  vcro  conlra- 
rium.  Nam  et  Pliilosopho  tesle,  quot  mo- 
dis  dicilur  uuiim  conlrariorum,  tot  mo- 
dis  el  rciiquum.  Vcrumlamen  non  sunl 
duo  effecliva  pi'incipia  rerum.  ul  nnlis  v\ 
im])iiis  mcnlilus  csl  Maniciupus,  videlicel 
umuu  esscntialiler  bonum.  el  aliud  essen- 
lialiler  maium,  quum  et  Philosophus  pro- 
bel.tiuoil  si  esset  aliquid  essenlialilrr  nia- 
ium,  corrumperel  ulique  semetipsuHi;  sed 
quidquid  entitalis  esl  in  malis  poenas  aul 
eu![);e,  a  Deo  esl.  ([ui  per  Isaiam  lesla- 
tur  :  Ego  Dominus  lormans  lucem  et  cre- 
ans  lenebras,  faeiens  pacem  et  creans  ma- 
lum.  De  qno  in  .\mos  propliela  fcrtur  : 
Si  erit  malum  in  civilale,  (juod  Domiuus 
ni)n  lceit  '.  Porro  malum  culpce,  quoad  sii- 
um  forniale,  non  csl  a  Deo,  nec  aliquid 
positivum.  sed  casus  pt  defectus  a  boni- 
lalc  et  \crilulc  :  nec  habct  causam  pro- 
prie  effeclivam,  sed  potius  defeclivam, 
lioe  esl  voliintalem  crealam.  proul  ex  ni- 
liilo  est. 

Conseqiienlcr  aucfor  hujus  voluminis 
|(l  Immililcr  loquciis.  adiiil  :  Kt  ec/o  novissl- 
mus  viyilavi,  id  est,  post  pra^cedcnles 
aiictores  Scriplnra>,  vacavi  studio  Scriplu- 
raiuin.  Sic  et  Vas  eleelionis  dc  sc  ipso 
iCor.xv.K.  falcliir:  Novissime  omnium  niilii  lanquam 
abortivo,  ctc.  Et  ijuasi  (fui  coUiijil  rii- 
'  ncinot  rciiiDs',  \{\  est  parviilas  iivas,  posl  vin- 
ilomiatorcs,  qui  iivas  dc[)Osiicriiul.  Qiiasi 
dical  :  Priccedenliiim  patriim  frajimenla 
collegi,  el  dicla  eoriini  in  iiniim  redcfii.  /// 
liciicilictioiti'  I)ci  ct  ijisc  spcravi,  id  csl  in 
aiixilio  firaliiP  Dei.  el  in  copiosis  eollalio- 
nibiis  ehiirismaliim  divinoriim  ;  el  i/iiasi 
i/iii  riiiilciiiiii/ ,  rcplcri  tiirciilnr.  id  esl, 
sieiil  vindemiiilor  rc[)lcl  lorciiliir  iivis  el 
viiio,  sic  ego  replcvi  Kcclesiiini,  qiiic  miil- 


19 


20 


17 


A  lis  tribulationibus  premitur,  siciil  uvie  in 
lorculari  premiintiir  :  hanc,  inquain,  Kc- 
clcsiam,  scu  fidelium  mentes,  replevi  spi- 
rituali  vino,  hoc  cst  saliilari  Iiujus  libri 
doctrina.  Res/iicite  quoniam  non  mihi  so-  18 
liim  laboravi,  id  est  pensate  quod  labor 
sludii  mei,  non  mihi  dumlaxal  ad  aiifr- 
nienliim  gratiic  proficit  et  glorii»,  scd  el 
oiiinihiis  e.rijuircntibm  disciplinam,  id  esl 
informationem  et  correctionem  in  mori- 
bus  :  qui  ex  hoc  libro  sliidii  mei  valde 
queiinl  proficere.  Qiiasi  dical  :  Ila  et  vos 

I)  studeatis  proximis  veslris  proficere  verbo, 
cxemplo  el  dociimeiilis.  Islud  qiiO([ue  su-  icccU.wk, 
pra  jam  dixil,  ubi  cl   islud   plenius   fuil 
exposilum. 

Audite  me,  magnati,  el  omnes  populi, 
cl  rectorcs  Ecclesia',  iiuribus  percipite  se- 
([iiciilia  documenta.  Quasi  dical  :  Omnibus 
voliis,  quauliimlibet  magnis  aiit  parvis, 
expedil  ea  scire.  Filio  et  mulieri,  fratri 
et  amico  non  des  potestatem  super  te  in 
vifa  tua.  id  esl,  nec  sobolcm.  nce  iixorem. 
nec  cognalos,  neque  domeslicos  [tcrmittas 

C  conlra  le  agcre  aiit  priPViilcic,  in  pra-jiidi- 
cium  auclorilalis  el  pra'sidentiie  tua?,  qiia 
capul  es  omnium  illorum;  et  non  dederis 
aliis  possessionem  tuam,  eam  tolaiiter  ac 
prodigaliler  expendendo,  seu  soboli  liiie 
Ciim  pripslaiido.  ik'  forte  pwnilcat  tc,  diiin 
vidcris  illos  libi  ingratos,  et  depreceris 
jiro  illis.  id  cst,  cogaris  illos  rogare  ul 
tibi  subvenianl.  Dum  superes  ct  ad.spiras,  21 
id  est,  qiiamdiii  vivis,  non  immutabit  le 
omnis  caro,  id  esl,  nulliis  homo  le  mulel, 
seii  removeat  ab  luijiis  observanlia  doeii- 

D  menli,    nec  immoderanler   illieial    te,  ut 
liia   dcs  ei,  et   poslea  egeas.   .Vclius  csi      22 
enim,  ul  fdii  lui  (e  rorjcnl,  ul  cis  dc  bonis 
liiis  commiiiiices,   quam    te  respicerc    in 
maiius  filiiiriim  tunrum.  id  es|  iid  miine- 
ra  quie  deiit  libi.  Iioc  esl.  ([ii.ini  iii  rogcs 
eos  ([iialeniis  liiic   siibveniiinl   |iiiu|)crl;ili. 
Pareiitcs  enim  siint  siia  sobolc  sii|icriorcs. 
el  liabenl  providere  eidcm.  l  inlc  iiii  Ajio- 
sloliis  :  .Non  dcbcnl   filii  llics:iiiii/arc  jiii-  lu-or.m, 
renlibiis,  scil  |iai'culcs  filiis.  |lis  coMsoiianl  "' 
aposlolica    iliiciiiiicni.i.    ijiioniam    Piiuliis 


201 


ENARRATIO   IN    CAP.    XXXIII    LIBRI   ECCLESIASTICI.    —   ART.    XXXIV 


irim.ii.ii.  ail  :  Miilieri  non  permitto  dominari  in  vi-  A  evadere.  Jugimi  et  loruin,  id  est  haijena,       27 


Ephes.  VI, 
1 :  Coloss. 
III,  20. 

23 


24 


llfor.vi,3. 


rum ;  et  rursiis,  Filii,  obedite  parentiJHis. 
In  omnibus  operihus  tuis  pnrce/lens  es/o, 
id  est  aliis  exemplaris  et  agilis,  cl  quibus 
major  es  auctoritale  et  polestate,  perleeti- 
or  sis  in  omni  virlule.  Idcirco  et  palerfa- 
milias  prsefatis  personis  debet  eminentior 
esse  in  e.xemplaritate  et  omni  conversatio- 
ne.  E/  ne  dederis  niacu/ani  in  g/oriam  /u- 
ani,  id  est,  dignitatem  tiiam  non  foedes 
per  vitia  et  subjcctionem  indignam.  Ideo 
admonet  Paulus  :  Xemini  dantes  ullam  of- 


curvan/  co//uiii  ilurum  equorum,  camelo- 
rum,  et  bubalorum  ;  e/  servuni  inclinant, 
id  est  humiliant,  op^era/iones  assiclucc,  si- 
bi  a  domino  suo  injunctse  :  nam  et  Deus 
videns  servum  sie  occupari,  gravari,  obe- 
dire  et  subjici,  pronior  est  ei  gratiam  im- 
pcrtiri.  Sic  et  caro  est  affligenda,  ne  in- 
solescat. 

Servo  ma/evolo  /or/ura  et  compedes,  id 
est,  tortura  seu  pccnarum  pressura  debc- 
tur,  ut  malitia  cjus  debite  castigetur,  vel 


28 


fensionem,  ut  non  vituperetur  ministeri-  B  ut  compellatur  aperire  suam  occultam  ne- 


um  nostrum.  In  die  consummationts  die- 
rum  vi/ce  tua',  el,  pro  id  est,  in  tempore 
exitus  ^«('jvidelieet  hora  mortis,  dis/ribue 
hcreditatcm  tuani  filiis  tuis,  et  quibus  se- 
cundum  jura  debetur.  Nam  et  in  Prover- 
biis  legitur  :  liercditas  ad  quam  festinatur 
in  principio,  in  novissinio  benedictione 
carebit.  Cautum  est  tamen,  testamentum 
facere  tempestive ;  sed  sic,  ut  sortiatur  ef- 
fectum  post  obitum  teslatoris,  sicut  ait 
Apostolus  :  Testamentum  in  mortuis  con- 
firmatum  est. 
25  Cibaria,  e/  virga,  e/  onus  asino ;  panis, 

c/  discip/ina,  e/  ojms  scrvo  :  id  est,  quem- 
admodum  asino  conveniunt  ciiiaria  grossa 
pro  sua  sustentalione,  et  verbera  pro  su;e 
tardilatis  excitatione,  et  onus  pro  commo- 
do  domini  sui,  cujus  onera  debet  poiia- 
re;  sic  servo  congruunt  simplex  victus,  ut 
valeat  operari,  et  castigatio,  si  promeru- 
erit,  et  operatio,  ne  torpescat.  Et  potest 
per  servum  intelligi  corpus  nostrum,  quod 
I  Co<-. ix,27.  castigandum  atque  in  spiritus  servitutem 


Hehr.  IV 
17. 


quitiam,  et  compedes,  si  aliter  nequeat 
reprimi,  et  de  fuga  ipsius  habeatur  suspi- 
cio  probabilis.  Ml/te  ii/um  in  operatio- 
nem,  ne  vace/  :  niu/tam  enim  mali/iam 
docui/  otiositas,  id  cst,  multorum  vitiorum 
occasio,  nutrix,  ministra,  est  otiosilas  ipsa, 
seu  cessatio  ab  opere  bono  ac  licito,  juxta 
illud  in  Psalmo  :  In  labore  hominum  non 
sunt;  ideo  tenuit  eos  superbia,  operli  sunt 
iniquilate  et  impielate  sua.  Et  Salomon 
ail  :  In  desideriis  est  omnis  piger;  item- 
C  que,  Tota  die  concupiscit  iniquus.  In  Eze- 
chicle  qiioque  scribitur  :Hiec  fuil  iniquilas 
Sodomae,  superbia,  saturitas  panis,  abun- 
danlia,  et  otium  ejus.  Quum  enim  homo 
diu  esse  non  valeat  absque  oecupatione  et 
delectatione,  quando  non  occupat  se,  nec 
delectatur  in  bonis  ct  licitis,  statim  ad 
illicila  se  effundil.  Hinc  ait  Uieronymus  : 
Semper  te  diabolus  inveniat  occupatum. 
Occupatus,  tenlalur  a  dfemone  uno:  otio- 
sus,  a  mullis. 

In  opera  constitue  eum  :  sic  enim  con- 


29 


Ps. 

XXII, 

3,6. 

Prov 

XXI, 

ii. 

Ibtil. 

26. 

Ezech.xw 

W. 

30 


esl  redigendum,  sobrie  nutriendum,  ct  bo-  D  dccet  illum.  Nam  a  serviendo  servus  voca- 

tur,  et  de  servo  emplicio  seu  vernaculo, 
non   de  servo  conduclicio,   isla  dicuntur 


Prov.  vxvi 
3. 

26 


nis  exercilalionibus  assuefacieiidum.  Imo 
cuilibet  servo,  id  est  peccatori,  qui  viliis 
esl  subjectus,  heec  tria  debentur  :  flagel- 
lum  equo,  et  camus  asino,  et  virga  in  dor- 
si)  imprudentium.  Operalur  in  discip/ina, 
id  est,  servus  quamdiu  sub  virga  tenetur, 
agit  quae  sibi  pr^ecipiuntur,  similiter  cor- 
pus ;  ct  qimrit  requiescere,  id  est  cessare 
ab  opere ;  /a.va  manus  i/li,  e/  quwrit  /iber- 
/a/em,  id  est,  si  relaxaveris  eum  ab  opere, 
saepe  quajret  jugum  servitutis  tuae  omnino 


prfecipue.  Nam  scribitur  :  (^uod  si  non 
obaudierit,  id  est,  si  non  obedierit  tibi, 
curva  iltum  compedibus.  De  tali  etenim 
servo  scriptum  est  in  Proverbiis  :  Servus 
verbis  non  polest  erudiri;  quia  quod  dicis 
intelligit,  et  respondere  contemnit.  ^E'/  non 
amp/i/iccs  .supcr  omnem  carneni,  id  est, 
non  praeferas  eum  aliis  per  amplam  ju- 
risdictionem.  Vcrum  sinejudicio  nihi/fa- 


Prov.  XXIX, 
19. 


ENARRATIO    IN   CAP.    XXXIV    LIBRI   ECCLESIASTICI. 


ART.    XXXV 


205 


cia>!  f/ravc,  id  ost,  absqiip  magna  discrc-  A 
lioiir  ri  discussiono  noii  facias  aiihiinn 
(|uiil(iuani,  nec  servis  tuis  pra'laclas  in- 
1'cras  pccnas,  nec  eos  despicias  quDiiiam 
servi  sunt,  sed  honora  quia  proximi  tui 
snnt.  Si  vcro  sint  improbi,  improbitas  eum 
discrctionc  compcscatur  et  castigctur;  si 
autcm  [servus]  fidelis  et  probus  exstitcrit, 
ametur  ut  filius,  iit  fraler.  ul  proximus. 
liinc  subditur  : 
ai  Si  esl  (ibi  servus  ^idclis,  qinpvcnf.  tuum 

lionorem  et  eominoda  tiia  magis  quam  sua, 
atque  cx  caritatc  magis  quam  ex  timo-  H 
rc  obsequens  tibi,  non  minus  te  absentc 
(]uam  praesente,  .s(7  /i/ji  quasi  auima  tua, 
id  est,  cordialiter  dilige  eum,  sicut  te  ip- 
sum,  et  ejus  quterendo  saluleni  ;  <inasi 
fratrem,  sic  eu»i  tracta,  id  est  caritative 
et  pie,  quoniam  in  sanguine  animce  com- 
jiiirdsli  i/linn,  id  esl  pro  nccessilatibus  et 
ulilitalihus  vitce  tua?  animalis,  qua*  con- 
/,«•.  XVII,  sislit  in  sanguine,  juxta  iliiid  Lcvitici,  Ani- 
"■  ina  omnis  carnis  in  sangiiiiic  csl  :  ul  sciJi- 

cet  in  necessariis  vita;  tibi  dcscrvial.  Hinc 


Scneca  dixil  :  \\\c  cum  servo  fidcli  coui- 
uiuniler  cl  piiidcnlcr,  el  in  sermonc  illum 
admitte,   el    in  conviclu.  Si  /a-seris  cinn       ,^2 
iiijnstc,  in   fugam  convertetvr  :  sicut   li- 
menduin  est,  et  prout  tertio  Regum  servi  mjieij.M, 
Seniei  legiintur  fugisse.  Et  si  exlo//ens.  id  '''■  ,« 
cst,  aliqiiid  dc  rebus  luis  secum  expor- 
lans   :  queinadmodum    Onesimus   aliquid  /'/,.7<fm.i8. 
tulerat  secum  dc  rebus  Philemonis  domini 
sui.  Yel,  Si  extollens,  id  cst,  contra  te  in- 
dignans  et  lumens  :  sicul  el  justo  zeio  Ja-   «en.  xssi, 
cob  contra  Lahan  tumens,  dixit,  Quam  ob  ""■ 
culpani  meam  sic  cxarsisti  post  me?  ut  in 
(jenesi   legilur.  Quem  quwras,  id  est,  ubi 
sit  quem  quajrere  vis,  el  in  qua  via  qucv- 
ras,  nescis. 

Poslicmo  consonant  Ii;pc  apostolicis  do- 
cumenlis,  juxta  illud  ad  Ephesios  :  Scrvi,  Ephes.si. 
obedite  dominis  carnalibus  cum  omni  li- '•'''''• 
niore  et  Ircmore  iii  simplicitale  cordis, 
non  ad  oculum  servientes, scd  cx  aninio;cl 
vos,  domini,  eadem  facile  illis,  remittentes 
iiiinas,  scientes  quia  el  illorum  et  vesler 
Dominus  est  in  coelis. 


ARTICULUS   XXXV 


F.XPOSITIO    CAPITULI    TRICESIMI    QUARTI    :    VANA    SPES   ET   MEiNDACIUM    INSENSATO    VIRO. 


r 


lyiNrNTril  hic  compcndiosissima  do- C 
ciimcnla,  ad  inslriictioncm  cl  intclli- 
gcntiam  Scripturarum  ac  fidei  opportuna. 
V.\  qiioiiiam  vcrilas  fidei  ex  rcvclalione 
liabctur  divina,  rcddil  nos  cautos  nc  piian- 
taslicis  apprehensionibus,  lanquam  divi- 
nis  rcvclationibiis,  inluereamus. 
1  Wiiia  sjjcs  ct  mciii/aciuin  viro  insensato, 

id  est,  insipiens  hoino  habet  spem  vanam, 
coiifidcndo  in  rehiis  crcalis,  vaiiis.  cadii- 
cis,  potius  quam  iii  Dco,  vcl  iira^simicndo 
se  conseciiliiiiiiii  vilain  hralain  piavc  \  i- 
vciido,  vcl  iii  liiic  vilu'  p(i'iiilciiliaiii  cssc  D 
/•  11«,  i.  acliiniin.  Dc  (|iiihiis  l(i(|iiiliii'  Isaias  :  (^on- 
lidiiiil    lii  iiiliili,  cl   l(i(|uiiiilui'  vaiiilalcm  ; 


et  Jcremias,  Malediclus  vir  qui  confidit  in  y,T.svn,5 
honiine,  cl  ponit  carnem  brachium  suuiii. 
\n  Proverbiis  quoque  scriptum  est  :  (jui     /'rou. 
couridit   iii  cordc    suo,   iiisipiens  esl.   i)t>  *«""• -'•• 
lalibus   lociiiitur  Domimis    pcr   Jeremiam 
dicentciii  :  (Juid  iinciuiuiil  iii  mc  iniqui-  Jer.n.i. 
latis,  qiiia  (lcrciiciucruiit   mc.  ct  abicruiil 
posl  vanilatcm,  ct  vani  facti  sunt '.  Dciii- 
que,  sicut  in  homine  sapienle  et  virliioso 
liiplcx  csl  vcrilas,  scilicct  vita>,  doctrina», 
juslilia>;  ila  iii  liomiuc  iii-^cnsato  cl  vitio- 
so  esl   liiplc\   iiiciiilaciiiiii.  prielaclio  Iri- 
plici    ^crilali   conlrai  iiiiii.   iilpolc   falsilas 
sernuinis   scii    instructionis,   falsitas  coii- 
versalionis,  cl  UHiuitas  ficta.  Idcu  reele  ai( 


206 


ENARRATIO    IN   CAP.    XXXIV    LIBRI    ECCLESIASTICI.    —   ART.    XXXV 


Zet'.xix,2ti 
Deiit.  xviii 
10. 

3 


Ps.iv, 3.  Psalmista  :  Filii  hominum,  usquequo  gra- 
vi  corde?  Ut  quid  diligitis  vanitatem,  et 
qua-ritis  mendacium?  Et  samuia  e.vfol/m/t 
imprude)ites  :  qui  nesciunt  inter  revela- 
tionem  et  somniationem  discernere.  Ideo 
saepe  putant  sua  somnia  esse  divina  ora- 
cula,  persuadentque  sihi,  suggerente  diabo- 
lo,  quod  sinl  spirilualiter  magni,  sapientes 
et  virtuosi,  ac  ceteris  meliores,  seu  quasi 
PropheloP,  eo  quod  divina  eis  et  abdita  re- 
velentur. 
2  Quasi  qui  apprehendit ,  id  est,  appre- 

hendere  nititur,  lonljram,  et  persequitvr, 
id  est,  instanter  currit  post  veutum,  quasi 
volens  tenere  eumdem  ;  sic  et  qui  attendit 
ad  visa  mendacia,  id  est,  falsis  apparitio- 
nibus  seu  denunliationibus  factis  in  som- 
no,  credit.  Idcirco  in  Levitico  et  Deutero- 
nomio  Dominus  jussit  :  Non  observabitis 
somnia.  Ideo  subditur  :  Secundum  hoc  vi- 
sio  somniorum,  id  est,  ostensio  seu  imagi- 
nalio  habita  in  somno,  esl  vana  et  falla.x  : 
non  quod  scmper  sit  lalis,  sed  sffpe,  prout 
infra  dicetur.  Ideo  gratia  discretionis,  al- 
que  discretio  spirituum  necessariae  sunt, 
ut  separetur  preliosum  a  vili,  et  veruin  a 
falso.  Ante  faciem  hominis,  similitudo  al- 
tcrius  hominis,  id  est,  in  somno  coram 
inleriori  vultu  et  oculo  hominis  apparet 
imago  alterius  hominis  :  quemadmodum 
in  libro  Job  Eliphaz  ail,  Stelit  quidam, 
cujus  non  agnoscebam  vultum,  imago  co- 
ram  oculis  meis. 

El  quoniam  ista  dicuntur  prcesertim  de 
somniis  quae  diabolica  fiunt  illusione,  sub- 
jungitui'  :  Ah  immundo  quid  mutidahi- 
tur  f  tanquam  dicat  :  Quum  da?mon  sit  lo- 
tus  immundus,  non  exhibet  nec  infundit 
visiones  sakibres  et  purgativas  :  et  dato 
quod  inlerdum  utilia  dicat,  hoc  agit  aut 
invite,  seu  compulsus  al)  angelo  sancto, 
aul  intentione  perversa.ut  scilicet  landem 
fallat  et  inquiuet.  Yerumtamen  ministri 
Ecclesise,  quamvis  in  mortalibus  sint  pec- 
catis,  veraciter  tamen  ministrant  ecclesia- 
slica  sacramenta,  et  instrumcutaliler  pur- 
gant,  in  quantum  sunt  publici  ministri  et 
officiati  Ecclesiae.  Et  a  mendace  quid  ve- 


JuIj  IV,  10. 


A  rum.  dicetur  ?  Non  dubium  quin  homo 
mendax  et  impius,  multa  vera  et  salubria 
praHiicel  el  affirmel,  sicut  de  talibus  ait 
Salvalor  :  Quaecumque  dicunl  vobis,  faci-  Maiih. 
te;  secundum  opera  vero  illorum  nolile  ^''"''  ' 
facere.  Daemones  quoque,  quamvis  men- 
dosi,  tamen  frequenler  aliqua  vera  annun- 
liant  et  praedicunl.t^luod  igitur  dictum  cst, 
A  uicndace  quid  verum  dicetur?de  dia- 
bolo  inlclligendum  est.  quod  vera  non 
(licat  nisi  inlenlione  fallendi  :  et  sic  ve- 
rum  quod  dicit,  potest   falsum  vocari  ex 

B  fine  inlento.  quemadmodum  .\poslolus  lo- 
queus  de  Anlichristo  :  Cujus,  inquil,  ad-  imess.n, 
ventus  erit  in   signis  mendacibus.  Circa  "■ 
quod  Beda  et  Haymo  dicunt,  quod  Anli- 
christus  faciet  aliqua  vera  signa,  qu»  ta- 
men  ex  fine  asseruntur  mendacia.  Hinc  in 
Apocalypsi  legitur  :  Fecit  (id  est,  faciet  Apoc.w», 
Anlichristus)  signa    magna,  ita  ut  eliam  '■*• 
ignem  faceret  de  ccelo  descendere.  Verum- 
lamen  miracula  proprie  dicta,  qua?  totam 
nalurae  creata^  facultalem  ordincmque  ex- 
cedunt,  agere  non  valebit,  nisi  forsan  priie- 

C  sligialiler  tanlum.  De  quibus  ait  Psalmi- 
sta  :  Benedictus  Dominus  Deus  [srael,  qui  />s.i.xxi,i8. 
facit  mirabilia  solus. 

Circa  hsec  scribit  quidam  :  In  somnian- 
do  apparet  aliquando  similitudo  alterius 
homiuis,  qua?  uon  est  homo  verus,  sed 
lanlum  phantasticus  :  ideo  non  potest  ali- 
qiiid  docere.  Et  si  aliquando  ibi  appareat 
da'mon  in  similitudine  iila,  non  dicit  vcri- 
fatem,  sed  falsilalem,  quoniam  mendax 
est.  Sed  advertendum,  quod  similitudo  ta- 
lis  inlerdum  formalur  in  sensu  iuteriori 

D  minislerio  angeli  sancti,  sicut  sa>pissime 
contigit  in  Prophetis.  Et  in  similitudine 
hominis   sic   formata,   inlerdum  apparuit 
augelus  bonus,  vel  in  sua,  vel  in  Dei  per- 
sona,  juxla  illud  Ezechielis  :  Super  simili-    Ezech.  i, 
tudinem  throni,  quasi  similitudo  hominis.  "''• 
Unde  in  Apocalypsi  sua  ait  Joannes  :  Yidi  Apoc. i,i3. 
similem  Filio  hominis.  Interdum  vero  in 
similitudine  tali  apparet  diabolus,  qui  uti- 
quc  quandoque  vera  aliqua  dicil,  imo  ad 
salubria  admonel,  ut  poslea  irreparabilius 
fallat,  prout  in  Collationibus  et  Yitis  Pa- 


ENARRATIO   IN    CAP.    XXXIV    I.inKI    F.OCLESIASTICI. 


ART.    XXXV 


207 


Ur.    MV 


/j.xii.iS. 


Nuu 


6 


Sap.  \\\i. 
4,0,  U. 

Juh  VII.  tt 


Jer.  XXIII 
13,  i:,; 
rUerh.xm. 
'Iii;  .l/if/. 


Inini  Iciriliii-  imillotics  contigisse,  et  bea- 
lissimiis  paler  Anlonius  in  rcgnla  siia  la- 
telur. 

Divinalio  erroris,\A  est  erronea  (li\iiia- 
lin  de  riitiiiis  piire  cnntingciUibiis  iliabiili- 
co  spiiilu  lacla  :  qiue  in  Lcvilico  [irnliibc- 
tiir.  Ill  (licitur  divinatio.  qiiia  quod  l)ci 
cst.  (hcmnnes  sibi  iisiirpaiil,  sciliccl  i)ia'- 
nuntiarc  riiltira  et  abdila,  juxta  illiid  in 
Isaia  :  Qu»  fiilura  sunl,  annunliale  nobis, 
el  sciemus  quia  dii  estis  vos.  El  ai(t/i/ria 
iiienddcia.  id  est  mendosa  :  qiiia  ad  miiuis 
ad  dcceptionem  ordinantiir.  i]iiamvis  iii- 
tcrduiii  per  ca  ali(]iia  cogiiosciiiiliir.  jiixla 
(juod  in  Numcris  lcf,'itur  :  Vidcns  Halaani 
quod  placcret  Domino  ut  bencdiceret  Is- 
raeli,  nequaquani  abiit  ut  augurium  quce- 
rerel :  c/  .soinnia  mnlefacicnliHtn,  id  csl 
immissa  a  dsemonibus  decipientibus,  v(d 
somnia  hnniinuni  qui  ex  somniis  suis  ad 
aliqua  illicita  iiiduciintur ;  ranitas  esl  : 
quia  a  vera  salulc  impcdiiint,  et  divina 
legc  prohibila  sunl,  seciindiim  illud  bevi- 
lici  :  -Non  augurabimini,  nec  observabitis 
soinnia.  El  sicut  jjarturientis,  cor  tuum 
pliantasias  ■patilur,  nisi  ab  Altissimo  fu- 
erit  emissa  visitatio  :  id  est,  sicut  feniina 
prwgnans,  vicinai]iie  parlui,  phantasiis  rc- 
plelur  alqiic  doloribiis:  ila  cor  tuum  iu 
soinno  pipiialibus  imaginalionibus  effici- 
liir  ])lciiiim.  nisi  divinis  illiiiiiiiialioiiibiis 
consolalioiiibusqiie  jiivetur.  l'^(  lioc  magis 
accidere  solet  his,  qui  in  inagnis  sunl  tri- 
bulalionibus  conslituli.  proul  iii  libro  Sa- 
liicntiw  de  .Egypliis  legitur  sub  Moyse  fa- 
clum.  Nam  el  sancliis  Job  dixil :  Per  somnia 
inc  terrebis. 

Xe  tleileris  in  il/is  cor  Ittuin,  id  csl,  iinii 
inlendas,  nec  credas  hiijusmodi  somniis ; 
multos  cnim  errarc  feceriint  .'iomnia,  et 
e.reiilcrunt  a  stalu  salillis,  sperantes  in  il- 
//.';.  rndc  in  .lcrcmia,  Ezechielc,  Michiea  Irc 
qiicnlcr  coiKjiiciilur  Dominiis  dc  pseiido- 
proplielis  :  Dccciiciunl  iKniiiliiiii  mciiin 
[)rn])lcr  snmiiia  sua,  dicenles  :  Somniavi, 
soinniavi.  l'nrro  dc  hac  malcria  in  riiic 
hiijiis  arliciili  [ilcnius  (licaiii. 

aine  mendacio  consummabitur  verbum 


A  lcffis.  id  esl,  scriptura  legis  divinjc  tota 
vcre  implcbitur.  cl  sincere  verificabilur, 
quum  sil  divinitus  revelata ;  e/  sapicntia 
in  ore  fidelis  complannbilur  :  id  est,  vir 
fidelis  el  erudilus  sapientiain  Scri])lura- 
iiim  plane  exponet  ac  liicide  pra^dicabit, 
siciil  ail  Aposlolus  :  Sapienliam  loquiinur  ifor. u.  c. 
iiilcr  pcrfeclos.  Tndc  siiperius  dixil  Sapi- 
entia  sumnia  :  (Jui  clucidanl  ine,  vitam  eccu.wk, 
ceternam  habebunt.  "■ 

Qiii  non  est  tentatus  a  mundo,  carnc,        9 
diabolo,  ijuid  scil?\A  est,  pauca  per  ex- 

B  iiciientiam  et  e.xercitationein  cognoscit, no- 
tilia  scilicel  acliiali  el  praclica:  nec  aplus 
esl  inslriicre  alios  in  tcntationibiis,  diibiis, 
scrupulisque  eorum.  nisi  lorsan  unctio 
siip])leat  cxperienlia>  el  cxercitalionis  de- 
feclum.  Idcirco  periculosiim  esl  lalibiis 
incxpcrtis,  nec  in  spiritiiali  vita  exerci- 
tatis,  proprias  revclarc  tcnlationes,  prout 
Cassianus  dcclarat.  (7/-  in  multis  e.vpertm 
coffitabit  mulla.  Est  enim  circumspectus, 
et  diversa  considerabit,  pra>terita  el  pra»- 
scntia  ac  fuliira  conferendn  ad  invicem, 

C  sicquc  ex  Scripluris  et  gestis  Sancloruin 
rcspondebit  perile.  Et  r/ui  multa  didicit, 
per  c.xercitalioiicm  studii,  per  illuminatio- 
uem  S])iritiis  Saiicti,  per  propriam  expe- 
ricntiam  aul  aliorum  instruclionem,  enun- 
tiabit '  inteUectum,  id  est  verum  sensum 
Scripturae,  et  sapientiale  responsum.  Qui 
non  est  expertus , pauca  recoijnoscit  :  sicul 
exposilum  est.  Qui  aulem  in  multis  factus 
esi.  id  est  per  divcrsa  disliaclus,  cl  cnrdc 
pcr  multa  divisus,  quuin  unuin  sit  neccs-  z, 
sarium;  vel,  ut  aliqui  libii  habent,  (jni  in 

D  niiiltis  fatiius  esl,  id  csl  divcrsis  erroribus 
iiniilicaUis,  ct  ciiiinsis  rcbiis  inlenlus,  ac 
salularis  sapientiaj  dono  privatus;  mulli- 
/illctdiit  maliliani,  id  esl,  opcra  viliosa 
abiindanter  efficicl,  cl  falsa  doccbil,  scaii- 
<lali/abili]ue  alios.  Siqiiidem  ex  cordis  er- 
rnrc  al(]iic  slullilia,  labiliir  linmo  ad  iniilla 
cl  magna  oiiiissiiuiis  ct  cominissioiiis  pcc- 
cata  :  ad  quo'!  vilanda  oporlel  in  priinis 
vcrc  cognosccrc  qiiid  ageiidnm.qiiid  ninil- 
lciidiiin.  Idco  ignoranlia  esl  |)cccaliiin  ma- 
xiiiic  periculusiim. 


enarrahit 

10 


UC.  X,  \i. 


208 


ENARRATIO    IN   CAP.    XXXIV   LIBRI   ECCLESIASTICI. 


ART.    XXXV 


11  Qui  lciitalm  ttoii  esl,  qualia  scil  ?  quasi 

dieal,  Perniodica  :  spciinchim  cxposilioncm 
induclani.  Qui  aulcm  tcnlalionibns  iliii  ct 
efficaciter  restitit,  et  in  spirituali  exerci- 
tatus  militia,  cx  se  et  in  se  sumit  formam 
eonsulendi,  instruendi,  consolandique  ali- 
os  :  sicut  ct  hi  qui  iii  corporalibus  bellis 
sfepe  fuerunt  ac  tiili  sunt,  melius  sciunt 
qualiter  in  tali  oportcal  bcllo  proccdcrc. 
Hinc  divinissimi  patres,  Antonius,  Maca- 
rius,  Paphniitius,  Moyses,  et  eis  consimi- 
les,  qui  nianu  ad  manum,  contra  da?mones 
tentalionesque  carnis,  victoriosissimc  af- 
qiie  acerrime  pugnaverunt,  optime  nove- 
rant  aliis  verba  consolatoria,  saiubria  con- 
silia,  praeciarissinia  documcnta  conferre. 
Tales  quippc  optinie  sciunt  fragilitalem 
humanam.  pietatem  divinam,  diabolicam- 
que  versutiam,ac  remedia  contra  tentatio- 
ncs,  modum  quoquc  utendi  ipsis  remediis. 
Qui  itnplantalus  *  esl ,  id  est  non  radicatus 
in  Deo  per  timorcm  et  humilitatem,  ah- 
undabit  nequitia  :  nam  omni  tentalione 
dejicitur,  sicut  de  quibusdam  loquitur  Chri- 
stus  :  Hi  radices  non  habent,  quia  ad  tcm- 
pus  credunt,  facla  autcni  trijjulatione  pro- 
pter  verbum,  scandalizantur.  Dc  talibus 
loquitur  Isaias  :  El  quidem  non  salus  ncc 
radicalus  in  lerra  truncus  eorum ;  repente 
Havit  in  eos,  et  aruerunt.  De  quibus  in  li- 
bro  Sapicntia?  lcgilur  :  Adullerinfe  planla- 
tiones  non  dabunt  radices  allas.  Econlra 
dc  justis  ait  Propheta  :  Plantati  in  domo 
Itoinini,  in  alriis  domus  Dci  nostri  florc- 
bmil.  Unde  et  ad  Ephesios  loquitur  Pau- 
Ephes.m.  lus  :  In  carilate  radicati  sitis  et  fundati. 
yiulla  vidi  enarrando,  id  est,  plurima 
consideravi  haec  conscribendo,<?<  'pluritno- 
rum*  verborutn,  id  est  rcrum  ac  operiim, 
consuetudines,  et  ita  experlus  sum.  Fre- 
qucnler  autem  in  Scripturis  sumitur  ver- 
bum  pro  facto,  sicut  quum  in  Isaia  de 
Ezechia  narratur  :  Non  fuil  vcrbum  quod 
non  ostenderet  eis  in  domo  sua.  Yel,  di- 
versas  verborum  consuetudines,  id  esl  va- 
rios  idiomatum  modos,  cognovi.  Nain  una- 
queeque  loquela  suas  habet  proprietates 
13       ac  proprios  niodos.  Aliquoties  iisque  ad 


'  alias  im 
plauatus 


Zuc.  VIII, 13: 
Matth.xiu 
21. 

Is.  XL,  24. 


Sap.  IV,  3. 
Ps.  \n.  I  i, 

l 

17. 

t2 

*  plurimas 
Js.  XXXIX,  2. 


A  inorletn  periclitalits  suiii  liorum  caiisa,  id 
cst,  divcrsa  pcricnla  incidi  et  viariim  dis- 
crimina,  ul  ista  pcr  c.xpciicnliaui  scircin, 
eundo  pcr  loca  rcmola  :  quemadmodum 
S.  Hicronymus  primo  lihro  Vilarum  Pa- 
trum  recitat,  se  ac  sui  itincris  comites  in- 
cidisse  sex  aut  seplem  gravissima  pericu- 
la.  ut  Patres  sanctos  in  eremo  cernerct. 
Oui  cliam  rccilat  de  Platone,  quod  diim 
varias  peragraret  regiones  desiderio  pro- 
ficicndi  in  scientiis,  landem  incidit  in  pi- 
ratas,  a  quibus  caplus  fuil  ac  venditus./i7 

B  liberatus  sum  gratia  Dei,  a  tantis  pericu- 
lis.  Multae  enim  tribulationes  justorum,  et  Ps.  xxxm, 
de  omnibus  his  liberabit  eos  Dominus  :  ""' 
jiixla  illud  in  .lob,  In  sex  Iribulalionihus  yoiv,  lo. 
liberabit  te,   et  iji   septima  non   videbis 
maluin. 

Spiritus,  id  est  voluntas,  mens,  seu  ani-  14 
mus,  tiinenlium  Deum  quwritur  :  id  est, 
Deus  requirit  iit  a  cordibus  hominum  fi- 
lialitcr  timeatur;  et  eos  qiii  sic  meluunt 
Deum,  ipsc  Deiis  quffril  et  applicat  sibi 
ad  beatifice  prsemiandum.  Sed  et  iiomi- 

C  ncs  boni  quserunt  eos  qui  timorati  sunt 
animi,  ul  orent  pro  ipsis,  et  jedificentur 
ab  illis.  Et  in  respectu  illius  benedicetur, 
id  esl,  spirilus  hominis  timorati,  augmen- 
ta  virtulum  in  praescnti,  ct  dona  glori» 
in  futuro  a  Deo,  ipsum  clementer  respi- 
cicnte,  consequetur.  Oculi  eniin  Domini  Ps.x\m, 
suiicr    mctuentes    eum ;  et   bencplaciluin '*• 

'  '  PS.  CXLVI, 

esl   Domino  super   timentes   ipsum.  Spes  n. 
enini    illoruin    in   salvantein   eos,   id   est, 
lcndit  in  Deum  :  qui  per  Isaiain  testatur, 
Dcus  justus  et  salvans  non  est  prseter  me.  /s.xlv,  21. 
D  El  oculi  Dei  in  diligenles  se  amore  infu- 
so,  qui  caritas  appellatur.  Illos  enim  Deus 
cum  speciali  pietate,  approbatione  el  com- 
placcntia  intuetur,  sicut  in  Psalmo  canta- 
tur  :  Custodit  Dominus  omnes  diligentes    />s.cxuv, 
sc.  Dc  quilnis  scriplum  est  in  libro  Judi-  -"• 
cum  :  Oui  diligunt  tc,   Dominc,  sicut  sol  /,i,/,v.v,3i. 
in  ortu  suo  splendet,  sic  rutilcnt. 

Qui  tiiiiet  Deum,  irihil  trepidabit,  id  est,       16 
nulla  adversa  verebilur  carnali  et  munda- 
no  tremore,  sicut  jussil   Salvator  :  Nolite  Matth.  x, 
timere  eos  qui  corpus  occidunl,  animam  "■*" 


I 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXXIV    LIBRI   ECCLESIASTICI.    —   ART.    XXXV 


209 


I  Petr.  111 
U. 

Prov.  VII. I, 
juxla  LXX. 

ibid. xwtti, 
1. 


PS.  XXVI,  1, 

18 

/s.  I.XVI,  i, 
Jei\  \vi,r.< 


19 


Sap.  V, 17 


/».iv,  5,  C, 

20 


Aom.  VIII 
U. 


Pt,  rviiv, 
It. 


aiilrni  11(111  i)Ossunl  occidcrc.  Et  heatissi- 
mus  Pctrus  :  Timorcm,  inquil,  cornm  nc 
limucrilis.  llinc  in  Provcrbiis  iegitur  : 
l'ra>ter  Dcum  nc  timucris  alienum.  El  non 
pavehil  inoniinato  timore,  sicut  in  libro 
Proveibiorum  asserilur  :  Justus  quasi  lco 
confitiens,  absque  terrore  erit;  qitoniam 
ijjse  c.i/  spcs  cjus,  id  est  ob  iioc,  quod  Dcus 
cst  objcctum  ct  eatisa  confidenlitc  suap, 
secundum  illiid  in  Psalmo  :  Dominus  illii- 
minalio  mca  ct  saius  mca  :  qiicm  timc- 
bo  ?  Doniinus  protcctor  vita?  mea>  :  a  quo 
trepidabo?  Timentis  Dominum  filiali  ti- 
niore.  henla  cst  anima  ejus  jam  in  spc, 
dispositione  ac  merito.  Acl  quem  respicit 
ipse  qui  timet  Deum  ?  Vel,  Ad  quem  respi- 
cit  Dominus?  El  quis  csf  fortititdo  ejus,  id 
est  conforlalor  hominis  timorali  ?  Unde 
pcr  Isaiam  Dominus  loquitur  :  Ad  qucm 
rcspiciam,  nisi  ad  paupciciilum,  ct  conlri- 
liiin  spirilii.cl  licmcnlcm  scrmoncs  meos? 
In  Jeremia  qiioque  asserit  vir  fimoralus  : 
Dominus  fortitudo  mca,  cf  rcfugium  me- 
um,  cl  robiir  mcum  in  dic  Iribulalionis. 

Oculi  Dowiini  super  timentes  eum,  pro- 
tcctor  potentim,  id  est  potcns  profecfor 
eorum,  vel  protcctor  viilulis  scu  polcsla- 
tis  qiiam  iiabent  ipsi  qui  mcluiint  Domi- 
niim  ;  firnuimoitum  virtutis :  quia  confor- 
tal  ct  stabilif  cos  in  spe;  tegimen  ardoris, 
id  esl,  ab  ardorc  tcntationum  protcg(Mis 
cos,  juxla  illud  Sapientia; :  Quoniam  dexlc- 
ra  sua  tcgct  eos,  et  hrachio  suo  dcfendcf 
illos  ;  cl  u mhraculum  meridiani,  id  est, 
obumbrans  eis  ac  refrigerium  pra^stans 
contra  sestum  persccufionum  atque  libidi- 
iiiiin,  proiil  iii  Isaia  indiiciliir  :  Siipcr  oni- 
ncm  gloriam  prolcclio  cril  in  uiiibraculiim 
dici  ab  aestu ;  el  in  Psalmo,  Scapulis  suis 
obiimbrabil  libi.  Dcprecaliu  o/fensionis, 
i(l  cst  objccliim  el  causa  orationis,  qua 
orabunl  sibi  offcnsiones  seu  culpas  suas 
ignosci.  Tndc  ait  .\poslolus  :  Ipsc  Spiritiis 
poslulal  [)io  nohis,  id  cst,  poslulanlcs  nos 
facit.  Et  adjuloritim  casus,  id  est,  prteser- 
vans  cos  a  niina  pcccati.  ct  crigcns  ah  (>a- 
dciii  :  jiixla  (piod  sciiiiliim  csl,  .\licval 
l)i)iiiinii^   (iiiiiifs    qiii    coriiiiiiil,    d    crigil 

T.  8. 


A  omnes  elisos ;  itcmque,  Ouum  ccciderit,   /'s.  xmm, 
iion    collidcliir,   qiiia    Dominiis    supponit 
manum  suam.  Ideo  subditur  :  c.ratlansani- 
mam,  ab  infinio  lapsu  ad  siimmum  bo- 
niiiii,  cl  cain  dignificans,  ila  iil  sil  sponsa, 
hcres,  filia,  ct  ainica  Dei  sui;  d  Hluminans 
oculos  cordis  per  fidem,  sapicntiam,  scicn- 
liam,   consiliiim,    inlcllccliim    atquc    pru- 
dcnliam.  Idco  dicil  .Micha^as  :  Quum  scdcro  .i/.cA.  vn, 
in   lciiebris,  Dominus  lux  mea  est.  Dans  '" 
saiiilatem,  ct  vitam,  ct  fjcncdictioDcm.  Ip- 
sc  namque   largitur  sanitatem  mentis  ct 

B  corporis,  vitani  naturiB  et  gratiae  ac  glo- 
ria^,  ct  miiltiplicationem  diviiioriim  ciiari- 
smalum. 

hnmolantis  ex  iniquo  oblatio  est  macu-  21 
fala,  \(\  esf,  vitiosa  cst  immolatio  qiia  quis 
offcrt  Dco  bona  injuslc  acquisila  :  diiin- 
niodo  sciat  et  possit  ea  resfituere  his  qui- 
bus  rapiiit  ea,  vel  eorum  propinquis  ;  si 
aulciii  iion  possif  hoc,  dcbet  ca  in  piuiii 
convertere  usum,  nisi  forsan  sint  turpi 
qiuTstu  adcpta,  sicut  in  Dciitcronomio  Do- 
iiiinus  proliibcl  sibi  offcrri  mcrccdcm  pro-  Deut.\im, 

C  slibuli;  et  non  suntbeneplacitce  subsanna-  '*■ 
liones  injustorum  :  id  esl,  immolaliones 
Dco  facta>  ex  rebus  alioriiin  displiccnf  ci, 
cl  magis  sunf  siibsannalioncs  cf  irrisioncs 
Dci,  qiiain  honorificcnli»  cjus.  quia  prohi- 
hiiil  ipsas.  Idco  in  Provcrbiis  dictuni  cst  : 
Non  rcspicil  Dominiis  oblalioncs  iiijiisto-  />,or.xv, 
riini.  Kt  rursus  in  cisiicm  Ici;itur  :  llonora  *;"''"'• 

'^  /ilrf.  III,  9. 

Dominum  de  tua  substantia.  Hinc  prinio 
1'aialipoiiicnon  David  ail   ad  Ornaii  :  Non    iPnr. ih 
lihi  aufcrrc  (icl)co,  cl  sic  oflcirc  Doinino  "'■ 
holocaiista  grafiiila. 
D       Dominus  sofus  sustinoitibus  se  in   via       22 
1'criiaiis  et  justitice,  id   est,  verus   Deus 
siiiniiium  et  omne  bonum  est  Iiis  qui  con- 
fidiinl  in  co.  el  ipsuiii  cxspcclanl,  finali- 
lerqiie  possidcrc  dcsidci'aiil.  Sic^iiic  susli- 
nent  cum  iii  via  veritatis,  id  esl  in  fide 
calholica  cl  sana  doclrina,  atquc  in  via 
jiistiliio,  id  cst  in  convcrs.ilionc  jiisla  scu 
virfiiosa.   Hinc  in  libro    Thrcnorum  Jere- 
mias  lo(|iiilur  :   Pars  inca  Dominiis,  dixit 
aiiima   iiica  :   proplcrca  c.vspcclabo  ciim. 
Kl  i's,iliiii^lii  :  lii   Itco  salularc  iiicinn.  cl   /■!.  ui,  s 

11 


Tftrrn.  iii, 
4. 


210 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXXIV    LIBRI   ECCLESIASTICI. 


ART.    XXXV 


PS.    LXXII, 

25,  26. 


23 


gloria  mea,  Dcus  auxilii  mei,  et  spes  mea 
in  Deo  est;  iteinque  :  Quid  mihi  est  in 
coelo  ?  et  a  te  quid  volui  supcr  terram  ? 
Deus  cordis  mei  et  pars  mea  Deus  in  seter- 
num.  Porro  iniqui  eonstituunt  sibi  uUi- 
mum  finem  in  rebus  caducis,  quas  colunt 
pro  Deo. 

Dona  iniquorum  non  probal  Altissi- 
mus,  id  est,  oblata  seu  sacrificia  impiorum 
Deus  non  approbal,  ctiam  si  ex  propria 
fiant  substantia.  Qui  cnim  in  mortali  est 
culpa,  nihil  potcst  meritoriuni  operari. 
Sacrificia  quoque  lcgis  Mosaicee  non  erant 
Deo  acccpta  ex  sc,  sed  solum  cx  offeren- 
tium  devolione  et  caritate.  Idcirco  dum 
offcrcnlcs  Deo  non  placuerunt,  ncc  eorum 
obiationes  placitse  ci  fucruat.  Hinc  subdi- 
tur  :  nec  respicif  per  approbationem,  in 
oblaliones  iniquorum,  nec  in  multitudine 
sacrificiorum,  eorum  propitiabiiur  pecca- 
tis,  id  est,  peccata  eorum  non  dimiltet  pro- 
ptereorum  sacrificia,  quanlumliiiet  mulla. 
Solis  enim  vere  pffinitentibus  et  contritis 
dimittunlur  pcccata  mortalia.  Ideo  per 
/er.  XI,  15.  Jercniiam  Dominus  ait  :  Numquid  carncs 
sancla'  aufercnl  a  te  malitias  tuas?  Et  in 
Michsa  inducitur  :  JNumquid  placari  po- 
tcst  Dominus  in  millibus  arictum,  aut  in 
muitis  niiilibus  hircorum  pinguium?  Qui 
offert  sacrificium  ej;  substantia  paupe- 
rwOT,  quam  eis  injuste  subtraxit,  quasi  qui 
victimat  filium  in  conspectu  patris  sui, 
id  csl,  talitcr  Dcum  offendit,  sicut  quis 
offenderet  hominem  cujus  filium  trucida- 
ret  ipso  patre  cernente.  Sic  el  in  Isaia 
lcgitur  :  Oui  immolat  bovcm,  quasi  qui 
inlcrficial  virum.  In  1'roverbiis  quoquc 
fcrtui'  :  Victimce  impiorum  abominabiles 
Domino. 

Panis  egenlium,  id  cst  tcnuis  cibus,  vi- 
ta  pauperis  est,  id  esl  suslenlaculum  vilai 
egeni;  qui  defraudat  illnm,  id  est,  pau- 
peicin  prival  sustentaculo  taii,  homo  est 
sanguinis,  id  est  similis  homicidte  aut 
vulncratori  mulilalorive  liominis.  Nam  vi- 
lam  paupcris  cxponit  pcriculo  mortis.  Imo 
qui  de  proprio  non  largilur  in  necessitu- 
dinc  conslilutis,  rcus  est  morlis  illorum, 


/s.  ni,  14, 
I."). 


.)//>/!.  III,  3. 


Mich.  \ 


24 


/s.  i.xvr,  3. 


25 


A  Auguslino  dicente  :  Pasce  fame  morien- 
tem;  si  non  paveris,  occidisti.  Qui  auferl  26 
in  sudore  paneni,  id  csl,  victualia  tollit 
injuste  ab  aliquo,  quae  ille  cum  labore 
et  sudore  acquisivit,  tam  graviter  peccat, 
quasi  qui  occidit  proximum  suum  :  qiiia 
in  scelere  assimilanlur,  quum  raptor  seu 
fur  talis  tollal  ab  altero  necessaria  vi- 
ctui  ejus.  Talibus  loquitur  Dominus  per 
Isaiam  :  Rapina  pauperis  in  domo  vcstra 
est  :  quare  iacicm  pauperum  commoli- 
tis  ?   Et   per  Michaeam  ait  :  Comcderunt 

B  carnem  populi  mei,  et  pellem  desuper  e.x- 
coriaverunt. 

Qui  e/fujuiit  sanguincm,  occidendo  vul-  27 
ncrandove  qucmquam  mjwi^e^et  qui  frau- 
dcm  facit  mercenario,  non  solvendo  ei 
merccdcm  laboris  sui,  eamve  minuendo, 
aut  ejus  solutionem  plurimum  differcndo, 
fratres  sunt,  id  est  similes  in  pcccatis,  ob 
causam  praetactam.  Ideo  in  Levitico  Domi- 
nus  jussit :  Non  morabitur  opus  mercena-  zec.xix.u. 
rii  lui  apud  te  usque  mane.  Et  Tobias  ait : 
Quicumque   tibi  aliquid  operatus   fuerit,  ro6.  iv,  is. 

C  statim  ei  mercedcm  restitue,  et  mcrces 
merccnarii  tui  apud  te  omnino  non  ma- 
neat.  Denique  defraudatio  mercedis  mer- 
cenarii,  inter  quatuor  peccata  clamilantia 
coram  Deo  annumeratur,  sicut  et  homi- 
cidium.  Scriplum  est  enim  :  Ecce  merces  Jncoi.  v,4. 
operariorum  qui  messuerunt  regiones  ve- 
stras,  quae  fraudata  est  a  vobis,  clamat,  et 
clamor  eorum  in  aures  Domini  Sabaoth 
introiit. 

Unus  cedificans,  et  unus  destruens,  quid       28 
prodest   itlis   nisi  labor  ^  id   est,  si   unus 

1)  tedificet  domum  pro  commodo  suo,  non 
meritorie,  et  alius  destruat  eam,  nullam 
rcportant  dc  suis  laboribus  utilitalcm.  Cur 
aulem  hoc  dixerit,  subdit.  Cnus  orans,  et  29 
unus  mcdedicens,  cujus  vocem  exaudiet 
Dominus?  id  est,  si  is  qui  abstulil  alicna 
injuste,  facit  eleemosynam  indc,  ila  quod 
unus,  cui  eleemosynam  contulit,  oret  pro 
ipso,  altcr  vero,  cui  intulit  damnum,  ex 
impatientia,  ira,  invidia  malcdicat  ci.  am- 
borum  voces  inexaudibiles  sunt  coram 
Dco.   Nam  orans    non    cxauditur    proptcr 


ENARRATIO    IN    r..\\>.    XXXIV    I.lIilU    ECnLESIASTICI. 


AHT.    XXXV 


>ll 


.Valll,.  V, 


30 


JVnm.MX 
ll-lt.  lU 
il. 


:h 


in<rig:nital(:'!ij  c-jus  pio  iiiio  oial  :  ciii  iKin 
dimiltilur  peceatum,  iiisi  rcddat  al)latiiin. 
Maicdicens  vero  non  exauditnr,  qiioniaiu 
iniprecalur  spoliatori  nialuin  ex  viliosa 
radice,  et  quoniam  in  Proverbiis  dicilur  : 

Proi'.  XX,  Ne  dicas,  Keddam  maium  pro  maio:ex- 
specla  Dominum,  el  liberabil  te.  Inde  et 
Chrislus  in  Evangelio  :  Orate,  inqiiil,  pro 
perseqiientibus  et  calunininntibiis  xos. 

Postremo,  contra  recidivautes  suijjiuigi- 
tiir  :  Qui  bapHzatur  a  mortuo,  id  est,  aqua 
cxpiationis  adspergitur  et  purgatur,  eo 
quod  lt'tigit  niortuum,  prout  in  Xumeris 
continetur,  ot  iteruin  tangit  mortuum, 
contra  legis  mandatum.  quid proficit  lara- 
tio  illius,  id  esl  purgalio  ajj  iiJa  irregu- 
laritale  legali,  quum  mox  inqninetur  ut 
aiile?  Sic  homo  qui  jeJHnat  in  pccculis 
suis,  id  est  pro  remissione  cnlparum  siia- 
riim,  et  itcrum  cadem  faciens,  quid  pro- 
ficit  liumiliando  se,  id  est  veniam  poslu- 
lando,  seque  per  jejunium  affligendo  ?  Si 
cnim  de  pra^leritis  non  pcenitiiit,  jcjunan- 
do  nil  meruit  :  si  autcm  pa^niluit,  tainen 
tam  cito  recidivando  incurrit  specialcm 
iliiaindam  ingratiludinis  aggravalionisque 
iioUiiii,  sicul  cl  vulnera  rcno\ata  siinl  ina- 
gis  nociva ;  gratiam  qiuxiuc  i[iiain  lucni- 
lendo  et  jejiinando  promeruit,  recidivando 
mox  perdit.  Orationcm  illins  quis  c.rnii- 
dict ^  id  esl,  Ucus  cam  non  aiidiet  :  iion 
(juod  rccidivans  non  possit  vcniam  prn- 
mcrcri.  picnilcrc  ac  surgcrc,  scd  (|iiod  iKin 
exaudietur  quamdin  manet  in  recidivo  ac 
voliintale  peccandi.  Yel.  non  exaiidieliir 
tam  cilo  iit  anle,  propter  ingraliludincm 
recidivalionemque  suam  irrefrenatam.rn- 
dc  in  Kvangelio  lcgitiir.  ipiod  servum  ne- 
qiiam,  qiii  siio  noliiil  miscrcri  coiiservo, 
domiiius  jussil  mitti  in  carccrem,  quoiis- 
(jiie  solvercl  universum  dcliitiiin,  etiam  a 
domino  siio  sibi  dimissiiiii. 

Circa  dicta  in  islo  capiliilo  (]iia'rilur,  aii 
inlcndcndum  et  crcdendum  sit  somniis. 
I".l  qiiod  non,  videtur  ex  verbis  hiijtis 
capiluli  pi;piiiduclis,   atiiiic   cx    eo    qiiod 

/.«■«u.io.  .Moyscs  ait  :  Non  observabilis  somnia.  (tp- 
positum  apparet  cx  eo  quod  Dominiis  di- 


Matth. 
iviii,  .1i-3t 


.V  xil  ad  .\aroii  ct  .Maiiain  :  Si  fuerit  inlcr  .Vuw.xn.c. 
vos  {'rojilicla.  in  visione  apparebo  ei,  aiit 
per  somniiim  loqiiar  ad  eum.  Joseph  quo- 
que  exposuil   somnia  cunuchorum  Phara-  c«;i.xL.ii 
onis.  Kt   in  Job  ferlur  :  Per  somnium  in  'Jottxlu 
visione  nocturna.  aperil  Dciis  aiircs  viro- '5,  u;. 
rum,  et  crudiens  eos  instruit  discipiina. 

Circa  liaec  pensandum,  quod  iu  Dialo- 
go  scriiiit  (jregorius  :  imagines,  inqiiicns, 
somnioriim  sex  niodis  animiiin  tangiinl  : 
quia  aliqiiando  ex  ventris  repletione  aut 
vacuitate,  aliquando  illusione,   aliquando 

B  cogilationo  siiniil  et  illiisionc,  aiiquando 
revelalione,  aliquando  cogitatione  simul 
et  revelatione.  Diios  primos  modos  in  no- 
bis  qnotidie  experimur;  ceteros  in  Scri- 
|)liiris  iiivcniimis.  Nempe,  quod  ex  daemo- 
luim  illusione  sa?piiis  fiant,  patiiit  ex  islo 
capitiilo,  et  quia  per  .Moysen  Dominus  jus- 
sit  :  .Noii  augurabiiiiini,  nec  observabitis  LeoM.a. 
soinnia.  Valde  eteniin  detestaijilia  somnia 
ostendunlur,  quae  auguriis  conjunguntur. 
(Jiiod  vcro  cx  cogitalione  siinul  et  illusio- 
ne    intcrdiim    fiaiit,   conslat   ex   eo   quod 

G  scriptum  est:  Multas  curas  scquunliir  som-  EccU.wi. 
nia.  Ex  revelatione  aiilem  vidil  Joscph  per  fis,mxvii, 
somniuni  se  suis  fratribus  pradercndum.  '"'*'• 
llx  cogitatione  autcin  simul  cl  revelatione 
processit  somniiim  .Naliiicliodonosor  regis. 
rnde  Danicl  dixit  ad  ciiin  :  Tu,  rex,  coe- /jan.  n, 29. 
pisti  cogilarc   in   slralu.  Difficuller  ergo 
crcdcndiim  cst  somniis,  quoniam  quo  im- 
pulsii    \('iiianl,  lacilc    non   cliicct.  Sancli 
autem  intcrno  quodam  sapoie  inler  illu- 
siones  el  revelaliones  discernunt,  ul  scianl 
qiiid  a  bono  spiritii  percipiant,  et  qiiid  ab 

D  illusione  sustineanl. 

insiiper  dc  his  scribil  Thomas  in  seciin- 
(la  sccundiP.  quiPslione  !);'i  :  (^ausa  som- 
niorum  csl  diiplex.  pula  inlcrior  atquc 
cxtcrior.  Inlerior  qiioque  est  diiiilcx  :  Tna 
animalis,  diim  phanlasi:e  dormienlis  oc- 
(■iiiriint  ea,  circa  quir  cogilatio  aul  affe- 
clio  sua  fuit  inlenla  teinpore  suic  vigiliip  : 
et  talis  causa  somniorum,  non  est  causa 
riiliironini  cvcnliiiim:  iiin)  somiiia  liilia  se 
habeiil  [ler  iiccidcns  ad  fiiliiriim  (<vcnluin. 
.Mia  interior  causa  somnioriim  esl  corpo- 


212 


ENABRATIO    IN    CAP.    XXXV    LIBRI    ECCLESIASTICI.    —   ART.    XXXVI 


lalis,  quia  ex  interiori  corporis  disposi- 
tioiie  formatur  motus  in  phantasia  fa- 
li  dispositioni  conlormis,  quemadmodum 
abundanti  in  humoribus  frigidis  videtur 
in  somniis,  quod  sit  in  aqua  vel  nive  : 
atque  hujusmodi  somniis,  secundum  medi- 
cos,  est  intendendum,  ad  sciendum  inte- 
riorem  hominis  disposilionem.  Causa  quo- 
quo  somniorum  exterior  duplcx  est  :  Una 
corporalis,  in  quantum  phantasia  dormien- 
tis  immutatur  ab  aere  continente,  vcl  ab 


A  impressione  coelestium  corporum,  ex  qua 
apparent  dormienti  aliquae  phantasiffi  cce- 
lesli  dispositioni  conformes.  Alia  exterior 
causa  somniorum  est  spiritualis  :  quia 
quandoque  est  a  Deo  per  ministerium  an- 
gelorum,  et  talibus  somniis  est  creden- 
dum ;  interdum  ex  operatione  diaboli,  qui 
etsi  quandoque  aliqua  vera  praenuntiet 
aut  ostendal,  lamen  intcntio  ejus  est,  taii- 
dem  decipere.  Idcirco  non  est  intenden- 
dum  eidem. 


ARTICULUS  XXXVI 


ELUCIDATIO   CAPITnLI  TRICESLMI    QUINTI   :    QV\    CONSERVAT  \T;RBUM,   MULTIPLICAT   ORATIONEM. 


1 

'  alias  le- 
gem 

Luc.  II,  19. 


Eceli.wm, 
2-2;  Colo.^s. 
iv,i;lTlwss. 
V,  17-.yaco6. 
V,  16. 


Zkc.xvui,  1  , 


rs.cii,  18. 


AGITUR  hic  de  spirituali  et  per  se  ac- 
cepto  sacrificio,  quod  est  immediatus 
actus  virtutis.  Qui  cqnservat  verbum*,  id 
est,  verba  Dei  fervide  audit,  memoriter 
retinet,  et  praecepta  Dei  observat,  sicut 
beatissima  Yirgo  Ghrislifera  conservabal 
omnia  verba  quae  erant  de  Christo,  confe- 
rens  ea  in  corde  suo,  muUipUcat  oraiiu- 
riem.  Hoc  enim  Scriplura  sacra  nos  erudit, 
imo  et  jubet,  ut  assidue  et  sine  intcr- 
missione  oremus,  quduiam  indesincnter 
divino  indigemus  auxilio,  ambuhinles  in 
medio  laqueorum,  invisibilibus  circumdati 
hostibus.  Unde  in  Evangelio  ait  Salvator  : 
Uportet  semper  orare,  et  non  deficere. 

Sacrificium  salutare  est,  attendere  man- 
datis,  id  est  considerationi  mandatorum 
divinorum  vacare,  ut  inqjleantur,  secun- 
dum  illud  in  Psalmo  :  Et  memores  sunt 
mandatorum  ipsius  ad  faciendum  ea.  Quid- 
quid  enim  ad  Dei  honorem  fit,  et  ad  ejus 
reverentiam  exhibetur,  et  ei  offertur,  sa- 
crificium  dici  potest.  Denique  per  man- 
data,  hoc  loco  intelliguntur  prajcepla  af- 
firmativa,  quffi  obligant  semper,  sed  noii 
ad  scmper.  Nam  sequitur  :  et  discedere  ab 
omni  iniquitate,  id  est  non  facere  mala  : 
quod  ad  pra>cepla  pcrtinet  negativa.    Et 


B  propitialionem  litare  sacrificii,  id  est  sa- 
crificare  opera  misericordiae,  tam  spiri- 
tualia  quam  corporalia  :  itaque,  litare  et 
sacrificare  propitiationem  sacrificii,  id  est 
miserationem  pro  sacrificio,  super  inju- 
stitias,  id  est  pro  injustitiis  seu  vitiis  re- 
mittendis,  est  sacrificium  salutare,  sicut 
ait  Salvator  :  Dimittite,  et  dimittetur  \o-  Luc.w.r,. 
bis;  ct  deprecatio  pro  peccatis,  recedere 
ab  injustitia,  id  est,  inluitu  et  amore  Dei 
declinare  ab  omni  culpa,  est  tequivalenter 
deprecatio   ad    obtinendum   pra>teritaruin 

C  remissionem  culparum. 

Betribiict  f/ratiam,  id  est,   sacrificium        i 
pro  gratiarum  actione  seu  immolationem 
Deo  acceptam  exhibebit,  qui  offert  simila- 
f/inem,  id   est  purissimam  tritici  similam 
seu   farinam  :  quse  consuevit  in  lege  of-  Exod.\\ix: 
fcrri,  et  de  qua  panes  propositionis  fig.  j'^*^-!'.»-»". 
bant,ut  in  Exodo,  Lcvilico, Numerorumque  xsivj.vum. 
libro  frequenter  habetur  ;  et  qui  facit  mi-  l"yl'"^^^i\ 
scricordiam  cum  proximis,  offcrt  sacrifi- 
cium,  id  est  opera  Dco  accepta,  juxta  illud 
Proverbiorum  :  Foeneratur  Domino,    qui  prov.m, 

U  niiseretur  paiiperis.  Ilinc  rursus  in  Provor-  '"■ 
biis  asseritur   :   Facere  misoricordiam   et /tirf.  sxi,3. 
judicium,  plus  placet  Deo,  quam  victimae  : 
quce  non  orant  Doo  acceptae  secundum  se, 


ENARRATIO    I>'    CAP.    XXW    I.IBni    ECCLESIASTICI.    —   ART.    XXXVI 


IV.l 


scil  o\  orfiTiMitiiim  liiii'  i't  drvolionc.  Iloc 
Mich.\i,  est  qiioil  pcr  .MiclucaiM   iiiiiiiitur  :  Uuiil  ili- 
*'*■  gnum  olfcram  Domini»;  .Niiinquiil  ])l:u'ari 

potcsl  Diiiiiinus  in  milliiius  aiictum?  Indi- 
cabo  tibi,  o  homo,  quid  sit  bonum,  et  quid 
Doiiiiniis  rcquirat  a  tc  :  utique  facero  jiidi- 
ciiiiii.  cl  diligere  miscricordiam,  el  sollici- 

5  tiim  ambulare  cum  Deo  tuo.  Beneplacitinn 
cst  Da>nino,rcccdcrc  ab  ini'/iiitalc  :\d  est, 
de  priBleritis  malis  dolere,  lcntalionibus 
reluctari,  vitiis  dissenlire,  esl  sacrificiiim 
Deo  valde  acceptum,  siciil  David  testatur  : 

/•i.L.i8,i',i.  Quoniam  si  voluisses  sacrificinm,  dedis- 
sem  iitique;  holocaustis  non  dclcctaliciis. 
Sacrificiiiin  Deo  spiritus  contiibulatus  ; 
cor  contritum  et  humilialum,  Deus,  non 
dcspicies.  Et  deprccalio  pro  peccalis,  rcce- 
dcre  ab  injuslitia  :  qiiia  per  talem  reces- 
siim  homo  disponitur  ad  divina  charisma- 
la  obtinenda,  siciit  per  orationem. 

6  .Xon  apparcbis  anli'  conspcctiim  Dci  va- 
cuus,  id  est,  semper  ali(]iiid  boni  age,  et 
in  lcmplo  seu  ecclesia  aliqiiid  offcr  Dco, 
vel  spiriliiale,  vcl  corporalc  sacrificiiim 
offercndo  :  secuinliiiii  qiioil  iii  Dciilcrono- 

ZJni/.  XVI,  mii)  lr'gitiir  :  .Xon   a^qiarchil   vaciius  antc 
'"'''■       Dominum,  sed  offcict  uiiusqiiisqiie  secun- 

7  iliiiii  qiiod  Iiabiicrit.  IIa'c  enim  omnia  jam 
pra>lacta,  prop/cr  niandalum  Dci  fiunl ,  id 
est  ob  hoc,  quod  Deus  sic  jussit  :  qui  et 

A-Torf..vxin,  in  K.xodo  praecepit,  Tribus  temporibus  an- 
17;  xxxiv,  ijj  ;,pp;^,.pi5if  omne  masculiniim  luiim  iii 
(•on^pcclii  oiiinipolcntis  Domiiii  Dci  tiii  : 
vidclicel  in  Pascha,  Pentecoste,  el  lesto 
Tabcrnaculorum:  ct  tiinc  aliiiuid  lcneban- 
lur  offcirc. 

8  (Mdalio  justi  impinr/uat  allare  :  qiio- 
niam  placet  Deo,  et  justus  de  melioribus 
iiffcrt,  eliain  amplius  qiiani  tciirliii  :  v 
otlnr  suavilatis  csl,  id  esl,  oblalio  ejus 
specialitcr  grata  esl,  in  conspcclu  Allissi- 
ini  :  sicut  in  ricnesi   fertur  de  sacrificio 

r.tn.  vMi,  Noe,  Odoratiis  est  Diiminus  odorcm  snavi- 

■'■  talis.  Ncmpc  saciificia  illa  siiavilcr  (;oi'am 

Allissimo  redolebanl  solum  ex  fide  ct  de- 

volionis  ac  caritalis  fervore  offerenliiim 

•J         ca.    Siicri ficiutn  Jusli  iwccptuin   csl ,  |)io- 

/»irf.  IV,  i.  plcr  virliilciii  jiisli,  siciil  Dominiis  rcsjicxil 


•\  ad  .\bcl,  cl  ai|  niiincra  cjiis.  .Xon  cnim  ac- 
cepla  cranl  sacrificia  illa,  nisi  offcrentes 
Deo  accepti  fuissent.  Sccus  cst  de  sacri- 
ficio  illo  dignissimo  cvangelica>  legis.  Et 
memoriam  cjus,  id  est  commemorationem 
jusli,  non  obliviscetur  Dominus,  sed  jiigi- 
tcr  memor  est  jiisti  et  justitiarum  ipsius, 
qiiemadmodiim  ad  Ilcbrajos  ait  Aposto- 
liis  :  Non  injiislus  est  Dciis,  iit  obliviscatiir  //i-/,r.vi,io. 
opcris  vcslri  el  ijalicntia' *.  -1111001101115 

Bono  animo  gloriom  redde  Deo,  id  est,       10 
omne  bonum  Deo  adscribe,  et  gloriam  ac 

B  honorem  cxhilie  ei   rccla  et  prompta  jii- 
ciindaquc  mente  scu  inlcnlione.  qiium  di- 
cat  Apostolus  :  Soli  Deo  honor  et  gloria.  i  rim.  i.i:. 
Nam  et  per  Isaiam  Uominus  contestalur : 
Gloriam  mcani  allcri  non  dabo.  Idco  oravit   /».  xi.n.s; 
vir  sancliis  :  \on  iiobis,  Domine,  non  no- ";■.''''"' "•. 

'  i^j.cxili,  1, 

bis,  scil  iioiiiiiii  tuo  da  gloriam.  El  «0«  scc. iicbr. 
minuas  primilias  manuum  tuarum,  id 
est,  primilias  frucliiuin  terrse  tuse  ex  in- 
tegro  offer  Deo  in  sustentationem  sacerdo- 
tnm  ipsiiis  :  seciinilum  qiiod  in  Proverbiis 
legitiir,  Ilononi  Domiiiiiin  ilc  |)riinitiis  frii-  /vof. 111,9. 

C  giim  tuariim.  Spiiilualilcr  qiioque,  quiil- 
quid  priiniim  cl  pra^cipuiiin  fiicrit  in  do- 
nis  el  actibiis  noslris,  Dco  inlegcrrime 
adscrihamiis.  Tn  omni  dalo  hilarem  fac  {{ 
vultum  tuum,'u\  esl,  (]uiilqiiid  Dco  sponte 
aut  per  supererogationcin  obliileris,  vel 
hominibiis  proplcr  Deum  contiileris,  hila- 
ritcr  cxliibe.  iit  et  cordis  jucumlilas  in 
viiltii  rcliiccat,  in  signum  intcrn.T  libcrali- 
tatis,  caritalis,  et  devotionis.  Unde  et  Yas 
electionis  :  Non  ex  Irislitia,  inquil,aut  ne-  iicor.n,?. 
ccssitate ;  hilarem   eniin    dalorcm    diligit 

D  Dciis.    lliiic    primo    Paralipomcnon    libro 

narraliir  :  L;etatus  esl  popiiliis  (inum  vota  i/'oi-. xxu, 
s|)onle  proinillercnl,  qiiia  loto  cordc  offc-  "" 
rcbant  ea  Domino.  Et  in  exsu/talione  san- 
ctifica  dccimas  luas,  id  est,  cum  gaudio 
depula  et    tribiic  decimas   tuas  Deo   seii 
ejiis  ministris. 

Da   Atlissinio  sccundutn    donatum    ip-        12 
sius,  id  est,  1)11)  ri'lMis  lihi  ;i  Dco  concessis 
offcr  Dco   lihcialitcr.   ct    lanto   ('0])iosins, 
(]iio  ]iliiia   lihi   doii.ivcrit.  riiilc  cl   ))iiino 
I';iraIi]iiimcnoii   David  loqiiilin    Dcii  :  IJiia'    ii.ut  11 


214 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXXV    LIDUI    ECCLESIASTICI.    —    AUT.    XXXVI 


Zuc.  xii,48. 


ilatlh.  VI 

22. 


13 


Luc.  VI.  38. 


u 


Eccli. 
xx\iv,  21. 


Prov.  x\ 

15 


Ps.  X,  8. 


Acl.  X,  34. 


de  inanu  lua  accepinius,  dcdimiis  tibi. 
Christo  quoque  testante  :  Cui  plus  datuni 
est,  plus  requiretur  ab  co.  E(  in  boiio  ocu- 
lo,  id  est  recta  ac  simplici  intentione  :  de 
quo  oculo  loquitur  Dominus,  Si  oculus 
tuus  fuerit  simplex,  totura  corpus  tuum 
lucidum  erit  :  inJinvenfionem  facilo  ma- 
7iuum  tuaruin,  id  est,  nova  prseconia  offer 
Dco  pro  bonis  operibus,  qua3  iacere  tihi 
concessit  ;  vel,  Adinventionem  manuum 
tuarum,  id  est.  opera  virium  tuarum  ex 
cordis  deliberatione  procedentia.  age.  fa- 
ciendo  eadumtaxat  ad  Dei  honoiem:  quo- 
niam  rctribuens  csl  Dominux,  id  est  co- 
piosus  remunerator  eorum  qui  ejus  inluitii 
et  amore,  non  pro  laude  humana,  faciunt 
bona  ;  ct  scptics  tanium  rcddct  tibi ,  id  esl 
multo  plus,  seu  plenam  inercedem,  beati- 
tudinemque  perfectam,  in  tribus  dofibus 
aniince,et  quatuor  dotibus  corporis.  Sicque 
ponitur  numerus  dcterminatus  pro  inde- 
terminato.  Per  septenarium  namque  perfe- 
ctio  designatur.  Ideo  asserit  Filius  Dei  : 
Mensuram  bonam,  et  confertam,  et  coa- 
gitatam,  et  supereffluentem  dabunt  in 
sinum  vestrum.  Speeialiter  aulem  opera 
misericordiee,  et  fidelis  persolutio  primi- 
tiarum  et  dccimarum,  constructio  eccle- 
siarum  et  religiosorum  locorum,  in  quibus 
rcgularis  viget  observantia,  copiosam  ac 
multiplicem  a  Domino  sorlinnlur  merce- 
dem,  eliam  in  pra>senti.  tam  in  corporaii- 
bus  quam  in  spiritualibus  bonis. 

Noli  offcrrc  muncra  prava,  id  est  bona 
injuste  acquisita,  dummodo  scias  quibus 
sint  restituenda  :  prout  in  pr<Bcedentis  ca- 
pituli  expositione  diclum  esl  pjenius.  Xon 
enini  suscipict  illa  :  juxla  illud  Pi'0verbi- 
orum,  Victimee  impiorum  abominabiles  : 
quse  offerunlur  ex  seelere.  Ei  rioli  inspice- 
rc,  id  est  approbare,  sacrificium  injustum, 
quoniam  Dominus  judcx  est,  qui  inultum 
abire  non  patitur.  De  quo  ait  Scriptura  : 
Quoniam  justus  Dominus,  et  justitias  dile- 
xit.  Et  non  est  apvd  iUurn  i/loria  pcrsonce, 
id  est  personarum  acceptio,  quemadmodum 
in  Aclibus  Apostolorum  prsestantissimus 
Archiapostolus    proteslatur    :    In    veritate 


.\  comperi,  quoniam  non  est  personarum  ac- 
ceplor  Deus.  De  quo  in  Job  scriptum  est  : 
Qui  non  accipit  personas  principum,  nec  jobww, 
cognovit  tyrannum.  quum  disceptarel  con-  "■ 
tra  pauperem  ;  opus  enim   mannum  ejus 
sunl  universi.  Hoc  est  quod  subditur  : 

Non    accipict    Dominus   personam    in       16 
piiupcrctii,  id  esl.  personas  polentium  ac 
divitum  non  accipiet  in  pra>judicium  ege- 
norum  ac  infirmorum  :  imo,  teste  Aposto- 
lo.  conteniptibiiia  et  infirma  mundi  elegit  i Cor.  1,27, 
Deus,  ut  confundat  sapienlcs  et  fortes.  De  "*' 

B  quo  scriplum  esl  in  Amos  propheta  :  Qui  Amosv.o. 
subridet    vaslitatem    super   robuslum,    et 
dcpopulalionem    super    potenlem    affert. 
Siquidcm,  ut  in  libro  Sapientiai  legitur, 
Non  veretur  personam  cujusquam.  Qui  di-  Snp.  vi,  s. 
cit  regi,  Aposlata  ;  qui  vocal   duccs,  im- ,g°''"""'' 
pios.  Et  depreealionem  Iwsi  exaudiet,  id 
est  orationem  ejus  qui    injuriam  passus 
est,   si   ad    Deum    sincere   confugiat.   Ail  z>eu^x\sii, 
enim  :  Mihi  vindictam,  et  ego  relribuam.  ^3;fl<"»'"i, 
Qui  (ut  ail  Psalmista)  custodit  veritatem   fs.cxuv,?. 
in  sspculum,  facit  judicium  injuriain  pa- 

G  tientibus. 

Non   despiciet  preces  pupilli,  nec  vi-       17 
duam,  si  effundat  loquelam  gemitus,  id 


est  verba  gemebunda,  ex  desolalione  hu- 


18 


19 


mana.  J\"o««t'  lacrimw  viduw  ad  ma.rillam 
descendunt  ex  oculis,  et  exclamatio  ejus 
supcr  deducenteni  eas  ?  id  est,  clamor  vi- 
du£e  clamanlis  ad  Deum,  fit  conlra  oppres- 
sorem  ipsius,  qui  eam  facil  lacrimari, 
propler  quod  zelo  justitise  petit  sibi  a  Deo 
judicium  fieii  de  oppressore  hujusmodi. 
A  maxilla  enim  viduse  ascendunt  usquc 
D  ad  ciclum  per  effectum,  id  est,  a  Dco  coe- 
li  altenduntur,  seu  Deo  praesentantur  per 
angelum  ;  et  Dominus  exauditor  non  de- 
lectabilur  in  illis,  id  est,  displicebunt  sibi 
lacrimse  per  respectum  ad  ilium  qui  im- 
misericorditer  afflixit  viduam.  Deus  enim 
miserabilium  personarum,  ut  sunt  vidua, 
pupilli,  orphani.  pauperes,  et  infirmi,  at- 
que  consimiles  humanis  destituti  solaliis, 
specialis  est  miserator,  patronus,  judex  ac 
vindex  :  juxta  illud  in  Deuteronomio,  Fa-  z)e„(.x,i8. 
cit  judicium   pupillo   et    vidufe,   amatquc 


ENAnRATIO    IN    CAP.    XXXV    LlBUl    ECCLF.SIASTICI. 


AHT.    XXXVI 


215 


£*jO'/.xxiii, 
9. 

ibid.  XXII, 
21. 

20 


PS.  XXXVI, 


21 


/'«.Cl.  |S. 


Lue.  xviii 
i:!,  n. 


Judith  IX 

16. 


22 


peregrinuin  ;  et  in  llxoiio,  1'eregiino  mo-  A 
ieslus  non  cris;  et  nirsus,  Peregrinum  et 
advenam  non  contristabis. 

Qui  adoral  Deum  iu  ohlcctationc,  id  est 
cum  gaudio  spiritiiali  ex  caritatc  :  oratio 
enim  est  aseensiis  mentis  in  Deum,  secun- 
duni  Damascenum,  et  ex  consideralione 
pictatis  divinae  oritur  in  oranle  confiden- 
lia  atque  Isetilia,  pncserlim  si  ferveal  in 
amando  ;  xuscijiidur.  id  esl,  exatidieliir  a 
Deo,  jiixla  iilud  in  i'salino  ;  Deleelare  iii 
Domino,  et  dabit  lil)i  pelitiones  cordis 
lui;  ct  dcprccatio  i/liu.s  u.squc  ad  tu/bcx  B 
appropinquabil,id  est,cfficaciam  magnam 
oblinendi  effeclum  a  Domino  iiniversornm 
habebil,  quoniam  rcrvor  ainoris  et  jiicun- 
ditas  cordis,  confidentiaque  divina,elevant 
eam  valde. 

Oratio  humiliantis  .sc  nuhes  penelraiiil . 
(Juo  cnim  orans  se  ipsum  cordialiiis  pro- 
fundiusque  luimiliat,  eo  coram  Crealore 
ampiiiis  siililimatiir,  ct  plenius  acceptatur, 
juxta  illud  :  Hespexit  in  orationem  huiiii- 
liiim,  et  non  sprevit  preces  eorum.  llinc, 
Christo  testante,  publicanus,  qui  nec  ocu-  C 
los  aiideiiat  jevare  in  cadiiin,  sed  peclus 
suum  percussil,  exaiiditiis  fuit  et  justifi- 
calus.  Ilinc  venerabilis  Juditii  dixit  ad  Do- 
minuin  :  .Mansiietorum  et  humilium  libi 
semper  placuit  oralio.  Et  doucf  propiit- 
(/uel,  id  est,  quousque  oratio  illa  a  Deo 
exaudialiir,  uon  consolahilur  ipsc  orans, 
id  csl,  a  sua  non  cessabit  pclitionc,)'/  non 
iliscedet  ab  invocandi  actu  aut  proposilo, 
donec  AUissimus  adspicial  per  effeclum. 
AV  Dominus  non  clonfiidiit.  id  esl,  ini- 
sericordiam  siiaiii  a  lali  oiaiilr  iiini  sub-  D 
Iraliet,  juxla  illiid  :  l.onf,'e  esl  Dinniiius  ab 
iiii|)iis,  el  oialiiiiies  jiislnnim  exaiidiel  : 
liuiimindii  scilicel  orenl  saliibriler  rl  enn- 
sl:iiiler.  Scd  judicuhil  /usliis  jiMJicid  ap- 
piobaliiinis  ac  beala"  reiniiiieralinnis  ;  vel, 
ul  aliqui  textiis  liabent,  Vindicabit  jiistos, 
(|iiia  eorum  ulcisccttur  injurias;c7  facicl 
Jiidicium  ;  cl  Forlissimus  non  hahchit  in 
illis  palicnliam ,  \(\  est,  Omnipnteiis  iioii 
remitlel  niipressoribus  Jiistorum  tornien- 
la  qiia'  iiierueiunl,  ut  contrihulcl  dorsum 


ipsorum,  id  esl,  debile  eos  flagellel,  siciit 
iniqui  solcnl  flagellari  in  dorso.  Unde  le- 
gilur  in  Proverbiis  :  Parala  siint  derisori- 
bus  judicia,  et  mallei  pereiilientes  stul- 
toriim  eorporibus.  De  qiiibus  per  Osee 
loqiiitur  Deiis  :  ,luxta  desideriiim  nieum 
corripiain  eos. 

Bt  gentibus  reddet  vindictam ,  id  esl,  in- 
fidelibus  infligel  damnationem  :  qui  enim 
noii  crcdil,  jam  judicatus  esl,  ut  in  cvan- 
f,'riir)  Joannis  sciihiliir:  donec  lollat plent- 
ludi/icm  supcrhiiruiii,  id  esl,  omnes  siiper- 
bos  innocenlium  Irihiilatores  aiiferat  dc 
hac  vita,  de  consortio  eleclorum.  de  gloria 
Beatorum,  juxla  ilhid  in  Isaia  :  Tollatur 
impiiis,  ne  videal  gloriam  Dei  ;  et  sceptra 
iniquorum  contribulet,  id  est,  reges  prin- 
cipesque  injustos  cum  adjutoribus  et  ad- 
ha>soribiis  suis  puniat  et  condemnet,  eo 
quod  violenti  fuerunt,  jiixta  illiid  Amos 
propheta^  :  Kcce  oculi  Domini  super  rc- 
gniim  peccans,  et  conteram  illud  a  facie 
tcria'. rnde  perJeremiam  Dominus  ait:He- 
pente  loiiiiar  adversiis  genlem  ct  regnum, 
ut  eradicem  et  dcslruam  illud.  Donec  rcd- 
diit  hominihus  sccundum  actus  suos,  ct 
sccundum  opera  Ada^,  id  est,  secundum 
quod  piinivit  ipsum  hominem  protopla- 
sliim  pro  suo  excessu,  d  sccundum  pra'- 
sumplionem  ipsius,  qua  Dci  pra?ceplum 
violare  pra;sumpsit,  et  supra  vires  suas 
erexil  se.  Yerumlamen  Adam  polesl  hic 
esse  nomen  commune  :  iiuia,  ul  ail  lliero- 
nymus,in  llehrico  esl  indifferenler  nomcn 
commiine,  significans  homiiiem.  el  pro- 
prium  nomen  liominis  proloplasli.  Ilinc 
scriptiim  est  in  Job  :  Absil  a  Dco  impietas. 
et  ab  Omnipolenle  iniiiiiitas ;  opus  enim 
hominis  reildei  li,  el  jiixla  viain  singiilo- 
iiun   reslituet. 

Doucc  Judiccl  Judicium  p/chis  suir,  id 
esl,  judieando  profeial  jiidicium  pro  plebe 
fideli,  eain  salvando,  adversariosqiie  dam- 
naiulo,  cl  o/dcctahil  Justos  miscricordia 
siia,  ipsos  piisslme  consolando,  ct  bcati- 
fire  corDiiando,  ae  de  injiiriis  eorumdem 
ipsos  e.xhilaraiido  :  pro  qiiibiis  ei^  |)rM'sla- 
bit  coronam  gIoria«,  reprobis  vrm  |>ii  n.nii 


Proi'. 

XIX. 

i'J. 

Oieex 

,10. 

2.3 

Joann.  iii, 

18. 


/s.  xxvi.iO. 
juxta  LXX. 


Amo«ix,8. 


Jer.wiii,' 


24 


Joh  wxiv, 
10,  H. 


23 


216 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXXVI    I.IBRI   ECCLESIASTICI.    —   ART.    XXXVII 


/■t.  Lvn,  ti.  gehennse.  Tuncqne  lajtabitur  justus,  quum 
viderit  vindictam. 

Porro  ad  litteram  loquitur  auctor  de 
Israelilico  populo,  qui  tempore  suo  fuit 
peculiaris  populus  Dei,  in  medio  idolola- 
trarum  gentilium  commorans,  a  quibus 
frequenter  et  acriter  affligebatur.  Propter 
quod  Deus  genfes  illas  dire  punivit.  Unde 
modus  procedendi  in  libris  Isaia>,  Jeremise, 
Ezechielis,et  aliorum  quorumdam  Prophe- 
tarum  esl,  quod  primo  sancti  illi  Prophe- 
tse  corripiunt  popuhim  suum  filios  Israel 
de  mullis  et  magniseorum  excessibus;  de- 
inde  comminantur  atque  prrenunliant  eis 
debitas  po^nas  a  genlilibus  infligendas  ip- 
sis  Judseis,  utpote  a  Chaida?is,  Assyriis, 
-Egyptiis.  Sed  quia  gentiles  illi  feccrunt 
hoc  nimis  crudeliter  et  perversa  intentio- 
ne,  praefati  Prophet»  pra>nuntiant  poenas 
eis  ob  hoc  imminentcs  :  sicque  rursus  re- 
deunt  ad  consolandum  Israeliticum  popu- 
lum,  pra?nuntiando  liberationem  et  pro- 
speritates  ipsius,  prajscrtim  in  advenlu 
Messise,  in  quo  electi  ex  populo  illo  pra;- 
clarissima  sortiti  sunt  gratiarum  chari- 
smata. 
26  Speciosa    miscricordia  Dei  in   tempore 

frihulationis.  Misericordia  Dci  in  se  seler- 
naliter,   invariabiliter,   incircumscriptibi- 


A  lilerque  speciosa  est,  et  superpulcherri- 
ma,  atque  ad  inluendum  amoenissima,  ac 
summe  dccora ;  sed  tam  ipsa,  quam  ejus 
effectus,  qui  sunt  adjuvare,  consolari,  li- 
berare,  et  salvare  afflictos,  moestos,  pce- 
nitentes  ac  miseros  vialores,  specialitcr 
speciosi  apparent,dum  tempore  tribulatio- 
nis,  lenlationis,  advcrsilalis,  succurrunt  et 
exhibentur  afflictis  :  sccundum  quod  bo- 
num  comparatione  mali  oppositi  clarius 
innotescil,  dulciusque  senlitur  post  expc- 
ricntiam  afflictionis  contrari».  Sic  enim 

B  sanitas   posl   infirmitatem,  refectio   post 
esuriem,  polus  posl  sitim  magnam,  sua- 
viorcs  censentur.  Idcirco  subjungitur  :  qita- 
si  nubes  pluvicB  in  tempore  siccitatis :  qula. 
dum  siccitas  terra?magna  ac  diuturna  cqn- 
sistil,  pluvia  magis  accepta  est,  prout  ter- 
tio  Regum  narratnr  faetum  lemporc  sancli 
Elise  et  .\chab,  quando  non  pluerat  annos     iiii??». 
Ires  et  menses  sex.  Hinc  Dominus  pcr  Osee  JJj''^'',,"" 
ait  :  Quid  faciam  tibi,  Ephraim  ?  quid  fa-  Osee\<,i. 
ciam  tibi,  Juda?  Misericordia  vestra  quasi 
nubes  matutina,  et  quasi  ros  mane  per- 

C  transiens.   El   in   Tobia;  hisloria  legilur  : 
Bcnedictum  est  nomen  tuum,Deus  patrum  Tob.m,n, 
nostrorum,  quia   post  tempestatem  tran- "" 
quillum  facis,  et  post  flctum  cxsultatio- 
ncm  iiifundis. 


ARTICULUS   XXXVII 


DECLARATIO   CAPITULI   TRICESIitfl    SEXTI    :    MISERERE    NOSTRI,    DEUS    OMNIUM. 


IN  fine  prscedentis  capituli  dictum  est,  D 
quam  speciosa  sit  misericordia  et  mise- 
ralio  Dei  in  adversis.Nunc  orat  auctor  mi- 
scricordiam  Dei  impendi  populo  Judseo- 
rum.  Et  quod  ad  litleram  de  populo  illo 
profertur,  spiritualiter  accipi  debet  de  po- 
pulo  christiano. 
1  j\Iisercre  nosfri,  Deiis  omnium.  Siquidem 

jure  creationis,  conservationis,   guberna- 
tionisque  mundi,  Deus  est  omnium  Deus 


ac  Dominus  :  fidelium  autem  et  devote  co- 
lentium  ipsum,  est  specialiter  Deus  per 
gratiam  ct  providentiam  peculiarem,  at- 
que  per  cultum  et  amorem  illorum  ad 
euni.  Ef'  osfende  nobis  lucem  miseratio-  •Eirespi- 
num  tuarum,  id  est  consolationem  et  gra-  """^•'^' 
tiam  tua"  pietatis  immensa:'.  Ouamvis  au- 
tem  misericordia  et  miseratio  Dei  in  se 
ipso  sit  una  et  simplex,  sicut  justitia  ejus, 
nihilo  minus  propter  diversilatem  et  co- 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXXVI   LIBRI    ECCLESIASTICI.    —    AUT.    XXXVII 


217 


/•».  XXIV, 6 


Sopk  iAXk 


/s.  XWIII 
10. 

Kzech.  V- 

\t\,  XII,  ctc 

Exod.  IX, 
il;  XIV,  17 
18. 

ll.VncA.ix 
li,  17;  111 
35-3;i. 

3 


!l. 


piani  siiorum  ('rfcctuum.  [)luialili'r  cnuu- 
tiatur,  juxta  illud  in  Psalmo  :  Reminisccre 
miscralionuni  tuarum.  Dominc,  ct  miscri- 
eordiarum  luaruni.  qua>  a  Sipculo  sunl. 

Et  immitte  (imorem  tuum  super  gentcs 
</ii(c  non  exquisicrunt  tc,  id  est,  infideii- 
bus  ct  malis  credcntibus  incute  tua'  ma- 
jcslalis  et  aDquitatis  timorcm.  affligcndo 
cos  palcrnaliter  in  prjescnti,  nc  percant  in 
a>tcrnum.  vel  ul  ininores  post  vitam  hanc 
rccipianl  p(i'nas.  L'nde  pcr  Snphoniam  Do- 
minus  loquitur  :  Dispcrdam  eos  qui  aver- 
tunlur  de  posl  lergum  Domini,  et  qui  non 
cx(|uisicrunt  Doininum,  ncc  invcstigave- 
runl  cuin.  Ut  coffiio.scant,  vexalionc  cis  in- 
tclleclum  praestante,  f/uia  non  est  Dcm 
ni.si  lu,  qiii  in  Ezechiclc  sa^pe  teslatiis  cs  : 
Et  scienl  quia  cgo  Domiiius;  >//  cnnrrcut 
maf/nalia  tua  :  sicut  yEgyptii  siib  Moysc 
dire  ac  sa^pc  pcrcussi ;  .\nliochus  quoquc 
rex.  el  llcliodorus,  proiit  in  libro  rccila- 
tiii'  .Macbabirorum.  Allevn  nia/iuin  li/am 
su/icr  ffcnlcs  alicnas,  id  est,  potcslalcm 
liiam  siiper  cos  extende  per  dcbilam  ct 
clcmentem  eoruin  punilioncm  in  sa;culo 
isto,  i/l  vidcant  jiotcntiam  ti/am,  id  csl. 
oiiinipotcnliam  tuam  ex  effcctibus  siiis 
cogiioscant  ac  venerentur. 

Sicut  enim  in  conspectu  corum  sanctifi- 
calus  es  in  7iobis,  id  est,  ipsis  cernentibus, 
sanclitalem  liiam  dcclarasti  in  nobis,  dan- 
do  nobis  graliam  et  virtutcm  serviendi 
libi  vero  et  sumino  Deo  in  sanclilate  atquc 
juslitia,  sic  in  conspectu  noslro  matjnifi- 
calicris  in  itlis,  id  est,  nobis  cernentibns 
seu  agnoscentibu.s, ostendes  majeslalis  tiia:' 
polcslalcm  in  illis  per  jiislam  ipsoruni  pii- 
nilioncm:  i/t  coffnoscant  te  pcr  fidcm  ct 
dona  Spiritiis  Sancli,  sicul  et  nos  coffiiovi- 
mi/s  iji/iiniam  iion  csl  Di'i/~s  prwlcr  tc,  o  Do- 
iiiiiic.  Unde  tempore  veteris  Tcstamenli, 
iiiiilli  gentiliuin  conversi  fucrunl  ad  Jiida- 
isuiiiiii,  cl  iiuillo,  imo  incfr.ibililcr  piiircs,  ad 
(Uiristum  convcrsi  siinl  lciiipoi-c  cvangcli- 
cao  legis.  Hinc  fcrliii  iii  Isaia  :  l'ciciilicl 
Doininiis  .Egypliiiii  pl;ii.'a,  cl  sanabil  cain; 
cl  (•o;,'iiiiNccnl  .Egyplii  Ddminum.  ct  c(dciil 
ciim  iii  iiustiis  cl   miincribiis. 


.\      Porro.  pars  orationis  hiijus  sequens,  vi- 
deliir  contra  obstinatos  et  reprobos  fusa 
ex  zclo  justiliie,  seu  per  modum  pra>nun- 
tialionis  |)roplicliciP,  sicul  in  Psalmo  can- 
tatur  :  Erubescanf,  et  conlurbentur  in  sa>-  pj.lxxiu,^ 
culum  saeculi,el  confundanlur,ct  percant.  '*" 
Iiiiiovasiffna,\<\  cst.de  novo  fac, cl  infligc       6 
jilagas  miras  et  miraciiiosas  iniquis,  sicut 
olim  in  .Egypto  fecisti ;  cl  iinmuta  mira- 
bilia,  id  est,  variis  modis  et  successive 
operarc  portenta  hiijusmodi.  Glorifica  ma-       7 
iiuin  cl  bracliinm  dcaHcrum,  id  cst,  omni- 

B  potentiam  luam,et  majcstalem  immcnsam 
gloriosc  declara,  siciit  in  Exodo  locutiis  cs 
-Moysi  :  Videntibus.  cunctis,  faciain  signa    Siod. 
quas  nunquam  visa  sunt  super  lerram,  ut  """■"'■ 
ecrnal    populus  islc  opiis    tcrribilc   qiiod 
factiiriis   siim.   De  hac   dcxtcra  fcrlur  in 
Exodo  :  Dexlera  tua,  Domine,  magnificata  /6iJ.iv,c. 
cst   in   forlitudinc ;  ct  in  Psalino,  dc  hac 
manu   cl   brachio  :  Invcniatiir  maniis  liia  /•s.xx.o. 
omnihiis  inimicis  luis,  dcxlcra   lua  invc- 
niat   oiiincs  qui  te  odcriml.  l'olcst  lamcn 
pcr  brachium   Dci  Christiis  intelligi   :  dc 

C  quo   ait  Psalmisla,  Salvavit  sibi  dextera  pj.  vcvn.i. 
cjiis,  ct  brachiiim  sancluni  cjiis;  ct  bealis- 
sima  Yirgo,   Kccil    potciiliam   in    bracliio  Zuc.  i.si. 
suo.  Unde  ct  in  Isaia  inducilur  :  Paravit  /». ui,  lo. 
Doniinus  bracliium  sanelnm  siium  in  ocii- 
lis  omniiim  gciititim.  Pcr  hoc  brachium  ct 
e.jiis  discipulos,  Dcus  Palcr  in  evangdica 
lcgc,  antiqua  miraciila  copiosissinic  inno- 
vavil,   in    lantiim  quod  ipscmct  (^hrisliis 
prolcstalur  :  Si  opera  non  fccisscm  in  eis,  yoann.xv, 
qua?  nemo  alius  fccit.  pcccaliim  non  ha-  "'■ 
bcrcnl. 

D      /i!(vv7rt /W;-o^-(';/?,  id  esl,  in  malignioribus        8 
ostcndc  et  cxerce  juslilia'   tua'  rigorcm. 
sicul  fccisli  in  Sennachcrib  rege  Assyrio-  iv/icj.»ix, 
riim  cl   cjiis  c.xcrcilti,  (|iios  dc  lcmpi>rali  '"""' 
inlcrilu  ad  condcmnationcm  [iricciiiilasli 
ielcrnam;  et  cffunde  iram,  id  esl  a^qiiilatis 
tiKc  scverilatcm  in  eos  qui  miniis  maligni 
siinl.  K.riollc  (idvcrsiirlHin ,  cl  iil]llffc  ini-        <) 
mici/m,  id  cst,  lioslcs  liii  honoris  ac  popii- 
li  liii  cvidcnlcr  casliga,  cl  cx  sociclalc  vi- 
\ciiliiiiii    lollc,   cl    projicc   in   lormenla  : 
siciil   iii  liliris  Jiidiciim  ac  llcgum  lcgilur 


218 


ENARRATIO    IN   OAP.    XXXVI    LIBRI   ECCLESIASTICI. 


ART.    XXXVII 


iO 


PS.  XXXIX 

18. 


Ps.l.xxxviii, 
48. 


Ps.  XXXVIII, 

5. 


Job  XXVIII, 
3. 


Ps. 


11 


/*5.CXXXIX, 
II. 


Jlirtie  1.3. 


Sap.  )ii,  10, 
Itiicl.  10. 

12 


ssepo  racluni  temporc  lcgis  Mosaicsp,  atquc 
sub  evangelica  lege  in  tyrannis  et  perse- 
culoribus  Ghristifidelium  constat  copiose 
implelum. 

Fe.sfina  tempus,  id  est,  tempus  nostrEe  li- 
berationis  velociter  adduc  :  sicul  orat  vir 
sanctus  :  Deus  meus,  ne  tardaveris;  e/  me- 
mento  finis, id  est,altende  ad  quem  1'inem 
creaveris  nos,  et  ad  finem  illum  beatifi- 
cum  perducere  nos  digneris.  Unde  orat 
Psalniisla  :  Memorare  qua'  mea  substan- 
lia  ;  numquid  enim  vane  constituisti  om- 
nes  filios  hominum?  Et  rursus  :  Notum 
fac  milii,  Domine,  finem  meum.  Nempe, 
ut  in  Job  asserilur  :  Universorum  fineni 
ipsc  considerat.  Yel,  ut  quidam  dicunl, 
per  finem  intelligitur  tempus  advenfus  re- 
gis  .Messia^,  de  quo  et  cujus  tempore  prin- 
cipaliter  sancli  Prophetee  locuti  sunt  :  sic- 
que  precatur  Christum  mitti,  et  per  ejus 
adventum  salvari.  Ul  enarrent  mirahilia 
tua,  id  est,  ipsi  indurati  in  poenis  suis  co- 
gantur  mirabilia  tua  fateri,  et  aliis  pra?- 
beanl  materiam  laudandi  tuam  justiliam 
ac  mira  opera  tua;  vel,  ut  fideles  liberali 
a  le,  mirabilia  tua  collaudenl,  juxta  illud  : 
Confitebor  libi,  Domine,  in  toto  corde 
meo,  narral)o  omnia  mirabilia  lua. 

In  ira  ffaminw  (levorclur,  id  cst,  infer- 
nali  incendio  absorbcatur,  y;(/  salvatur.  id 
esf,  qui  pia>sentis  vilae  punitionem  evadit. 
De  qualibus  fertur  in  Psahiio  :  In  ignem 
dejicies  eos,  in  miseriis  non  suhsislent ;  et 
in  Canonica  Jiuhe,  (luii)us  procella  tene- 
braruin  conservata  est  in  jefernum.  Qui 
pessimant  plebem  tuam,  id  est,ad  pessima 
vitia  pertrahere  moliuntur  ipsos  fideles, 
ac  crudelissime  traclant  jiislos,  inveniant 
perditionem  :  juxta  illud  Sapientia?,  Ini- 
quse  nationes  dirje  sunt  consummationis  ; 
et  rursiis  ibidem,  Impii  secundum  ea  qua? 
cogitaverunt,correptionem  habebunt.  Coy}- 
tcre  caput  principum  et  inimieorum,  di- 
centium,  Non  est  alius  prcvter  nos  :  id 
est,  elalionem,  praisidentiam,  perversila- 
tem  infidelium  principum  et  populorum 
eis  subditorum  dejice  et  afflige,  qui  tan- 
tum  se  rcpulaverunt,  quod  alios  quasi  pe- 


A  cora  conlempseruni,  vel  deos  se  essc  prse- 

sunipserunt  :  ut  Nabuchodonosor,  dc  quo    judnh  v, 
habelur    in    Juditli  ;  et  Caius  imperator; '^' 
Herodes  quoque,  qui  in  Aclibus  Apostolo- 
rum  legitur  percussus  ab  angeIo,quia  non  .ic(.  Mi.as. 
dedit  honorcm  Deo. 

Congrega  omnes  trihus  Jacoh,  rcdiiccn-       13 
do  eas  ad  tcrram  patrum  suorum;  magis 
autem,  colligendo  eas  spirilualiter  in  uni- 
tate  fidei,  spei,  ct  caritatis  in  Christo.  Un- 
de   dicit  Joannes   :  Jesus   moritiirus  erat   Jonnn.xi, 
pro  gcnfe,  et  non  tantum  pro  gente,  sed^''^'' 

B  ut  filios  Dei  qui  dispersi  erant  (id  est  ele- 
clos  Judseos  undique  abductos).  congrega- 
rct  in  unum.  Ut  cognoscant  per  fidcm 
formatam,  tam  ipsae  tribus,  quam  gentes, 
carum  reductionem  videntes,  quia  non  est 
Dcus,  iiisi  tu,  iit  enarrent  mirnbilia''  tua : '  mngmiia 
et  hcreditabis  eos,  sicui  ab  initio,  id  est, 
in  populum  heredifarium  possidebis,  sicut 
olim  tempore  Moysis,  David,  cf  Salomonis, 
et  in  terra  promissionis,  seu  potius  in 
Ecclesia,  eos  spirifualiter  congregatos,  fa- 
cies  habifarc. 

C  Circa  hsec  scribit  quidam  :  Congregafio 
filiorum  Israel  in  Prophetis  promissa,  in- 
lelligitur  de  universis  ad  fidem  Christi 
convertendis.  Utrum  aucfor  hujus  libri 
prophetice  Iioc  cognovit,  ignoro;  et  pro- 
babilius  mihi  videtur  quod  non  cogno- 
vi^rit,  tum  quoniam  inier  Prophctas  non 
ponitur,  tum  quia  Judsei  crcdcntes  in  Chri- 
stum  post  ejus  resurrectionem  et  Spiri- 
tiis  Sancfi  missioncm,  mirabantur  de  hoc,  Aci.>i,K. 
quod  gratia  Spirifus  Sancti  dabafur  genfi- 
libus  sicut  et  ipsis,  ut  habefur  in  Actibus 

I)  Apostoloriim.  Ex  quo  videtur  quod  ad- 
huc  ignorabanf  uuam  Ecclesiam  lore  ex 
Jiida?is  ac  genfibus  congregandam.  Ideo 
magis  apparet  quod  auctor  hic  orat  pro 
congregationc  Jiukeorum  in  Judipa  per  re- 
ditum  ipsorum  de  terris  in  quibus  erant 
dispersi  ct  capti.  Haec  ille. 

Circa  quae  primo  dico,  quod  Prophetae 
non  soliim  prophefaverunf  dc  congrega- 
fionc  Juda>orum  per  fidem  in  Christo,  sed 
etiam  de  congregatione  eoruni  in  Jiidsea 
pcr  reversionem  corum  a  lerris  in  quibus 


ENARnATIO    IN   CAP.    XXXVI    LIBRI   ECCLESIASTICI.    —    ART.    XXXVII 


219 


/*.  XIV.    1- 

•T;Hc.Ji-r. 

XXV,  1J.)3; 

etc.  Ezerh. 

XI,  I7;clc. 

Jfr.  \\i\. 

1". 

Zacli.ij:, 

t6,\7;  Dan. 

IX,  «i,  2.i. 

Jbiif.  M.IV 
2«. 


.Vniach.iw 

5,  Ij. 


/».vi,o,IO: 
/>rtn.  IX.  2l>; 

/**.      lAVIII, 

i\. 


Acl    V.M.  l 
li.  H  i  .. 


frant  captivi.  .Niiili  ctciiiin  in  Prophctis 
erudito  ainl)if,'nuin,  (juin  Isaias,  Jeremias, 
Kzeehiel,  fietpienlcr  et  evidenler  valiei- 
nali  sinl  de  rediictione  Judfforum  in  Jii- 
dieaiii  a  IJahylonica  captivitate.  hiio  Jr- 
reniias  apertissiine  expressit  lenipus  i[iio 
redirenl  aii  illa  :  (Jiiiini  cirperinl,  iiujiii- 
eiis.  iinpieii  sepliiaf,'inlii  aiiiii.  snscitaho 
siiper  vos  veibiiin  inriiin  honuin.  Quod  el 
in  Zaeliaria  el  Daiiicie  insinualur.  Tnde 
riirsiis  lociitus  cst  Jeremias  :  .\on  jura- 
liiinl  iillia,  Vivit  Doininiis.  qui  eduxil 
lilios  lsrai'1  de  terra  .Ej,'ypti;  sed,  Yivit 
Dominiis.  (iiii  redii.xil  et  adduxil  eos  de 
terra  aipiiloiiis  el  (;iialda?orum.  Et  quali- 
ter  per  (lyniiii  regein  essenl  diniittendi, 
el  qiiod  lemplum  dc  ejus  licentia  sediTi- 
ciirelur.  Isaias  clarissimc  pra>nuntiavit. 

Sccundo  dico,  qiiod  Prophette  non  prff- 
dixerunt  universos  Judseos  ad  fidem  Chri- 
sti  converlendos,  nisi  forle  circa  finem.in 
Klia?  adventu,  prout  in  .Malachia  legitur, 
vel  nisi  inlellipitiir  per  inoduin  dislrihii- 
tionis  alicujiismodi.  ul  sit  sensus  :  Lni- 
versos,  id  est  qnosdam  de  omnibus,  seu 
aliquos  de  singiilis  Iribubus.  Imo  aperle 
pra-dixcrunl  Judffios  pro  maxima  parle  ex- 
ca^candos  in  primo  Messlae  advenlu,  ut 
palel  in  Isaia^  lihro  ac  Danielis,  et  in  aliis 
pliirihus  locis  ac  Psaimis.  —  Terlio  dico, 
quod  ad  hoc  (piod  auctor  iste  cognove- 
lil  congregalionem  Jiid.eiiriiin  spirilnaliler 
intelligendam,  per  ridcin  in  Chrislo,  non 
oporluil  eum  hoc  scire  ex  speciali  revcla- 
lione  [)rophetica.  sed  siifficit  qiiod  nove- 
ral  hoc  cx  vero  inlelleelu  prophelicoriiin 
Milnininiiiii.  .\cc  siili  ProphetBe  scivcriint 
lioc,  sed  cliam  iniilli  erudili  in  Ii^gc.  qiii 
ex  verbis  el  scri|)liiiis  Prophclaium  hoc 
agnoverunl  :  inler  (jiios  aiiclor  isle  fuit 
unus   valde  pra'cipuiis. 

(Jiiarlo  dieo,  ipiod  argumenluiii  illiid  cx 
Actibiis  .•\postolorum.  non  esl  idoneiim  ad 
probanduin  [iroposilnm,  (|iioniam  in  eo- 
dciii  dcsciibitiir  libro,  ([nod  Paiilns  el  Rar- 
iiabas  longo  teinpore  (■irciiihant  rcgioncs 
di\cisas,  non  nisi  Jinheis  cvangelizanles, 
cl  Liiiicn  optiinc  eognoveriinl  unain  Ik-clc- 


.\  siam  ex  Jnda-is  alque  gentilibus  colligen- 
dam.  Noverant  qnippe  primo  praedieandum 
fiiisse  solis  Juiheis.  Propler  qiiod  in  .\cli- 
biis  .\postoloiuin  dixissc  leguntur  obdura- 
lis  Jiidwis  :  Yobis  oporlebat  primum  loqui  Acmiii,i6. 
vcibiim  Dci.  sed  qiioniani  rcpiilislis  illini. 
cccc  eiiiivciliiiiiir  ad  ircnlcs.  Pi;elcrca,  illi 
(|iii  .\eliiuiii  libro  lcgiiiitiir  .•idmirati  de /iiii.  x, 45. 
(^ornclii  el  siiorum  eonveisione.  non  fiie- 
runt  de  eoriim  nuniero  qui  in  die  Pcnle- 
costes  acceperunt  Spiritum  Sanclum  in 
signo  visibili.  sed  alii  qiiidani  adhiic  im- 

15  perfeeti  el  simplices,  inio  indocli  cl  ju- 
daizantes,  legalia  cum  Kvangelio  obscr- 
vanda  piitantes.  Unde  in  .\ctibus  legitur  : 
.\iiilicriiiit  antem  Apnsloli  cl  fralres  qui /6i(f.  xi,  i. 
in  JudiPa  erant,  quoniam  el  gentes  rece- 
perunt  veibum  Dei.  Et  de  illis  non  dicitur 
ibi,  quod  super  hoc  mirabantiir.  Deinde 
subditur  ibi  de  pra?diclis  :  Qiium  autem  ind.i.z. 
ascendisset  Petrus  Jerosolymam,  discepla- 
bant  advcrsus  illum,  qui  erant  ex  circum- 
eisione,  diecntes  :  Qiiare  introisli  ad  viros 
pia'puliiim  habcntes,  et  mandiicasti  cuin 

G  illis? 

I']x  ([iiibus  oinnibus  poliiis  rcor.  qnod 
aiiclor  liiijiis  voluininis,  tanquam  \\v  sapi- 
entissiiniis,  cognovit  Proplietas  esse  locu- 
los  dc  iilraqiie  congrcgatione  Jiida^oriim. 
viihdicct  (•oipniali  in  Jiiikea,  et  spiiitnali 
in  Christo.  \-A  dc  iitraque  potesl  haec  cjus 
oralio  aceipi.  myslice  autciii  de  populo 
cliristiano. 

Misercre  plehi  Iikv,  id  esl  Israelitico  po-       H 
piilo,  cl  nuiic  popiilo  chrisliano  eredenli 
el  spcranti  in   le.  siij)cr  t/iuDii  iiirorahnn 

I)  c.s-/  nomen  liitim,  id  est,  ([ua*  le  veriim 
Deiim  colil  et  invocal,  el  ciijns  po|)iili  tn 
s|)ecialilcr  Deus  voearis.  De  qiio  |)0[)nlo 
[irjpdiclum  est  per  Isaiain  prophetam  :Ser-  /i.nv,  is, 
vos  siios  vocabil  Doininns  noniine  alio. 
(Jiii  eiiim  priiis  dicebaiiliir  po|)iiIus  Isra- 
eliliciis.  a  (]lirislo  vocati  sunt  Christiani. 
rnde  cl  in  Jereinia  scri|)lniii  esl  :  Tii  inyrr.  xi»,». 
iiobis  es,  Doinine,  el  nomen  luiini  invo- 
caluiii  est   siiper  nos. 

El  Ixracl  i/iicm  coiri/iins/i  /iritnoi/ciiito 
iiio.  Quis  esl   islc  primogenilus  Uei,  cui 


224 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXXVII    LIBRI    ECni.ESIASTICI. 


ART.    XXXVIII 


riiit  inopi,  et  palmas  suas  extendit  ad  pau- 
28  porem.  —  Cui  crcdit,  qui  nan  hahet  rri- 
i/ifin  ?  id  est,  nullibi  est  securus,  qui  non 
habet  domum,  aut  fixam  alicubi  mansio- 
nem.  El  defiectens  uljicuinqiie  obscuraverit, 
id  est,  ad  manendum  divertens  ubicum- 
que  occubuerit  sibi  sol,  guasi  succinctus 
latro  ejrsilieiis  de  civitate  in  civitatem,  id 
est,  hinc  inde  discurrens  de  loco  et  oppido 
uno  ad  aliud  velociter,  sicut  latro  accin- 
ctus  ad  fugiendum  celeriter,  ne  capiatur. 


A  vel  ad  insequendum,  ut  latrocinetur.Quasi 
dicat  :  Ad  inslabilitatem,  levitatem,  et  in- 
discrelionem  lifee  pertineiit.  Pioplerca  in 
Proverbiis  scriptum  est  :  Sicut  avis  trans-  P: 
migrans  de  nido  suo,  sic  vir  qui  relinquit  * 
locum  suum.  Et  ad  Hel)ra?os  :  Considere- 
mus  invicem  in  provocatione  caritatis  et "'' 
bonorum   operum,  non  deserentes  colle- 
clionem  nostram.  sicut  est  consuetudinis 
quibusdam,  sed  consolanles.  Hinc  sanctus 
Job  ait  :  In  nidulo  meo  moriar. 


Job  XXIX, 


ARTICULUS  XXXVIII 


EXPLANATIO    CAPITULI    TRICESIMI    SEPTIMI    :    O.MNIS    AMICUS    DICET    :    ET    EGO 
AMICITIAM    COPULAVI. 


\ 


CO.NTR.V  vilia  qua>dam  colore  virtulum 
palliata,  hic  ioquitur.  Oiniiis  ainicas 
dicet  proximo  seu  amico  :  Et  ego  amici- 
tiain  copulavi,  id  est,  libenter  inii  ct  scr- 
vavi,  nec  violavi  amicitiam  cum  alio  habi- 
tam.  Quasi  dicat  :  Ex  parte  mei  non  fuit 
defectus.  Sed  est  ainicus  solo  nomine  aini- 
lu-cii.  VI,  cus.  De  hoc  dictuin  est  diffusc  supra  sexto 
*'"'■  capilulo.   Noniie  tristitia   inesl  usqiie  ad 

inorteini'  id  est,  verus  et  fidelis  amicus 
quandoquc  incurrit  mcerorem  durantem 
per  tolam  vitam  suam,  ex  hoc  quod  eum 
quem  pulat  esse  verum  suum  amicum,  in- 
venit  falsum,  fictum,  atque  fallacem  :  ex 
tjua  re  etiam  srepe  incurrit  ilamnum  prse- 

2  cipuum.  Sodalis  autem  et  ainicus  ad  iiii- 
micitiam  converlentur.  Sodalis  hic  dicitur 
amicus  mensEe,qui  propter  proprium  com- 
modum  lenet  cum  alio  amicitiam  quam- 
dam  :quo  commodo  si  privelur,  vel  aliunde 
offendalur,  ad  inimicitiain  mox  erumpit; 
simililer  fictus  amicus. 

3  0  'prwsumplio  nequissiina  .'  undc  creata 
es  cooperire,  id  est,  quis  te  ex  sua  perver- 
sa  voluntate  produxit  ad  operiendum  et 
celandum,  ari(iam  malitiam,  id  est  pecca- 
tum  cordis  destitutum  pinguedine  carita- 


Prov.wM, 

■2(1. 


B  lis,  et  aqua  sapientiae  salutaris,  et  dolosita- 
leui  illius,  id  esl  hypocrisim,  quia  iniquus 
intendit  se  simulare  quod  non  est,  ut  pro- 
ximum  fallat?MuIti  enim  praesumunt  se 
posse  suas  nequitias  occultare,  aliosque 
decipcre  :  qui  tamen  falluntur  in  hoc,  et 
personaliter  incidunt  quod  aliis  machi- 
nantur,  ut  dictum  est  sjepe.  Ideo  scriplum 
est  in  libro  Proverjjiorum  :  Qui  operit  odi- 
um  fraudulenter,  revelabitur  malitia  ejus 
in  consilio.  Et  item  sequitur  ibi :  Qui  fodit  iiiid.  27. 
foveam,  incidet  in  eam.  Hinc  denuo  scri- 

C  ptum  est  :  Ne  moliaris  amico  tuo  malum,  iiAd. m,i9. 
quum  ille  in  te  habeat  fiduciam.  Porro 
prsesuinptio,  quantum  ad  suum  formale, 
non  cst  nisi  recessus  et  casus  ab  ente,  nec 
esl  aliquid  posilivum  :  sicut  peccatum  for- 
maliler  nihil  est,  nec  est  creatura,  qiiuin 
omnis  creatura  sit  bona ;  sed  esl  a  volun- 
tale  creata  ut  defectiva. 

Sodalis  nmico  co/ijucundabitur  in  oble-        i 
ctationibus,  id  est  in  lautis  refectionibus, 
quas  ab  amico  acquirit,  et  in  tempore  tri- 
bulalionis  adversarius  erit,  id  est,  amico 

D  in  sua  adversitate  erit  infidelis.  Quocontra 
in  Proverbiis  dictum  est  :  Omni  tempore 
diligit  qui  amicus  est;  et  rursus  ibidem, 


Ihid.  XVII, 


ENARRATIO    IN   CAP.    XXXVII    Linui    ECCI.ES1ASTIC1. 


ART.    XXXVIII 


99-i 


Prov.wu 


\Joann.  iii, 
18. 


Prov.  XXV, 
9. 


Frator  in  angustiis  comprobatur.  Sodulis 
amico  condolet  causa  venlris,\A  est,oslon- 
dit  scu  finfiil  aniico  suo  sc  compati,  iil  de- 
licate  reficiatur  ab  eo.  Yel  idco  dolet  de 
adversitate  et  depauperatione  amici,  quia 
ab  eo  non  consequitui'  consucla  commoda 
ventris.  Et  ob  hanc  causam  contrn  liostcni 
accipiel  scutum,  id  est,  armabil  sc  conlra 
adversariuin  amici  sui,  in  qiianlum  advcr- 
sariiis  iile  cliam  sibi  nocivus  esl.  Xon 
olilivi.scaris  amici  tui  in  animo  luo,  et 
non  ini)nemor  sis  illius  in  operlhus  tuis, 
id  est,  corde  ct  opere  mcmor  sis  incessan- 
ter  veri  et  fidelis  amici  Uii  :  juxta  iliinl, 
Non  diligamus  verl)o  neque  lingua  (sini- 
ple,  tantum),  scd  opere  et  verilalc. 

Xoli  consiliari  cum  socero  tuo,  cujiis 
scilicel  fiiia  est  uxor  tua  :  quia  amore  fi- 
lia>  vcllet  libi  nimis  placere,  cl  poliiis  lo- 
qui  placenlia  quam  expedientia;  vel  quia 
consulel  til)i  ea  quse  essent  pro  commodo 
filicB  suje,  seu  prout  illa  suo  palri  siiggc- 
reret,  Et  a  zelantibus  le,\A  est  odienlibus, 
absconde  consilium,  id  est  secrclum  con- 
silii  tui,  ne  prodant  atque  impcdianl  illud. 
Unde  in  Provcrbiis  diclum  est  :  Caiisam 
liiain  tracla  cum  amico  tuo,  et  secretum 
tiium  extraneo  ne  reveles.  Omnis  consilia- 
rius  prodit,  id  cst  proponit,  consiliuni  : 
quod  lamcn  aliquando  non  est  bonum,  et 
inlerdum  dolose  datur  a  consnlente  :  et 
aliqiii  daiit  consilium,  nc  vidcantur  ignari 
el  iinpcrili  dc  caiisa  proposila  :  siciiue  in- 
volvunl  euin,  qiii  quwril  cimsiliiim,  nia- 
gnis  periculis,  Sed  est  consiliarius  in  sc- 
melijMo,  qui  scilicet  consulit,  sicut  vellet 
consuli  sibi,  et  sicut  pcrsonaliter  agit, 

A  consitiario  serva  animani  tuani,  id 
est,  le  ipsum  cuslodi,  ne  incaiile  et  cito 
confidas  consiliario,  quoiisque  fidelilalem 
et  prudentiam  ejiis  cxpcriaris,  el  intcrim 
licdctciilim  [noba  illum.  Prius  scitn  r/ua' 
sil  illius  necessitas,  id  est  indigcnlia  sni 
paiipcrlas  :  quia  si  consiliuin  cjus  tciidit 
ad  rclevamcn  siue  necessilatis,  non  csl  con- 
sul  fidclis,  sed  qua^rit  commodiim  suiiin 
inagis  quam  tiium;  et  i/uid  ijise  in  animo 
suo  coijilahit,  id  est,  extcrioribus  ejiis  ver- 

T.  8. 


10 


H 


12 


A  bis  ct  factis  pcrpcndc  pro  posse,  qiue  sit 
ejus  intentio,  el  secundum  hoc  confidas 
sivc  (liffidas.  Xe  forle  mittal  sudein,  id 
est  palum  aciilum,  in  terrani,  hoc  est,  ne 
versulum  aliquid  contra  te  machinetur,  el 
dical  libi  :  Boiia  est  via  lua,  id  est,  recte 
agis,  el  prospere  tendis  ad  fincm  opta- 
lum  :  juxta  illud  Proverbioriiin.  Vir  ini-  prov.xsi. 
qiiiis  laclat  amiciim  suiim,  el  ducit  eum  '"• 
pcr  viain  non  boiiani ;  cl  slel  econlrario 
videre  quid  tibi  evenial,  id  csl,  observct 
advcrsitalcm  tibi  immiiKMilcin,  ct  gaiidcat 

i{  (|iiiim  i|)sa  accidcril  libi  :  jiixla  illud  .\b- 
ilia'  :  Oiiincs  viri  foedcris  tui  illuserunt  ti-  aMi*?. 
bi ;  qiii   comedunl    lecum  panem.  ponent 
iiisidias  subtcr  tc. Ue  lalibiis  fcrliir  iii  Psal- 
niii :  Narravcrunt  ut  absconderent  laqueos;  p.s.  i.xni, c. 
(lixcrunt,  Quis  vidcbil  eos  ? 

Conscqiicnter  ironice  loquens  nolat  iiiul- 
tos,  cum  quibus  non  est  consulendum. 
Cum  viro  irreligioso  Iracla  de  sanclilale, 
id  est,  consule  qualiler  possis  et  debeas 
vivcre  virtuosc  :  quod  ironicc  dicit,  quia 
iircligiosus  polius  darct  ci  consiliiim  ain- 

C  biilandi  per  latam  viain  pcrditionis.  Nam, 
sicul  vera  amicitia  noii  liabctiir,  nisi  intcr 
virluosos;  sic  sanum  consilium  non  datur, 
nisi  a  prudentc.  \ec  aliquis  vere  est  pru- 
dens,  nisi  moralitcr  boniis.  Et  cum  inju- 
slo,  dejuslitiii  :  quoil  (iit  dicliim  cst)  iro- 
nicc  dicit,  quia  injiislus  ad  mala  insligal ; 
et  cum  mulicrc,  de  liis  ijuw  ivmulalur, 
id  cst,  iminodcrantcr  amat  aut  odil  :  de 
qiiibiis  ilal  mala  consilia,  quia  sequilur 
siias  passioncs.  .Xmor  qiioqiic  |)iivatiis  cl 
odiiiin  pcivcrliinl  jiidiciiim  :  cl  specialitcr 

D  lcmina?  passionibus  facililer  vinci  solent, 
qiiiim  sint  debiles  ratione,  Tmw  timido.de 
Ijcllo  :  qiiod  rcfiigil  ille;  cum  nei/oliatore, 
de  Irajeclione,  id  est  mercium  Iransporla- 
tione  ad  forum  :  quam  Iransporlalioncm 
ille  poliiis  dissiiadcrcl,  iit  posscl  siia  ca- 
rius  expediliusque  vcnundarc  ;  cum  em- 
/ilore,  de'  vendilione.  id  est  de  pretio  rei 
vendenda^  ;  quod  ipsc  plns  justo  ininiie- 
rcl  ;  cum  viro  livido.  di'  i/ruliis  in/endis, 
id  est  de  beneficiis  gratis  piiDslandis  : 
qiiiD  ipse  non  favel  his  quibus  invidel. 

15 


22G 


ENARRATIO    IN    C.AP.    XXXVII    LIBRI   ECCLF.SIASTICI.    —    ART.    XXXVIII 


13 


U 


15 


Ps. 


16 


17 


18 


Cnm  impio,  de  pietafe  :  t|iuiin  impius 
potius  ad  iinpielatem  instigaret ;  ciim  in- 
honcsto,  de  Jionestate  :  sccundum  eumdein 
sensum  ;  cum  operario  agrario,  id  est  ru- 
rali.  de  omni  opercxA  est  de  exercitiis  nii- 
litaribus  atque  civilibus  :  de  quibus  nihil 
scit;  cum  operario  annuali,  id  est  condu- 
clo  per  annum,  dc  eonsummntione  anni  : 
quem  veliet  cito  finiri,  ut  posset  acciperc 
suum  stipendium;  vel,  De  consummationc 
anni,  id  est  de  completionc  operis  intra 
annum  :  quod  diceret  intra  annum  vix 
posse  compleri,  quum  inlra  medium  an- 
num  posset ;  enm  serro  pigro,  de  mutta 
operatione  :  quani  abhorret. 

Porro,  quod  omnia  ista  ironice  dicta 
sint,  pandit  subdendo  :  Non  attendas  his 
in  omni  consilio,  id  est.  in  nullo  consiiio 
acquiescas  priBtactis  pcrsonis  in  prsedictis 
materiis  earuin  voluntati  contrariis.Potest 
tamen  homo  de  pra^dictis  rebus  cum  eis 
conferre,  hortando  eos  ad  virlutes  eorum 
pravitati  contrarias.  Sed  cum  viro  sancto 
assiduus  esto,  id  est,  frequenter  ei  te  ap- 
plica,  et  ejus  consiliis  alque  cxcmplis  inni- 
1,20.  tere,  ut  cum  sancto  sis  sanclus;  quemcum- 
(]ue  cognoveris  probabililer  observantem 
timorem  Dei,  id  esl,  (luem  videris  timora- 
tum,  utpote  soliiciluin  ad  vitandum  omne 
peccatum;  cujus  anima  est  secundum  ani- 
mam  tuam,  id  est,  confoi'inis  est  aniniae 
tuffi  in  recla  inlentione  cl  profeclu  virlu- 
tuni.  Quicumque  titubaverit  in  tenebris, 
id  est,  in  adversis  vacillaveril  a  vera  ami- 
cilia  el  fidelilale,  vel  in  lenebris  ignoran- 
tia;  et  erroris  deviat,  non  condolcbit  tibi  in 
adversis  :  quia  non  qiiairit  nisi  se  ipsum 
inordinale,  nec  pcnsal  vera)  amicilia;  jnii^- 
Et  cor  boni  consilii  statue  tecum,  id  est, 
virum  vere  prudentem  tibi  associa:  nnn 
est  enim  tibi  alius  plus  illo,  id  esl.  nul- 
his  alius  est  tibi  utilior  illo. 

Anima  viri  sancti  cnuntiut  aliquando 
vera,  quam,  id  est  plus  quam,  septem  cir- 
cumspectores  sedentes  in  excelso  ad,  spe- 
culandum,  id  est  quicumque  hujusmodi 
porlarum  custodes  speculaloresve  lurri- 
uni,  aul  magislri  human»  prudentia',  sa- 


A  pientesque  saBciili.  Viri  enim  perfccli,  per 
donum  consilii    supcrnaturaliler  dirigun- 
lur  a  Spiritu  Sancto,  ita  ut  de  occultis  et 
arduis  saluberrima  prsestent  consilia.  Quod 
el  in  generalibus  synodis  ssepe  cxperlum 
est.  Propter  quod  ait  Salvator  :  Confiteor  .)/«//;..  xi. 
libi,  Pater.quia  abscondisti  haec  a  sapienti-  -' 
bus  et  prudenlibus,  el  revelasli  ea  parvu- 
lis.  Salomon  qu(ique:Cum  simplicibus,  in-    Prov.  m, 
quil,  sermocinalio  ejus.  De  talibus  quippe  '' 
sanctus  ait  .loannes  :  Non  necesse  habelis   iJoami.n. 
ul  aliquis  doceat  vos,  sed  unclio  ejus  do-  "'' 

B  cel  vos  de  omnibus. 

Et  in  his  omnibus  deprecare  AJtissi-       19 
mmn,  ut  dirigat  in   vcrilale  viam,  id  est 
conversationem  tuam  :  quoniam  ipse  est 
principalis  et  summus  director.Quem  Psal- 
misla  invocans,  ait  :  Dirige  me  in  verilate  Ps. xxiv, 5. 
tua,  et  doce  ine.  De  quo  in  Sapienti»  libro 
legitur  :  Justum  deduxit  Dominus  per  vias  Sap.  \,  lo. 
rectas. 

Ante  omnia  opera  verbum  verax  prwce-       20 
dat  te,  id  est,  sacra  Scriptura  te  informet, 
ut  agas  secundum  eam,  et  eam  tanquam 

C  ducem  tuae  conversationis  sequaris.  Yel, 
Verbuin  vcrax,  id  csl  instructio  bona,  qua 
inslruaris  ab  aliis.  Non  enim  praesumere 
debes  instruere  alios,  nisi  personaliler  vi- 
xeris  bene.  Vel.Verbum  verax,  verbum  cor- 
dis  scilicet,  seu  cogitalio  recta,  et  bonum 
proposilum,  secundum  quse  agas  forinse- 
cus  :  juxla  illud  Proverbiorum,  Oculi  tui  rrox-.n-, 
recla  videant,  et  palpebrse  lua;  praecedant  '"■ 
gressus  tuos.  Et  ante  omnem  actuin,  con- 
silium  stabile  :  sicut  dictum  esl  supra, 
Fili,  sine  consilio  nihil  facias.  Nempe  in  ^"ccd.ssxii, 

D  hoc  libro  eadcm  scntentia  sub  aliis  verbis  '*' 
inullotics  repclilur,  ut  menti  fii'inius  im- 
primatur  :  sicut  et  ea  quae  hic  dicta  sunt 
de  amico  vero  et  falso,  et  de  consiliario 
liono  ac  malo,  plenius  dicta  sunt  supra 
sexlo  capilulo.  Ideo  talibus  non  immoror.  /;„rf.vi.6- 

^'erbum  nequam  immutabit  cor  :  id  est,  ''•  „. 
falsa  doctrina,  seu  fallax  consilium,  aut 
verbum  iniquuin  Irahit  cor  a  statu  bono 
ad  disposilionem  periculosam.  Ex  quo, 
scilicet  corde,  partes  quatuor  oriuntur,  id 
esl   qualuor  rivuli  seu  effeclus,  lanquam 


( 

1 


ENAURATIO    IN    CAP.    XXXVII    I.initl    ECCI.ESIASTICI. 


AUT.    XXXVIIl 


<*) 


"i/ 


Mallli.w 
19. 


23. 


<'x  luntc  el  caiisa  :  qu;L'  quatuor,  suiit  /mj- 
nura  et  malum,  vila  et  mors,  id  est  cogita- 
lio  buna  cl  niala.  vita  aclionis  virtuosa»,  ct 
inors  operis  vitiosi.  Undc  ait  Salvator  :  Uc 
corde  exeunt  cogitationes  malse,  fornica- 
i-TOt..  iv,  tio,  fuitiini.  Kl  Saloinon  :  Oinni,  inqiiit, 
custodia  custodi  cor  luum.  quia  cx  ipso 
vila  piDccdil  :  inio  vita  gratiae,  el  etiain 
vila  gloriic  cx  (jispositionc  ct  nierito  coi- 
dis  proccdunt,  bona  quoquc  ct  inala  con- 
silia,  desideria  prava  et  jusfa.  Etdomina- 
Irix  illoruin  est  assidua  lingua,  id  est, 
custoditrix  et  dissipatrix  iliorum  quatuor, 
esl  lingua  assidue  mobilis.  Si  eniin  lingiia 
benc  cuslodialiir,  salubriterque  loqiialur, 
gignilur  el  fovclur  bonum  et  vita,  in  cor- 
de  tain  loqucntis,  quam  audicntis.  Si  vero 
lingiia  non  reprinialur,  nec  ulilia  profe- 
ral.  boiHim  et  vita  cordis  pcriclilantiir  : 
,  qiiia  corrumpunt  mores  bonos  colloquia 
mala,  ct  malum  ac  mors  cordis  conconii- 
tanlur,  fovcntur.  augcntur.  Ideo  Ghrislus 
disscriiit  :  V.\  veibis  tuis  jiislincabcris,  ct 
ex  vcrbis  tuis  condcmnabcris.  In  libro  qiio- 
qiic  Proverbiorum  indiicitur  :  Mors  cl  vi- 
ta  in  manibiis  liiigua>;  ([iii  diligunl  cam, 
comcdcnt  fiuclus  ejus.  El  alibi  :  Lingua 
imniodcrata  conlcrct  spirituin. 

Vlr  jtcrilus  iinclione  Spirilus  Sancti  cl 
iii  Sciipliiris,  crudicit  mullos  vcrbo  ct 
cxcmplo,  consilio,  et  pcr  scripla.  Idco  in 
1'rovcrbiis  scriptum  cst  :  Labia  sapientiiiin 
disseminabnnl  scienliam.  K>  animw  suu' 
suavis  est :  quia  per  contemplalionem  el 
sacras  mcdilalioncs  occiipationcsqiic  salu- 
larcs,  aniinam  suain  cxhilaral  ct  oblcclal. 
Indc  ct  Philosophus  protestatur,  quod  vir 
conlcmplativiis  plcniis  esl  jucundis  theo- 
rcmalibus,  ncc  qiiicrit  cxlra  sii  consola- 
li,  (iiioniam  intra  sc  habct  sincerffl  dcle- 
ctationis  malcriam.  Ilinc  scripliim  csl  in 
Kcclcsiastc  :  lloinini  bono  dcdit  Dciis  sa- 
picntiam,  el  scicntiam.  cl  hcliliam.  Idco 
dixil  1'hilosophus,  quod  philosophia  habcl 
admirabilcs  dclcclalioncs  sibi  admixlas; 
cl  riirsiis,  (]uod  dclcclationi  (|ii;p  cst  in 
considcrandd,  non  est  Irislilia  conlraria. 
Qui  sophislice  loquitur,  id  csl  diiplicilor 


ICor.  XV 
33. 


.Vatlh.  XII, 
37. 


Vrov.  wiii 
il. 


/ii<(.xv,  l 


A  scu  dcccploric.  oililtilis  csi  Dco  cl  angclis 
atque   hominibns,  secundum   quod  talis, 
(juia  11(111  est  sinceriis.  vcrax  ct  simplcx. 
Simulatorcs  qiioqnc  ct  callidi    provocant  7o6  xxxvi. 
ii;un  Dci.  In  libro  Sapientia;  eliam  liabc-  "' 
liir  :  Spirilus  sanctiis  disciplin;c  ('ffiigiet   Anp.  i,5. 
ficliim.  Kt   in  Proverbiis  Dominus  ioqiii- 
liir  :  Os  bilingiie  detestor.  In  omni  re  de-  />rot..  vm, 
frandubitur  :  quia   in   priinis  ct  maxinic  "" 
fallit,  nocet,  el  hcdil  sc  ipsiim.ct  diffamis 
cfficilur  ;  cl  qiiod   aliis   infcrrc    molitur, 
mullotics  patitur.  Qiiod  si  ad  lcmpiis  aut 

B  in  ccrlis  iiegotiis  vidcaUir  prospcrari,  to- 
tum  vertitur  sibi  in  delrimentum.  Non  est  24 
cnim  illi  dala  a  Domino  ijralia,  id  esl, 
juslo  judicio  privalus  esl  gralia  Dci  gra- 
tuin  facientc.  nec  diffusa  est  gratia  in  la- 
biis  cjus;  el  si  ad  tenipus  habuit  gratiam, 
laiiien  sophistice  loqucmlo,  amisit  camdem. 
Siquidem  os  quod  mcntitur,  occidit  ani-  s.i/i.  i,  ii. 
inam.  Onini  enioi  sapienlia  defraudatus 
csl,  id  est  sapicntia  qiia;  esl  donum  Spiri- 
liis  Sancti,  qiue  sinc  carilalc  ct  gralia  non 
liabctur.  Folest  taiiien  sapicnliain  philoso- 

(]  phicam  scholasticam  acquisitam  habere, 
siciit  miilli  lKTi'clici  cl  fi^uiiliilcnli,  qui 
iiianiliiiuliii'  in  vullu.  cl  piingunt  occiillc 
iit  scorpio.  Dc  qiiii)us  ioqiiitur  Jeremias  : 


Sagitla  vulncrans  cst  lingua  corum. 


Jer.  IX,  8. 
25 


md.  -.. 


Eeci*.  II 


23 


Esl  sapicns,  animw  sutv  sapicns,  id  esl, 
iilc  est  sapiens  vere  ac  proprie,  qui  ad 
saliilcm  anini;c  su;p  ulitiir  sapicnlia  sua, 
ct  pcr  cam  Dco  ;ulh;cicl.  .\aiii,  iil  Jacobus 
ail  apostolus,  Quae  desursum  esl  sapicnlia,    jncob.m 
cst  bonis  conscnticns.  plcna  miscricordia  ''' 
ct  fructibus  boiiis.  Indc  siibjiingilur  :  ct 
D  fructus  sensus   iUius,  laudabilis,   id  est, 
usus  seu  aclus  ct  profcctiis  sapicnlia>  ta- 
lis,  vidcliccl  conlcinpialio,  cl  aclioncs  cain 
scqiicnlcs,  sunt  mcritorii,  virluosi,  salu- 
iircs.    \'ir  sapicns  plcbem  suam  crudil,  k\       2(i 
csl  sibi  commissos  el  siios  domesticos   : 
(]uod  [lotissimc  |i(>rliiicl  ad  [laslorcs,  qiiiiin 
|)cr  Jcrcniiam  Dominus  dicat  :  Dabo  vobis  Jer.m.ii. 
paslores  jiixla  cor  mcuin,  cl   [lascent  vos 
scicnlia  el  doctrina,  hoc  esl  dc  pertineii- 
libus  ad  saliilem.  El  fruc/us  .tcnsus  illius 
/idcles  sunt,  id  esl,  bona  si>quen(ia  ex  ejus 


228 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXXVIl    LIBRI   ECCLESIASTICI. 


ART.    XXXVIII 


27 


28 


Ps.  r.xxxix 
10. 


Job  XIV,  5. 


Apoc.  XXII 
5. 

29 


Ps.cx,  10 
Ps.cxi,7. 
5(ip.viil,10 


30 


doctrina,  exstant  salubria,  et  in  lidr  lun- 
data,  ac  fidelitale  suljnixa,  et  magnum 
pra?mium  habitura.  Vir  sapiens  implebiluy 
benedictionibus,  id  est  donis  et  profcctibus 
gratiarum,  virtuluni,  donorum,  frucluum, 
ac  beatitudinum  :  in  quibus  oinnibus  cre- 
scit  atque  perficitur  bene  utendo  sapien- 
tia  sua,  videlicet  divina  conlemplando,  et 
proximos  instruendo  ;  et  i^idei/tes  illum 
laudabunt :  quia  revera  honore  et  laude 
condignus  est. 

Vita  viri  in  7iumero  dieruni,  id  est, 
duratio  vitae  cujuslibet  hominis,  consistit 
in  numero  dierum  qui  satis  faciliter  potc- 
runt  numerari,  quum  scriptum  sit  :  Dies 
annorum  nostrorum  in  ipsis,  septuaginta 
anni ;  et  item  in  Job,  Brcves  dies  hominis 
sunt,  numerus  mensium  ejus  apud  te  est. 
Dies  autem  Israel  innmnerabiles  sunt  : 
quia  duratio  totius  Israelitici  populi  ma- 
net  per  successionem  similium  persona- 
rum  in  specie  usque  ad  finem  mundi,  sic- 
ut  manet  identitas  fluvii.  Porro  dics  vitse 
gratise,  quse  conlinuatur  in  vita  giorise, 
sunt  in  justis  hi)minil)us  innumerabiles, 
quoniam  sine  fine  cum  Deo  regnabunt.  — 
Sapiens  in  populo  hereditabit  honorem.  id 
est,  firmiter  habebit  honorem  a  plebe, 
imo  in  populo  sibi  subjeclo,  et  per  ipsum 
bene  recto,  habebit  ccelestem  honorem,  et 
merito  pra?.sidentioe  efficacis  remuneratio- 
nein  sortietur  teternam  ;  et  nonien  it/ius 
eril  vivens  in  wlernum  :  quia  memoria 
ejus  inanet  perpelue,  prfeserlim  in  Irium- 
phanti  licclcsia,  et  frequenler  valde  diu 
in  Ecclesia  militanli  ;  juxta  illud  in  Psal- 
mo,  Laudatio  ejus  manet  in  saeculum  sse- 
cuii;  ct  ilem,  \\\  memoiia  seterna  erit  ju- 
stus  ;  in  lijjro  Sapientife  qiioque,  Ilabeo 
propter  sapientiam  claritatem  ad  turbas, 
et  honorem  apud  seniores. 

Fili,  in  vita  tua  tenta  animam  tuam, 
id  est,  diligenter  considera  atque  exami- 
na,  imo  et  exercita  eam,  an  scilicet  adhuc 
sit  prona  ad  passiones,  ad  vitia.  an  potius 
patiens,  mansueta  et  reformata.  Ilsec  est 
saluberrima  consideratio  et  notitia,  se  ip- 
sum  cognosccre  et  pensare.  Unde  loquilur 


A  Paulus  :  Annon  cognoscitis  vosmetipsos,  iicor.  xm, 
nisi    forsitan    reprobi   sitis  ?  El  si  fuerit  °" 
nequam,  id  est,  si  adhuc  experiris   eam 
delectari  in  vitiis,  et  proclivem  ad  queevis 
illicila,  ac  irreforinatam,  nec  spiritualiter 
mortificatam,  non   des  illi  potestatem,  id 
cst,  reprime  eam  ab  objectis  delectabili- 
bus  sibi,  et  casliga  eamdem  :  juxta  illud 
Deuleronomii,  Custodi    te  ipsum   et   &n\-  Deui.n-,9. 
mam  tuam  sollicile.  Ideo  dictum  est  su- 
pra,  Post  concupiscentias  tuas  non  eas,  et  Eccn.\^m. 
a  voluplate  tua  avertere.  Hinc,  Christo  te-  '"'■ 

B  stante,  Regnum  ccelOrum  vim  patitur,  et  Mauh.  xi, 
violenti  rapiunt  illud  :  qui  scilicet  fortiter  '^' 
vincunt  se  ipsos.  In  evangelio  quoque  Jo- 
annis  ait  :  (Jui  odit  animam  suam  in  hoc  joann.\n, 
mundo,  in  vitam  aeternam  custodit  eam.    ^^' 

Non  enim  omnia  omnibus  expjediu.nt.  31 
Certuni  est  quod  illicita  nulli  expediunt. 
Sed  indifferentia  oinnia  non  expediunt 
omnibus  :  quaedam  enim  in  se  licita  sunt, 
quae  tamen  pronis  ad  vitia  sunt  peccandi 
occasio.  Idcirco  a  talibus  sunt  frenandi,  et 
juxla  diversitalem  illicitarum   inclinalio- 

C  num  compescendi  sunt  homines  a  diversis 
etiain  licitis  rebus  concupiscibilibusque 
objectis,  atque  occasionibus  excedendi  : 
et  in  hoc  debet  unusquisque  pensare  se 
ipsum,  et  intueri  quid  sibi  sit  periculo- 
sum,  et  quid  fuerit  sibi  jam  ante  peccan- 
di  occasio,  et  vitare  hujusmodi.  Et  non 
omni  anima'  omne  genus  plncet  :  id  est, 
quaedam  animae  magis  afficiuntur  ad  deli- 
cias,  ali;c  ad  divitias,  alise  ad  honores,  et 
quaedam  ad  prodigalitatem,  qusedam  ad 
cupiditatem  :  ideo  unaquseque  est  refre- 

D  nanda  a  genere  rerum  ad  quas  intenlius 
ac  periculosius  inclinatur. 

Noli  avidus  esse,  id  est  nimis  appetens       32 
et  gulosus,  m  omni  epulatione ,  et  non  te 
effundas  super  omnem  escam,  insta.r  canis 
famelici.  Ideo  jiibet  Salvator  :  Attendite  ne  Luc.woi. 
graventur  corda  veslra  in  crapula  et  ebri- 
etate  ;  et  Paulus,  Carnis  curam  ne  fecerilis    Jiom.xm, 
in  desideriis.  In  multis  enim  escis,  id  est 
superfluis  comestionibus  et  potationibus, 
erit  inftrmi/as  consequens  eas;  ci  avidi- 
tas  appropinquabit  u.sque  ad  choleram,  id 


33 


I 


ENAnHATIO    IN    (AP.    XXXMU    I.IIIRI    EfCLESI.ASTICI.    —    AUT.    XXXIX 


229 


cst,   gulosilas,  si   non  ficnetiir,  gcneraijil  A  am,  tani  naluialcm,  quaiii  spiiitualcm.  Dc 


matcriam  cholcra3  :  quae  cst  unus  de  qua- 
34  tuor  humoribus.  Propter  rrapiilam  miiUi 
nblerunl,  \A  csl,  c.\  crapula  incurrerunt 
infirmitates  vitam  ai)breviantcs  aut  cor- 
rumpentes  ;  qui  autem  abstinens  e.s/,  id 
esl  sobrius,  ailjiciet  vilam,  id  est,  prolon- 
gabit  ct  in  sanitate  conservabil  vilam  su- 


isto,  el  quid  sit  cholera,  el  de  morbis  im- 
modcranliam  concomilantibus,  plcnius  di- 
clum  esl  supra  Iriccsimo  primo  capittilo.  EccH.wju 
Idcirco  non  immoror,  hoc  adjecto,  quod  -^' 
reclc  dixcril  Scncca.  plurcs  intcrire  gula, 
quani  gladio;  cslquc  gula,  mors  corporis 
et  anima). 


3,  38- 


AiniCULUS   XXXIX 


ELUCIDATIO    CAPITULI    TIUCESI.MI    OCTAVI    :    HO.NORA    JIEUICLM. 


Di';  honorc  corporaiibus  cl  spirilualibus 
iiicdicis  cxhibcndo,  hic  agitur.  Hono- 


ra  medieum  corporum,  non  soliiin  quia  ad 
Dci  imaginem  conditus  cst,  sed  ctiam  pro- 
plcr  arlis  sua»  periliam,  et  proptcr  utili- 
latcm  hominibiis  provcnicntem  cx  mcdi- 
cis.  Idco  subditur  :  propter  necessitatem 
elenim  illum  creavit  Allissimus,  id  est, 
Dcus  artcin  iliani  ci  concc-;sil  proptcr  com- 
miinc  bonum  grncris  liiimaiii,  ad  siicciir- 
rcndum  scilicct  iiifirinilatibus  hominiini. 
I-^I  sumiliir  hic,  Crcarc,  pro  Formarc.  A 
Deo  esl  enitn  omnis  mcdela  :  qiiia  lam  ars 
mcdicinao,  quam  ipsa  inrdiiinalia,  origina- 
litcr  sunl  a  Dco ;  cl  a  rci/e  accipiet  dona- 
lioncm,  id  cst,  regcs  et  principcs  munera 
prctiosa  ct  praemia  copiosa  pcritis  mcdicis 
largiiinlur  :  sunl  cnim  valdc  inlcnti  cir- 
ca  corporalcm  sanilatcm  pioloiigalionem- 
quc  vilae.  Disciplina  medici  exaltabit  ca- 
pul  cjiis  :  id  esl.  medicus  ob  mcdicina; 
sua?  pcriliam,  acquircl  famam,  promotio- 
iicin,  honorem  ct  opes  :  cl  in  con.<speclu 
iiiiifjualorum  coUaudahilnr  mcdicus  prii- 
dcns,  expcrtiis.  pr»ccllcns,  ab  ipsis  ma- 
gnalis  ac  aliis. 

AUissimus  de  lerra  creavit  inedicinnm , 
id  csl,  ex  tcrra  produxil  hcrbas,  gemmas, 
i'l  varias  mcdicinalcs  malcrias,  cx  qiiaiiiiii 
cflVclihiis  ci  considcrationibiis  invcnla  cst 
iiicdiciiia  ;  c<  vir  prudens  non  ahliorrchil 


B  illam  :  imo  nollc  ca  iili  lcmporc  oppoitii- 
no,  csset  quasi  lcnlarc  Dcuni.  et  sperncre 
bcncficia  cjiis,  quai  ad  ((nnnioduiii  ordi- 
navit  humanuin.  .\Iiqua>  lanicn  personaj 
eximiaj  sanclitatis,  cx  spcciali  Spiritus 
Sancli  inslinclii,  corporali  mcdicina  uti 
nolcbant,  iil  sanctus  abhas  .Kgidius  jaculo 
gravitcr  viilncralus,  cl  felicissima  Agatha 
martyr. 

Noiiuc  a  ligno  indulcala  est  aqua  ama-        S 
rii  f  id  csl,  utiquc  cx  imniissione  ligni  in 
aqiias  amaras,  faclic  suiil   illa^  aquff  siia- 

C  vcs.  Siqiiidcm  in  ilxodo  lcgilur  :  Vcncriint  Bxoi.vi, 
filii  Israci  iii  .Marath,  cl  non  poterant  "'' "'' 
bibcic  aqiias  i\c  Maratli.  co  quod  csscnt 
amaiw.  At  Moyscs  clamavil  ad  Dnminiim, 
(lui  (islciidil  ci  ligniim  :  qiiod  quum  misis- 
scl  in  aqiias,  in  diilccdincm  vcrsrc  sunt, 
Circa  hoc  (iua>rilur, an  lignuin  illiid  habuil 
naluralcm  cfficaciani  ac  virtutcm  dulcora- 
livam  aqiiariim.  I".l  vidctur  qiiod  imo,  (]iiia 
hoc  tcxtiis  istc  insinnarc  videliir,  Oiiuni 
ciiim  piipinisisscl,  .Mtissimiis  dc  lcrra  cre- 
avil    iiicdicinam,   qiiasi  cxcmplificans.  et 

D  pioposiliim  prohans,  adjccil  :  Nonnc  a  li- 
gno  indiilcala  cst  aqiia  '.  Nam  alilcr  isla 
probatio  csscl  nulla,  Dc  liac  malcria  supcr 
Kxodiim,  in  prfpalicgali  exposilione  capi- 
liili,  plcniiis  dixi,  Siiiil  cnim  dc  hoc  diuc 
ii|iini<>ncs  :  \'\\\\  diccnlinm,  i|ii0(l  ligniim 
illiid  cx  natiira  siia  sic  dulcoraliviiiii  fiiit 


230 


ENARRATIO    IN   CAP.    XXXVIII    LIURI    ECCLESIASTICI.   —   ART.    XXXIX 


/S.  XXXVlll, 

21  AV  lieg. 


nineg.w; 
33;A'np.vll, 
20. 


Eccle.  III 
14. 
7 


aquiiriini.  Ouidam  vero  HebrBpi.ut  in  Scho- 
lastica  recitatur  historia,  aiunt  quod  li- 
gnum  ilhid  amarissimum  iuit,  el  Deum 
jussisse  ut  lignuni  illud  j)rojiceretur  in 
aquani,  quatenus  miraculum  majus  esset, 
dum  ex  additione  amari  cum  amaro,  con- 
secuta  est  dulcificatio.  Idcm  tangit  Iliero- 
nymus  super  Isaiam,  de  emplaslro  quod 
Isaias  jussit  superponi  ulceri  Ezechi».  Jo- 
sephus  quoque  narrat,  quod  Moyses  scidit 
lignum  illud  in  longiludine  ejus  per  me- 
dium,  et  projecit  in  putcum. 

Ad  agnitionem  hoyninum  virtus  iUo- 
ruin,  id  est,  vis  curativa  medicinaliuni 
terrfe  nascentium,  devenit  ad  notiliam  ho- 
minum  :  vel  ex  revelatione  facta  quibus- 
dam.  ut  patel  de  Salomone,  qui  dispulavit 
atque  disseruit  de  virgultis,  herbis  et  spe- 
ciebus  ;  vel  ex  studio  seu  experientia  lon- 
ga,  quia  ex  hoc  quod  illud  aul  illud  medi- 
cinale  curavit  Pelriim  et  alios  quosdam. 
elicifur  regula  generalis,  quod  sanativum 
sit  omnium  simili  morbo  laborantium.  E( 
dedit  lw)iiinibufi  scientiani  Attissinius,  id 
est  medicinalem  peritiam  secundum  diver- 
sos  modos  jam  tactos;  Jwnorari  in  mira- 
bitibus  suis,  id  esl,  ut  ipse  Deus  ab  ho- 
miuibus  honoretur  ex  consideratione  et 
effectu  mirabilium  virium  curativarum, 
qua?  in  rebus  ex  lerra  produclis  inveni- 
untur.  Unde  et  Salomon  :  Omnia,  inquit. 
fecit  Deus,  ut  timeatur.  In  liis  curans,  id 
esl,  medicus  per  haec  medicinalia  sanans, 
niitigabit  dolorein  ffgroti  :  imo  inlerdum 
omnino  expellit  dolorcm,  successive  ta- 
men,  et  sic  paulatim  mitigat  eum  ;  et  vn- 
guontarius,\A  est  unguentorum  confector, 
ut  apothecarius,  facict  pigmcnta  suavita- 
lis, id  est  confectiones  suaves,  ct  unctioncs 
conficict  sanitatis  causativas  ;  ct  non  con- 
sumniabuntur  opera  cjus,  id  est,  exercitia 
medici  non  perficientur,  nec  optatam  sa- 
nilatem  inducent  principaliter  virtute  aut 
arle  ipsius  aul  medicaminum.  Ipse  enim 
esl  causa  dispositiva,  applicans  activa  et 
passiva  :  medicamina  vero  respectu  primi 
ac  summi  opificis,  sunt  causaj  ipsius  saiii- 
tatis  instrumeutales.  Deus  vero,  seu  ffiter- 


A  na  et  increata  ars  et  inslitutio  ejus,  est 
causa  effectiva  principalis  atque  fontalis. 
Ideo  subditur  :paj'  cnim  Dci  supcr  facicm. 
tcrnv,  id  est,  in  habitatoribus  terra}  est 
pax  et  consonanlia  harmoniee  seu  comple- 
xionis,  et  quies  a  moleslia  infirmilatis,  a 
Deo,  qui  rebus  medicinalibus  indidit  suas 
vires. 

Fifi,  in  tua  infirinitate  non  despicius 
tc  ipsum.  Posset  hoc  de  corporali  segritu- 
dine  accipi  :  in  qua  non  est  de  curalione 
diffidendum,  sed    ad  medicum  recurren- 

B  dum.  Sed  quia  sunt  multae  incurabiles  in- 
rirniilales,  melius  exponilur  de  spiriluali 
infirmitate  seu  culpa  :  in  qua,  quanlumli- 
liel  magna  et  niulta,  non  est  de  divina  mi- 
sericordia  dcsperandum,  quum  illa  in  iu- 
finitum  sil  niajor  omni  creaturarum  culpa 
at(|ue  miseria.  Scd  ora  Dominum  pro  re- 
niissione.  ex  vera  conlrilione,  vel  saltem 
atlrilione  tanta  quanta  potes,  et  ita  mox 
fiet  contritio  ;  ct  ipse  curabit  te  a  tuorum 
vulneribus  vitiorum,  quum  sit  misericor- 
dissimus,   sapientissimus,   atque  omnipo- 

C  fens  medicus  animariim  :  cui  loquitiir  Je- 
remias,  Sana  ine,  Domine.  et  sanabor. 

Averte,  id  est  recede,  a  delicto  :  prouf 
dictum  est  supra,  Quasi  a  facie  colubri 
fuge  peccata;  et  dirige  manus,  id  est  ope- 
ra  tua  ad  Deum,  corporales  quoque  manus 
pro  excilatione  devotionis,  et  ex  fervore 
diviufe  dilectionis,  extende  ad  ipsuin  :  jux- 
ta  illud  Threnoriim,  Levemus  corda  noslra 
cuni  manihiis  ad  Deum  in  cados;  et  in 
Psalmo,  Expandi  nianus  meas  ad  le.  lliiic 
ad  Timotheum  ait  Aposlolus  :  Volo  viros 

D  orare  in  omni  loco,  levanles  puras  manus 
sine  ira  el  disccplatione.  Et  ab  onini  de- 
licto  munda  cor  tuirni  per  confessionem 
plenariam,  quia  in  confessione  omnia  la- 
vaiilur.  Yerunitamen  mundalio  isla  a  vi- 
tiis,  principalifer  est  a  Deo,  qui  solus  per 
grati;i?  infusionem  mundat  a  eulpa  morta- 
li,  ct  solus  principaliter  diinittit  peccala. 
Potestque  esse  ab  homine  dispositive  ac 
meritorie,  saltem  per  modum  congrui.Qui 
autein  in  caritate  est,  a  reatu  se  potest 
purgare  per  satisfactionem,  contrilionem, 


Jev.  xvii,l4. 

10 


Thren.  m, 
41. 

As.cMji,6. 
irim.11,8. 


PS.   XNXI, 

5  ;    Prov, 
XXVIII,  13. 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXXVIII    MBRI   ECCLESIASTICI.    —    ART.    XXXIX 


231 


Ps.  I  ,  I 


/'*.  i.xn,  H. 


1.1 


ol  cai-itatis  IrrvDicin,  a  vonialibus  qtioqiic 
[ici-  ili\i'isa  ad  iioc  deputata  reniedia.  flinc 
pio  isla  miindalioiic  oravit  Psalmisla  :  V.ov 
miinduiii  crca  iii  me,  Deus.  Et  sanctus  Job 
loiliiiliir  Iteo  :  Ouis  potest  facere  mundiim 
dc  iimniindo  conceptiim  scmine?  Xoniic 
tii  (|iii   solus  es  ? 

Ba  suavitatem,  id  esl,  hoslias  siiavis 
odoiis  in  lege  pra?ceplas  idTer,  vel  obla- 
lidnein  dc  aromalicis  spcciebus  exhibe 
Ueo,  et  memoriam  similafjinis,  id  est  me- 
morialem  hosliam  de  optima  farina  Irili- 
cca,  ut  Deus  memor  sit  tui  in  bomini  :  ci 
impingua  ohlationcni,  id  est,  de  meliori- 
bus  offer,  vel  oleum  cum  aliis  immola,  et 
cx  caritate  el  devolionis  hilarilale  oninia 
age.  Spiriliiaiilcr  vero  debemus  Deo  ex 
cordis  diilcedine  sacrincium  laudis  el  ora- 
lionis  offerre,  et  tanquam  adipe  et  pin- 
giicdinc,  inlerna  consolatione  ac  devolio- 
nis  abundanlia,  alquc  viilutum  opulenlia, 
rcleclionibusque  mentalibus  adimpleri.  Et 
(lu  tocnm  medico,  potissinie  spiiiluali.  sci- 
licel  sacerdoti,  prBcdicatori,  praelato.  Et- 
enim  illum  Dominus  creavit,\A  est,  in  suo 
officio  consecravil  pro  aliorum  salute.  El 
miii  (lisvcdat  a  te,  id  esl,  non  ita  elongetur 
a  lc,  (|iiin  possis  ad  cum  habere  recur- 
siiiii  :  el  sicut  ovis  suo  pastori,  sic  tu  illi 
aillKcrcas;  tjtria  opera  ejus  siint  necessa- 
riii,  id  csl,  actus  sui  officii  sunt  necessarii 
liia'  saluli,  iit  oret  et  offerat  pro  te,  teqiie 
uiibcrnel,  crudial,  el  conservet,  nc  sis  sic- 
ni  o\  is  absquc  pastore.  Est  enim  tempus 


|.i 


V 


do 


lanus  illorum    incurras.   id 


est,  subventione  eorum  indigeas.  ()uod  lo- 
iiiin  |>otissimc  vcrum  est  de  sacerdotibiis 
c\iui,t,'clica>  lcfris,  qiii  ecclesiastica  sacia- 
niciila  ad  saliileni  valde  necessaria  admini- 
strant. /y;s/  vero  Dominum  deprecabunlur , 
iil  dirif/at  rer/uicm  eorum  et  sanilalem,  id 
esl,  ad  saliibrem  perdiical  effeclum,  quic- 
tcm  mcntis,  et  ciiralionem  a  vitiis,  qiias 
libi  iirociiiare  conanliir  a  Uomino  per  ac- 
liis  siii  officii  :  qiiia  ad  lioc  pricsunt  tibi, 
iil  oralionc.  sacrificio.  pr;edicalioiie,  cor- 
rcplioiic   cl    (•(irrcctidiic    pcidiicaiil    lc   ad 

(|llicNCCIllllllll     ili     llcii     pcl      I  KJCIII.    v[ICIII,    cl 


A  caritatem,  quatcniis  Dco  laii(|iiaiii  liiii  sein- 
pcr  iiiliaTcas  mentc  reformala  cl  cuiala  a 
passionibus  cl  peccalis:  /troplvr  rourcrxa- 
li<i)h-m  illnniin.  Xani  qiiidquid  boni  effi- 
ciiiiil.  |iii|iiilo  siio  libenler  communicant, 
el  |)r(i|ilcr  nierila  sua  (si  qiiK>  halicanl) 
|)iisliilanl  cxaudiri  pio  subdilis. 

Qui  delinquit  in  conspectu  ejus,  qui  fe-       15 
cii  eum,  id  est,  qui  coram  suo  Creatore 
peccal,  incidel  in  manus  mcdici,  id  esl.  a 
pra-lalo  suo  indiget  ad  curationem  inler- 
narn   rediici  :  quia  prsclatiis  esl   mediator 

B  ct  arbiter  iiiler  Deum  el  popiiliim,  liabct- 
qiic  plcbcm  suam  Deo  reconciliare. 

Fili,  in  morluum  produc  lacrimas,  id  16 
est,  cx  compassione  mortuum  moderatc 
deplora  :  siciit  pr<Tliabiliiin  esl,  Luclus  EccU.ksu, 
morlui,  seplcm  dics.  Pr;ecipuc  auleni  com- 
patiendum  est  morluo  in  anima  per  mor- 
lale  peccatiini.  El  //itasi  dira  passus,  vide- 
licet  separationcm  a  caro  amico  finalem, 
incipe  plorare,  tamen  cuni  spe  futurae 
reunionis:  cl  secundum  /udicium  ronle//e 
ciirpiis  illius,  id  est,  in  moniimento  repo- 

G  nc  cum  discrctionis  censura  in  orando,  el 
siiffragia  pio  defunclis  consuela  cxhibcn- 
do  [iro  ipso,  cl  non  dcs/jiri/is  xcpullnram 
illiiis,  sed  reverenler  el  (ievote  exhibc 
eaiii.  ([1111111  sil  uiiiiin  de  scpleni  operibiis 
niiseiicordi;e.  excnqilo  T(dii;e,  qiii  iclicto  roi.u.a,*. 
[iiandio,  exsiliit  ad  lollendiini  el  sepclien- 
dum  corpus  defiincli. 

Pruplcr   /lclaliiriim   autem   amare   fcr       17 
iuclum.  illius  uno  die,  id  cst,  patienter  to- 
lera    iil    tii   ipse   acerbe  deplores  defiin- 
cliiiii,s[)c(i;ililer  priiiio  die  qiio  cognoveris 

D  eiim  obiisse,  propter  delalurain  seu  de- 
Iraclionem  vitandam,  videliccl  ne  dicatur 
([uod  heleris  de  morte  illiiis  ;  et  consolare 
pro/iler  trisliliam,  id  cst,  coiisolalione  te 
recrea,  nc  abundantiori  absorbearis  trisli- 
lia  :  quemadiiiodiiiii  l);ivi(l.  cognila  morte 
iiilaiitiili  sui,  recreavil  se,  dicens  :  Nuin-  u/ieij.M, 
quid  polcro  revocarc  eum?  El  fuc  liicinm  -'•  jj^ 
secundum  merilum  ejus.xA  est,  scciindum 
qiiod  siia  [iiiiliilate,  ;nit  licncficidiimi  cx- 
hiliilidiic,  aiil  |ii'd|iiii(|iiilatc,  iiiagis  iiiit  nii- 
iiiis  iiiciiiil  a  lc  i\c\\cv\.  iino  die  wlduohus 


232 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXXVIII    LIBRI    ECCLESIASTICI.    —   ART.    XXXIX 


diebus  primis  magis  intente  quam  diebus 
sequentibus,  projoter  detractionem  vitan- 
dam  (ut  dictum  est)  et  ne  tanquam  in- 

19  viscerosus  vitupereris.  A  tristitia  enim 
festinat  mors,  id  est,  immoderata  tristitia 
mortem   accelerat  :  idcirco   vitanda   est. 

Eccii.wy.,  Quemadmodum  dictum  est  supra  :  Tristi- 
tiam  longe  expelle  a  te :  multos  enim  oc- 
cidit  tristitia,  et  non  est  utilitas  in  illa.  In 

Prov.%m,  Proverbiis  quoque  :  Spiritus  tristis  exsic- 

ibid  XXV  '^^'  ossa:  itemqiie.  Sicut  tinea  vestimento. 

20.  et  vermis  ligno,  sic  tristitia  nocet  cordi. 

Ideo  subditur  :  et  cooperit  virtutem.  id 
est,  robur  naturBP  extenuat  :  imo,  secun- 

II  Cor.  v.i,  dum  .\postolum,  saeculi  tristitia  inorlem 
operafur.  ^am  et  virtutes  obscurat,  et  ea- 
ruin  impedit  actiones.  Et  tristitia  cordis 
flectit  cervicem,  id  est,  collum  deprimit 
et  incurvat,  debilitata  virtute  naturse.  Ye- 
rum,  de  qua  tristilia  intelligenda  sint  ista, 

Eccii.%%%,  et  de  multiplici  tristitia,  diclum  est  ple- 
nius  supra. 

20  I/i  abduclione,  id  cst  recusatione  conso- 
lationis,  et  devialione  a  medio  rationis, 
permanet  Iristilia  :  sicut  in  refutatione 
medicinae  permanet  languor ;  ct  substan- 
tia  inopis  secundum  cor  ejus  :  id  est,  se- 
cundum  disposilionem  cordis,  judicandus 
est  aliquis  esse  paupcr  aut  dives.  Si  enim 
contentus  est  niodico,  et  in  paupertate  pa- 
tientiam  habet  et  gaudel,  repulandiis  ost 
dives.  Porro  si  multis  abundel  divitiis,nec 
tamen  iis  contentelur,  et  per  vitiosum 
amorem  habealiir  et  possidoalur  a  suis  di- 
vitiis  magis,  qiiam  eas  possideat,  et  eis 
vix  audcat  ad  sufficienliam  uti,  repulan- 
dus  est  pauper  et  miser.  Hinc  scriptum  est 

Prov.xm,  in  Proverbiis  :  Est  quasi  dives,  quum  ni- 
hil  habeat ;  et  est  quasi  pauper,  quum  in 

II  Cor.  VI,  multis  divitiis  sit.  Apostoliis  quoque  :  Qua- 
si  nihil  (inquit)  habentes,  et  omnia  possi- 
dentes. 

21  Ne  dederis  in  tristitia  cor  tuum,  id  est, 
non  permittas  cor  tuum  inordinalae  trisfi- 
fiir  immorari,  quum  fristilia  illa  sil  passio 
maxime  corruptiva  et  afflictiva  naturae : 

Prov.-an,  eujus  spccies  deteslanda  est  invidia,  quse 
putredo  est  ossium :  sed  repelle  eam  a  te, 


A  cl  memento  novissimorum :  id  est,  te  ipsum 
cogita  moriturum,  et  metue  ne  imparatus 
inveniaris  ;  divini  quoque   rigorem  judi- 
cii  intuere,  et  poenas  ac  gaudia  futuri  sae- 
culi.  Sicque  per  has  occupationes  salubres 
expelle  immoderatas  ac  pravas  tristitias. 
Et  noli  oblivisci  novissimorum  tuorum  :       22 
sicut  dictum  est  supra.Memorare  novissima    eccH.^u, 
tua,  ef  in  aeternum   non   peccabis.  Neque  *"■ 
enim  est  conversio,  id  est  reditus  ad  hanc 
vilam  post  mortem  ad  vivendum  vita  mor- 
lali  in   terra   :   et  hoc,   secundum    legem 

B  communem,  quamvis  mulli  miraculose 
sinl  resuscitati,  prteserfim  in  evangelica 
lege.  Ideo  sanctus  Job  dixit  :  Viam  per  ^o6xvr,33. 
quam  non  reverlar,  amhulo.  Et  huic  nihil 
prodcris,  id  est,  defuncfo  nil  confers  nec 
subvenis  tuo  iinmoderafo  moerore  :  quo  et 
Deiim  offendis,  de  cujus  judicio  et  provi- 
dentia  debes  fe  consolari  et  confentari,  et 
ipsius  Creaforis  volunfati  suljjicere  tuam 
ac  conformare.  Ideo  potius  ora  pro  mor- 
tuo,  et  per  piefatis  suffragia  subveni  ei. 
El  te  ipsum  pessimabis,  id  esf,  indispones 

G  ef  laedes  per  moerorem  superfluum. 

Hinc  in  persona  defuncti  subjungifur  : 
Mcmor  esto  judicii  mei,  id  est  transifus  et       2.3 
exifiis  mei  de  hoc  mundo  per  mortem  se- 
cundum  divin»  voliintalis  dictamen  ;  sic 
enim  erit  et  tuum,  id  est,  simili  modo  ci- 
to  liinc  emigrabis.  .Vihi  heri,  id  esl,  tein- 
pore  paulo  anle  elapso  contigit   inors,  et 
tibi  hodie  mors  continget,  id  est  in  brevi. 
Ideo  quidqiiid  potest  manus  tua,  instanler    Eccie.n, 
operare,  et  ora  pro  me,  ac  subveni  mihi,  '°' 
sicut  desideras  fibi  post  obifum  subveniri. 

D  Hinc  Ecclesiastes  inquit  :  Nescif  homo  fi-  ibn.M. 
ncm  suuni ;  sed  sicuf  pisces  capiuutur  ha- 
mo,  et  aves  laqueo,  sic  capiunfur  homines 
fempore  malo,  qiium  eis  extemplo  super- 
venerit. 

In  requie  mortui,  requiescere  fac  me-  2i 
moriam  ejus,  id  esf,  memoriam  morientis 
fige  in  requie  qiiam  aniniffi  electorum  ha- 
bent  post  vitam  pra>senfcm,  loquendo  ei 
de  bealitudine  illa  futiira.  uf  dicat  :  Portio  Ps.csm,6. 
mea,  Domine,  sif  in  teira  viventium.  Vel 
sensus  esf,  ut  tempore  mortis,  facias  me- 


ENARRATIO    IN   CAP.    XXXVIII    LIBRI   ECCLESIASTICI.    —   ART.    XXXIX 


233 


IMackxut. 

J7,  i9. 


1  Thett.iy 
[i. 


/'«.i.xxwiir, 
49. 


Pror.  III,  1 


moriam  moricntis  quiescere  a  recordatio- 
iic  siiMMihuiiun  rci'uin,  ut  cogilcl  solum  ca 
qua?  suain  couccrnunl  salutcm.  Porro  (]ui- 
dam  cxpomuil  sic  :  In  rcquic  niortui.  id 
est  ad  inonumcntum,  in  quo  quantum  ad 
coriMis  suum  quiescil.  rcquicsccrc  fac  mc- 
moriiun  cjus,  id  csl,  alicjuod  scnsibiie  me- 
moriale  constituc,  cx  cujus  intuitu  viven- 
lcs  rccordcntur  ipsiiis.  ct  orcnt  pro  ipso  : 
sicul  nunc  ligitur  cru.x  ju.xla  scpuicra.  Kt 
primo  .Machaba^orum  Simon  filius  .Matha- 
thiiP  lcgitur  tcdificassc  ajdificium  altum 
su])cr  [jarcntiun  et  fralrum  suorum  sepul- 
cruin  in  memoriam  x\erna.m.  E/  ron.solare 
illuin  in  cxi/ii  spiri/i/s  sui,  id  est,  mori- 
cntcm  hortare  iit  confjdat  in  misericordia 
Dci,  ct  toto  cordc  indtilgcnliam  ])clal  ab 
ipso,  atque  ad  a.Mcrnam  pcrlingcrc  bcati- 
ludincm  speret. 

V.\  prffindiictis  colliiji  possciit  mulla 
rcmcdia  conlra  inordinatum  moerorcm  dc 
mortc  carorum.  Primtiin  esl,  quia  hujus- 
modi  moM-or  noccl  anima^  cl  corpori  cjus 
([ui  ila  Iristatiir;  sccundum,  quia  non  pro- 
dcst  defuncto  ;  terlium  est  consideratio 
l)ioj)iioium  novissimorum  intcnta;  qiiar- 
tuiii,  (luia  c.\  diviiiic  [jrovidcnlia'  ordina- 
tione  atque  jiidicio  contingit  mors  defun- 
cti ;  (]uinliuii,  qiiia  speiandum  csl  dc  (\jus 
saliitc.  Ilinc  di.\il  .^i)oslolus  :  .Nolumus  vos 
ignorarc,  fratrcs,  de  dormientii)iis,  iii  non 
contrislcmini  sicul  ct  ii  qui  spciii  non 
habcnl.  Polcsl  addi  ct  sc.\liun.  (]uia  dc 
nuiltis  ot  magnis  pcriculis  ac  ajrumnis  hu- 
jiis  miscra;  vila;  cst  libcraliis;  scplinnim, 
(]iioniam  mors  cst  incvilabilc  dcbiliim  na- 
liuic,  (]uod  nullus  hominum  potcst  evade- 
rc,  jiixta  illiid  :Qiiis  csl  liomo  qiii  vivct.  ct 
non  videbit  mortcm  ? 

Sapicn/iam  .srrif/c,  id  cst,  mcmoria^  tua; 
firiiiitcr  imprimc,  scribcndo  cain  in  tabii- 
lis  ciirilis  liii  :  iil  iii  1'rovcrbioriim  libro 
admonctiir ;  vcl,  Sa])iciiliam,  id  csl  libros 
doclrinalcs  ct  sapicnliiih-s  ab  aliis  cdilos, 
scribe,  vel  certe,  si  tanta;  cs  criiiliiiiinis, 
lalcs  libros  coiiiponc;  in  /r/ii/iorc  rari/i/d- 
/is,  id  csl  viicalionis  ab  exlcrioriitus  oc- 
ciipalionibiis;  vcl,  Vacuitalis,  id  cst,  diiiii 


.\  adhuc  jejunus  et  sobrius  es,  quia  tunc  in- 
tcllcctus  esl  vigorosior  ad  considerandum 
profiinda;  vcl.  Yacuilatis,  id  cst  abjectio- 
nis  tcmporaliiiin  divitiarum,  qua>  a  sapi- 
cntia?  contemplatione  impcdiiint.  Proplcr 
quod  Crates  ad  i^hilosopliiam  pcrgcns.mas- 
sam  auri  projccit  in  marc.  Undc  dixit  Sc- 
ciindus  philosophus,  quod  paupertas  cst 
rcpcrtrix  scicntia>.  E/  qiii  minora/ur  ae/u, 
id  esl,  ab  c.xtcrioribus  occupalionibus  abs- 
trahit  sc  pro  [iossp,  .sapien/iatn  percipie/, 
proficicndo  in  ca.  Anima  enim  quiescendo 

B  fit  prudcns  ;  et  virtus  unila  fortior  cst 
qiiam  dispcrsa.  ct  lanto  intcnlius  potest 
anima  vacarc  actibiis  iinius  potcntiie,  quo 
minus  circa  aliarum  actioncs  viriiim  oc- 
ciipiilur.  Idco  in  Thrcnis  scripliim  cst  :  Se-  Ti<ren.< 
dcbit  solitarius  cl  taccbit,  qiiia  lcvabit  se  ■*' 
supcr  se.  Nempc.  ad  proficicndum  in  sa- 
picntia  salulari  cl  inlcllitrciiliii  Scriplnra- 
riim  cx  illumiiialione  divina,  pliis  confcrt 
puritas  cordis,  quics  mcntis,  oratio  fer- 
vens,  qiiam  stiidiuui  (lisi)iilationis  cl  cxcr- 
cilationis  scholasticic  in(]iiicla>,  qiianquam 

C  ct  illa  ad  acquisitam  sapicnliam  conferat. 
Idco  siibditur  :  i/uia  .sapien/ia  rcpiebi/ur, 
qiii  actu  sic  ininoratur. 

Consequcnlcr  ad  lillciiim  laiiizil  divcrsa 
divcrsorum  arlificiim  el  opcrariiiriiiii  offi- 
cia,  cx  qiiibiis  landcm  oslcndil  (]iiod  sit 
lira^Iali  et  docloris,  seu  saccrdolis  pricsi- 
(Icntis  officium.  Qui  /cnc/  nra/ru/n,  pula  20 
agricola  scu  arator.  c/  qui  //loria/ur  in  ja- 
cu/o,  id  est  telo  seu  missili,  qiiod  inlcr- 
diim  miltit  ad  rcpcllcndum  sagillandum- 
vc  avcs  grana  sata  cxlralicnlcs:  s/i//iii/o 

D  //oves  agi/a/ :  sliniulus  cniin  hic  sumiliir 
pro  instrumcnlo  longo  ligneo,  in  cxlrcmi- 
liilc  sua  aciilo,  (]U0  bovcs  scii  c(]ui  ara- 
liuiii  Irahcntcs  piingunliir  ad  proceden- 
diiin  ;  r/  conversa/ur ,  id  csl,  occiii^al  sc,  i/i 
opcribus  eoriini,  scilicct  aralri,  jaculi,  sli- 
miili,  ct  boum  .seii  equoriim  ariinliiim  ;  t'< 
riiarra/io  cjiis  i/i  fi/iis  /aiiroruin,  id  est, 
liovcs  arantcs  cx  liiiuis  gcncralos.  iiiiil- 
lolics  nominat,  cxcitando  cos  iid  Iralicn- 
iliiiii.  /'iir  si/uin  dabi/,  id  cst,  diligcnliam  27 
iidliibchil,  ad  vcrsandos  sukos,  id  est  ad 


234 


ENABRATIO    l.N   CAP.    XXXVIII   LIBRI   ECCLESIASTICI. 


ART.    XXXIX 


overfendum  apte  teriam  cum  leiro  aratii: 
cujus  terra>  gleba3  eversae,  dicuiitur  sul- 
ci  ;  ct  vii/itia  cjus  in  sayirin  vaccariim,  id 
esl,  pervigil  erit  et  diligens  ad  bene  nulri- 
enduin  boves  arantes  :  quse  ct  vacca?  di- 
cunlur.  quanlum  ad  naturani  specificam, 
quemadmodum  in  Osee  vituli  vaccEe  vo- 
o.wes.s.  cantur.  quum  dicitur  :  Yaccas  Bethaven 
coluerunl. 

Consequenter  tangit  de  operibus  alle- 

28  rius  artificis,  pula  {edificatoris.  Sic  omnis 
falicr  ct  archilcctus,  id  est  principalis  in 
opificio.  Faber  aulcm  generaliler  appella- 
tur,  qui  circa  materiam  fedificii  operatur  : 
et  sccundum  diversitatem  materiarum  di- 
versi  fai)ri  dislinguuntur,  ut  faber  feira- 
rius,  fabcr  lignarius.  Unde  et  Joseph  in 

MaiihMw,  Evangelio  dicitur  faber  :  qui  tamen  opera- 
iialur  in  lignis,  et  erat  faber  lignarius. 
Itaipie,  Oninis  faber  et  architeclus,  ijui 
noctcrn  (anijuam  dieni  transigit,  id  est, 
expendit  vigilando  de  nocle  in  cogitatio- 
nibus  operum  suorum  artificiosorum,  vel 
ali(]ua  curiosa  alque  habilia  faciendo  in 
nocte;  qui  sculpit  signacula  sculptilia,  id 
est  imagines  per  sculpluram,  et  assiduitas 
cjus  variat  picturani,  id  est,  assidua  ejus 
diligenfia  quasdam  novitafes  in  picluris  et 
sculpluris  inducil,  quas  et  variis  modis 
colorat.  Cor  suum  dabit  in  simiiitudinem 
pictura',  id  est,  diligenliam  cordis  appo- 
nel,  ut  pictura  sua  magistraliler  conlor- 
metur  ei,  juxta  cujus  effigiem  efficit  eam, 
scu  ei  quem  reprasentat ;  et  vigilia  sua 
'perficiet  opus,  id  est,  diligens  instantia 
complel  pictiiram. 

Deinde  prosequitur  de  opcribus  operan- 

29  tis  in  ferro.  Sic  faher  ferrarius  sedens,  id 
esl  consistens,.y;^r^rt  incudcni,%w^^\'  quam 
furmat  ferra  igne  mollita,  et  considerans 
opus  fcrri.  qualiler  sil  formandum.  Vapor 
ignis  urit  carucs  cjus,  id  est,  calor  seu 
cxlialatio  sui  ignis  pwnaliter  calefacit  cor- 
piis  ipsius  ;  et  in  calore  fornacis  concer- 
talur,  id  est,  conlendit,  et  per  modum 
piignantis  se  habet,lerra  contra  eorum  na- 
turam  calefaciendo,  emolliendo,  et  ad  for- 
mas  varias  rcdigendo  :  propter  quod  ap- 


A  ponil  carbones,  et  agitat  1'olles,  ut  ignis 
violenlius  agat  in  ferra.  Vox  mallei  in-  30 
novat  aurem  cjus,  id  est,  sonus  marlelli 
ex  percussione  causatus,  audituni  ejus  im- 
mutat;  ct  contra  stmililudinem  vasis  ucu- 
lus  cjus,  id  est,  oculos  suos  frequenler 
dirigil  ad  e.xemplar  inslrumenti  quod  fa- 
cil,  ut  juxta  formam  excmplaris  faciat  il- 
lud.  Est  autem  proprielas  liugua>  Hebrwa}, 
omne  illud  vas  nuncupare,  quod  est  con- 
tentivum  seu  causativum  alicujus.  Cor  su-  31 
um  dabit  in  consunimatio uem  opcrum,  id 

B  est,  opera  sua  complere  studebit,  ut  lu- 
crum  inde  recipiat,  seu  Jaboris  mercedem; 
et  vigilia  sua  ornahit  imperfectionem ,  id 
est,  per  vigilantiam  ,atque  indiislriam  men- 
tis  suae  supplebit  .quod  pulchriludini  dc- 
eral,  et  imperfectum  perficiet. 

Deinceps  subdil  de  actibus  figuli,  qui 
lulca  facit  vasa.  Sic  figulus  seileus  ad  opus  32 
suum  perficiendum,  convcrteus,  id  esl  re- 
volvens,  pedibus  suis  rotam;  qui  in  solli- 
ciludiiic  positus  cst  semper  propter  opus 
suum,  ne  dissipetur  et  impedialur,  ct  in- 

(]  numcra  cst  omnis  opjcratio  ejus,\d  est  mul- 
liplex  valde,  ila  quod  vasa  quae  format, 
quasi  innumerabilia  sunl,  et  multipliciter 
inler  se  distinguunlur  in  quantilale,  figu- 
ra,  colore,  etc.  In  bracliio  suo  formablt  33 
lutum,  id  est,  usu  et  robore  manus  suae  ac 
brachii  faciet  ex  luto  vasa  diversis  modis 
formata ;  et  ante  pedes  suos  curvabit  vir- 
tutem  suam,  id  est,  corpus  suum  robu- 
stum  inclinabit  ad  faciendum  qus  cum 
tali  incurvatione  et  depressione  fieri  so- 
lent.  Cor  suum  dabit  ut  consummet  lini-       3i 

D  tionem,  id  est,  ut  vasa  lutea  liniat  in  su- 
perficie  plumbo;  cl  vigilia  sua  mundabil 
fornaccm,  id  esl,  fiirnum  suum  vigilanter 
piirgabit  a  cineribus  ct  lapillis. 

Onines  hi  in  11111  nibus  suis  spcraverunt,  35 
id  est,  confisi  sunl  procurare  necessaria 
viclui  per  exercilia  atque  mechanica  sua- 
rum  manuuni  opera;  et  unusquisque  in 
arte  sua  mechanica  sapiens  est,\A  est  pru- 
dens  et  doclus..S/i/e  his  omnibus  non  a'di-  36 
ficatur  civitas  :  id  est,  ad  aedificium  et 
consisfentiam  urbium,  necessaria  sunt  ar- 


ENARRATIO    IX   CAP.    XXXVIII    I.II!RI    ECCLESIASTICI.    —    ART.    XXXIX 


235 


:!"  liricia  isla  habitatoribus  iirbiiiiii.  Et  non 
inhahitabunt,  nec  inambulabunt ,  id  cst, 
bomincs  non  polcTiinl  convcnicntcr  in  ui- 
liibiis  coiniiioiari  ct  convcrsari,  nisi  iiiibi 
sinl  pifpfati  artificcs,  quorum  opcra  com- 
niunitati  sunt  ncccssaria :  c^  in  ecclcsiatn 
nirn  Iransilicnt ,  i(i  cst,  ad  ioca  cultus  di- 
vini  non  ingredicntur  sinc  arlificibus  is- 
lis,  quiim  nec  sacra  loca  sinc  corum  offi- 
ciis  fieri  qucant,  ncc  urbs  inliabilari. 

•'8  Supcr  scllam  judicis  non  sedebunt.   id 

cst,  pra?fati  artifices  mechanici  apti  non 
sunt  sedere  et  judicare  in  soliis  jiidicnm, 
(]iuim  non  sinl  icfrispcriti:  ct  tcstamentnm 
Jndicii,  id  est  pactiim  poena;  infligcnda' 
iniquis,  seu  gloriae  confercnda"  justis,  non 
intellif/cnt  :  qiiia  non  sunt  periti  in  regii- 
iis  juris  ct  lcgum.  Xc(juc  jialani  facicnt 
disciplinam,  id  est  correctioncm  in  iiiaie- 
faclores,  ct  Judicium,  id  cst  dcfinilivas 
senlcntias  :  quia  non  habent  ad  lioc  au- 
ctorilatcm  cl  jurisdictionem  ;  e<  !« /ja;-fl- 
bolis  non  invcnientur,  id  csl.  id(mei  noii 
erunt  obscura  et  magislralia  documcnta 
intclligere  aut  doceie,  aul  aliis  cnodarc. 

.'iil  .S'((/  rrcaturain  trci  confirmnbunt,  id  cst. 
commiinitali  diu  siibsistcnli,  in  exteriori- 
bus  rebus  dcscrvienl,  ut  subsistat  el  pcr 
siiccessiones  civium  conscrvetur  in  essc^t'/ 
dcprccatio  iUorn m  in  operalione  artis,  id 
cst.  Doinintim  Dcum  rogant,ut  in  operibus 
artiiiin  suarum  prospere  cis  succcdat ;  ac- 
commodantcs  animam  suam,'u\  cst,  prwla- 
lis  comincndantcs  sc  (juoad  spiiiliialia,  iil 
diiiganlur  ct  inlormcnlur  ab  illis  in  ob- 
scrvanlia  lcgis  diviiuo  ;  vcl,  Accommodan- 
lcs  aniinas  suas,  id  csl,  iilililatibus  alio- 
rum  eas  exponcntcs  in  siiis  officiis  ;  ct 
conquirentes  in  lege  Allissimi,  id  cst,  si- 
miil  ipiicrcntcs  a  saccrdolibiis  cl  pradalis 
iioliliam  prieccptoium  lcgis  divinip,  ct  (iiia- 
liiiT  ilcbcant  ca  implere,  ac  Dco  servirc, 
placcrc,  salvari. 

l'ra'tcrca  priiMiiiiiicla  possiiiil  spiiiliiali- 


k  zari,  ut  sit  fcnsiis  :  Qtti  (enel  aratrum,  id  2G 
est  doclor  seu  pastor,  qui  cxcolit  agrnm 
cordis  siibditoriini  movnm.  ct  (itoriatur  in 
Jarulo,  id  cst  allcgationibiis  Scripturaruni, 
stimulo  boves  agitat,  id  est,  acutis  cxhor- 
tationibiis  provocat  ad  actus  virtutum  ho- 
mincs  bcslialcs.  El  enarralio  ejus  in  filiis 
taurorum,  id  est,  superbos  alloquitiir.  nt 
eos  ad  humilitatem  convertat.  Cor  suuni  27 
dahit  acl  vcrsandos  sulcos,  id  est  ad  evcr- 
tcndnm  fiindiim  cordis  siibdiloriim,  qua- 
tcniis  indc  vilia  cuncla  exstirpet,  et  virtu- 

B  tcs  planlct  in  eis;  et  vigilia  ejus  in  sagina 
vaccarum,  id  est.  ad  hoc  qiioque  inlcntus 
est,  ut  personas  fcminci  scxus  pigras  et 
tardas,  spiritualibus  alimenlis  impingiict. 

Sic  omnis  faber  el  arcliitcctus.  Spiri-  28 
tualilcr,  fabri  et  archilccti.  sunt  priedica- 
torcs  et  prajlali  idonci.  su[)cr  domiiiiciiiii 
grcgcm  dic  ac  iioclc  intcnli  :  qui  aiidicn- 
tiiim  mcnlcs  coiiaiilur  vaiiis  virttitiim  pi- 
ctiiris  ornaie,  et  exhibcre  cx  eis  signacula 
sciilpla.  id  est  cxemplares  personas,  ac 
faccrc  vasa  gratia?  ad  honorem  Dci.  Fabcr 

V,  quoqiie  ferreus,  est  praesidens  virtuosus  : 
qui  arma  virltitiim.  icmcdia  tcnlaliontim, 
rorliliiilincniquc  conslanliic  fabriciit,  do- 
cct,  oslendil  sihi  commissis;  qiii  sedet 
jiixla  incudem,  id  est  tribulationum  diiri- 
tiam:  queni  iiril  fervor  pciscculionis,  sed 
eo  non  vincitur.  Quem  etiam  oporlet  va^ 
rias  atidirc  qiicrclas.  comminationes,  cla- 
morcs,  laiiqiiam  mallcos  pcrciilicnles  :  qui 
sibi  commissos  conatiir  pcrficerc,  ct  juxta 
prieccdcntium  patrum  excmpla  dirigere. 
Conformilcr  pcr  figuliiin  dcsignatur,  qui 

D  priT^sidet  imperfcctis,  fragililiiis,  el  tcrrc- 
nis  :  quos  colorc  constanlitc  conatiir  po- 
lire.  Qui  omnes  per  praMacta  opcra  officii 
siii  conliiliinl  salvari.  Sinc  quibiis  civilas, 
id  csl  Mcclcsia,  non  constrtiiliir,  ncc  siib- 
sistit ;  nec  sinc  corum  directioiic.  (inch  ina, 
cxciiiplo,  alii  efficacitcr  judicarc  potciiinl 
aul  pra.'cssc. 


23(3 


ENARRATIO   IN    CAP.    XXXIX   LIBRI    ECCLESIASTICI. 


ART.    XL 


ARTICULUS    XL 


ELUCIDATIO  CAPITULI    TRICESIMI   NONl  :    SAPIENTIAM   OMNIUM   ANTIOUORUM  EXQUIRET   SAPIENS. 


Eccli.w 
39. 


DECL.\RATUl\  hic.  quid  ad  sapientem 
et  contemplativiim  pertineat  virum. 
Sapiotiiam  omniuin  (inliqnoruni  e.vquircl 
sajnens,  id  est  quorumdam  de  omnibus, 
vel  omnium  fidelium,  antiquorum  scilicel 
Patriarcharum,  quorum  libri  haljentur, 
seu  quoruni  documenta  etgesta  conscripta 
sunt,  ut  ex  eis  proficiat.  Sic  Ptoleniaeus 
rex  .'Rgypti  studuit  omnium  gentium  ])i- 
biiothecas  habere.  Sapienlia  cnim  est  de 
nuin(M'o  bonorum  honorabilium,  per  se  ap- 
pelibilium;  eslque  refectio  menlis,  quse 
quanlo  plus  editur  ac  sentilur,  tanto  avi- 
dius  desideratur.  sicut  superius  dictum 
est  :  Qui  edunt  me,  adhuc  esurient.  Et  in 
Prophetis  vacahit,  id  est,  intentus  erit  ad 
inlolligendum  volumina  Prophelarnm,  qui 
sunl  fundamcnla  orbis  lerrarum,  in  qui- 
bus  Christi  conlinenliu'  mysteria,  per  quo- 
rum  cloquia  roboranlur  evangelica  el  apo- 
slolica  (locumenla,  quamvis  per  auclorum 
suorum  pnfciara  el  soli  Deo  possibilia  mi- 
racuJa,  sint  satis   firmata  et  comprobata. 

2  Narrntioiicm  rirorum  nomiiintoriim 
conservabit,  id  est,  verba  et  doctrinas  fa- 
mosorum  magistrorum  ac  sapientium  me- 
moriie  imprimet,  et  in  versutias  paraho- 
larum  simul  introibit,  id  est,  penelrare 
el  clare  cognoscere  laborabil  notabilia  el 
obscura  verba  senlentiosa,  seu  parabolica 

3  dicta.  Hinc  exposilorie  subditur  :  Occulta 
proverbiorum  e.i-quiret,  et  in  abscondi- 
tis  parabolarum  conversabitur ,  scrutando 
myslicos  sensus,  allegorias,  tropologias,  et 
anagogicos  inlellectus.  Ilinc  in  libro  Pro- 

Pror.1,6,  vcrbiorum  scriptum  est :  Audiens  sapiens, 

^'  sapienlior  eril ;   animadverlel    parabolam 

el  inlerpretalionein,  verba  sapientium  cl 

ff.nigmata  eorum.  Aposlolus  quoque  testa- 

i?om.xv,4.  tur  :  Quaecumque  scripta  sunt,  ad  noslram 


A  doclrinam  scripla  sunt.  Nihilo  minus  (sic- 
ul  Seneca  dicit)  certis  ingeniis  immoran- 
dum   est,  ut   multis  perleclis,  insislatur 
salubrioribus.  L'nde  et  Paulus  :  Doctrinis,   //ebr.^m. 
inquit,  variis  et  peregrinis  nolite  abduci.  "' 

In  meilio  magnatorum  ministrahit,  id  4 
est,  tanquam  unus  eorum  serviet  Deo,  et 
proximis  prssidebit  minislerio  praelalurae, 
quod  est  servilus  dignilatis,  juxla  illud 
Apostoli  :  Prsedicamus  Jesum  Christum :  iitor.iv,s. 
nos  aulein  servos  veslros  per  .losum.  Ideo 
in  Proverbiis  asseritur  :  Intelligens  guber-  Proi.  i,s. 

B  nacula  possidebit.  Et  in  conspectu  prmsi- 
dis  apparehit,  tanquam  dignus  pra>senlia 
principum  ac  judicum.  Unde  in  libro  Sa- 
pientiee  inducitur  :  Per  sapientiam  acutus  sn/>.vni,n. 
iiiveniar  in  judicio,  et  in  conspeclu  poten- 
liuin  admirabilis  ero,  et  facies  principum 
mirabuntur  me.  In  terram  alienigenarum  g 
</entiiim  perlransiet,  ad  videndum  el  au- 
diondum  famosos  in  sapientia  :  sicul  in 
primo  Tiniffii  narratur  de  Solone.  qui  a 
(lra?cia  inlravit  /Egyplum  pro  causa  hac ; 
et  Hi(M-onymus  referl  dc  Platone  aliisque 

C  quibusdam.  Sicut  et  regina  Saba  venit  Je-  iii/iev  x.i. 
rosolymam  audire  Salomonis  prudenliam. 
Bona  enhn  ct  mala  in  omnibus  tenlabit, 
id  est,  addiscere  atque  discernere  sataget, 
ut  sit  expertus  :  nam  errores  et  vitia  scirc 
non  est  malum,  sed  ulile.  Sic  el  Aposlolus 
monel  :  Omnia  probale;  quod  bonum  est,   mess.w 
lenete.  Non  tamen  licet  peccala  per  expe-  "'• 
rientiam  seu  effectum  probare. 

Cor  suum  tradet,  id  est,  paralum  exhi-        6 
bebit  et  extendet,  ad  vigilandum  dilucido 
ad  Dominum  qui  fecit  illum,  id  est  ad 

D  vacandum  suo  Crealori  per  medilationes, 
contcmplationes,  orationes,  el  studia  Scri- 
pturarum.  Ideo  subditur  :  et  in  conspectu 
Altissimi  deprecabitur ,  habendo  se  recol- 


ENARRATIO    IN"   CAP.    XXXIX    LIBRI   ECCLESIASTICI.    —   ART.    XL 


237 


l's.  V, : 

Is.  WVI. 


Prov.  VIII. 
17. 
7 


Sa/t.  1,  i. 


Proi\  vtii. 
13. 
8 


Sap. 


/Vor.  v,li;. 


J'S.  XVII,  \. 


I*s.  XXXI,  5, 


10 


Uom.  xli.l 


V'I;mx.  \\ 


loctc  ac  roverrnler  coram  Deo  in  sua  ora- 
tione.  cdnsidrrando  prsesentiam  niajesfatis 
divina'.  Kt  potest  pcr  diluculum,  intellrgi 
auiora  seu  luane  :  ([uod  est  hora  apta  va- 
candi  Deo.  juxla  iliud  iu  Psaimo,  Mane 
adslabo  tibi,  et  videbo;  alque  in  Isaia,  De 
niane  vigilabo  ad  le.  Potesl  quoque  per 
mane,  inlcUigi  adolescentia  seu  juventus, 
vel  exordiuni  inlusionis  gratite  et  illumi- 
nalinnis  divina».  Ilinc  in  libro  Proverbio- 
rum  increala  proteslatur  Sapientia  :  Qui 
mane  vigilavcrit  ad  ine,  inveniet  me.  Ape- 
rivl  o.s  suum  in  oralione,a.A  impelrandum 
charismata  gratiarum,  ct  pro  delictis  suis 
ileprecabilur,  ut  sibi  dimittantur,  sciens 
quod  in  malevolam  aiiimam  non  introeat 
sapienlia,  quum  el  in  Proverbiis  Sapieutia 
summa  alfirinet  :  Viam  pravam  deleslor. 
Sienim  Dominus  magnus  voluerit,  spi- 
ri'u  intellifjeuliw  replebit  iUum.  Et  IlOC 
ulique  Dominus  vult,  et  inlelligcntiam  tri- 
buit  sapienli  ipsum  fervide  invocanli,  au- 
gendo  iu  eo  iiluminationem  supernam, 
ju.\ta  illud  lilui  Sapicntia»  :  Invocavi,  ct 
vcuil  in  luc  spirilus  sapientiBP.  El  ipse 
tari(juaui  imbres  mitlet  eloquia  snpienlia' 
sua',  id  est,  alios  copiosc  erudiet,  et  rivos 
sapienlia?  influet  proximis,  graliam  sibi 
concessam  fratribiis  comniuuicando,  juxta 
iliud  l*roverbiorum  :  Dciivcntur  loulcs  liii 
loras.ct  in  plateis  aquas  tuas  divide.  £<  in 
oralione  confilebilur  Domino,  ipsiim  Deum 
laiulando,  siciil  illud  in  Psalmo,  Laudans 
invocabo  Dominiinr.el  se  ipsum  hiimiliter 
accusando,  juxta  illud  sancti  Job,  Vias 
uicas  in  conspeclu  ejus  arguam,  et  ipse 
erit  salvator  meiis;  alqiie  in  Psalmo,  Di- 
xi.  (]onfilebor  adversuin  me  injuslitiam 
lucam  Doinino.  Et  ipsc  Dominus,  quem 
i II vocat.  (///•/(/<•/  consiUum  ejus.  ul  sapiens 
sapicnter  inquirat,  et  consulat  de  agendis, 
et  disciplinam,  id  est  scientiam  practi- 
cam.  iil  agal  sccundum  eaindcm.  vcl  di- 
scipliiiaiii  (]ua  casligat  se  ipsuui,  ul  sil 
discrcla.  juxla  illud  .\postoli  :  Ralionabile 
(ibsc(|uiimi  \c>liiiiii.  Ilac  diiecliouc  iiiaxi- 
iiic  iniligciiius,  i|uia  iil  iii  Sapiciilia'  libio 
lcgilur,  (^ogilaliiines  iiiorlalliiui  liiiiida',  cl 


A  incerl»  providentiie  nostrae.  Hinc  Tobias 
docet  :  Omiii  tcmpore  benedic  Deum,  ct  ro4. iv,2o. 
pele  ab  eo  ut  vias  tiias  dirigat,  et  omnia 
consilia  tua  in  ipso  pernianeant.  Et  in 
absconditis  suis  consiliabitur :  id  est,  Deus 
consitium  largitur  sapienli  in  diibiis.  et 
inccrlis  ac  arduis,  juxla  illud  Dauielis  : 
Ipse  revelat  abscondita  et  profunda.  Dan.n.a. 

Ip.se  palam  faciet  disciplinam  doclrinw       H 
suce  :  id  est,  sapiens  sic  desuper  illustra- 
tiis,  alios  plane  doccbit  scientiam  sibi  a 
Dco  concessam,  prout  in  Proverbiis  scri- 

B  ptum  est  :  In  corde  prudentis  requiescit  Prov.xn, 
sapientia,  ct  indocl(5s  quosqiie  erudiet.  Et  ''' 
in  tei/e  testamcnli  Domini  t/ioriabitur,  id 
est  in  consideratione  ae  adimpletione  legis 
di\in;e  :  juxla  quod  scripluui  esl  siipra,  In    EccU.  u, 
lcge  Doinini  sit  gloriatio  tua;  et  in  Psal-  "■ 
mo,  In  lege  Doinini  voluntas  ejus,  et  in    Pj.  i,  j. 
lege  ejus  medilabitur  die  ac  nocte. 

Collnudabunl   uiu/li  sapienlinm    ejus,       12 
omnes  videlicet  boni  qui  eam  perceperint, 
('/  usi/ue  in  sivculum  von  de/ebilur,  id  est, 
sapientia  ejus  jugiter  peruiaiicbil  iii  corde 

C  ipsius  et  in  memoria  Iiomiiiiiin.  nec  ipse 
elcclus  sapiens  unquam  dc  libro  vita»  de- 
lcbiliir.  Non  recedel  niemoria  ejus  :  qiiia       13 
fama  ejus  manet  in  cordibus  hominum, 
etiam  eo  defuncto,  jiixla  illud  Proverbio- 
iiim  :  .\lcmoria  .jusli  ciiiu  laudibus.  .\ec  a  Pror.\,~. 
Deo    oblivioni   Iradetiir,   quum   scripliim 
sit  :  In  memoria  a'tcrna  eril  jiislus.  Quod  Pi.cxi,:. 
iu  Iiis  (]ui  libros  salubres  componunl,  pr»- 
cipue  adimplcliir.  Ilinc  in  libro  Sapientia?i 
ait  Vir  sapicns  :  llabebo  per  haiic,  immor-  5ap.viii,i3. 
lalilatem,  et  memoriam  a'leriiam  his  qui 

D  post  mc  fuliiri  sunl,  relinquam.  £"/  nomen 
c/us  rcijuirelur  a  gcneratione  in  genera- 
lionem  :  id  est,  futuri  post  eum  per  suc- 
ccssioncs  generalioiiuiu,  ex(]uirent  adjiito- 
riuiu  c.jiis,  si  fueril  canonizatiis,  el  ipsiim 
ad  imitandiim  requircnl,  ct  libros  intilu- 
lalos  ab  eo,  acquircrc  c(niabiinlur  :  siciil 
us(]uc  in  pnesens  (iii;erilur  llicronvmus 
super  isaiam  ccterosque  Prophelas.  Sa-  U 
/licnlinm  ejus  enarraluinl  //(•ntes,  confe- 
rciido  de  ea,  et  allegando  eamdem  ;  et 
laudcm  cjus  cnunliabil  Ecclesia   :  sicut 


240 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXXIX    LIBRI   ErXLESIASTICI. 


ART.    XL 


Matth.wl. 
36. 


27 


miral)ilissimas  habent  vires.  Ideo  subdi- 
tur  :  omnia  eiiim  in  lempore  suo  qua'- 
rentur,  ut  liabeantur  ad  id  ad  quod  va- 
lent  :  qucmadmodum  quseritur  basiliscus 
mortuus  ad  medicinalia  magna,  et  caro 
serpentis,  ut  conficiatur  ex  ea  medicina 
ad  curationem  leprosi.  Vcl,  Omnia  in  tem- 
pore  suo  quEerentur,  id  est,  discutienlur 
et  judicabunlur  a  Domino,  qui  de  omnibus 
hominum  acliinis  cxiget  rationem  :  ideo 
debemus  curiosa  scrutinia  ac  temeraria 
vitare  judicia. 

Benedictio  iUius  quasi  fluvius  inun- 
dahit  :  id  est,  collatio  donorum  gratite 
et  munerum  gloriae,  copiose  descendet  in 
ejus  electos,  justos  ac  timoratos,  qui  bene 
utuntur  rebus  creatis  ad  honoriticentiam 
Creatoris.  M  quomodo  cataclysmus  aridam 
inebriavil,  id  est,  sicut  universale  diiu- 
vium  terram  ultra  moduin  rcplevit,  vide- 
Gen.vM,2o.  licct  quindccim  cubitis  supra  altissimo- 
rum  capila  montium,ut  legitur  in  Genesi; 
sic  ira,  id  est  ultio  ipsius,  gcntes  qiuv  non 
exquisierunt  eum,  hereditabit ,'\d  est,  per- 
petuo  occupabit  et  affliget  reprobos,  qui 
Deum   cognoscere,   diligere,   venerari    et 


28 


colere  neglexerunt. 


29 


Ihid.  VIM 

13. 

Exod.  XIV 
21,  24. 


Quomodo  convertit  aquas  in  siccitatem, 
et  siccata  est  terra,  id  est,  per  divisionem 
ct  ablationem  aquarum  siccavit  terram  et 
fundos  aquarum  :  sicut  cessante  diluvio 
redeuntibus  aquis,  siccata  est  superficies 
terra>,  et  in  maii  Rubro  siccatus  esl  fun- 
dus  cjus ;  et  vio'  illius,  id  est  viee  a  Deo 
factse  in  terra  et  maii  per  hujusmodi  de- 
siccationem,  viis  itlorum  direcUr  sunt.  id 
est  aptse  effecta?  ipsis  hominibus  ad  per- 
gendum  per  eas.  Viee  quoque  Dei,  hoc  est 
juslitia  et  misericordia,  de  quil)us  in  Psal- 
/■s.xxiv.io.  mo,  Universae  vise  Domini  misericordia  et 
veritas  ;  directse  sunt  viis,  id  est  operibus 
hominum  :  quoniam  unumquemque  ju- 
dicat  secundum  actus  ipsius,  et  in  quo- 
rumdam  judicalione  ae  prsemiatione  magis 
abundat  misericordia,  in  aliorum  judicio 
ac  mercede  magis  abundat  rigoi'  justitiff, 
secundum  quod  meriierunt.  Ilinc  per  Eze- 
chielem   fatetur  :  Unumquemque   secun- 


Ezeeh 
xviu,  30. 


A  dum  vias  suas  judicabo.  Sic  peccatoribus 
offensiones,  id  est,  vi»  et  opera,  beneficia 
et  miracula  Dei,  siinl  iniquis  malcria  alque 
occasio  corruendi   et  offendendi,    in  ira 
ejus,  id  est,  Deo  eos  juste  derelinquente, 
secundum  illud  :  Dimisi  eos  secundum  de-    /'s.  lxvx, 
sideria  cordis  eorum.  Unde  per  Micha-am  '^' 
Dominus  ait  :  Nonne  verba  mea  sunt  bona  Mich.».i, 
cum  eo  qui  recte  graditur?  et  econtrario  ^' 
populus  iste  in  adversarium  consurrexit. 
Hinc  subditur  : 

Buna  bonis   creata  sunt  ab  initio  :  id       .30 

B  esl,  electis  et  justis  creala  ccdunt  ac  pro- 
ficiunt  ad  profectum  gratia>  ac  salutem,  et 
Deus  condidit   res  ad  ipsorum  salubrita- 
lem.  Propter  quod  ail  Apostoliis  :  Scimus    Rom.ym, 
qiioniam  diligenlibus  Deum  omnia  coope-  "^*' 
rantur  in  bonum,  his  qui  secundum  pro- 
positum  vocati  sunt  sancti.   Sic  nequi.s- 
siniis  bona   et  mala,  id  est,  prospera    et 
adversa  cedunt  eis  in  mala.  Propter  quod 
in  libro  Sapientife  scriptum  est  :  Creatura?  5ap.x.v,ii. 
Dei   factse  sunt  in  odiiim,   et  in  tentatio- 
nem  animse  hominum,  et  in  muscipulam 

C  pedibus  insipientium. 

Tnitium  necessaria'  rei  vita>  //ominuni,  31 
id  est,  preecipue  necessaria  sustentationi 
et  nutritioni  vitae  humana?  sunt,  aqua  et 
ignis  :  quae  duo  in  multis  deserviunt,  sine 
quibus  nec  pancs  nec  alia  cibaria  commii- 
nitcr  solila  fieri  queunt;  et  ferrum  :  quod 
ad  arandum  quoque,  ad  sedificandum,  ad 
pugnandum,  ad  defendendum  rein  publi- 
cam,  et  ad  alia  mulla  requiritur;  et  sal  pro 
condimento  ciborum,  lac,  et  panis  simi- 
tar/ineus,  id  est  triticeus,  et  ■mel,  et  botrus 

D  uva?,  id  est  uva,  ut  sit  construclio  inlrans- 
itiva,  et  oleum,  et  vestimentum  :  imo  et 
alia  multa.  Nam  et  aer  ad  respirandum  re- 
quirilur.  Hwc  omnia  sam-tis  in  I)ona,  id  32 
est,  ad  eleclorum  salutem  sunt  condita, 
quoniam  bene  eis  utuntur,  cum  modera- 
mine,  gratiarumquc  actione,  sic  et  impiis 
et  peccatoribus  in  mala  convertentur ,  id 
est,  peccandi  materia  sunt  atque  occasio, 
pcr  ipsorum  ingratitiidinem  et  abusum. 
Qui  in  libro  Sapientiffi  loquunlur  :  Venite,  /iiri  n.e-s. 
ct  fruamur   bonis  qua?   sunl,  et   utamur 


ENARIlATIii    IN    C.AI".    \\XI\    I.IBni    ECCLESIASTiri.    —   AUT.    XI. 


54 1 


33 


cicaliira.  lanqiiam  in  Jiivfiiliilr  ccliTilcr : 
\iii(i  prctioso  et  ungupntis  nos  iniplca- 
iiuis:  iiulliini  praliiin  sil.  qiiofl  non  pcr- 
lianscal   lii.xuiia  nostra. 

Stinl  spiri/us  qui  ad  vindiclam  creali 
snnt,  scilicct  rlffiinoncs  :  quos  Dciis  prinia 
cl  (lirccla  inlenlionc  crcavit  ad  gliuiain  cl 
salutem,  et  bonos  condidil  cos  :  scd  quia 
corum  ruinam  et  impiobam  voliinlalcni 
pi;cscivil.  sic  quasi  conconiilanlcr  cl  sc- 
ciindaria  inlcnlionc  crcavit  cos  ad  vindi- 
claiii,  et  ad  lioc  quod  sua  justitia  in  co- 
riiiii  jiisla  damnalionc  ct  poena  reluceat,  ot 
iil  \iiidiclain  Dci  pro  suis  excessibiis  pa- 
lianliir;  ct  ilcm,  ut  pcr  eoruin  obsequium 
iinpii  homines  torqueantur.  qui  se  ipsos 
sponlc  subjcceriint  da^nionibus  pcr  pccca- 
ta  :  ideo  c.\  divino  juilicio  siibiiciiinlur 
eis  invite  post  vitam  hanc  per  lonncnla. 
quateniis  dcordinatio  culpa"  rccupcrctiir 
per  ordinationcm  divina?  justilia>  ac  dcbi- 
l;p  poenffi.  El  in  fu7-ore  suo  r.onfirmavcrunl 
tonncntn  sua.  id  cst.  pcr  inconverlibilcin 
cl  obstinatam  eoriiin  avcrsioncm  a  Dco, 
inciiicriiiil  irrecuperabiliter  condcmnari. 
Ksl  nainqiic  in  eis  (ul  divinus  Dioiiysius 
ail)  amcns  furor  :  in  quo  cliain  furorc 
acritcr  nimis  ct  crudelissimc  puniiinl  con- 
drmnatos.  in  qiios  sunt  divina"  cxscciilorcs 
jiislilia>. 

Et  in  lempore  consummationis  e/fun- 
dcnt  virtutcm,  id  est,  instante  fine  ssBculi 
lcmporc  Anlichristi,  acrius  sicvient,  gra- 
viusqiie  tenlabiinl.  ct  pliircs  dccipicnl. 
Timc  quippc.  ul  in  .Vpocalypsi  habctiir. 
Salanas  solvctiir:  alque.  ut  in  Daniclc  lc- 
gilur.  Vcnicl  lcinpiis  qualc  non  fiiit  e.\ 
qiio  gcnlcs  cssc  co"pcriint.  Uiulc  ct  Ycritas 
asscril  :  l'j'it  liinc  tribiilalio  magna.  qiia- 
lis  non  fuit  ab  inilio,  ncque  ficl.  Kt  fn- 
rnrcni  cjus  r/iii  frit  il/os,  id  csl  dislri- 
clionem  diviiii  imlirii  et  vindictaiii  Dii  in 
irprobiis,  confiini/cn/,  id  cst.  siiiiiil  cl  ce- 
Irrilcr.  seii  parilcr  fundcnl.  Ii^nliiiidii  cl 
artli^Tiiilii  homincs.  jiixla  illinl  .Vpicalv- 
i/.oc.  XII,  psis  :  Dcsccndil  diabnliis  lialicns  iraiii  iiia- 
gnain,  scicns  (pioniain  niiidiciim  lciiipiis 
habi-l.  Insupcr  prafaliiiii  Dii  riiroicm  coii- 

T.  8. 


3.i 


Apoc.  \x,7, 
Dan.  XII,  I. 


.Wallh. 
X1IV,   il. 


.\  riiiidrnl.  id  cst,  perversa  et  criidcli  inten- 
lionc  c.xseqiicnliir  quod  Deus  juslc  fieri 
jiibcl  :  qiicniadinoilum  pcr  Isaiam  Donii- 
iiiis  ail  dc  rcgc  .\ss\rioruin  :  Vic  Assur,  /».1,5,7. 
virga  fiiroris  mei  et  baculus  ipse  est;  ipse 
aiilcm  non  sic  arbitrabitur,  scd  ad  conle- 
rcndiim  erit  cor  cjiis.  0<ii<lani  vcro  c.\- 
poniinl  hffic  de  piinitionc  icproboriim  in 
inrcrno.  Tndc  supcr  illud,  Kffundcnl  vir- 
liilcm,  qiiidam  cxposiloric  addit,  Ad  afrii- 
gcniliini  (laninalos.  qui  cum  eis  rctru- 
(lcntLir   iii   inlcrnum.  Communilcr   lamen 

B  diciint  doctores,  quod  posl  dicin  judicii 
ccssaliil  cxscciilio  cl  piinilii)  illa  pcr  ob- 
scquiuin  dajinonum,  et  qiiod  lunc  com- 
muni  igne  punicntur  homines,  ct  angeli 
rcprobi  :  (]iiia.  iit  ail  .\|)i)sloliis.  liinc  D:t- 
iiiiniis  cvaciiabil  oiiiiicm  principatuin  ct  icor.w. 
pi)lcstatcin.  ■■*• 

Ignis,  grando,  fames,  ct  niors,  omnia       35 
/uvc  ad  vindic/am  crentn  sun/,  id  est  ad 
iillionem  vitiorum  oiilinata  a  Dco.  (|uaiii- 
vis  eliain  ad  alios  iisiis  cl  acliis  sinl  lacta. 
Mors  tamcn  formalilcr  est   privalio  vita;, 

C  ct  sic  dicitur  non  facla  a  Dco,  sed  conse- 
cuta  Iransgrcssioncm.  cl  ad  cjiis  iillioncin 
inflicla,  sccuiuliim   illinl  Saiiicnliu!  :  Deus  Sap.\.\i. 
morlcm   non   fccil.   Hcsliarum  dentes,  et       36 
.scorpii,  id  cst  scorpiones,  el  .icrpcntes,  ct 
rliomplnua,   id  csl   gladius,   vindicans   in 
e.rtcrminium  impios,\A  est,  vindicando  af- 
fligens  injustos  finaliler,  ita  quod  piMiitus 
cxlcrminanlur  a  consortio  clccloriim.  El 
polcsl  pcr  gladiiini  accipi  aciimcn  divina> 
scntcntia!  conlra  iniquos,  qua  dicclur.  Ite,  .Vntih.xw. 
iiialcdicli,  in  igncni  a;tcrniiin  :  juxta  illiid  *'' 

D  .Vpocalypsis.  Dc  orc  cjiis  gladius  cx  titra- Apoci, lo. 
qiic  partc  aculus  cxibat.  In  nnnn/atis  cjus       .37 
cj)u/aliuntur,  id  est,  Deo  jubcnlc,  pcr  mo- 
iliiiii  cpiilanlis   dcvorabiiiil    iiii(|iios,   non 
coiisiimcndo,   scd   accrriiiic   [iiiiiicndo;  cl 
super  terram  in  neccssilale  prwparabun- 
lur,  id  csl.  cx  divino  pripccplo  incvilabi- 
lilcr  cxhibcbiinliir  iii  l(>rra,  cl  infligcnlur 
iiii(]iiis.  Dc  qua  tcrra  sanclns  .IdIi  dixii  : 
.\iitci|iiam   vadam   ad   lcrrain   lcncbrosam  yo^x.  Ji. 
cl    opcrlam   niorlis  calii;inc.  (tiia>   in   hlzc- 
cliiclc  vocaliir  lcira  novissima.  Ignis  vcro  ,xvi,  40. 

ti; 


919 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXXIX   LIBRt   ECCLESIASTICI.    —   ART.    XL 


38 


conflagrationis  lcrrani  istam  superiorem 
piirfi;al)it.  et  gladius  liivins  sententi»  exsi- 
stens  super  terram  penelrabit.  El  in  icm- 
poriOus  suis  non  prmterient  verbuin,  id 
est,  tempore  opporluno  desuper  prseordi- 
nato,  nihii  omittent  ultionis  inCerre  inju- 
stis,  quod  Deus  eis  inferri  prfeceperit.  Gir- 
ca  hsec  quseri  polest,  an  in  inferno  erunt 
irrationalia  animalia  jam  pra>tacta,  nt  be- 
stife  ferocissimsB,  scorpii,  serpentes.  Ad 
quod  responsum  est  supra  in  cxpositione 
Eccii.\»,  capituli  septimi,  super  illud  :  Vindicta 
^-  carnis  impii,  ignis  et  vermis. 

Proplerea  ab  initio  confirmatus  s»w,id 
est,  quum  tanta  immineat  injustis  damna- 
tio,  idcirco  dc  novo  roboratus  sum  in  bo- 
no  proposito  juste  vivendi.  Gonsidcratio 
cnirn  aeternffi  damnationis,  valde  e.xcitat 
ad  vitia  evitanda,  et  ad  bona  agcnda.  Et 
consiUatus  suin,  id  est,  mihi  ipsi  et  aliis 
pcrsuasi  hoc  ipsum;  et  coijitavi  ista  novis- 
sima  :  sicul  ait  Psalmista  :  Gogitavi  dies 
antiqnos,  et  annos  a^ternos  in  mente  ha- 
bui :  meditalus  sum  nocte  cum  corde  meo, 
et  exercitabar,  et  scopebam  spiritum  me- 
um.  Habacuc  quoque,  secundum  transla- 
tionem  antiquam  :  Domine,  inquit,  audivi 
auditionem  tuam,  et  limui  ;  considera- 
vi  opei'a  tua,  ct  expavi.  Et  scripta  (linii- 
si  ad  futurorum  instructionem.  Et  certe 
magnum  est  verbo  ac  scriptis  instruere, 
ct  non  sohim  prsesentes,  sed  et  absentes 
et  posteros  informare,  sicquc  participcm 
fieri  universorum  bonorum  inde  sequen- 
tium. 

Omnia  opera  Domini,  liona,  in  quan- 
lum  ab  ipso  sunt,  et  ejus  participant  bo- 
nilatem.  Justus  enim  Dominus  in  omnibus 
viis  suis,  et  sanclus  in  omnibus  operibus 
suis.  Et  omne  opus  hora  sua  subminis/ra- 


PS.  LXXVl 

6,  7. 


Sabac.  m, 


39 


PS.   CXLIV 

17. 


A  tiit.  id  esl,  qumlibct  crealura  Greatori  suo 
in  aliquo  lempnrc  opporluno  deserviet,  ct 
i(l  ad  quoil  instiluta  esl,  faciel,  et  ad  Dei 
ccdet  honorem.Omnia  enim  propter  se  ip-  Prov.x\-i,i. 
sam  operatus  est  Dominus;  et  cuncta  fecit    Eccie.m, 
ut  timeatur.  Yel  sensus  est,  quod  Deus  tem-  '*' 
pore  a  se  preeordinato,  subministrabil,  id 
est,  prffibebit  ct  faciet  oinne  opus  qund  se 
praevidit   facturum.  Unde  ait  Hlius  Dei  : 
Pater  meus  usquc  modo  operatur,  et  ego    jonnn.^, 
operor.  Non  cst  diccre  :  Hoc  illo  nequius  ''■   ,„ 
cst,  id  est,  rationabiliter  dici   non   valel, 

B  quod  una  ereatura  sit  nequior  aiia.  quan- 
tuin  ad  esse  suum  naturale  specificum, 
propriamque  naturam,  quum  sic  nulla  cre- 
alura  sit  nequain  aut  mala.  Propter  quod 
in  Ecclesiaste  conscriptum  est  :  Ne  di-  /icre. vn, 
cas  :  Gur  priora  tempora  meliora  fuerunt  "' 
quam  nunc  sunt?  Oninia  cnim  in  tempore 
suo  comprolmljuntur,  id  est,  bona  fuisse 
ostendenlur,  modo  jam  dicto  :  et  hoc  in 
die  judicii  maxime  manircstabitur,  diim 
luerclica?  pravitatcs  aliter  senticulium  rc- 
probabuntur. 

C      Quiim  crgo  tam  bonus,  justus,  et  san- 
cliis  sil  Deus  in  sc  ipso,  et  in  suis  operi- 
bus,  merito  admonetur :  Sic  wwwc,  quando       41 
est  teinpus  acceplabile,  et  tempus  prome-  iico/.n.a. 
rendi  ac  proficiendi,  in  omni  corde,  id  est 
toto  inlellectu  et  affectu,  el  ore  collaudatc 
et  benedicitc  nomen  Domini,  id  est,  ipsum 
Dominum  Deum  devotissima  mente  simiil 
concordilerque  laudate,   et   omne  boniim 
ei  adscribite  :  juxta  illud  Apostoli  ad  lio- 
manos,  Unanimes,  uno  ore  honorificetis  ijom. sv,c. 
Deum.  Unde  ct  in  Danielc  de  Iribus  pueris 

D  fcrlur  :  Tiinc  hi  tres,  qiiasi  ex  uno  ore  lau-  Odn.m.si, 
dabant,  et  glorificabant,  et  benedicebant  ^" 
Dcum.  diccntes  :  Benediclus  es,  Domine, 
Deus  palrum  noslrorum,  etc. 


1 


ENARRATIO    IN    r.AI'.    M.    I.IIilil    IXCLESIASTICI.    —    AHT.    XI.I 


243 


AUTICULUS   XLI 


EXPOSITIO    CAPITII.I     OIADHAGESIMI    :     OCnPATlO     .M.VCNA    CREATA     EST 
OM.NIIILS    IIOMIMHIS. 


DK  miseriis  px  oiigiiiali  pcccalo  sccii- 
lis,  hic  agiliir.  Occupatio  magna  cre- 
nla,  id  est  facta  ct  inflicla,  csl  omnibus 
liominihus  :  proptcr  qiiod  in  Joii  scriptiiin 

M,i,-.  osl,  Homo  ad  laborem  nascitur,  et  avis  ad 
volalum:  el  jufjum  gravc,  id  csl  pondus 
el  copia  a>rumnaruni,  laborum,  affiictio- 
nuni,  super  filios  Adam,  id  est  super  po- 
steros  utriusque  sexus  primorum  paren- 
liiin.  imo  super  filias  inagis,  iit  apparct, 
qiiain  siiper  filios.siciil  cl  prima  illa  niater 
inagis  pcccavit,  quam  vir;  u  r/ie  e.rilns  dc 
venlre  matris  eorum  :  mox  enini  ut  ute- 
rtim   egrcdiiintur   nKitcrniim,   clamant   et 

Sni,  vii,:i.  pioianl,  sccundiim  illiid  S;i[)icntia'  :  Pii- 
iiKiiii  \occm  siinilein  omnibiis  cini^^i  plo- 
rans;  usque  iii  iliem  sepullura'  in  inalrcin 
iiiiiiiium.  id  est  in  terram,  cx  qua  corpiis 
liiimaniiiii  csl  siiinpliiin.  linli'  .loh  ail  : 
.Niiiiiis  cgrcssus  siiin  dc  ulcro  iiialiis  mca\ 
iiiidiis  revcrlar  illiic.  Dc  hoc  jiigo  in  (iciic- 
si  lcgitiir  :  .Mulicii  dixil  Dciis  :  .\hilli[)lica- 
bo  a'iuinnas  luas;  in  dolore  parics,  et  siib 
viri  polcslali^  cris.  Ad»  vcro  dixil  :  Uiiia 
comedisti  de  ligno,  ex  quo  prsDceperam 
lihi  nc  comedcres,  maledicta  terra  in  ope- 
ic  ttio;  in  laboribus  coincdes  cx  ea,  iii  su- 
dorc  vtillus  Itii  vesceris  pane  tuo,  donec 
rcvcrlaris  in  lerram.  Cogilalioncs  corum, 
id  est  sollicilBB  apprchcnsiones  de  variis 
ncccssariis  rcbiis,  et  timores  cordis  do  fu- 
liiris  pcriculis,  adinvenlioncs  cxspeciaiin- 
nis,  id  est  cxcogitaliB  el  vanao  imaginati- 
oiics  iimnincntiiim  advcisilatiim  qiue  iil 
frcijiiciilcr  noii  iinmincnt,  ([iiia  iil  iii  Jid) 
sci'ibitiir  :  Soiiiliis  tcrroris  sciii|)cr  iii  aii- 
iii>iis  iiii[)ii,  cl  qiiiini  |)a\  sil,  illc  insidias 
Mis|)icatur,  l'ioplcr  qiiod  iii  libro  Sapicn- 
tiffi  dicitur  :  Scmper  prajsumit  sjBva  pei- 


j,.i,i.it. 


'imiii.lf 
17,  19. 


J,l,xv.  i\. 


^np.  XVII 
10, 


A  liirbala  conscicnlia.  /ii  dics  /iuiiionis.  id 
esl  morlis,  qiia;  finis  cst  vHx. 

Dcniqiie  isl;r  miscria'  magnis  cl  parvis 
commiincs  siint.   Idciico  subjiiiigilur  :  .1        3 
piuvsidenle  super  sedem  gloriosam,  id  cst 
rege,  principe,  judice,  et   praelato  alque 
doctore,  usque  ad  humiliatum,  id  est  dc- 
jcctiim.  in  terramet  cinerem,  ut  siinl   in- 
carccrati.   Ah  eo  qui   iililur  hyacinlho  :        4 
((ticmadmodum    Icgitiir   iii    libro   Eslher, 
MardocluTus   de   cons[)cclii   rcgis    cgrcdi-  Esihersm, 
cns,  fiilgcbal  vcstibus  rcgiis,  hyacinlhinis  '^' 

B  scilicet  et  aerinis  ;  el  porlat  coronam;  vs- 
que  ad  cum  qiii  opcrilur  lino  crudo.  id  est 
sacco  linco  grosso,  jtixla  illiid  Zacharia!  : 
\cc  ()])ci'iciiliii'  [lallio  sacciiii).  Iliiic  in  Sa-  Zach.\m, 
|)ii'iili;p  liliio  sciintiiin  cst  :  In  involiimcn-  '• 

.  .  Sap.  VII,  4- 

lis   nulriliis  siiin   cl   curis  iiKignis  :   ncmo  e, 

cniiii  cx    rcgihtis   ;iliiiil   JKiJiiiil    ii;ili\il;ilis 

iiiiliiim  :  iiniis  crgo  inlroiliis  csl  oiiiiiiluis 

;id  vilain.  cl   similis  cxiliis, 

llwc  pipnalia  inala  siislincl  geniis  Iitima- 

ntiiii.  [)i'ii|)lcr  (iriginalc  pcccaltim  :  cl  (|iiia 

[icr  illiiil  dcsliliiliiin  csl  originali  Jiislilia, 

G  incidit  eliam  vitia  mulla,  ad  quae  ex  fomi- 

lis  inclinationc  cl  qualtior  cjiis  viilnerihiis 

[ironiim  cst.  Ilinc  dc  lalihiis  malis  culi);!' 

siihjtingiltir  :  Furor.  id  csl   ira  pra?doini- 

nans,   :.clus,  id  est  invidia,  lumu/lu,';,  id 

csl    in(|iiicludo  dislnictionum,   cogitalio- 

iiiim,ac  pcrslrepcnliiiin  dcsiderioriim,//«- 

ciuiilio,  id  est   instabililas  scii  perple.\a 

anxiclas  cordis,  cl  timor  mortis  immode- 

ratiis,  pro[)lcr  qticm  ;i  jtislilia  cl  vcrilale 

icc('(lilur.  Qiicm  prohibcl  (^hrislus,  dicen- 

do  :  Nolite  limcre  eos  qiii  corpiis  occidunl,    i/,,,,/,. ,_ 

D  lll   dc  iliio  ail    Proi)licl;i  :  lllic   trcnidave-  -*• 

.  '  ,  .       '  '  /•s.xm.y. 

riinl  liiiiorc,  tilii   iion  cral   liinor,  /rucun-  ui.a. 

dia  persevcrans.  (|ii;i'   [laril   rancorcm,  cl 


2'i(j 


ENARRATIO    IN    OAP.    XL    MRni    FXCLESIASTICl.    —  ART.    XLI 


Nmn.wn, 


Is.  XL,  24. 


PS.  CXI.U1 

12-14. 


Jof>  XXI 
9,  II. 


ridia  gramina,  c/  ad  oram  ffuminis,  id  est 
propo  fluvii  ripam,  aitte  omnc  fanum  evcJ- 
lelur,  id  est,  aiitequam  gramina  illa  fiant 
fcenum,  carpentur  a  pecoribus  ibi  pascen- 
tibus,  proul  in  libro  Numerorum  legitur  : 
Solet  bos  herbam  usquc  ad  radiees  carpe- 
re.  Vel,  Ante  omne  focnum,  id  est,  citius 
foeno  evclletur  viiide  tale.  Quasi  dicat,  Sic 
nalio  et  generatio  impiorum  mo.x  labitur  : 
proiit  in  Isaia  legilur  :  Et  quidem  ncque 
planlato,  neque  sato,  neque  radicato  in 
terra  frunco  corum.  repentc  flavit  in  eos, 
et  aruerunt,  et  turbo  quasi  stipulam  au- 
feret  eos. 

Yerumtamen  his  objici  potest,  quod  vi- 
demus  impios  quolidie  prosperari,  sencsce- 
rc,  et  sobole  abundarc  per  gcneralionum 
successiones  quamplurimas,  juxta  illud  in 
Psalmo  :  (^uorum  filii  sicut  novellae  plan- 
taliones,  filiffi  eorum  compositffi,  prom- 
ptuaria  eorum  plena  ;  non  est  ruina  ma- 
cerife,  neque  transifus,  neque  ciamor  in 
platcis  eorum.  Et  in  Job  asseritur  :  Quare 
impii  vivunt,  sublevati  sunt,  confortatiquc 
divitiis  ?  Scmen  eorum  permanct  coram 
eis,  propinquorum  turba  et  ncpotum  in 
conspectu  eoruni,  domus  eorum  pacaffe 
suuf,  ef  non  cst  virga  Dci  supcr  cos;  egre- 
diuntur  quasi  greges  parvuli  corum.  I']t 
respondendum,  quod  sicut  omnipotcns, 
jusfus.piiis  ef  sapiens  Deus  peccata  regno- 
rum  susfinet  ad  teinpus,  quousque  mcnsii- 
ram  iniquitatis  suae  impleverint  (unde  in 
Gencsi  aif  ad  Abraham,  Nondum  coniplefte 
sunt  iniquitales  Amorrlia?orum),  qiia  ini- 
quitatis  mcnsiira  complcfa.  mo.x  piiiiiuiifiir 
Eccii.\,%.  (sicuf  dictiim  cst  supra,  negnum  a  genfc  in 
gentem  transfertur);  sic  infclligcndum  est 
de  quacumque  particulari  progenie  ac  per- 
sona.  Advertendum  quoquc,  quod  iniqui 
quandoquc  agunt  aliqua  opera  e.x  suo  gc- 
nere  bona,  et  ita,  quamvis  in  qiiantum 
iniqiii  merentur  delcri,  tamen  propter  hii- 
jusmodi  opera  liona.quorum  mercedein  in 
prsesenti  recipiunt,  conceditur  eis  desuper 
tcrrena  prosperitas,  prolificatio,  et  vita 
protractior.  Ista  tamen  in  particulari  dc- 
lerminarc,  transcendit  capacitatem  menfis 


17 


Gen.xv,16. 


A  liumana^,  quum  ad  divinorum  profundila- 
tem  jiidiciorum  pcrlineant. 

Gratia  sicu/  paradisus  in  bencdic/ioni- 
bus  :  id  est,  impiis  modo  prajtacto  dcfi- 
cicnfihus.  grafia  Dei  in  collafionibus  ejus 
ifa  pulchrificaf,  sfabilit,  et  delectat  justos, 
sicut  paradisus  ille  tcrrestris  amoenissi- 
mus  locus,  est  scmpcr  tranquillus.  Ideo 
ait  Aposfolus  :  (Jptimum  est  grafia  sfa-  aebr.xm,\K 
liiliri  c(tr.  Et  in  Provcrbiis  legitur  :  Bene-  prov.x.a. 
dicfio  Domini  divites  facit,  et  non  soci- 
abifur   eis    afflicfio.    A'/   miscricordia   in 

B  ■Hcvculum  permauel.  Pietas  etenim  Dei  in 
se  ipsa.  et  in  suis  effcctibus,  pofissime  in 
elecfis,  setcmalitcr  perscverat,  juxfa  illud 
Psalmi  :  Misericordia  autem  Domini  ab  />.5.cii, i:. 
setcrno  et  usque  in  a-ferniim  supcr  timcn- 
tes  eum. 

Vi/a  sibi  sufficien/is  operarii,  qui  ne-  18 
cessaria  victui  sibi  reeta  intentione  acqui- 
rit  suo  labore,  seu  neccssaria  ad  saliitem 
exsequifur,  condulcabitur  :  quia  in  vila 
hac  dcsuper  consolatur,  et  in  bonis  operi- 
biis    dclcctatur  :  alque  post   vilam   hanc 

G  conscquelur  saliitem,  secundum  dictum  il- 

liid  Psalmographi  :  Laborcs  manuuin  lua-  ps.cxxvu, 
riim  quia  manducabis,  beatus  es  et  bene  -■ 
tibi  crif.  Tali  quoiiuc  operario  somnus  at- 
quc  releclio  magis  dulcescunt,  secundum 
illud  Ecclesiasta?  :  Dulcis  est  somnus  ope-  Ecch:\,\\. 
ranti,  sive  mulfum,  sivc  parum  comedaf. 
Hinc  scriptum   esf  :  (Jiii  operatur  terram    p,.of.  xn, 
suam,  saturabitur  paniluis  ;  qui  autem  sc-  "• 
cfatur  otium,   sfullissimus  est.   E/  in  ea 
invcuic/  tlicsaurum,  id  est,  in  vita  tali  ha- 
bebit  opulenfiam  mcriforum  in  via,  atque 

D  divitias  pra>iniorum  in  patria,  sccundum 
ilhid  Sapicnfia>  :  Bonorum  laboruin  glo- 
riosus  esf  fructus.  Magnum  quoque  gau- 
diiim  est  scnibus,  virfuose  vixisse  tempore 
juventufis. 

Fili,  cedificatio  civitatis  confirmal  no- 
«??;?, id  est,  memoriam  ac  celebrem  famam 
parif  consfructori  civifatis  (causa  enim  in 
suo  effectu  cognoscitur)  :  sicut  Nemrod, 
Paris  *,  Nabuchodonosor,  Komulus,  multi-  •Dardiinus 
que  alii  famosi  effecti  sunt  ex  urbibus 
qiias  fcccrunf.  Spiritualiter  aufcm.qui  Ec- 


.Sap.  111, 15. 


19 


ENARRATIO    IN    CAP.    XL    LlUUl   ECCLESIASTICI.    —    AUT.    XLI 


247 


J-Sccli.wvi 


20 


ck-siaiii  seii  congrcgationeiii  sibi  coinniis 
sam  a^dificat,  aiil  in  se  ipso  virliitiim  con- 
sliiiit  iahricam,  nomen  bonum  meretur, el 
in  ajtcrna  memoria  erit.  Et  super  lianc 
inulier  immaculata  computabitur,  id  est, 
commcndabilior  erit,  seu  majus  doniuii 
qiiuiii  ;cdiricalio  civitalis  :  quemadmodum 
dictum  est  supra,  Gratia  super  gratiam, 
iMiilicr  piidoiala  cl  sancla :  iii  Provcibiis 
qiioquc,  r)(iniiis  ct  divitiic  danlur  a  parcn- 
liijiis,  a  Doiiiiiio  autem  propric  iixor  |)i'ii- 
dcns.  Vinuin  c(  miisica  la'(ifican(  cor,  r( 
supcr  u(ra(jue  dileclio  sapienda'.  Qm  enim 
sapientiam  diligit,  in  ejus  adeplionc,  pos- 
scssione  et  actu  pluiinium  dclcclaliir,  esl- 
(pic  delcctatio  illa  iiiullo  nobilior, divinior, 
stabilior,  et  ssepe  intensior  delectatione 
eorporaliuin  rcrum.  Ideo  in  libio  Sapicn- 
.s-ny,.  vi.i,  lite  vir  sapicus  ait  :  Intrans  in  domuin 
mcam,  conquiescam  cum  illa;  non  enini 
liabcl  amaritudinem  convcrsalio  illius,  sed 
gaiidium  ct  keliliam.  0"od  non  soliim  ve- 
liriealur  de  sapientia  qua;  est  donum,  sod 
cl  de  sapienlia  naturali  atqiie  scholastica, 
acqiiisila  el  supcrnalurali,  quuin  ct  lcslc 
1'liiliisoplio,  philosophia  admirahilcs  lia- 
lical  dclcclaliones,  alqiie  ex  unione  polcu- 
li:c  ciim  objccto  conveniente,  dclcclalio 
gcncretur. 
21  Tiliia'  el  psalleriuin,  qua;  suul  niiisica 

inslrumenta,  suavem  faciunt  melodiam, 
(7  supcr  u(rafjuc  1inf/na  siiavis  :  id  esl, 
locutio  ordinata,  composita,  doclrinalis,  sa- 
liibris,  est  illis  amhobus  suavior,  juxla  il- 
liid  Provcrbiorum  :  Favus  mellis,  vcrha 
coinposila.  Gradam  ct  spccicm  dcsidcra- 
hlt  oculus,  id  esl,  objecta  pulchra  et  gra- 
la  visiis  deleclabiiiter  inluetur,  inliieriipic 
appclil  ;  e(  supcr  luui:  virlilcs  sadn/ics.  id 
esl,  sata  virenlia  delectabiliiis  viilci  iiiiani 
illa.  Nain  iiiagis  conforlanl  visiim,  roho- 
laiitqiic  naliiram.  Auiicus  et  sodalis  in 
tcmpore  conoenientes,  id  est,  suo  temporc 
congriiiint  sibi  invicem,  et  jiicunda  esl 
coiiiin  con  ventio  ;  et  supcr  utrosi/uc  iiiulicr 
cum  virn,  id  esl,  marilns  ct  iixor  sibi  in- 
viccm  concordanlcs.  dclcclahiliiis  simiil 
\ivunl  ac  uniiinliir  qiiaiii   illi,  ()uum  sinl 


/Vou,  XVI 
.11. 


2:t 


A  una  caro,  et  niaximc  invicem  sibi  se  ipsos  Gm.ii.a. 
el  omnia  sua  cominunicent  :  quod  potissi- 
me  verum  est  dc  Ciirislo  atquc  Ecclesia,et 
de  anima  amorosa  ac  Ueo.  Fratres  in  ad-       24 
julorium  in  (empore  tribulalionis :  id  est, 
iiiiiis  linnio  suffragalur  alleri,  pr;rserlim 
fratii  cl   amico  familiari,   in  adversilate, 
iil   liictum  esl  copiose  sexlo  capilulo;  et  eccu.vi.i, 
siipcr  cos   miscricordia    Ulierahit,   id   esl,  ^'  '"• 
piclas  Dei  nKilto  efficacius  graliosiusque 
succurret  et  erucl  ah  adversis. 

Aurinn  el  arc)cn(um,  c(  conslitutio  pc-       25 

B  diim,  id  est  opulentia,  el  robur  seu  sanitas 
standi  et  ambulandi  siiper  proprios  pedes, 
siipplc,  accepl»  siint  hiiiiiini  ;  el  super 
i/(ruiiii/ue,  id  cst  pliis  illis  diii)biis,  consi- 
lium  beneplacitum,\A  est  oplatum  el  salu- 
bre.  Deoque  placens,  gratum  expediensque 
coiisislit.  Facultatcs,  et  victus,  cl  vir(u(cs  26 
exattant  cor  :  id  est,  cx  considcralione  di- 
vitiaruin  et  viriuin  animus  exaltalur  quan- 
doquc  pcriculosc  et  arroganlcr ;  c/ .s-;/;}»'/- 
lucc  (imor  Domini,  id  est  fiiialis  limor 
Dei,  qui  mullo  pra^clarius  atque  salubrius 

C  mcnlein  coraiii  Dco  subliinal  qiiam  illa,  et 
digniorem   efficil  eam  inagis  quain   illa. 
Xon  est  iii  (imore  Domiiii  minorado,  id       27 
est  defcctus   nccessarioruin   ad   salutcm, 
(]iiiiMi    scri[)lum    sil    :   Tiinclc    DiiiiiiiitiiM,    j's.\\\m, 
oiiiiics  saneli    ejiis,   quouiain   niliil  decsl  '"■ 
limcntibus  eiim;  e(  non  est  in  eo  inquire- 
rc  adjutoriuiii  ad  complaccndiim  Dco,  vel 
ad  evadcndum  pcriciila  :  nou  qiiod  fidcs, 
spes,  caritas,  angelorum  subsidia,  ct  liu- 
man;i    ;iiixilia,    non    siiit    neccssaria,    ncc 
i|ii;i'rcii(i;i :  scd  qiiia  li;pc  pra;slo  siint  li- 

D  moralis.  Ideo  siihiiitiir  :  Timor  Domini  28 
siciit  pariidisus  licncilicdoiiis.  id  est,  simi- 
lis  cst  paradiso  bencdiclo  :  quoniam  siciil 
in  p;ii'adiso  esl  ;iflliiciilia  amcenilatis  cl 
iiiiri  decoris  ;irl)oium  el  herbariim,  flu- 
iiiiiuim  el  gcmmarum,  sic  timori  filiali 
aniicx;e  sunl  virliites  et  dona,  fructus  ct 
bealitudines,  consolationes  ac  merita;  ct 
.supcr  omiicm  gloriam  opcrucrunl  cum  ; 
id  est,  pripfata  graliarnm  ciiarisin;ila,  el 
posl  vilaiii  haiic  iclcrna  pi';i'iiii;i,  iiriiaiil  cl 
CDiiiplciil  saiiclum  timorciii. 


;2i8 


ENARHATIO    IN    CAP.    XLI    LlBKl   ECCLESLVSTICI.    —   AIIT.    XLII 


29  Fili,  in  tcmporc  vitiv  tiuv  i/e  indigcas 

his  qtiae  necessaria  siint  ad  salutcm.  Ideo 

nequaquam  des  locum  negligentia'  aut  lor- 

pori.   Melins  cst  eniin    mori  in   corpore, 

quani  indigerc,  id  est  in  anima  non  ha- 

bcre  gratiam   et    ^irtutes.  Potest  quoque 

exponi,  juxta  modum  el  cursum  veleris  le- 

gis,  de  indigcntia  corpoialiuni  rerum  vi- 

tanda.  quia  in  lege  abiindanlia  tempora- 

lium  fuit  promissa.  Unde  in  Deuterononiio 

fl«,/.xv,4.  scriptuin  esl  :  Omnino  indigens  el  iiiendi- 

cus  non  eril  inler  vos;  in  Proverbiis  quo- 

Proi'.  XXX,  que,  Mendicilatem  et  divitias  ne  dederis 

*•  mihi.  tribue  tantiim  victui  meo  necessaria. 

Sic  tamen  in  devitanda  hac  indigenlia.siib- 


.30 


Eccli.  wix. 
31. 


intelligitur  causa  ejus,  ulpote  transgressio 
legis  jugiter  fugienda.  Vir  rcspicicns  in 
mcnsam  alienam,  id  est,  quaerens  ab  aliis 
refici,  non  est  vita  ejus  in  cogitationc.vi- 
ctus,  id  est,  non  occupat  se  fruetuose,  co- 
gilando  qualiter  sibi  procuret  necessaria 
y'\{^;  alit  eniin  animam  snam,  id  est  vi- 
tam,  cii>is  alienis.  Unde  dictum  est  supra: 
Nequam  vita  hospitandi  de  domo  in  do- 


A  niiim.  Sic  et  spirilualiter  stultus  est,  qui 
aliorum  orationc  ac  virtutibus  qua>rit  sal- 
vari,  negligens  quod  ad  se  pertinet  opera- 
ri.  Vir  autem  disciplinalus  et  eruditus,  id 
est  in  praclicis  el  contcmplativis  bene  in- 
structus,  custodiet  sc  ab  hujiismodi  igna- 
via.  negligentia,  paupertate. 

In  ore  imprndentis  condulcabitur  ino- 
pia,  id  est,  otiari,  pigritari,  ct  spiriluali 
custodia  carere,  dulce  est  sibi;  et  in  ven- 
tre  ejus  ignis  ardeljit,  id  est,  in  corde  ejus 
sera  pa^nilentia   erit,  atque  in  slomacho 

B  fames,  calore  naturali  agente  in  humidum 
radicale.  Yitanda  est  crgo  oliositas,  (]ua} 
spirilualem  et  corporalem  ingerit  egcsta- 
tem.  Idcirco  ait  Scriplura  :  Qui  congregat 
in  messe,  filius  sapicns  cst ;  qui  autem 
stertit  a5state,  filius  confusionis.Et  denuo: 
Egestatem  operata  est  manus  remissa,  ma- 
niis  aulem  fortium  divitias  parat.  Et  ite- 
rum  :  Anima  lal)orantis  laborat  sibi,  quia 
compulit  eum  os  suum  ;  vir  autem  ini- 
qiius  fodit  malum,  et  in  labiis  ejus  ignis 
ardescil. 


31 


32 


Prov.  x,3. 


Ibid.  4. 


Ihid.  x\i, 
!6,  27. 


ARTICULUS  XLII 


EXPOSITIO   CAPITULI   QUADRAGESIJII    PlilMI    :    0   MORS,    QUAM    AMARA   EST   MEMORIA   TUA  ! 


Z«c.xix,42. 

Ps.  LXX11,3, 


.Vallh.  x 


OUALITER  circa  mortem  habere  se 
debeat  liomo,  hic  edocetur.  0  mors, 
quam  amara  est  memoria  tua  homini  pa- 
cem  habenti  in  substantiis  suis,  id  est,  in 
amore  et  usu  temporalium  finaliter  qiiie- 
scenti !  in  quo  est  pax  fallax,  mundana, 
carnalis.  De  qua  ad  Jerusalem  dixil  Salva- 
tor  :  In  hac  die  tua,  quse  ad  pacem  libi; 
et  Psalmisla,  Zelavi  super  iniquos,  pacem 
peccatorum  videns.  De  qua  iterum  Domi- 
nus  :  Non  veni,  inquit,  pacem  mittere,  sed 
gladium.  Viro  quicto  quiete  repausationis 
carnalis,  et  cujus  oiw  dircetw  snnt  in  oin- 
iiibus  secundum  voluntatem  ipsius,  id  esl, 
qiii  prosperatur  in  ciinctis,  jiixta  illiid  Jr- 


C  remise  :  Ouare  via  impiorum  prosperatur,  jer.  xn,  i. 
et  bene  est  omnibus  qui  piicvaricanlur  et 
inique  agunt  ?  El  adhuc  valenti  accipere 
cibum,  id  est  corporalitcr  sano.  Talis  enim 
sensibilia  cl  caduca  plus  diligit,  quani 
ffiternalia,  spiritualia  ac  divina.  Idcirco 
amarum  est  sibi  non  solum  a  prsesenti- 
bus  separari,  sed  eliam  de  ipsa  separalione 
medilari.  Econtrario  vere  sapientes  mor- 
tem  assiduc  pensant,  et  qualiter  post  eam 
non  sit  reditus  ad  hanc  vitam,  sed  mox 
divinum  sequalur  metuendum    judicium, 

D  et  pcena»  gravissim»,  et  quanta  sit  acer- 
bitas  morlis,  quanta  etiam  molestia  tenta- 
lioniim    lunc    impugnantium    morientem. 


11 


ENARRATIO    liN    CAP.    Xl.l    LIUIII    ECCLESIASTICl. 


AIIT.    XI.II 


249 


JCccli.  \\\. 
IT. 


iliuunqiio  luisrriiiiHini  vil  iion   fssi>   para- 
tuin  ad  morteni. 

O  mors,  bonum  cst  jiidiciuiu  tuum,  id 
cst  cventus  (uus  cx  divin»  inentis  ac  sa- 
[liiiilijc  cjus  jiulicio  piucedcns,  homini 
indigenti  neccssariis  vitsp,  cl  qui  minora- 
tur  virilnis  corporalibiis,  defecto  cetate,  id 
cst  quasi  consumpto  pra;  senio,  et  cui  de 
omnilius  csf  cura,  ncccssariis  ad  corporis 
vicliini  ct  aniiiKC  fclicitalein,  ct  incredilii- 
li,  id  est,  qiii  tantis  aerumnis  repleliis  esl, 
qiiod  ci  id  assercnli  non  crcdiliir;  vcl.qiii 
jain  prse  senecliilc,  suspicione  et  dcbiJita- 
tione  vix  credit  alicui.  Unde  subjiiiigitiir  : 
i/iii  perdit  sapicntiam,  id  est,  ex  »tate  dc- 
(•ri'pita  deficit  ratione,  ct  incipit  dclirare. 
Vcl,  [ncredibiii,  id  esl,  qiii  ha^reticis  cl 
erraiilibus  non  crcdit,  ct  perdit  sapicn- 
liam  hiijus  mundi,  curans  dumlaxat  ca 
qiuc  Dci  siint.  Unde  dictiim  esl  supra  :  Me- 
lior  est  mors  quain  vila  ainara.  Proiilcr 
Joh  Mi,  io.  quod  Job  ait :  Quare  miscro  dala  est  lux,  ct 
vita  his  qiii  in  aiiiaiiliidinc  aninia'  sunt  ? 
Tali  itaquc  honiini  mors  cst  appctibiiis, 
tanquam  terminus  tot  ajrumnarum,  et  ja- 
niia  ad  vitam  fclicem. 
5  Xoli  mctucre  judiciuni   mortis   inordi- 

nalo  limorc,  qui  spiritiialeni  iiiqiediat  ala- 
crilalcm  el  libcrtalein  in  Domino  :  imo 
sic  vive,  ul  iiiortem  scciiriis  exs[iecles,  et 
cum  Apostolo  dicere  possis  :  Quis  me  ii- 
berabil  de  corpore  morlis  hujiis?  I*'l  cniii 
Propheta  :  llen  milii  1  qnia  incolalus  niens 
[irolongatus  est.  Mcmcnto  ijiuv  ante  fue- 
ruiil.  (|iia>  cx  Scri[ilnris.  vel  revelatione, 
aul  alioium  narralioiie  agnoscis,  videliccl, 
(|iiod  antc  fuerunt  injiisli  et  justi,  et  qua- 
liler  jusli  per  teinporaleni  pa^nitentiani 
[lervencrnnt  ad  icternam  hcliliam,  injnsli 
vero  per  brevem  voliiptatem,  ad  [lerpe- 
liiam  damnalionem  ;  et  ijuiv  supervenlura 
sunt  tilji,  (|iiod  scilicel  morlem  evadcre 
iie(|nis;  sic([iie  infernalem  morlem,  et  mor- 
teiii  ('nlpa>,  ac  divini  rigorcm  judicii  in 
lanliim  foiinida  (qiia;  omnia  polcs  effii- 
iicif).  nl  inorlein  cor|ioriilem,  breveni  cl 
iiislanlaneam,  iion  iininndciiile  lormidcs. 
Ilinc  Sencca  :  Slullum  esl,  inquil,  limere 


/tom.  VII 
H. 

Ps.  cxix,  5 


A  qiiod  vilarc  non  possis;  cl  dcnuo,  Stullum 
est  doicrc,  in  ejus  condilione  se  essc,  in 
qua  nemo  non  esl.  Hinc  subdilur  :  Hoc 
judiciuiu.  sciiicct  eventus  morlis,  a  Do- 
miiiii  iniiiiiiirl  omni  carni,   id  csl   omni 
homiiii.  corinptiliile  et  inixtum  corpiis  lia- 
beiiti.   Proptcr  ([nnd    icilnr    in   Psuliiio   : 
Oiiis  cst  homo  ijni   \  ivcl,  et   non  videbil  /is.liixvmi, 
miiilcin  ?  Uiide  ilictiini  esl  honiini   prolo- "' 
plaslo  a  Domino  :  Puhis  cs,  cl  in  pulve-  Cfn.m. c.i. 
rem  reverteris. 

Et  ijuw  sujiervenicnt  tibi  in  bcucjilaciln        G 

H  Altissimi,  id  esl  tempora  vila;  qu»  tibi 
rcstant,  sccunduin  divina>  volunlatis  pra;- 
ordinationem,  sive  decem,  sice  ccntum.  si- 
ve  millc  anni,  id  est,  h»c  libi  sufficianl, 
ct  gralanter  ca  accipias,  ct  fructuose  ex- 
pendas.  et  tiiam  voiunlatem  in  hoc  divina) 
siibjicc  voluntati.  Xon  esl  enim  in  infcr-  1 
no  accusatio  vitiv,  id  est,  nulla  salubris 
reprehensio  propriae  vita;  cst  in  infcrno, 
iliiiim  non  sil  ibi  slalus  aul  tcmpus  me- 
reiidi,  juxta  illiid  iii  Psiilnio  :  In  inferno  Ps.ti.c. 
aiilcm  quis  confitcbilur   tibi '.  Nihilo  mi- 

C  nus  cst  in  infcrno  pcenitentia  sera,  juxta 
illiid  Sapicnliic  :  Taiia  dixerunt  in  infcrno  5ap.v,i». 
hi  qiii  peccaveruiit.  Ouoinm  vciba  ibi  dc- iiirf.  3-13. 
scripla  siinl,  iniserabilia  salis,  scd  infru- 
ctnosa.  idciico  jain  anlc  mortciii  vacaii- 
(iiiin  est  pn'nil('iiti;e  saiiitari,  excrcitiO(]iie 
saliibri. 

Filii  abomiiiationum  fiunt  filii  jwccato-         8 
rum  :  id  est,  nati  ex  iniqiiis  parentibiis,  cl 
vitia   siionini  [larcntum  sequcntcs,  effici- 
nnliir  dij.'ni  abiiminatioiie.  Dc  qniliiis  ciin- 
lamiis  :  (^)rrn|)li  siiiit  cl  abomiiiabiles  fa-   Ps.m.i. 

D  cti  sunt  in  inii|Milatibus.  Va  in  Jercmiit  : 
Ouani    vilis    liiclii   cs    nimis.   itcrans  vias  y^r.  11,311. 
tiiiisl  liiuc  in  .\bilia  Dnminus  ail  iniqiio  cl 
arrofjanli  :  Conlemplibilis  lu  cs  nimis,  su-  .i6</i.ri,3. 
perbia  cordis  lui  exliilil  le.  Et  </ui  convcr- 
saiitur  sccus  domos  impiorum ,  id  esl,  con- 
sorlia  e(   pccca(a  corum   seiiniiiiliir.  Ideo 
scripdim  cs(  in  I'i'overbiis  :  Fili,  si  (e  la-  /•-■oiM.to, 
ctiiveiint  pccca(ores,  ne  acqiiicscas  cis  ;  si  "' "" 
di.verinl.  Veni    niibiseiini.  |)iiiliibe   [icdem 
tiiiini  a  scmilis  eoriim.  In   .Nnmeris  (iiio- 

,,  ,.  ,  I-  1  .  .VllHI.  XVI, 

(ine   :   Hecedilc  a  (abernaculis    hominnin  it,. 


2K2 


ENARRATIO    IN   OAP.    XLII   LIBRI    ECCLESIASTICI. 


ART.    XLIII 


Lnc.  XIV,  8, 


15. 
26 


Lnc.  X, 


IV  /ler/.  IV. 
29. 


26 

Mnllh.Xix. 
l'J. 


qiiam  ul  hnmiliei'is  corain  principe.  Unde 
ait  Salvator  :  Oiium  iuvitalus  fueris,  non 
discuinbas  in  primo  loco.  7i7  ab  o/fu.scn/ii)- 
ne  dati  et  accepti,  id  est  ab  indigna  re- 
compcusalione  pro  bencficio  impenso,  ct 
a  datione  indeccnti  ac  turpi.  Unde  ait  Apo- 
stolus  :  Nulla  Ecclesia  mihi  communicavit 
in  ralionc  dati  et  accepti,  nisi  vos  soli.  A 
.salutaiiti/ia.'!,  de  silen/io:  id  est,  erubesca- 
lis  non  resalulare  vos  salntantes,  quuni 
hoc  videatur  esse  odii  aul  limoris  :  nisi 
forsan  ex  mvstica  causa  id  omitlatur,  sic- 
ut  Christus  dixit  discipulis,  Neminem  per 
viam  salutaveritis  ;  el  Eliseus  ad  Giezi, 
Si  salntaverit  le  quispiam,  non  resahites 
eum.  A  respectu  mulieris  fornicarice  :  id 
est,  lalem  adspicere  erubescatis,  quia  hi- 
bricitatis  indiciuui  est ;  et  ab  avcrsionc 
vultus  cognati  :  id  est,  erubescatis  faci- 
em  vestram  a  cognatis  veslris  avertere, 
propter  eorum  adversilatem  sive  paupe- 
riem,  imo  Innc  cos  potissimnm  consolari 
debetis. 

Ne  avertas  facicin  tuam  a  pro.rimo  tuo, 
quem  teneris  diligere  sicut  te  ipsum  :  idco 


A  postulantem  a  le  consilinm  sive  auxiiium, 
pie  adspicias,  et  adjuvare  non  deneges ;  et 
ab  aafcrendo  partem,  id  est,  erubescatis 
aliquid  aiiis  injuste  auferre,  et  non  resti- 
tuendo,  id  est,  si  quid  injuste  abstuleritis, 
erubescatis  non  restituere  ea,  et  satisfacc- 
re  injuriatis  non  differatis.  Ne  respicias 
)nulicrem  alieni  viri  incaute,  morose,  li- 
Ijidinose  :  prout  de  hoc  dictum  est  plenius 
capitulo  nono;  et  ne  .scruteris  ancillam 
ejus,  invesligando  ab  ea  de  secretis  domi- 
naj  sua>,  et  qualiter  possit  ad  libidiuem 

B  explendam  acquiri;  neque  steteris  ad  ie- 
ctum  ejus  :  quia  hoc  esset  occasio  mali  ex 
parte  loci,  el  speciem  habens  peccali.  Ca- 
ve  ab  amicis  de  sermonibus  improperii  : 
id  est,  specialiter  cave  ne  amicis  tuis  dicas 
verba  impropeiiosa,  quum  dictum  sit  su- 
pra  :  Homo  assuetus  in  verbis  improperii, 
omnibus  diebus  vita>.  suse  non  erudietur; 
el  riirsus,  Qui  convitiatur  proximo  suo, 
dissolvit  amicitiam.  Et  quum  dederis,  ne 
improperes,  sed  imitare  Deum,  de  quo 
scriptum  est  :Oui  dat  omnibus  affluenler, 
el  non  improperat. 


Eccli. 
11-13. 


Ibid.  XXIII, 
20. 


Ihid.  xxM, 


Jacob.i,  5. 


ARTICULUS   XLIII 


ELUCIDATIO    CAPITULI    QUADRAGESIMI    SECUNDI    :    NON    DUPLICES    SERMONEM    AUDITUS. 


HIC  docet  in  primis,  secreta  non  esse 
prodenda.  A'on  duplices  sermonem 
auditus,  id  esf,  verba  qua?  semel  audisti, 
non  proferas  secundo,  nec  iteres,  de  re- 
velalione  sermonis  [absconditi^,  id  est,  lo- 
quendo  de  his  quse  in  secreto  dicta  sunt 
tibi  :  preesertim  si  ea  in  fide  suscepisli, 
scu  cnm  obligalione  celandi,  qiiia  csset 
mortale  peccalum  prodere  ea,  nisi  forsan 
propter  commune  boiium  id  necessarium 
esset.  Hinc  diclnm  est  in  Proverbiis  :  Ei 
qui  revelat  mystcria,  non  comniisccaris; 
76/./.  XI,  13,  et  rursiis  :  Qni  ambulat  fraudulenter,  re- 
velat  arcana ;  qui  aulem  fidelis  cst,  cclat 


Prov.  XX 
19. 


C  amici  commissum.  Et  eris  vere  sine  con- 
fiisione,  id  est,  de  infidelitate,  dolositate, 
loquacitate,  confundi  non  poteris,  saltem 
in  liac  parle;  et  invenies  gratiam  in  con- 
spectu  omnium  hominum,  id  est,  cunctis 
cris  acceptiis,  nisi  forsan  aliunde  offendas. 
Ne  pro  his  omnibus  confundaris  :  id 
esl,  mala  quai  jam  tangam,  devila,  nc  si 
ca  incurreris,  confusione  et  damnatione 
sis  dignus;  et  ne  accipias  personam,  ut 
dclinquds,  id  est,  acceptionem  persona- 
rum  dcvila,   ne  Denm  offeudas    :   contra 

D  quod  vitinm  dictum  est  ssepe. 

Consequcnlcr  prosequilur  niala  vitanda. 


ENARRATIO    IN   CAP.    XLII    LIBRI    ECnLESIASTICI. 


ART.    XI.IM 


2o3 


^:t'c/i  XIII 
I''. 


2  Di'  lcije  Altissimi,  el  teslamento,  id  esl, 
cavo  no  confiindaris  transgrediendo  lcgem 
Itci  ct  lc.-itaincntuin.  scu  |)aclum  aut  Scri- 
[)liii'as  vctcris  Testainenli  seu  novi  vio- 
lando ;  de  Judicio  justificat-e  impium,  id 
est,  circa  judicium  cave  nc  iniqnum  ef 
icum  dicas  justiim  et  innocentem  :  (juod 
esset  apertissime  vitiosum  et  contra  ju- 
stiliam.  Indc  de  laiitcr  judicantibiis  Uo- 
miniis  per  Proplietain  ait  :  interfeceriint 
aniinas  qune  non  moriuntur,  et  vivifica- 
banl  animas  quae  non  vivunt.  L)e  verbo 
sociorum  el  vialorum,  id  est,  cave  ne  con- 
fundaris  repetendo  malevole,  qiu-e  ab  ami- 
cis  aiil  sociis  ilineris  tui  audisti,  quaj  nia- 
gis  celaiida  siiiil ;  et  de  dalione  liereditatis 
iiiiiii-oniiu.ul  csl,  non  pecces,  nec  confiin- 
daris  iicrcdilaria  boiia  amicorum  dividen- 
do  injuslc,  aiil  daiido  qiiibus  non  sunt 
danda  :  (jiiod  acloiibiis.  et  luloribus,  et 
exsccutoribus  tcslamcnloriim  valde  caven- 
dum  esl. 

De  (ffjualitate  stateriv  et  ponilcrum,  id 
cst,  vidc  ne  pccccs  non  servando  iBquali- 
talcm  slalerce  ac  pondcrum  in  quocumque 
contiaclu  :  (|iiod  esset  dolus,  et  fraus.  el 
liirUim.  liiiic  iii  i>evitico  iJoniinus  jussil  : 
Nolile  facere  iniquum  aliquid  in  judicio, 
in  regula,  in  pondcre,  in  mcnsura.  Unde 
fertur  in  1'saliiio  :  .Mcndaces  filii  liominum 
in  staleris,  ul  dccipiant  de  vanilate  in  id 
ipsum.  in  Proverbiis  qiioqiie  scriptum  est: 
Pondns  et  statera  judicia  Domini  siint.  I{l 
deniio  Saiomon  proleslalur  :  Pondus  et 
pondus,  mcnsiira  et  mensura,  utrumquc 
abominabiie  est  coram  Domino.  Qui  et  per 
i'rii[)Ii('tain  ait  :  .Niim(|iii(l  jiistificabo  mcu- 
siiiam  im[)iam  cl  saccclli  pondcra  dolosa.' 
In  liis  miilti  avari,  et  mercatores  injusti, 
ac  veiiditores  seu  solutores  frunienli,  pec- 
canl  giavissime,  et  ad  restilulionem  te- 
iiintur,  nec  dimittitur  eis  peccatiim,  nisi 
restiliiaiil  sic  alilatiiin.  Oiiibiis  per  i'i'oplie- 
lam  Doininiis  l<i(|iiiliii'  :  .\iidile  liuc,  qiii 
conlciitis  [)aii|)('i'ciii,  cl  dcficeri»  lacilis 
c^jcnos  leiia'.  diccnlcs  :  nuaiido  transibil 
inessis,  ct  vciiiiiidahimiis  iiicrces  ;  el  sab- 
haliiiii,  cl    a|ici'jciiiii^    I  iiiiiiciiliiiii  :  iil    iiii- 


Aei'.)tix,3j 


/■v.ixi,  1(1. 


I*rov.  xvi, 
II. 
///i</.x\,IO. 


Mirh. 


.\nlos  VIII 


A  minuamus  mensuram,  et  augeainiis  sicluin 
(id  est  pretium),  cl  supponamiis  stateras 
dolosas,  ct  qiiisquilias  friimenti  venda- 
iiiiis ?  Juravil  Dominiis  :  Si  oblilus  fuero 
iisque  ad  finem  omnia  opera  eornm.  De 
acquisitione  multorum  cl  paucorum,  id 
est.  non  pccces,  nec  reprehendaris  acqui- 
reiido  miilta  per  fraudem,  furtum.  lapi- 
iiam.  aut  alio  modo  illicito;  ncc  pauca 
jiiste  adipiscendo  ex  tiia  ignavia,  qnum 
jubcat  Di)ininiis  :  .Negotiamini  dum  vcnio.  Luc.^n.iz. 
De  corruplionc  cmptionis  et  negoliato-        g 

B  rum,  id  est.  non  pecces  emptionem  juslam 
coriiiiiipendo  pcr  prctiiim  injuslum,  per 
mciidaciiim,  aut  aliqiicm  doliiin,  nec  ipsos 
ncgoliatores  prava  siiggcslione  inficiendo, 
iit  [)Ius  juslo  velint  vendere  siia,  et  minus 
jiislo  cmerc  aliena;e/  de  multa  disciplina 
fdiorum,  id  est,  non  pecces  nimis  aspere 
et  indiscrete  corripiendo  filios  tiios  carna- 
les  aul  spiiituales  :  uiidc  cl  Paulus,  Patres,  co/osj.m, 
inqiiit,  nolitc  ad  indignationem  provocare  "'" 
filios  veslros,  ut  non  pusillo  aniino  fianl; 
('/  scrvo  pcssimo  lalus  sani/uiniirc.  id  est, 

(1  noii  |)('cccs  lioc  omillciido,  sed  |)essimiiin 
sciviim.  qui  iicc  vcibis,  ncc  iiicdiocri  di- 
scipliiia  vull  emendaii,  flagclla  in  dorso 
iis(|uc  ad  laterum  laesionem,  et  ex  san- 
guine  |)erfusionem.  Aliqiii  tamen  expo- 
nunl  isliid  cdiiliario  modo,  qiiod  scilicet 
servus,  quamvis  pessimiis,  non  sit  usquc 
ad  sangiiinis  effusionem  perculiendus.  Sed 
prima  cxposilio  melior  jiidicatur  :  tamen 
iii  lali  flagcllatione  scivandum  est  mo- 
dciamcn,  quatenus  (sicul  iii  Deulerono- 
mio  scriptum  est)  juxla  mensuram  delicti    Deut.xxx, 

I)  '■il  plagarum  inodus.  ■■ 

Siipcr  muliercm  ncijuam  bonum  csl  si-        (j 
f/num,  id  est,  expedil  signaciilum  seu  clau- 
surain  adhiberi  prava-  uxori  vaga>  alquc 
lasciva;,  nc  cvagelur  et  libere  peccet. 

Ubi  manus  multa'  sunt.  id  est  mulli  \y.\-  - 
rati  ad  dii'i[)iendiiin  occiille,  ctiiudc  ea 
qiiip  non  vis  tidli  tc  ignoianle ;  e/  quod- 
cumquc  Iradcs,  id  est  exposueris,  numera 
cl  appcnde,  ut  scias  qnot  sint.  el  qiianli 
valoris  aiit  pondcris  ;  dulum  i'.'/-«,  id  esl, 
(|ii("l  dcdeiis  aliis,  ct  acceplum  omne  ab 


-2m 


ENARRATIO    IN    CAP.    XLII    LIBRI   F.CCLESIASTICI.    —    ART.    XLIII 


Job  \x\ 
3,  24. 


sa  vero  interlinearis,  profunditatem  con-  A 
siliorum. 
19  Cogiiovit  cnim  Dominiis  omnem  scicn- 

tiam.  Nam  ipsemet  substantialiter  est  sa- 
piontia  et  scientia  sua  plena,  perfecta  et 
iiifinila  :  in  qua  omnis  creala  scienlia 
causaliter  et  exempiariter,  cognitive  et  su- 
pereminentissime  continelur.  De  quo  primo 

iflfy.  1., 3.  Regum  libro  asseritur  :  (^uia  Deus  scien- 
tiarum  Dominus  est.  Et  inspexit  in  si- 
gnum  (pvi,  irt  est,  mensuram  ceviternorum 
seu  perpetuorum,  et  cuncta  quae  mensu- 
rantur  aevo,  cognoscens.  Dc  quo  ait  Boe-  B 
tius  :  Qiii  tempns  ab  aevo  ire  jubes.  De 
quo  et  in  Job  habetur  :  Universorum  finem 
considerat,  et  omnia  quae  sub  coelo  sunt, 
respicit.  Annutitians  qiuv  prwlericrant  : 
sic  enim  de  mundi  exordio  et  de  his  quae 
ante  dihivium  erant,  multa  Moysi  revela- 
vit;  et  rjua'  sitperventura  suiit :  sic  quippe 
Prophetis  veteris  Testamenti  revelavit  my- 
steria  Christi  atque  Ecclesi».  Qui  per  Isa- 

/s. XIV. .1,3.  iam  testatur  :  Priora  ex  tunc  annuntiavi, 
et  ex  ore  meo  exierunt.  Revelans  vestigia 
occHltorum,  id  est  ipsa  occulta,  per  simi-  C 
litudines  eorumdem.  Quse  occulta,  sunt 
velut  queedam  vestigia,  id  est  effectus  et 
impressiones,  creatricis  Sapienti».  De  qui- 
bus  in  Job  legitur  :  Forsitan  vestigia  Dei 
comprehendes,  et  usque  ad  perfectum  Qm- 
nipotentem  cognosces  ?  De  quo  et  in  Da- 
niele  :  Ipse  revelat  profunda  et  abscondi- 
la,  et  novit  in  tenebris  constituta. 

Non  prceterit  eum  oinnis  cogitatus,  id 
est,  omnis  cogitatio  creaturarum  ei  inno- 
tescit,  et  sub  cjus  judicio  cadit,  juxla  illud 
sancti  Job  :  Scio  quod  omnia  potes,  et  D 
nulia  te  cogitatio  latet;  el  non  abscondit 
se  ab  eo  ulliis  scrmo  :  qui  do  omni  verbo 
otioso  exiget  rationem.  Unde  scriptum  est : 

ia;)..,8,io.  Oiii  loquitur  iniqua,  non  potest  latere,  nec 
praeteriet  illum  corripiens  judicium,  f[uo- 
niam  auris  zeli  audit  omnia. 
21  Magnalia  sapicntia'  sua;  decoravit,    id 

esl,magnificos  et  pra-claros  sapicntiffi  suae 
effeclus  ornavit,  el  formosos  esse  mon- 
stravit,  videlicet  creaturas  coelestes,  ange- 
los,  orbes,  sidcra  et  planetas.  Unde  et  in 


JoIj 


Dan.  I.,  22. 


20 


Joh  XI.I., 


Mntth.  x.i, 
30. 


Ezechiele  sub  persona  regis  Tyri  ail   ad 
quemdam  :  Tu   signaculum  simililudinis,     Ezech. 

plcnus  sapientia,  et  perfeclus  dccore;  om-  J"' 

uis  lapis  pretiosus,  operimentum  tuum. 

Qui  cst  ante  swculum  ct  usipic  in  sivcu- 

him,  id  est,  setcrnaliter  invariabililerque 

in  se  ipso  consistens,  qui  slabilis  manens, 

dat  cuncta  moveri.  Sed  et  rationales  cre- 

aturas  decoravil   imagine  et  similitudine 

sua,  et  cuncta  prtedicta  mullipiici  perfe- 

ctione  substantiali  el  accidentali  venusta- 

vit.   Nam   in    (jcnesis   exordio   agitur  de 

opere  creationis  el  dislinelionis  alque  or- 

natus.  Unde  alio  loco  ejusdem  libri  habe- 

tur  :  Igitur  perfecti  sunt  coeli  et  terra,  et  0™..., i. 

omnis   ornatus    eorum.    Neqiic  adjcctiim 

est,  ncquc  minuitur,  id  esl,  su»  infinilse       22 

el  invariabili  perfectioni  nil   polest  addi 

aut  subtrahi ;  et  non  eget  aliciijus  consi- 

lio,  quum  sit  perfectus  omnimode  in   se 

ipso,    cunctisque   sapientior    infinitc.    De 

quo  scriplum  est  :  Cum  quo  iniit  consi-  /s.  x.,  li. 

lium,  et  instruxil  eLim,  et  docuit  eum  se- 

mitam  juslilia-^et  erudivit  eum  scientia,et 

viam  prudenliiB  ostendit  illi?  De  quo  lo- 

qiiilur  Pauliis  :  Qiiis  consiliarius  ejus  fuit  Rom.xi.3i. 

(id  est  dans  ei  consilium)?  Verumtamen 

viri  heroici  et  perfecti  per  supremum  gra- 

(lum  doni  sapicnliae,  fiunt  et  sunt  consi- 

liarii  Dei,  id  est,  quibus  Deus  revelat  pro- 

funda  consiliorum  suorum.  Quorum  unus  : 

Incerta,  inquit,  et  occiilta  sapientiae  tuaj  ps. ..,  g. 

inanifestasti  mihi.   I']t  alius  :   Nobis,   ait,  i  co».  ..,io. 

levelavit  Deus  per  Spiritum  suum. 

Quatn  desiderabilia  sunt  omnia  opera       2.3 
cjus,  id  est  valde  bona,  pulchra  et  amabi- 
lia  !  juxla    illud,  Yidit  Deus  cuncta  quae  g™.  .,  3i. 
fccerat,  et  erant  valde  bona.  Quae  eliam 
dosiderabilia  sunt  ad  cognoscendum,   po- 
tissimum   prout  in   eis  Crealoris   relucet 
inajestas.  Et  tanquam  scintillam  quce  est 
coiisli/crare  :  id  est,  quae  magnalia  et  de- 
sidorabilia  opera  Doi  convonil  considera- 
re,   lanquam  scintillani,   id  esl  modicum 
quid  respectu  incircuniscriptibilis  Crealo- 
ris  ;  vel,   Tanquam    scinlillam,   quia    nec 
multum  clare  oa  cognoscimus,  nec  omnia.    ^^^  ^^_^,^ 
llinc  in  Job  inducitur  :  Ecce  haec  ex  parte  ii. 


EXARRATIO    IN    CAI'.    Xl.II    l.llilll    RCr.LESIASTICI. 


ART.    XI.III 


2S7 


24 


J.ue.  xi,38. 
'  Omnes 


fCccie,  III. 


li. 


l  .^tlierxM. 


Kccli. 

\\\in,7-t5. 


(liita  siint  viariini  fjus;  el  quiim  vi.\  par- 
vam  slillam  sormonum  ejus  auflicrimus. 
quis  potcrit  tonilruum  magnitudinis  ejus 
intueri  ? 

Omnia  hcec  vivunt.  Cerliim  esl  intelle- 
cliiales  ralionabilesquc  crcaluras  cl  cunula 
animalia  vivcre,  vcgetabiliqiie  vila  oiiinia 
vcgelabilia.  Coelestia  quoque  corpora  miil- 
li  (loctissimi  Judiporuin.  ul  Habbi  .Moyses, 
cl  cminentiores  philosophi,  simililcr  ali- 
qiii  chrisliani  doctores,  animata  essc  pcr- 
liibiicnint.  Cctcra  vero  non  vivunl  in  siia 
naliira;  scd  in  (^rcalorc  glorioso  et  ado- 
rando  omnia  idealiter  ac  vitaliler  a>tcrna- 
lilcr  prfcexsislunt,  jiixta  illud  Joannis  : 
Qiiod  raclum  csl,  in  ipso  vila  eral.  Proplcr 
quod  et  Christus  in  Evangclio  asscrit  :Oin- 
nia'  vivunl  [)co.  Et  maiicnl  in  sivcithim 
sfPCM/j.-quia  aul  incorruptibilia  atque  per- 
peUia  sunt,  aut  pcr  gcncralioniim  succes- 
siones  mancnt  in  suo  siinili  iisquc  ad  fi- 
ncm  mundi,  et  indesinenler  mancnt  in 
Dco.  Idco  in  Ecclcsiasle  scripliim  csl  :  Om- 
nia  opera  quaj  1'ecit  Deus,  persevcranl  in 
iclcrnum.  Et  in  omni  necessifate,  id  cst, 
quandociimqiic  liicril  opporlunum  ac  pla- 
cilum  Deo,  scu  incvitabilitcr,  omiiia  crca- 
la  obatuliunt  ei  :  ad  cujus  niilum  mox  pa- 
rent  per  obedicnlialcm  potciiliam  oinni 
crealura^  innalam.Crculura  namque  ex  so- 
lo  conceptu  et  jussu  sui  Creatoris  immiila- 
liir,  obcdil.movclur.  jiixla  illiid  in  Esllicr: 
Doininc  rcx  omnipolcns,  in  dilionc  liia 
ciincta  sunt  posita,  et  non  cst  qui  tuae  pos- 
sil  resistere  voliintali. 

O/ii/iiu  (li(j)/iniii,  nnum  contra  unum  : 
id  esl,  in  omni  gcnerc  scu  ordine  rcrum, 
siinl  duo  aliqiio  modo  contraria  sivc  oppo- 
sila,  iil  palcl  in  clcmciilis  cl  qiiatiior  aiiiii 
tiinporibiis.  In  coelestibus  quoquc  corpo- 
iit)us  csl  opposilio  moluum  ab  oricnlc  iii 
(iccidcnlcm,  ct  econvcrso.  Dc  hoc  scri- 
ptum  csl  plcniiis  siipra  capiliilo  triccsimo 
lcrlio,  ubi  inler  cctera  lcgilur  :  Contra 
maliim  bonum  esl,  cl  contra  vilam  mors; 


.\  cl  sic  inliicrc  in  omnia  opcra  .\llissimi ; 
duo  ct  diio,  unum  contra  unum.  Denique 
divisio  gcncris  fil  pcr  diffcrenlias  oppo- 
silas,  sccundum  philosophos  :  sicquc  in 
omni  gencre  enlis  est  invcnire  diiplicia.  ct 
duo  opposila.  Et  non  fccit  (juidquam  dc- 
c.s.sc,  id  est,  unumquodque  pcrfccit  secun- 
(Itim  sua;  cxigcnliani  speciei,  et  complcvit 
ordincm  iiniv(>rsi.  Oiiinia  qiioque  consli-  .s.ip.xi.ai. 
tiiil  in  iiiiiiicio,  pondcic,  cl  mensiira.  Dc- 
feclus  cliam  non  proprie  est  a  Deo  :  dc 
f|iio    in   Dculcronomio   scripluni    csl,   Dei  dchi.xx^^, 

B  pcrfccla  sunt  opcra.  *■ 

Uniuscuju.iqiie  confirmabil  bona:'\A  cst,  26 
iiiuimquodque  conservabit  in  suo  esse,  el 
pnipriclalibus  vcl  pcrlVctionibus  suis,  se- 
ciindiim  nalurain  ipsius,  vidclicet  sinc  fi- 
ne  in  poslcruin,  sive  ad  ccrlam  pcriodum 
corrii[)libilibus  prwslilulam,  vcl  ad  tcm- 
pus,  secundum  ordincm  sapi(Milite  atquc 
jiistiti»  suje.  Qucmadmodiim  cniin  omnia 
profliixenint  a  Dco,  sic  nec  ad  momentum 
sinc  ejiis  nianiilencnlia  possenl  durarc.  El 
(piis  saliiibititr  vidcns  gloriam  ejits,  id  est, 

C  cxceilentiam  Creatoris  in  creaturis  con- 
tciii|)lans,  seu  magnifica  cjus  opcra  spc- 
ciilans;  In  quorum  cognitionc  qiianto  quis 
aiiipliiis  proficit  et  Uclalur,  tanto  pliis  in 
cisdcm  pcrfici  cupil,  ct  piciiiiis  juciinda- 
ri:  atiiuc  cx  conlemplationc  Dci  pcr  spe-  icor.vm, 
culiiiii  iii  icnigmate,  seii  ex  fide  et  rebus  '■■ 
crcatis,  accciiditiir  mcns  ad  cognosccndum 
ipsiini  clarc  in  scinclipso.  Quiimquc  pcr- 
vcncrit  ad  conspeclum  gloriae  Dei,  cl  glo- 
riam,  id  est  inajeslatcm  cjus  immensam, 
videril  clarc  per  spccicm,  id  csl  facic  ad     ibidem. 

D  facicm,  nunquam  satiabitur  visionc,  frui- 
lionc,  posscssionc  ipsiiis,  sccundiiiii  qiiod 
saticlas  incliidit  fastidiiim ;  saliabitiir  la- 
iiicn  plcnc,  id  cst,  perfcclc  ac  bcalificc 
(•(iiitcnlabilur,  nil  aiiiidiiis  appclens,  jiixla 
illiiil  :  Saliabor  (iiiiini  a|)paiiicrit  gloria /<,.xvi,  is. 
tiia.  Postrcmo,  pro  hujus  gloriae  visionc 
iMoyscs  Dominiim  I(>gilur  cxorassc,  diccns  : 
Ostendc  mihi  gloriam  luam.  ^^,',^  ,j, 


T.  8. 


17 


258 


ENARRATIO    IN   CAP.    XUII    LIBRI    ECCLESIASTICI.    —    ART.    XLIV 


ARTICULUS  XLIV 


DECLARATIO    CAPITULI    OUADRAGESIMI    TERTII    :    ALTITUDINIS    FIRMAMENTUM    PULCHRITUDO 
EJUS    EST,    SPECIES    COELI    IN   VISIONE    GLORI.E. 


D' 


^E  coelestium  ornalii  ct  pulchrittidine 

corporum  Iraclat  hic,  in  quibus  Crc- 

aloris  cminentia  evidenter  relucct,  atque 

sublimiler  cernitur.  Proptcr  quod  in  Isaia 

/s.  xr,  26.  admonelur  :  Levale  in  excelsum  oculos  ve- 

1  stros,  et  videte  quis  creavit  haec.  Allitu- 
dinis  firmamentum,  id  est  altum  coelum 

«en.  1, 8.  stellatum  :  de  quo  in  Genesi  legitur,  Voca- 
vit  Deus  lirmamentum,  ccelum.  Quod  di- 
citur  firmamentum  altitudinis,  quoniam 
nulla  sphaera  coelestis  allior  eo  videtur, 
quamvis  super  illud  sit  coelum  crystalli- 
num  seu  aqueum,  secundum  philosophos, 
imo,  ut  quidam  cnrum  opinali  sunt,  eliam 
decima  sphsera,  quam  nominanl  primum 
mobile.  Secundum  theologos  vero,  supcr 
omnes  orbes  mobiles  est  coelum  empy- 
reum,  id  est  igneum,  non  ab  ardore,  sed 
a  splendorc  :  quod  est  allissiinum  silu, 
maximum  quanlitate,  pulcherrimum  qua- 
litate;  et  (sicut  asserit  Damascenus)  ipsum 
est  conlinentia  invisibilium  et  visibilium. 
Pidcliriludo  cjiis  cst,  spccics  cceli  in  risio- 
negloria',  id  est,  pulchritudo  firmamenti 
est  claritas,  ordo,  vcnuslasque  stellarum  : 
qua?  pulchritudo  est  decor  et  species  coeli 
octavi,  imo  et  orbium  aliorum,  in  quos 
redundat.  Aliqui  lamen  per  pulchritudi- 
nem  firinamenli.  inlclligunl  solcni.  qui 
effective  esl  pulchriludo  firmamenli,  lam 
ipsum  quam  sidcra  ejus  suo  luminc  per- 
fundendo. 

2  Sol  in  adspeclu,  id  est,  hemisph»rio  no- 
stro  visui  nostro  apparens,  annunlians  ii/ 
exilu,  id  est,  multa  insinuans  et  desi- 
gnans,  dum  exil  ab  oriente  versus  meri- 
diem;  vel,  in  exitu  suo  a  nostro  intuilu, 
utpote  in  occasu  :  sic  enim  designat  diei 
aul  noctis  cvcnlum,ct  proprietalcs  tempo- 


A  rum  horuni.  Vas  admirabile,  id  est  mirse 
et  magnse.  lucis,  virtulis  et  influenfise  con- 
lcntivum.  Proplcr  quod  tertio  de  Anima, 
paler  virorum  el  deorum  vocatur.  Porro, 
secundum  Hebraeae  linguae  proprietatem, 
vas  appellalur,  quidquid  alicujus  rei  est 
conlenlivum.  OyjM.s  Excelsi,  id  est  creatura 
Altissimi  :  qui  solus  talem  potest  creatu- 
ram  producere,  quse  (teste  divino  Diony- 
sio,  quarto  de  Divinis  nominijjus  capilu- 
lo)  evidens  est  summae  et  increatce  lucis 
imago. 

B  In  -incridiano  cvuril  terram  :  id  est,  3 
medio  die  lantum  generat  in  lerra  calo- 
rem,  quod  terra  calore  siccalur,  habitato- 
res  terrff  wstuant  caumale ;  el  in  conspe- 
ctu,  id  est  prsesentia,  ardoris  ejus  quis 
poterit  sM.s-^('rt(?nj.?pr8esertim  tempore  aesti- 
vali,  cl  ubi  calidiora  sunl  tcrriloria,  ma- 
ximc  aulcm  sub  lorrida  zona,  sccundum 
quosdam,  ubi  scilicet  radii  solis  perpen- 
diculariler  caderent  supcr  capita  homi- 
num.  Fornaccm  custodiens  in  operiljus  ar- 
doris,  id  est,  propriefatem  servans  furni 

C  ardcnlis  :  quoniam  instar  fornacis  arden- 
tis  inflammat  et  calefacit.  Triplicilcr  sol  i 
exurens  montes,  id  est  multo  plus  quam 
alias  terrfe  partes.  Nam  primo  radiis  suis 
tangit  monlcs,  ct  diulius  supcr  eos  resplen- 
del,  aculiorique  radio  percutil  eos,  quia 
facit  ibi  fortiorem  reflexionem,  ex  qua  gi- 
gnitur  calor.  Radios  igneos  exsufflans,  id 
est,  copiosc  diffundens  :  qui  radii,  sicul  et 
sol,  dicunlur  ignei  seu  calidi,  non  forma- 
liter,  sed  causaliter,  quia  ut  tactum  est, 
sua  reflexione  causant  calorem ;  et  reful- 

D  gcns  radiis  suis  obavcat,  id  est  reverbe- 
rat,  ocidos  :  quia  vehementia  luminis  sui 
Uedil,  oblundit,  ct  ab  actu  suo  impedil  vi- 


ENARRATIO    I.N    CAl".    .\Lill    I.IBRI    ECCLESIASTICI.    —    AIIT.    XI.IV 


239 


suin.  .Uiuiidaiitki  (.'iiiiii  .scn.^ibili.s,  conu- 
liti\a  ost  sensus,  secunduni  Philosophum. 

5  Mdi/iiKs  Domiiius  (/ni  ffcil  illuni,  poncns 
iii  uno  corporc  tanlain  iucem,  virlulein,  el 
causalilatem  ;  el  in  sennonibus  ejtis  fesli- 
iiavit  i/rr,  id  esl.  e.\  iiislilulione  el  jussin- 
ne  l)ei  periicit  ciirsum  stium  celerrime, 
pra^sertim  innluui  (luciii  iiahet  e.\  superio- 
ri  inoliiii  spluera.  (luo  (luolidie  circuit 
miindiim. 

0  Et  luna  in  omnibus  in  tempore  suo  os- 

tensio  temporis  ct  signum  wvi  :  id  est,  in 
cunclis  disposilionibus  el  processibus  lein- 
poraliuin  rerum,  vel  in  omni  nationc  in 
lempore  mutabilium  rerum  seu  populn- 
1  iiin.  ipsa  liiiia  suo  molii  oslendit  seu  cau- 
sal  lemporum  varialionem  :  quia  secun- 
dum  novas  lunaliones  aceipiunlur  menses 
el  eoruin  dislincliones,  et  signum  aevi  du- 
ralionis  mundi,  qii»  attenililur  pcr  curri- 

7  cula  annorum  ac  mensium.  .1  tuna  signum 
diei  festi,\d  est,  a  lunalione  accipilur  tem- 
pus  lcsli  paschalis  el  .Xeomeniff  ;  qiiia 
secundum  legein  jussum  luil,  ul  quartade- 
cima  liinatione  primi  mensis  inciperetur 
paschaiis  solennitas  a  vcspere,  el  festum 
.NcomeniiC  servaretur  in  uniuscujusque 
mensis  exordio  ;  luminare  quod  minuitur 
in  ronsunimalioiti'.  id  esl,  (]uum  fuerit 
plena,  mox  incipil  lux  ejus  minorari,  pro- 

S  II I  apparel.  .\fensis  secundum  notnen  ejus 
esl,  id  esl,  a  nDvilunio  incipitiir  novus 
meiisis  secunduin  llcl)r;cos,  seu  dum  a  so- 
le  cfjredilur,  novus  mensis  incipitur;  cre- 
srcns  mirnbilitcr  in  roiisunimalionc.  Quo- 
lidie  enim  videtur  crescere  himen  lunte, 
qiiousque  tola  appareat  clara  ct  ilhislrata, 
qiiamvis.  seciindiim  aslrologos,  semper  sil 
tola  illiislrata  iii  ca  parle  qiia  respicit  so- 

fi  lcm.  Vas  caslrorum  [in  excelsis],  id  est 
iiniim  inter  sidera  seu  planelas,  qu.nc  in 
Seriptuiis  veleris  lef^is  sa-pi^  vocanliir  mi- 
lilia  cieli  :  iiilcr  (iiia'  liiiia  post  solein  vi- 
dctiir  liahcrc  pi  iiiialiiin.  cii  modo  qiio  in 
Cfii. (,!(..  (ienesi  s(d  cl  liiiia  diciiiilin  dun  himinaria 
mn^'na,(|iiuiii  laiiicii  sil  miillo  miiior  mini- 
Jtr.\u.\r<.  ,1,;,  stidla  firmameiili  visibili.  Ilinc  liiiia  in 

«uv,  17  111,    ,  .  .  ,.      ,, 

■a.  Jeremia  vocalur  legina  cocli.  r.-l  qiiarlo  li- 


Lev 


Xum. 
.xwlli.  1 1 
13. 


.V  1)10  U(  gum,  .Manasses  omiKMii  mililiam  ccc-  i\neg.x\i. 
Ii  legilur  adorasse  ;  simililer  alii  quidam.  ^)f^-j  ^^^^ 
Oiiod  cl  in  Prophelis  legitiir  s.cpe  prohibi-  "■>■ 
tum.  /ii  /irmamcnlo  caili  resplc/idens  glo- 
riose:  non  quod  luna  stet  in  firmamento, 
([iiiim  sit  infimiis  [ilaiielariim;  sed  splendet 
ciare  sub  firiiiaiiiciilo,  el  lux  ejus  diffiin- 
diliir  in  regione  ccelestium  corporum. 

(^irca  ha}c  ail  (ilossa  :  (Juod  dicil  lunain 
ostensionem  temporis,  el  signuin  wvi  et 
diei  fesli,  significal  (|iio(i  ipsa  menslruis 
(hdcclibiis  el  ciirsu  siio  pcr  zodiacum,  se- 

H  riem  annorum  el  iBlatein  iniindi  demon- 
slrat  :  quia  Hebraei  compulum  tempoiis 
et  Iransilum  anni,  secundum  ciirsum  lu- 
iKC  mcliebanlur,  el  omncs  menses  a  liiiia} 
vocabulo,  quod  est  lami,  nominaverunl, 
et  ipsos  menses  seciindum  hinsi  cursiim 
computahant.  Veiumtamen  Lyra  super  IJa- 
nielem  et  hoc  loco,  affirmat  hoc  falsum 
esse,  qiiod  scilicet  aliqui  dicunl,  Judseos 
coinpulare  per  annos  lunares.  Sed,  sicul 
super  Danieiem  mullipliciler  comprobavi,  Dan.K.n. 
nequaquam    pulandum   est    quod   Africa- 

Vj  nus,  Beda,  Habaiius,  Pelrus  Comeslor,  cl 
.Alberliis  Mafiniis  false  id  dixerinl,  quia  et 
ipsi  cuin  Jiidaeis  dc  hoc  sajpius  contu- 
lerunl. 

Spccies  cceli,  gloria   stcllarum.   id  est,        10 
clarilas  siderum  est  ornatus  et  speciositas 
firmamenti.  Gloria  aulem  sajpe  pro  clari- 
lalc  aeeipilur.  Nain  in  verbis  .\posloli  iihi 
habcmus.  .\lia  claritas  solis,  alia  clarilas    i  car  w, 
luiia",  alia  shdlariiiii;  alia  liltera,  qiia  iili-  "" 
liir  .\ugiisliiius,    liahcl,   .\lia  gloria   solis, 
alia   gloria    liiiia\   alia    gloria    slellariiiii. 

1)  Mundum  illnminans  in  excelsis  Domi- 
iins,  id  est,  neus  allissimiis  minislerio 
pr;Ddicloiuiii  himinariiim  ac  sitlcriim  c«- 
li  illustrat  mundum  sensibilem  :  ideo  ipse 
colendus  es(  el  adorandus,  non  ciealiira 
ministra.  In  ocrliis  Sancti  stabunt  ad  Ju-  \\ 
dicium,  id  csl,  ex  imperio  Crcaloris  es- 
senlialiter  sancli,  paralic  erunt  ad  ejus 
oliseqiiiiim,  el  ad  coopenindiim  effcclibiis 
sii;e  jiisliliie,  et  influcnl  >eii  influeiiliaiii 
rclraheiit  jiixla  Dei  seii(<>iiliam.  De  qiio 
in  Job  scripdim  esl   :  (Jui  piiecipil  soli,    jahn,'. 


2(i2 


ENARRATIO   IN   CAP.    XLIII    LIBRI    ECCLESIASTICI.    —    ART.    XLIV 


Job  xwiv 
20. 

21 


ibid. 

XXXVIII, 

30. 


2.3 


u 


tur  pulchrum  illum  eandorem  alhissimum 
nivis,  qui  ex  frigiditale  cansalur;  et  su- 
per  imbrcm  ej'us  exparescel  cor,  id  esl, 
corda  habitantium  in  terra  verentur  in- 
undationem  aquarum  ex  nivis  resolutione 
provenientiinn  :  ex  qua  inundatione  fre- 
quenler  contingunt  adversa,  snbmersio- 
nesque  hominum,  juxta  ilhid  sancti  Job  : 
Subito  morientur,  et  in  media  nocle  cur- 
vabuntur  populi,  el  perlransibunt.  Gehi 
sicut  salem  cffundet  super  tcrram,  id  est, 
super  aquas,  rivos,  slagna  et  fluvios  terr» 
causabit  copiose  congelationem,sicut  dif- 
fundilur  sal  in  lerra.  Vel  per  gehi,  inlel- 
ligitur  grando  parva  alque  pruina,  qu;p 
inslar  salis  disperguntiir  per  lerram.  Ei 
dum  flaverit  ventus  calidus,  congelatio- 
nis  resolulivus,  fiet  tanqnam  eaeumina 
tribuli,  id  est,  gehi  per  resolulionem  dis- 
peribit  velociter,  qiieinadmoduni  siimmi- 
tas  tiibuli  :  qiii  esl  ht'iba  spinosa,  ciijiis 
caciimina  ex  parvo  vento  disparent. 

Frifjidus  ecntus  Aquilo,  id  est  ventus 
aqiiilonaris  seu  septentrionalis,  flavit,  et 
gelavit  crystallus  ab  aqua,  id  est  ex  aqua. 
Est  enim  crystalhis  glacies  indurata  irre- 
sohibilis,  caiisata  ex  vehementissimo  fri- 
gore  Aquilonis.  Super  omnem  congrega- 
tionem  aquarum  requiescet  ventus  Aquiio 
fiigidus,  aqiias  etiam  abyssi  hinc  inde 
congelando.  Unde  in  hbro,Iob  Dominus  lo- 
quilur :  Ue  cujus  utero  egressa  esl  glacies? 
et  de  coelo  gelu  quis  genuit?  In  simililu- 
dinem  lapidis  aqu;!"  diiranlur,  et  superfi- 
cies  abyssi  constringitur.  Et  sicut  loriea 
induit  se  aquis,  id  est,  ipsa  frigiditas  in- 
chisit  se  aquis  congelalis,  sicut  homo  ope- 
ritur  el  armatur  lorica.  Et  devoravit  mon- 
tcs,  id  est,  gramina  monlium  arefecit,  ct 
e.rurct  desertum,  id  est,  virentia  ejus  con- 
sumet,  cl  exstinguet  viride  sieut  igne,  id 
est,  viridia  terrae  nascentia  devorabit,  qiia- 
si  essent  igne  consumpta. 

3fedicina  o>nnium,  in  fcstinatioiw  ne- 
bula'.  id  est,  recuperalio  omniuin  pisdi- 
cloriim  per  frigiis  arefactoriiin,  consistil 
in  celeri  adduclione  nebiilte  seu  niibeciil;p 
convenientis,  per  ventiiin  auslralem  addii- 


25 


Marc.  IV, 
39. 


A  clm,  qua?  converliliir  in  phiviam  terra) 
fecundalivam.  Unde  in  Ganticis  :  Surge(id  Cant. 
est  recede),  Aquilo;  et  veni,  Auster,  perfla  ""■ 
hortum  meum.  Et  ros  obvians  ab  ardore 
vehementi,  id  est,  resistens  immoderato 
calori  ab  australi  plaga  ac  vento  nascen- 
li  :  qiii  calor  inlerdiim  impedilivns  est  frii- 
cluum  lerr»;  humilem  efficiet  eum,  id  est, 
ardorem  illum  a  suo  vigore  dejiciet  ac 
lemperabit.  Aliqui  habent,  Ab  ardore  ve- 
nienfi.  Et  redil  in  idcm.  Nam  sensus  est, 
quod   ros   lemperabil   calorem   venienlem 

B  et  causatum  ab  ardore  solis,  seu  venli 
aiislralis. 

/;;,  sermone  ejus  silult  ventus,  id  esl, 
Deo  jubcnte  deficiunt  venti  :  sicul  et  Ghri- 
slo  dicente  ad  mare,  Tacc  et  ohmulesce, 
facta  est  grandis  Iranquillilas.  Simililer 
misso  .lona  in  mare,  stelit  mare  a  fei-  ./„„5.1,15. 
vore  siio.  Ideo  fertur  in  Psalmo  :  Dixit,  ps.cvi, 23. 
et  stetit  spiritus  procella;.  Et  cogitatione 
sua  placabit  abyssum,  id  est,  Deus  sola 
sua  apprehensione  faciet  abyssum  a  siia 
commolione  cessare.  Neinpe  quum  Deus 

G  sit  causa  et  creator  substantim  reruin,  ad 
ejus  conceptum  et  jussum  cuncta  alteraii- 
lur  ac   parenl.  Ef  pjlantavit  illuni  Domi- 
nus  Jesus,  id  est  Deus,  cui  ex  sua  natiira 
convenit  ac  pr;esto  est  salvare  quidquid 
voliierit.  Qui  ait  per  Isaiam  :  Deus  salvans  /s.  xn, ii 
non  est   pr»ter  me.    De  quo  et  Haliacuc 
ait  :  Exsultabo  in  Deo  Jesu  meo.  Abyssum  nabac.m 
autem  Deus  plantavit,  id  est,  in  suo  loco  '■• 
firmitcr    collocavil,  quando    dixit  :  Con-   cen.  1, n. 
gregcntur   aqiia>.  qua^  sub  coelo   sunt,  in 
locum  uniim,  et  appareat  arida. 

D  Qui  navlgant  marc,  cnarrant  pericula 
ejus  :  quia  experiuntur  nuilta  et  magna 
pericula  qua?  sunt  in  mari ;  e(  audientes 
auribus  nostris  talia  esse  in  mari  pericu- 
la,  admirahimur,  sicul  de  rebiis  nobis 
inconsuetis  et  ignotis.  Aliqui  habent,  Non 
adinirabimiir  :  quia  quandoque  non  crc- 
diiiuis  lalia  ibi  esse;  vel  non  adiniramiir, 
sed  miraremur  si  ea  eonspiceremus.  Illie 
prwclara  o/icra  et  mirabilia ;  varia  besti- 
aram  genera,  scilicet  belluffi  marinee,  et 
omnium  pecorum,  id  est  genera  pccornin  : 


26 


j 


ENARRATIO    IX    CAP.    XI.III    LIBRI   ECCLESIASTICI. 


AIIT.    XLIV 


-2(>:) 


(jiiia  siinl  ilji  pisccs  simik-s  in  ligura  cani- 
bus.  bobus,  porcis;  et  crealura  beUuarttm , 
ifi  est  facliira  scii  opcra  Dei.  quje  siint 
belluce,  pisccs   scilieet  monstruosi.  riuie 

Cen. i.ii.  in  Genesi  legitur  :  Cieavil  Deus  cete  gran- 
(lia.  ct  oninem  animaiii  vivcntem  at(|iii' 
molabilem,  ([iiam  prodii.xeranl  aqua»  in 
species  suas.  De  his  Aristoleles,  Theophra- 
stus,  Alberlus,  el  alii  miilli  mira  et  pra>- 
clara  scripserunt.  Ilinc  lerliir  in  Psalmo  : 

/»»...111,25.  IIoc  mare  magnum,  et  spatiosum  manibiis; 
illic  reptilia.  qiioriim  non  csl  numeiiis, 
aiiiiiialia  [)iisilla  cum  magnis.  In  geslis 
quoque  Alexandii  .Magni  dc  his  miilla 
nariantur. 
28  Propler  ipsum,  id  est  propler  abyssum 

seu  Oceanum  reprimendum  a  suo  eflluxu. 
ne  scilicet  rursus  operiat  terram,  cou/ir- 
matus  est  itineris  finis,  id  est,  terminiis 
a  Deo  firmiler  positus  esl  ipsi  maii  ma- 
gno,  qiiem  pra>leriie  non  potest  :  juxta 
illud  in  Proverbiis,  Ceita  lege  el  gyro  val- 
lavil  abyssos:  el  in  Psalmo.  (^ongregans 
sicut  in  utre  aqiias  inaris,  ponens  in  the- 
saiiris  abyssos ;  atque  in  Jol),  Quis  conclusit 
osliis  mare, etc. ?  sicut  allegatum  est  sa*pe. 
E(  iit  scrmonc  cjus  compdsi/a  sunt  omi/i/i. 
id  csl,  jiixta  pra>ceptum  et  eloquiiim  Dei 
univeisa  snnt  facla,  collocata,  disposila. 
l'nde  in  (Jcnesi  legiliir  s;epe  :  Dixil  Deiis. 
Fiat  hoc  aul  illud  ;  et  subdiliir  ibi,  Va 
factum  est  ila.  Ideo  ait  Psalmista  :  Ipsc 
dixit,  et  facla  sunt.  In  libio  qiioque  Sa- 
pientiae  scriptum  esl  :  In  pondere,  r[  nii- 
mero,  el  mensiira  conslitiiisti  omnia. 
2!)  Mii/t/i  /li/-iiniis,  c/  ilcflcimus   in  vcrbis. 

id  est,  de  cffeclibus  Dei  niulla  docemus. 
el  lamen  ex  eis  Deiim  perfecle  eloqui.  laii- 
darc,  cognoscere,  dcsciibere  non  vaicimis. 
Consiimmatio  autcni  sermonum,  ipse  est, 
id  est,  ipse  Deus  est  finis  lolius  nostra> 
perlractalionis  de  rebus  creatis,  et  ipse 
solus  compreheiisive  cognoscit  se,  et  se 
inlra  se  perfectissime  exprimit  verbo  iini- 
co,  a'lerno  el  cowquali  consiibslanlialiiiiic 
:t0  silii.  ///  omiiiliiift  i/lorian/cs,  id  est,  de 
(imiiiiim  crealuranim  cognilioiie  ia-lanles, 
((//  /jiiid  valcbiinust'  id  esl,  quuusqiie  pole- 


Prov.  VIII, 

Pg.  XXXII,". 

Job  xxxviii 


lien.i.^.r, 
7,9,  11,  H 
15,  il. 

/»».xxxil.!l 
CXLVIII,  .->. 

Snp.  XI,  i\ 


A  rimus  ad  Crcaloris  contemplalidiiem  pro- 
ficere?  quasi  dicat  :  Ad  plenain  ct  claram 
ipsiiis  iioliliam  pcilingcre  noii  possiimus 
nalurali  lalione,  neque  in  vila  pra>senli. 
Ipse  enim  omnipotens  super  omnia  opera 
sua,  id  est,  infinilie  est  majestatis,  et 
cunclis  incompaiabililcr  major  atqiie  po- 
tcnlior.  lanquam  piiriis  actus,  in  quo  pe- 
nitiis  idem  sunl,  csse,  posse.  et  agere. 
Tcrrihilis  Domintis  :  quia  meluenda  el  31 
incomprehensibilia  sunt  ejus  judicia.  et  Rom.w.n. 
ligor  jiislili;e   siia>   est    infinilus,  a>lcrna 

H  (iiio([uc  iiiriigil  su()plicia  pro  peccalis  mor- 
talibiis,  ct  ignoramus  an  simus  elecli,  an 
reprobi  et  pra^sciti ;  et  magntts  vekcmcti- 
tcr,  non  mole  (juantitatis,  sed  immensitatc 
perfectionis  :  ([uia  sic  magnitudinis  (»jus  />..cxuv,3. 
non    est    finis,   imo    infinilas   est    prima, 
piopria  et  inlrinseca  proprietas  ejus ;  ct 
adiniraliilis  potenlia  ejus  :  c\n  non  soliim  Maiih.\n, 
nihil   impossibile  est,  sed  nec  quiihiuam  j^'.  ^!'^'''' 
ei  difficile.  xvm, u. 

Glorificatttes  Dominum  ijuanlumcum/^uc       32 
potiteritis,  id  est,  totis  viribus  estote  Do- 

C  minum  glorificantes,  id  est,  gloriam  ejus 
rccogiiosccnlcs.  Yel  :  0  vos  glorificanles 
Domiiuim  quanlumcumque  potuerilis,  sei- 
totc  quod  supervalebit  adhuc  :  quia  in 
infinitiim  glorificahilior.  major  cl  diguior 
esl,  ([iiam  eum  glorificaie.  aut  honoiare, 
aut  concipere  valeamus.  Et  admirabilis 
mar/nificcntia  cjfs.  Dc  qiio  canlatur  in 
Psalmo  :  Non  est  similis  lui  in  diis,  Domi-  /'j.iaxxv, 
ne.  cl  non  est  secundum  opera  tua.         *' 

licncdiccntes  Dominum,  exaltate   ctitn 
ijuantum  polcstis,  id  est,  lolo  posse  siibli- 

D  mitatem  [e,jus]  recognoscite,  colile,  pr;i<- 
dicate.  Mnjor  csl  enim  omni  laudc.  £.1- 
allantcs  eum,  rcplcmini  virtulc,  id  est 
suiicrnalurali  conforlalionc  el  gratia.jiixla 
illiid  A[)ostoli  :  Confortamini  in  Domino,  i:i,het.\i. 
el  in  polcnli;i  virliitis  ejiis.  Xc  laborclis  '"■ 
ad  comprehcndendiim  cum  perfecte.  Xon 
cnim  pcrrcnic/is  ad  hoc.  .Nam  siciil  esl 
iiifiiiilio  actualilatis.  sic  cst  infinita»  co- 
gnoscibililalis.  Quis  ri/lchi/  /11111  [icr  spe- 
cicm  iii  liac  vila  ?  De  (|iio  |)riiiiii  :id  Timo- 
theuin  asserilur:  Kcaliis  ct  solus  polens,  el  1.. 


33 


.•).i 


I   /-1.;. 


264 


ENARRATIO    IN   CAP.    XLIII    LIBRI   ECCLESIASTICI.    —    ART.    XLIV 


Exod. 

XXXIII,  -0. 


Joann.  i 
)8;  \Joann. 
IV,  12. 


36 


37 


1  Joan 


Job  XXVIII, 
28. 


Re.x  regum,et  Dominus  dominantium  :  qui 
solus  habet  immortalitatem,  el  lucem  ha- 
bitat  inaccessibilem;  quem  nulUis  homi- 
num  vidit,  sed  nec  videre  potest.  Hinc  in 
Exodo  protestatur  :  Faciem  meam  videre 
non  poteris;  non  enim  videbit  me  homo, 
et  vivet.  Hoc  est  quod  Joannes  testatur  : 
Deum  nemo  vidit  unquam.  Yerumtamen 
ex  valde  speciali  privilegio  creditur  visio 
ista  divinee.  essentise  quibusdam  in  hac  vi- 
ta  fuisse  concessa.  Ef  enarrabit  plenarie, 
quid  sit  Deus?  Et  qnis  magnificabit  cum 
siciit  est  ab  initio  ?  id  cst,  quis  majestatem 
Dei  cognoscet,  exfollet,  et  dcscribet,  secun- 
dum  quod  ffiternaliter  in  se  ipso  consistil? 
Multa  abscondita  sunt  majora  his,  id 
est,  plures  sunt  crealura^  Dei  nobis  ignota^, 
digniores  pra^falis  effeclibus  ejus  exsisten- 
tibus  in  elementis  ccelestibusque  corpori- 
bus.  Gertum  est  enim  quod  intellectuales 
ct  separatae  substantia>  sint  inniimcrabi- 
ies,  et  cunctis  corporeis  rebus  prsestan- 
tiores  :  quas,  quanlum  ad  quid  est,  et 
quoad  ultimatani  spccificam  differentiam, 
ignoramus.  Pauca  cnim  vidimus  opcruni 
ejus,  comparative  loquendo.  Innumerabilia 
quippe  siint  inclusa  in  visceribus  terrffi, 
in  mari  omnibusque  abyssis,  in  cfelis  et 
inferis,  in  dcsertis  et  variis  elementorum 
locis,  nobis  incognita  et  invisa.  Unde  et 
Plato  disseruit,  quod  ea  qu;e  scimus,  sunt 
minima  respectu  eorum  quae  ignoramus. 
{Omuia  autem  Dominus  fecit,]  et  pie  agen- 
tilnis  dedit  sapicntium .  id  est,  corda  pio- 
rum  hominumDeus  illuminavit:  de  quibus 
dixil  S.  Joannes,  Unctio  ejus  docet  vos  de 
omnibus.  Porro  pietas  uno  modo  est  idem 
quod  cultus  Dei.  Nam  iii  Jnb,  ubi  nostra 
habel  translatio,  Ecce  timor  Domini,  ipsa 
est  sapientia;  antiqua  translalio  conlincl, 
Ecce  cultus  Dei,  ipsa  est  pietas.  Colenlibus 
autem  Deum  devote,  sapientia  copiose  in- 
funditiir. 

PosTREMO  capitulum   istud  spirilualitcr 
possel  exponi,  per   firmamcnlum    inlelli- 


A  gendo  mililanlem  Ecclesiam,  cujus  stellae 
sunt  eleclae  et  virtuosae  personse.  Pulchri- 
tudo  autem  et  decor  pulchrificans  et  exor- 
nans  Ecclesiam,  Ghristus  est,  sol  sapienliaj 
alque  justifi»  :  qui  secundiim  naluram 
assumptam  est  vas  admirabile,  totius  gra- 
tise  contenlivum.  In  meridiano  exurit  ter-  3 
rani.  In  meridiano  suo  exstitif  Christus, 
quando  friginfa  factus  annorum,  coepit  pu- 
blice  prsedicare,  miracula  agere,  et  evan- 
gelicam  traderc  legem  :  per  quse  pluri- 
morum  corda  succendit.  Unde  et  dixit  : 

B  Ignem  veni  mitterc  in  tcrram.  Cujus  ignis  Luc.xn,i<^. 
ardorem  nemo  posset  sufferre,  nisi  tem- 
perarefur  ab  ipso.  Fornacem  custodiens. 
Mens  Christi  insfar  ardentissimae  fornacis 
fuit  ffistuanfissima  earitate  replefa  in  se, 
et  in  operibus  ardoris,  id  est  in  actibus 
sua?  dilectionis  ;  cxurens  montes,   id   est       4 
corda  Apostolorum,  ct  eorum  qui  fuerunt 
cum  ipsis,  prteserfim  quando  in  die  Pente- 
costes  repleti  sunt  Spiritu  Sancfo;  radios  Ac(.  n,  4. 
igneos  e.i'.sufflaiis,  id  est,  sapienfialia  atque 
ferventia  documenfa  effundens,  ita  quod 

C  omnes  mirabanfur  in  verbis  gratiee,  qua;  Luc.k.h. 
procedebant  de  ore  ipsius.  Et  refulgens 
radiis  suis,  id  est  virtutum  suarum  fulgo- 
ribus,  obctccal  ocu/os  :  quoniam  allifudi- 
nem  documentorum  ipsius,  ct  splendorem 
perfectionis  ejus  nemo  comprehenderepo- 
test;  et  quamvis  oculi  cordis  inde  illumi- 
nantur,  tamen  et  reverberantur. 

Magnus  Dominus  qui  fecit  Hlum,  sci-        S 
licef  Christum,  sccundum  naturam  suam 
huinanam,  in  qua  facfus  est  Pafri  ex  se-  itom.\,i. 
mine  David  ;  et  in  scrmonibus  ejtis  fcsti- 

I)  navit  itcr.  Exsulfavif  namque  ut  gigas  ad  /•«. xvm.e. 
currendam  viam  ;  ef  juxla  Patris  comniis- 
sionem  pertransivit  docendo  el   benefaci-  .Acrx.ss. 
endo.  alqiie  sanando  omnes  oppressos  a 
diabolo.  Hinc  fertur  dc  ipso  in  Canticis  : 
Ecce  iste  venit  saliens  in  montibus,  tran-  cnnt. »,  s. 
siliens  colles.  Et  luna  in  omnibus  in  tcm-       6 
pore   suo.  Potest   per   lunam  accipi  bea- 
tissima   Yirgo,    dc    qua    miilla    habemus 
solennia. 


1 


ENARRATIO    IN    CAP.    XLIV    LIBRI   ECCLESIASTICl. 


ART.    XLV 


265 


ARTICULUS   XLV 


DECLARATin    CAPITl'LI    niiAnnACKSIMI    OCAKTl    :    LAI  llKMrS    VIROS    GLORIOSOS 
KT    PAKE.NTES    NUSTUOS. 


ir 


IC  per  excnipla  liorlalur  nos  ad  viilu- 
les,  et  Deuin  in  suis  commendat  mi- 

1  ni^-lris.  Lniidcmus  rlrox  gloriosos,  id  esl 
faniosos  et  honore  pra-dignos,  meritisquf 
conspicuos,  et  parentes  nostros  in  genera- 
llone  siia,  id  est  inler  suos.  seu  in  generc 
suo,  el  in  sobole  pi'opagala  ab  ipsis.  Ita- 
que  auctni-  inlendil  hic  laudare  non  San- 
clos  qui  ab  inilio  mundi  fuerunt,  sed 
pripci[)ue  Palriarchas.  Prophelas,  et  viros 
IMiPcipuos  in  lege,  ex  quibus  Judaei  sunt 
orli.  hh'o  non  incepit  ab  Abel,  sed  inagis 
ab  Knocii.  el   .\oe,  alque  ab  Abrahain,   a 

lue.m.n.  quo  genus  Ju(hporum  (kixit  origineni.  inio 
et  ritum  coiendi  verum  Deum. 

2  MiiUa»)  (jtoriam  fecit  Dominus  magni- 
'\                  ficcntia  siia,   id  est,   per  suac  efficaciam 

potestatis  fecit  pra3clara  gioriosaque  opc- 

•'!        ra.  utpotc  a  sa?culo  dominantes  in  potesta- 

liliiis  siiis.  \(\  csl   viros  eximios,  qui   aliis 

pra?fuerunt  pcr  poleslales  et  auctoritates 

iiom.\M.\.  eis  concessas  ab  eo  a  quo  est  omnis  pote- 

/■;«/i.xni,  stas.qui  el  in  unamquainqiic  gcnleni  priP- 

'*■  posuit  reclorem.  El,  siippie,  isti  fuerunt 

homines  magni  virtute  corporali  et   spi- 

riliiali,  ct  iirndcniia  siia  piYcditi,  id  esl, 

discrelione  pni(h'nli?P  decorali.  niintiantcs 

in  /'rop/ielis,  ii\  c^l  iii  cxpdsilinm'  cl  lciii- 

onc  librorum  prnpliclicnriim,  dii/iiilalcin 

/'riili/iclarnni,  i|iiii<l  scilicct  fueriint  amici 

Dci,  et  desuper  illuslrali  :  quibiis  cl   pcr 

/■'  ■,  V    (|iios  Dciis  incerla  cl  occiilla  sapicnliiP  siiiP 

myslcria  rcvelavil,  jiixtii  illiid  Ainos  pro- 

/iinojiii.7.  pliciiP  :  Non  faciel  Dominns  verbum,  nisi 

rcvcliivcrit  sccretnm  siiiim  iid  servns  siins 

1'iiiphclas.  rnilc  cl    iii   lilno  Sii|)icnliii' dc 

Sttp.sH.ii.  increatit  Sapicntia  scripliim  csl :  In  iinim.is 

sanclas  se  Iransfcrl.  ainicos  Dei  ct  {'rophc- 

tas  conslituit.  Kt  in  secuuda  l'clri  c(>islola 


A  indiicitiir  ;  .Non   volunlale  humana  allata   iip<r<r. i, 
est  aliquando  prophelia  ;  sed  Spirilu  San- "'' 
clo  inspirati,  locuti  sunl  sancli  Dei  homi- 
ncs.   lil   iiiipcranles  in  priv.tcnti  populo :        i 
nam    multi   eorum   aliis    pricfuerunt,   ut 
Moyses,  Josue,  judices  ahjiie  reges   non- 
nulli.   pra^sertiin    David   et   Salomon  ;   ct 
virtute  py-udentia;  populis  sanctissima  ver- 
tia.  id  est,  per  virtiiosam  suam  prudentiam 
aiinuntiantcs  popiilis  saluberiima  Dei  elo- 
quia,   tam    moralia   quam   prophelalia.  ut 
palet  in  Isaia,  Jeremia  et  aliis. 

B     In  puerilia  sua  rcrjuirenles  modos  mvsi-        S 
cos,  id  esl,  a  lempore  piieriliiP  suac  disccn- 
tes  canere  laudes  Dei  el  psalmos  in  qiiibus- 
dain  musicis  inslrumentis,  ut  David,  qiii 
in   psallcrio  et   cithara  cccinil  psiilmos   :    ipar.xm, 
qucm  in  hoc  aliqiii   sunt  secuti;   imo  el  "• 
anle  eum  quidam  ila  cgcrunt,  secundum 
qiiod  primo  Ucgiiui  Saniucl  lcgitiir  dixis- 
sc  ad  Saul  :  Ui)vium  habcbis  grcgcm  l'io-  \Heg.%.s. 
phctarum,  et  anle  eos  psallerium.  ct  tym- 
paniim,  cl   libiam.  et  cilharam.  ipsosque 
propheliintes.  llinc  subdiliir  :  cl  narnuilcs 

G  carinina  Scriplurarum.  Nam  qiiidam  eo- 
riim  ciiiilica  spiriliiiilia  cdideriinl ;  alii  edi- 
lii  iili  iiliis  cciiiicriiut.  //oniincs  diciles  in  G 
virtiiic.  id  csi  potcsti\li\('  in  spiriliialibus 
a(^  tciiiporalibus  opiilenti.  iit  conslal  i\v 
David.  Asii,  Jnsaphal.  Ezcchiii.  Joathan  cl 
Josiii,  in  libris  Hegum  ac  Paralipomenon  ; 
liiilcliriliidinis  sliidiiiiii  /iidicnlcs,  id  csl 
diligcnler  inlcnli  circa  ornatum  ciilliis  di- 
vini.  el  lempli  decorem,  el  circa  inlelli- 
gcnliiim  lcgis  ac  Prophelarnm  :  unde  in 
llcncsi  legiliir,  .Ncphthali  cervus  cmissns,  nm.  \ux, 

I)  ct  iliius  cloiiuia  pnlchriliidinis :  paci/icun-  ■'• 
lcs  in  domitiux  suis. 
Omncs  isti  in  gcucrationibus  gc/itis  suw,        7 


266 


KNARRATIO    IN   CAP.    XLIV    LIBRI   ECCLESIASTICI.    —   ART.    XLV 


id  est  intcr  tribus  Israelitica;  plcbis,  glO' 
riaiii  adcpli  suul,  id  est  famam,  imo  ju- 
cundilatcm  atque  salutem ;  et  in  dicbus 
suis  hahenlur  in  Inudibus,  id  cst,  laudan- 
tur  proptor  virtuosos  actus,  quos  lcmpo:e 
vitfe  suee  suiit  cxsccuti  :  juxta  illud  Pro- 

Pror. s,7.  vcrbiorum,  Memoria  jusli  cum  laudibus  ; 

Ps.cw--  et  alibi,   In  memoria  aeterna  eril  justus. 

8  Qui  dc  i/lis  nali  sunl,  scilicet  filii  prsfa- 
torum,  rcliqucruiil  nomcn  narrandi  laudcs 
eoruin.  id  est,  nomina  parentum  siiorum 
feccrunt  commemorabilia,  et  palrum  suo- 
rum  personas  commcndari  fecerunt,  se- 
quendo  virlutes  praedecessorum  suorum, 
(]ui  in   suis  posleris  resplendiierunl. 

9  M  sunt,  id  est,  miilti  fuerunl,  quorum 
noii  cst  mcinoria  :  jiixta  illud  Proverbio- 

Proi'.  X,  7.  riim,  Nomen  impiorum  putrescet;  et  in 
/"5.1^,7.  Psalmo,  Pcriit  memoria  eorum  cum  soni- 
tu.  Pcricrunl,  ijuasi  noii  fucrint ;  cl  7iali 
sxmt,  quasi  non  nati :  q\x\a.  a  Deo  oblivioni 
sunt  traditi.  ncc  in  hominum  permanse- 
runt  mcmoria.  Quidam  tamen  ex  preedo- 
minante  iniquilate  sua,  famosi  effecti  sunt 
sobuii  in  mahim  :  el  lalis  commcmoratio 
ccdit  eis  in  poenam.  Hinc  in  libro  Sapien- 
5.-;..  V,  13.  lia?  dicunt :  Virtutis  nullum  signiim  valui- 
mus  ostcndcrc,  in  nialipnitale  autem  no- 
stra  consumpti  sumiis.  Ei  /itii  ijisoruin 
cum  illis  perierunt  a  vila  beata,  et  a  vi- 
vcnliiim  mcmoria  :  loqucndo  dc  filiis  cai'- 
naiibus  ac  spiritualibus,  palruin  impiorum 
peccata  sectantibus. 

10  .Scd  illi  viri  iniscricordia'  sunl,  id  est, 
digni  sunt  misericordcs  vocari,  et  vasa 
sunt  misericordiffi  Dci,  ac  miscricordiam 
dcsiiper  consecuti,  ac  digni  in  memoria 
homiiuim  perinanerc;  quoruin  piclalcs  non 
dcfucrunt,  id  csl,  ciijtui  latria?  alque  opc- 
ribiis  misericordi»  fucninl  perscvcranter 

11  inlcnli   usque   in    finem.   El  cuin  seininc 

12  corum, perseveral  boiia  hereditas  nepolum 
ipsoruin.  Per  quam  hereditatem  potest  ad 
litleram  accipi  possessio  terra!  promis- 
sionis,  qua;  Judfeis  juste  viventibus  rescr- 
vabalur,  sicut  per  Isaiani  Dominus  dixit  : 

/s.  1,  i'j.    Si  voluerilis  ef  audieritis  me,  bona  terra' 
comedetis.  Hinc  rursus  per  eumdem  Donii- 


A  nus  locutiis  est :  Si  glorificaveris  me,  ciba-     /.5.  lmh, 
bo  te  hcredilatc  .lacob  patris  tiii.  Yerumta-  "'  '*' 
men  mcliiis  ista  inlelliguntiir  de  felicitate 
ffterna,  et   opulentia  spirituali    in   omni 
gratia  et  virtulc.  Non  cnim  tcmporalia  ilhi 
fueriinl  sufficiens  principaleve  praemium 
actuum  virtuosorum.  £"<  in  testamento  slc- 
tit  .'ieinen   ijisoruin,   id   cst,   eorum  dccta 
posteritas  stabilis  fuil  in  observantia  velc- 
ris  Testamenli.  El  gloria  eorum  non  dcrc-       13 
linquelur,  id  est,  fama,  mcrces  et  beatitu- 
do  eorum  perseverat  in  sevum.  Usque  in 

B  (vlcrnum  inanct  scincn  eorum,  id  est,  elc- 
cti  eoruni  postcri  in  ffitcrna  rcquic  perse- 
vcrant,  et  qui  eorum  virlules  sectantur, 
permanebunt  iisque  in  ssecuH  finem. 

Corpora  ipsoruin  hi  pace,  id  est  pacifi-  14 
ce,  et  in  exspeclatione  pacis  futurse,  sc- 
pulla  sunt,  resuscitanda  in  fine,  et  feli- 
citanda  cum  animabiis  eorum  ;  cl  uomen 
corum.,  id  est  fama,  vicet  in  f/cncralio- 
ncin  el  generaiionem,  in  memoriis  Dei  ac 
hominum  ;  vel,  Nomen,  id  est  persona  eo- 
rum,  vivet  vita  gloriae  in  seternum.  .S^a^ju';;-       ig 

C  liain  ijjsoruin  narranl  populi,  ad  Dci  ho- 
norem,  et  proximorum  eedificationem,  el 
laudem  eorum  nuntiat  Ecclesia,?,\m\\i  ra- 
tionc. 

Enoch  placuit  Dco,  cl  Iranslalus  esl  in        ig 
paradiswn.  Hoc  est  quod  in  Genesi  legi- 
lur  :  Ambiilavit  Enoch  cum   Deo,  et  non  cen.v.n 
apparuil,  qiiia  tiilit  eum  Dcus.  Ut  det  gen-  ■'*■ 
tilms  .mpienliam,  id   est,  in    fine  sa^culi 
cum    Elia   veniens,    contra    Anlichristum 
evangelizel,  et  ab  cjus  perfidia  erual  ple- 
bem  .ludaeorum   atque  gentilium,  eosque 

D  informct  salubrilcr,  sicul  dc  hoc  in  Apo- 
calypsi  multa  lcgiintur. 

Noe  inventus  est  perfectus,  juslus  :  sc-  17 
cundnm  illiid  Genesis  :  Noe  vir  jusfus  al-  !bi,i.\<,:i 
quc  perfeclus  fuil  in  generationibus  suis. 
El  in  temjwre  iracundiw  factus  est  re- 
conciliatio  :  id  est,  quum  Deus  delevisset 
genus  humanum  diluvio,  hic  Noe  factus 
est  meritoria  causa  reconcilialionis  inter 
Deum  et  homines,  ne  ultra  delcrctur  gcnus 
humanum  inundatione  diliivii.  .hixta  quod    ,^^ 

*  Ibid.  VIII 

in  Gencsi  legitur  :  .Edificavit  Noc  allare,  io,  21. 


ENARRATIO    IX    CAP.    XI.IV    I.IBRI   ECCLESIASTICI. 


ART.    XLV 


267 


Cen.  IX,  8 
9,  n. 


/bid.  xvM 
4,5. 


ct  oblulil  holocausla,  odoiatusquc  osl  Dn- 
niinus  suavilalcni  ofloris,  cl  ait  ad  cuni  : 
.Xcijuaquani  ullia  malcdicam  terrae  pro- 
18  plcr  homines.  Iilco  i/imissum  est  rclif/uiDn 
lernv,  rjuum  faclum  esl  diluvium:  id  cst, 
mcritis  Xoc  rcsei-vati  siinl  supcr  tcrram 
filii  cjus,  qui  sccum  fucrunl  in  arca,  ad 
piopafjandum  gcniis  humanum  rursus  posl 
10  ipsuin  diluvium.  Tcslamcnia  ■wruh'  po.si- 
tii  sunt  a/jucl  iUum  :  id  cst,  Deus  iniil 
pactum  et  foedus  cum  Noe,  quod  ampliiis 
noii  (Iclcrct  geniis  liiimaniim  diluvio.  Ideo 
sulidiliir  :  >ic  dclcri  pos>iil  (/ihn^io  oninis 
caro.  i(!  csl  homincs  cl  iiimcnta,  jii.vla  il- 
Iiid  iii  (icncsi  :  Dixil  Ucus  ad  Noc  :  Sta- 
tiiam  paclum  inciiin  viibisciim,  ct  ncqiia- 
quam  ultra  intcrficicMiir  oiiinis  caro  aqiiis 
diliivii. 

A/iraham  maf/nus  palcr  multittulinis 
gentium  :  magniis  paler  sanclitate,  sapicn- 
tia,  cl  honorc.  Ciii  in  (icnesi  Dominiis  lo- 
quiliir:  Kgo  siim,  ct  pactuin  mciim  lccum. 
erisque  paler  mullarum  gentiiim:  ncc  uitra 
vocahiliir  nomcn  tuum  .\bram,  scil  ap- 
pcllabciis  Abialiam.  qiiia  palrcm  miilta- 
rum  genliiim  consliliii  te.  K.\  filiis  clcnim 
Abrah;r  nali  sunl  ma.vimi  popiili,  vidclicct 
duiidcciin  trihiis  Isracl,  el  Ismaclil.T  scii 
Agarcni,  ct  .\malccila>.  ct  ali;p  pliirinuc 
naliones  pcr  Indiam.  iil  rcferl  Hicrony- 
miis.  Ksl  qiioqiic  spiriliialis  pater  ciinclo- 
riim  crcdcnliiim.  qiicmadinodiim  ad  (!ala- 
r.nini.m.  las  fcilur  :  Qiii  c.\  fidc  siint.  hi  filii  siint 
'■  .AbralKP.  Kt  de  hoc  iiiiilla  scribil  .Xposloliis 

ad  Hoinanos  cl  Galalas. 

Kt  non  cst   inrcnlus  siiiiilis  illi  in  flhi- 

ria,  id  cst,  ncmo  lcmporc  siio,  quo  Deo  in 
sanclihilc  scrvivit,  fiiit  :i'(]iialis  ci  iii  pi;r- 
claritalc  virtulum  ac  mciiloriim  :  vcl  c|iiia 
simplicilcr  ncino  exslilit  ci  .Tqiialis  pro 
tiiiic  (siciil  cl  illiid  .Idb  ;i  miiltis  cxpniii- 
■/"''1.-  II.  Iiir  :  Niiiiii|iii(l  c(iiisi(lcr;isli  sciviim  iikmiiii 
.Inli,  ijikkI  iiiiii  sil  siiiiilis  ci  iii  lcrra?):  vcl 
i|iiia  i|iiaiiliiin  ad  ;ilii|ii;i,  i|isc  .\bi';ili;iiM 
iiwijiir  ;iliis  fiiil,  (jiioniain  iii  viitiilc  cl 
prompliliidinc  obc(licnli;i'  fiiil  c.\cellcns. 
•Mqiic,  iil  ali(|iii  (liciiiil,  priiiiiis  piisl  dilii- 
viiim   pricdicavil    ridciii   iiniiis   Dci  :  (piod 


.\  tamcn  vcl  inccrlum,  vel  non  venim  ccnsc- 
liir,  qiiia  (cmporibiis  cjiis  fiiit  vir  sancliis 
.Mckliiscdccli  rc.x  Salem,  senior  eo,  qui 
uti(iiic  Mclchiscdccli  siibditis  siiis  ac  aliis 
annunliavit  fidcm  ac  ciillum  unius  veri 
Dci.  Qui  coiiscrvarel  /cgem  Excc/si.  Legein 
namqiie  naluralcm  cum  fide  Salvaloris  fii- 
tiiri.  ac  alia  qua>dam  mandata  sibi  spccia- 
lilcr  facla,  cl  lemporc  illo  currcnlia.  ac 
postca  in  lcgc  Moysis  rcnovala  ac  scripta, 
mulliim  pcrfectc  ac  dcvotissime  adimple- 
vit.  El  fuil  in  leslamenlo  cum  illo :  id  cst, 

B  Dcus  pcrcussit  pactuin  ciim   .\braham.  cl 
hoc  ipsum  implcvit  ci    fidelitcr.  Ilinc  in 
(icncsi  lcgiliir  :  Pcpigit   Dnminiis   pacliim  f/f/i.w.i». 
ciim  .Vbraham,   diccns,   Scmini   tiio  dabo 
lcrraiii  liaiic :  ilemquc,  Ponam  fopdiis  mc-   nij.\^«. 
iim  intcr  nic  et  te,  cl  miiltiplicabo  lc  vc-  "' 
hcmcnlcr  nimis. 

/n  carne  cju.s  stare  fccit  testamcnlum  :       2i 
id  csl.  paclum  dc  obscrvanlia  circiimcisio- 
nis  Dciis  pr;i'ccpil   in  corjiorc  Abiah;p  ac 
suoruin  servari,   in  signiim   fidclilalis  ac 
dislinclionis  fidclinm  ab  infidclibiis.  jiix- 

G  l;i  illiid  Apostoli  ad  H(iiii;iniis  :  Sigiiiini  ac- yjom.iv.ii. 
ccpit  circuincisionis,  signaculum  jiislilia>. 
rndc   in  (icncsi    fertiir   :   Dixit   ei   Dcus   : 
Tii  crgo  cuslodics  p;icliiiii  iiieum,  cl  scmcn    i,e„.\\», 
tiium  post  lc  ;  circumcidclur  e.\  vobis  om-  '■■""• 
nc  masciiliniini.  cl  circiimcidclis  carncm 
pncpiitii  vcstri,  ut  sit  in  signum   fnvlcris 
inlcr  mc   ct   vos.    Et   in    tenlalianc  :  dc 
qiia  l(>gilur  in  (icnesi.  Tcnlavil  Dciis  Abra-   ihiJ.wu. 
haiii,  ct  (lixit  ;id  ciim.  Tiillc   filiiim   luiim  '' " 
iiiiigcnitiini,  (|iicm  diligis,  Isaac,  et  offeres 
illuin   mihi  in   liolocaiisliim  ;  invcnlus  cst 

D  fii/clis,  id  csl  ad  obcdicndiim  dinnino  pa- 
raliis.  In  cclciis  qiKKiiic  (]ii;is  a  miiiido  cl 
daMiioiiilius  pcrlulil  tcnUiliiinibiis,  virililcr 
reslilil,  jiixla  illiid  Jiidilli  :  .\lii';ih;im  icii-  jMiiih\m. 
laliis  csl,  ct  jicr  iiHillas  tiibiihilioncs  pro-  "" 
b;iliis,   Dci  ;imiciis  cffcclns  csl. 

/i/co  Jurcjurani/o  t/edil  i//i  semen  '   in       22 
iicnlc  sua,   id    csl    nicrihi    pra'l;icl;i'  obc-   ■»''•■"»'"■ 
(licnliip  Dciis  cuin  jiiramciiln  |iroiiiisil  cl 
conliilil  Aliralup  sobolem  co|)i(isaiii.  bcnc- 
(liclioncm,  cl   gliiri;ini,    jii\l;i    illinl   (icnc- 
sis  :  l.xlcndil  Alii';ili;iiii  inaiiiim,  cl  ;iri'i|iiiil  in. 


268 


ENARRATIO    IN   CAP.    XLIV   LIBRI   ECCLESIASTICI.    —   ART.    XLV 


Gen.  x\u, 
16,  17. 


2.3 


Ps.\.\\i,  S. 


Zach.  i\ 
10. 


Gen.  : 
U,  15. 


Ihid.wwn 
14. 


u 


gladium,ut  iminolarct  filiuni.  Et  post  pau- 
ca  siibditur  ibi  :  Per  memetipsuni  juravi, 
dicit  Dominus,  quia  fecisti  iianc  rcm,  be- 
nedicam  tibi,  et  multiplicabo  semen  tuum 
siGut  stellas  coeli,  et  velut  arenam  quse  est 
in  littore  maris.  Hiiic  subdilur  :  crescere 
illiim,  id  est  posteritatem  ipsius,  velut  ter- 
ra  cumulum,  id  est  quasi  monticulum  are- 
nosum,  et  ut  stcUas  e.rallnre  .scmcn  ejus, 
id  est  posteritateni  ejus  sublimare  potesta- 
te  et  numero.  virfulibus  et  lionore  insfar 
slellarum.  Xali  siinl  enim  e.\  eo  multi  san- 
cti  et  justi  Patriarchse,  Prophetse,  reges, 
principes,  judices.  ponlifices,  saccrdotes, 
ct  innumeral)iles  ali»  personae  elccta'.  Et 
hcreclitare  illos,  id  est,  posteros  ejus  fecit 
hereditarie  possidere,  terram  promissionis 
a  mari  usque  ad  mare,  id  est  a  mari  Me- 
diterraneo  ab  occidentali  plaga,  usque  ad 
mare  Mortuum  versus  plagam  orientalem. 
et  a  flumine  usque  ad  terminos  orbis  ter- 
ra\  id  est  a  fluvio  Euphrate  ab  aquilone, 
usque  desertiim  .Egypti  versus  meridiem. 
Hse  sunt  quatuor  plagee  seu  termini  terrse 
promissionis,  prout  in  Numerorum  libro 
diffuse  narratur,  in  Dcuteronomio  quoque 
et  Josue. 

Ista  cst  communis  c.xposilio  texlus  hu- 
jus  ad  litleram.  .\ptius  tamcn  de  semine 
Abraha?,  qiiod  est  Christus,  et  multiplica- 
tione  fidelium  in  Chrislum  crcdcnlium,ex- 
planatur.  Imo  textus  ad  hoc  magis  con- 
cordat,  quum  dicitur,  Usque  ad  lerminos 
terra^,  seu  orbis  tcrra:>.  Sic  cnim  de  Christo 
est  pra'diclum  in  Psalmo  :  Et  dominabitur 
a  mari  usque  ad  mare,  el  a  flumine  usque 
ad  terminos  orbis  terra> ;  ct  in  Zacharia, 
Potestas  ejus  a  mari  usque  ad  mare,  et  a 
fliiininibus  usqiic  ad  fincs  orbis  terra:'. 
Ilinc  in  Genesi  Dominiis  lociitus  cst  .\bra- 
ha»  :  Yide  ad  aquiloncin  et  meridiem,  ad 
oricnlcm  et  occidentem  ;  omnem  terram 
quam  conspicis,  tibi  dabo  et  semini  tuo 
usque  in  sempilernum.  Sic  et  in  Genesi 
promissum  est  Jacob  :  Dilataberis  ad  ori- 
enlem.  et  occidentem,  et  aquilonem,  el 
mcridiem. 

Et  Isaac  eodcm  modo  fecit,  id  est,  Dcus 


A  benedixit  ipsi  Isaac  filio  Abraha>,  qucm- 
admodum    ipsi  Abrahse    patriarcha?,  jirn- 
ptcr  Abraham  patrcm  ejus,  id  cst  meritis 
Abrahse,  meritis  quoque  Isaac  imitatoris 
virlutiim    patris   sui.   Unde   scriptnm   est 
in  Gencsi  :  Post  obitum  Abrahae  bencdi-    cen.  xw, 
xit  Deus  Isaac  filio  ejus.  Genesis  quoque  "" 
alio  loco   de   hoc   plenius  recitatur.  Be-  ibid.xxM, 
rtedictionem  omniiim  gentium    dcdit   illi  '"'at' 
Dominus.  Hoc  aliqui  ad  litteram  sic  expo- 
nunt,  qiiod  Deus  fecit  ipsum  Isaac  cunctis 
gcntibus   inter  quas   habitavit,   ila   acce- 

B  ptum.  quod  omnes  imprecabanlur  ei  bo- 
niim.  Cui  expositinni  obviat,  quod  Isaac 
non  habitavit  inter  omnes  gentcs,  et  item 
qnod  in  Genesi  Palaeslini  ei  invidissc  et /ftirf.  li-ic. 
molestiam  intulisse  lcguntur  ;  et  rursus, 
qiiod  eodcm  capitnlo  scribitur  Isaac  di- 
xisse  Abimelech  regi  Palsestinorum  ac  su- 
is  :  Quid  vcnistis  ad  mc,  hominem  quem  ibid.ii. 
odistis  et  expulistis  a  vobis  '.  Josephus 
quoque  refert,  qualiter  Isaac  bella  ha- 
buerit  contra  quosdam  Amorrhaeorum. 
Melius   ergo  exponitur  locus  iste,  ut  sit 

G  sensus  :  Bcnedictionem  omnium  gentium 
dedit  illi  Dominus,  id  esl,  semcn  sanclum, 
scilicet  Christum,  in  quo  omnium  bene- 
diclio  consistit  et  salus,  Deus  promisit 
nasciturum  ex  Isaac,  juxta  illud  in  Gene- 
si,  quo  Dominus  loquitur  ei  :  Multiplicabo  ibid.  4. 
semen  luum  sicut  stellas  coeli.  et  bcnedi- 
centur  in  seinine  tuo  omnes  gcntes  ter- 
rae.  Et  denuo  ibidem  Doniinus  loquitur 
ei  :  Benedieam  tibi  propter  servum  meiim  ibn.a. 
Abraham. 

Et  /cslamcntum  snum  confirmavit  su- 

D  pcr  cnput  Jncob,  id  cst,  pactum  seu  pro- 
missionem,   quam    fecit  Deiis  Abraha'   ct 
Isaac,  repetivit  et  innovavit  in  persona  Ja- 
cob,  loquens  ad  eum,  sccundum  quod  in 
Genesi   habetur  :  Terram   in  qua   dormis,  ibid.w^m, 
semini  tuo  dabo ;  eritque  semen  tuum  sic-  "'"" 
ut  pulvis  terrae,  et  benedicentur  in  te  et 
in  scmine  tuo  cunctae  tribus  terra?;  eroque 
custos  tnus  quocumque  perrexeris.  Hinc 
additur  :  Agnovit  eum  in  benedictiombus       26 
suis,  id  esf,  benedicendo  ipsi  Jacob,  osten- 
dit  se  eum  cognoscere  perapprobationem. 


ENARRATIO   FN   CAP.    XLV    LIBUI    ECCLESIASTICI.    —    ART.    XLVI 


269 


CfH.sxvri,  Naiii  per  Isaaf  beiifdixil  ipsuin  Jacob,  pro- 

■'•  ■'■'■  iil  in  (lenesi  recitatiir.  Et  cledit  illi  here- 
t/ihil('i>i,\(i  cst,  pioinisit  (laie  ])osleris  ejiis 
lerrain  proniissionis;  vel.  Ilfrcilitatein,  ilc 

/j.</  xi.vin,  qua  Jacob  dixit  ad  Josepli  :  Dn  tibi  parlein 
unam  exlra  Iralrcs  tiios,  i|iiain  tiili  de  ina- 
iiu  .\in(irrlia'i  in  gladio  cl  areu  iiieo,  Con- 
liilil  deinuni  ei  lieredilatein  suprriKe  pa- 
tria'  Bcaloruiii.  Iliiic  pcr  Isaiani  Itominiis 

/s.i.viM.ii.  ait  :  Ciliabo  te  lieredilale  Jacob  patris  lui. 
Bt  divisit  ei  partem  in  tribubus  duodecim, 
id  est,  filiiis  ejiis  divisit  terrain  promissio- 
nis  in  duodecim  parles,  jiixla  numeriim 
duodecim  tribuiim  ex  eo  progenitarum, 
sicul  in  libris  Ntiinerorum.  Deutcroiiomii, 
el  Josue  legitiir.  Kt  si  objicialiir,  (jiiod  tri- 
bui  Levi  non  esl  data  possessio,  responde- 
tur,  quod  pro  tribu  illa,  divisa  fuit  Iribus 
Joscph  in  duas  tribus,  scilicet  Kpliraim  et 


A  .Manasse,  jiixla   illud   H/.echielis   :  Joseph     Ezech. 
duplicem  funiciilum  liabet.  «i-vm.  i3. 

El  conservavit  illi  hounnes  misericor-       27 
di(f,  id  est,  ex  semine  Jacob  produxit  vi- 
ros  eleclos,  qui   siiiil  vasa  misericordioe 
Dei,  et  miscricordcs  fucriinl,  vidclicet  duo- 
dcciin   1'atriarclias,  ct    miillos  genilos  ex 
eisdeni  :  c!   iiiulii  ex  Palriarchis  illis,  de 
qiiorum  sciiiccl  consensu  vendilus  fuit  Jo-  Gei>.\xx\», 
scpli,  de  laiito  facinore  siinl  misericordiam  "''""'*• 
consecuti.  Hinc  in   Deuleronomio  dicitur 
Israelitico  populo  :  l'atribus  tuis  congluti- ce„/.x,  15. 

B  iialus  esl  Dominus,  amavilque  eos,  elegit- 
que  semen  eorum  post  eos.  Invenientes 
graliam  i»  oculis  omnis  carnis,  id  cst, 
complacentes  ciinclis  hominibus.  seu  qui- 
busdani  de  omni  genere  lioniiniim,  seu 
universis  fidelibiis.  .Nam  el  Pharaoni,  et  r.tn.xi.wu, 
ejus  minislris  fiierunl  accepli.  *'"■ 


ARTICLLUS   XLVI 


EXPL.VNATIO    CAIMTIILI    (»I'AllRAIii:siMI    (lUINTl    :    nil.KCTUS    ORO    ET    HOMIMRUS   MOYSES. 


I.\rS  patruiii  qiii  siib  lcgc  scripla  fu- 
J  ciiint,  liic  cxplicaliir.  /)ilciiu.-i  Dco  et 
hominibus  Moyses.  V\\\\  ciiim  valde  ele- 
cliis  a  Deo,  clcganlistpic  foriiKi'.  ac  iiian- 
sucliidinis  maxiina',(jucnia(lmodiiiii  in  Nii- 

Num.xtt.i.  meris  lcj.'iliir  :  Krat  Moyses  vir  milissimus 

su|)('r  oiniics  hoinines  qiii  morabanlur  in 

lerra,  .Mansiicludo  auleiii  reddil  liomiucii) 

ciinctis  amabilem,  prout  dictum  est  supra: 

F.ccii.i».  Fiii,  in  mansiieliidine  opera  liia  perfice,  et 

'"■  super   gloiiam   lioiiiiiiuin  diligcris.   Porro 

de  piilcliriludine  et  amabililale  ipsiiis,  Jo- 
scphiis  iniilta  scribil,  ct  qualiler  regina 
urbis  (juam  obsedil,  eo  viso,  in  cjiis  exar- 

/iioi/.n.ii.  sil  amorein.  Siiiiililcr  qiiiiin  jiirasset  (jiiod 
habitaret  ciim  Jclhro  Madian  saccrdole,  il- 
lc  inox  ac^iuievil,  el  paiilo  post  filiam  su- 
ain  dedil  ei  in  conjugem.  ChJk^  mfmoria 
iii  hcnciUctionc  csl ,  id  est,  ciiin  laudibiis 
fiequcntatur. 


C      Similem  illum  fccit  in  gloria  Sancto-        2 
rum,  id  esl,  Deus  coscquavit  .^ysen  san- 
clis  Patriarchis  et  Prophetis  in  eminentia 
iaiiKe  cl  graliie,  cl  in  pra^clarilale  merilo- 
rum  ac  [iiiciiiiorum  scii  ojicriiiii  glorioso- 
riim,  videlicet  signis  alque  miraculis  as- 
sidiiisque  allociitionibiis  el  visionibiis  ac 
laiiiiliarilalibus  Dci.  Iii  qiiibiis  lanta^  ciiii- 
nenti;p  exslilit,  iil  in  Dculeronomio  de  ip- 
so  sit  scriptum   :   .Non  surrexit  Propliela  Dmi.xwK. 
ullra  in  Isracl  siciil  .Moyses.  qiiem  nossel  '"•  "■ 
Dominus  facie  ad  facicin.  in  omiiibiis  si- 

D  giiis  alqiic  porlcntis  qiia'  mi--il  pcr  euin. 
(Jiiidam  vero  exponiinl  i^liid.  dicentes. 
qiiod  .Moyses  in  hac  vita  vidil  Dciiin  pcr 
s[)cciein,  siciiue  faclus  est  siinilis  Sanclis 
iii  gloria  visionis  divinai  cssenliic.  Unde 
iii  libro  ilc  Vidcndo  nciim.  ad  Paiilinain, 
asscril  ,\iigiislinus,  (juod  .\lo\scs  lcgifc-r 
Judu.ioruni,  el  Paulus  doclor  ^'ciil  iiim,  \i. 


ENARRATIO    IN    CAP.    XLV    LIBRI   KCCLESIASTICI. 


ART.    XLVI 


£iorf.x\xv 
30-33. 


prcediti,  id  est  factum  ab  ipso  Beselcel, 
viro  sapienlissimo  in  omni  hiijuscemodi 
opcre  laciendo  :  qui  prtcdilus  iuit  seu  dc- 
coratus  judicio  discrelionis  et  veritatc  ar- 
tis,  ju.xta  illud  E.xodi  :  Yocavit  Dominus 
ex  noniine  IJeselcel,  implcvilque  euni  spi- 
ritu  Dei,  sapientia,  et  intelligentia,  et  sci- 
cntia,  ad  c.vcogilandum  el  facicndum  opus 
in  auro  et  argento  cl  serc,  sculpendisquc 
lapidibus,  et  operc  carpentario.  Opus,  in- 

13  quam,  textilc,  torlo  cocco,  id  cst  panno  seu 
filo  rubeo,  opiis  artificis,  scilicel  praifati 
Bescleelis,  gemmis  pretiosis  figuratis  in 
ligatura  auri  :  quia  in  rationali  erant  dis- 
positi  et  contenli  duodecim  lapides  prc- 
liosi  auro  inclusi,  quo  crant  alligati  in 
prsfato  rationali.  Ideo  additur  :  ct  operc, 
id  est  artificio,  la'pidarii,  qui  scilicet  ope- 
ratur  in  pretiosis  lapidibus,  sci/lpfis  in 
memoriam  secundum  numcrum  tribuum 
Israel :  quia  gemmae  illae  erant  insculptae 
nominibus  duodecim  tribuum  Isracl,  hoc 
est  nominibus  duodccim  Patriarcharum 
singulae  omnibus,  quia  in  qualibet  gemma 
erant  sculpla  duoilccim  Palriarcharum  vo- 
cabula.  Ilinc  in  Exodo  Dominus  jussit  : 
Facics  rationale  judicii  opere  polymilo 
juxta  texluram  superhumeralis,  ex  auro, 
hyacintho,  et  purpura,  coccoque  bis  tin- 
cto,  et  bysso  retorla.  Quadranguluin  erit 
el  duplcx:  mcnsuram  palma?  habcbil,  tam 
in  longiludine,  quam  in  lalitudine  ;  po- 
nesquc  in   co   quatuor   ordines   lapidum, 

/6irf.  20.  etc.  Hoc  rationalc  fuit  anlc  pcclus  pon- 
tificis. 

14  Corona  aurea  supra  mitram  ejus,  ex- 
prcssa  signo  sanctitatis.  Per  coronam  hanc 

Jbid.36.  inlclligitur  lamina  aurea,  in  qua  nomcn 
Domini  tetragrammalon  sanctissimum  fuit 
expressum  et  sculptum.  Quae  lamina  posi- 

/6»;.  37.  ta  fuit  supra  mitram  ponlificis  :  sic  ta- 
men,  quod  pars  ejus  infcrior  dependen- 
do  desccndebat  usque  pontificis  frontem. 
Fuitque  lamina  \sla.  gloria  honoris,  id  est 
clara  honorabilisque  faclura,  et  opus  vir- 
tutis  magnae  contentivum,  proptcr  inscri- 
ptionem  prsefati  nominis  Dei,  quod  divinam 
essenliam  pure  et  nude  designat,  desiderio 


Ibid.wMW 
15-21. 


A  oculoruin  ornata,  id  est  piilchra  et  desi- 
derabilis  ad  videndum. 

Sic  pulclira  antc  ipsuiii  non  fucruiit  lu-  lo 
lia  usque  ad  origincm,  vel  (ul  aliqui  lui- 
bcnt)  usque  ad  orienlem,  id  csl,  lam  dcco- 
ra  ct  praiclara  ornamenla  ac  indumcnta 
pontificalia,  non  fucrunt  anlc  Aaron  us- 
que  ad  mundi  cxordium,  vcl  usque  ad  so- 
lis  orlum.  seu  lcrr»  extremitatcm.  Non  16 
esl  indulus  illa  vcste  pontificali  alienige- 
na  aliquis,  id  est  alius  a  tribu  et  semine 
Aaron  :  et  si  alter  quis  usus  cst  ca,  illici- 

B  tum  fuit,  ut  patet  de  Gedcone  et  rege  Ozia;  Judic.wn. 
scd  tantum  filii  ijjsius  soli,qm  ci  succcsse-  ^''^,^'  |^"Jj' 
runt  per  temporum  intervalla  in  pontifi- 
catu,  e/^  nepoies  e/ws,  videlicet  filii  filiorum 
suorum,  per  omne  te-mpus,  quo  viguil  cul- 
tus  Dci  in  veteri  Testamcnlo. 

Sacrificia  ipsius  consumpta  sunt  igne       17 
quotidie.  Hoc  verum  est  de  jugi  sacrificio, 
quo  quotidie  offerebalur  agnus  mane  et  Exod.iim, 
agnus   dc    vcspcrc   :    qui    consuniebanlur  ^^'^'jj^j' 
igne  holocaustorum,  qui  semper  ardebat 
in  altari  holocausti,  ut  habetur  in  Exodo. 

C  Sacrificia   quoque  quae  obtulit  Aaron  in 
die  consccralionis  suae,  consumpta  fuerunt  Lev.w.n. 
igne  desuper  veniente,  sicut  describitur  in 
Levitico.    Unde    subjungitur   :   Complevit       18 
Mogses   iimnus  cjus,  id  est,   ipse  Moyses 
consccravit  manus  Aaron  pontificis,  et  un- 
xit  iUuin  olco  sanclo,   scilicet   oleo  con- 
secrationis   bcnedicto,    quod    fudit   super    lud.  vn., 
caput  Aaron  praesulis,  prout  in  Levitico  ''■ 
diffuse  narratur.  Factuin  cst  illi  in  testa-       19 
iucntum  a:ternum  :  id  est,  consecralio  illa 
facta  est  Aaron  sacerdoti  in  pactum  ponli- 

D  ficii  perpelui,  seu  ad  hoc  ut  sacerdolio  et 
pontificio  jugiter  fungcretur  pcr  succes- 
siones  filiorum  et  posterorum  suorum. 
Hinc  additur  :  et  semini  ejus  sicut  dies  coe- 
li,  id  est  perpetuo,  secundum  sensum  quo 
dictum  esl  in  islo  capitulo  :  Slaluit  ei  te-  vers.  s. 
slamcntum  islenmm.  Fungi  saccrdolio,  et 
liabere  laudem  :  quia  hoc  fuit  officium 
laudabile  et  prieclarum,  prfeserlim  quod 
fuit  electus  a  Dco  in  primum  pontificem. 
Yel,  Habere  laudem,  id  est  habere  officium 
laudandi,  exorandi,  sacrificandique  Deo. 


ENARRATIO   IN    CAP.    XI.V    I.IBRI   ECCLESIASTICI. 


ART.    XLVI 


i73 


JE(  glorificari  popuhim  sriiim  in  nomine  A 
xuo,  id  cst  posteritafem  ejus  honorari  per 
linc,  qiiod  nata  fiiit  ex  lanln  ponlificf.  cl 
quia  succcssil  ei  in  ponlificalu  cl  saccido- 
tio.  .\liqui  autem  legunt,  (jlorificare  po- 
piilum  suum  in  nomine  suo.  id  esl,  ut  ipsc 
poiitifcx  giorificaret  ct  bencdiccrcl  j)opii- 
lum  Israel  in  nomine  Dei. 

20  /psum  elegit  nh  omni  vivente,\A  est  prae 
cunctis  tunc  viventibus,  offerre  xacrifici- 
nm,  id  est,  ut  Deo  sacrificarel.  ut  ponli- 
fex ;  et  scmel  in  anno  in  Sanclo  sancto- 
rtim,  incensum,  id  est  thymiama,  ct  bonum  H 
odorem,  qui  ex  thyniiamatis  inflammalio- 
nc  consurgebat  conlra  odorem  qui  ex  sa- 
crificiorum  succensione  oricbatur  in  alrio. 

Exod.Tixx.  Kral  cnim  allare   tiiyniianialis   jn   Saiicla 
*■  scu  cxteriori  tabernaculi  parlc ;  altare  vc- 

ihid.iL.i-.  ro  holocaustorum,  in  atrio.  In  ^mmoriam, 
id  est  ad  hoc.  ul  Dcus  misciicordilcr  mc- 
mor  cssct  populi  siii,  pro  qiiibus  sacrificia 
immolabanlur :  in  memoriam  qiioque  obe- 
dicnliff.devotionis  ac  fidci  Palriarchariim. 
quatenus  Dciis  eorum  incrilis,  propilian-tur 
poslcris  corumdcm.  Ilinc  sequilur  :y//rt«//-e  C 
jiro  popido  suo.  id  est  ad  reconciiiandum 
Dcum  Israelilica'  plebi. 

2 1  /i7  dedit  iUi  in  prwceptis  suis  potesta- 
ti'iii,  id  est,  .\aron  pontifici  el  successo- 
ribus  cjus  dcdit  auclorilalcm  exponcndi 
divina  praecepta,  et  discerncndi  inler  ve- 
rum  et  falsuin,  inter  virtutes  et  vitia,  in 
lestamentis  judiciorum,  id  est,  disposilio- 
iiilius  el  pactis  judicialiiim  mandalorum, 
dcdit  eis  aucloritalcni  discerncndi  quid 
esset  in  quibuscnmqiic  eliam  arduis  casi- 
bus  scnlicndum  ct  observandum  :  qiinniam  D 
difficiliorcs  caus»  ct  lilcs  refercbantiir  ad 
ponlificis  jiidicium.  Undc  adjiingiliir  :  do- 
ccre  Jacoh  tcstimonia,  id  esl,  iil  docerct 
populum  natiim  cx  Jacob  pra?cepta  et  jiiia 
lcgis  scripta,  qua>  Deus  vera  et  jusla  esse 
pcr  miraciila  miilla  est  conleslalus,  ci  in 
lciic  sua  liiccm  darc  Isracl,  id  cst  cxpnne- 
re  Israelilico  popiilo  ca  qua>  scripla  sunt 
iii  lcgc  Mnsaica  :  (iiind  csl  inlcllij,'ciili;c 
lucrm   liailcrc    pnpiiln,  jiixla  illiid    Mala- 

7.  cliiip  :  I.abia  saccrdotis  custodiunt  scicn- 

T.  8. 


tiam.  el  lcgcm  requirenl  cx  orc  ejiis.  quo- 
niam  angelus  Dnmini  cxcrciluum  est.  Ki 
-\gga!us  ait  :  Intcrrnga   saccrdnles  legcin,  A;/»". '-- 
llinc   in  Lcvilico  scriplum  est  :  Dixit  Do-    Lev.x,i- 
minus  ad  Aaron  :  Vinum  el  oinne  quod  "' 
incbriare  polcsl,  non  bibctis  lu  cl  filii  lui, 
(|iiando  inlrabilis  in  labcrnaciilum  lcsti- 
monii,  nc  moriamini  :  ut  habcatis  scicn- 
liam  (lisccrncndi  inlcr  sancliim  et  profa- 
niim,  iiitcr  polluUim  cl  iiuiiiiliim,  doccalis- 
quc  filios  Isracl  omnia  lcgilima  mca.  In 
Dculcronomio  qiinquc  :  Si  difficile  et  am-  Dcut.xvw. 
liigiiiim  apud  le  judicium  esse  perspexe-  ' " 
ris  inler  caiisam  et  causam,  vcnies  ad  sa- 
cerdotes,  et  judiccm  qui  fiierit  temporc 
illo.  el  qntpres  ab  eis,  qui  indicabunl  tibi 
jiidicii  vcritalcm, 

Quia  coiilra   illum  stelerunt  alieni.  id       22 
csl,  homines  Deo  rebelles,  el  alieni  a  Cre- 
alore  siio  ac  saccrdotali   officio,  vidclicct 
Cnrc  cl  compliccs  cjus,  conlia  .\aron  sur-   Xum.xx,. 
rexcrunl ;  et  propter  invidiam,  id  cst  cx  ' " 
invidia  ct  ambilione,  circumdederunt  il-  ihid.z.n. 
lum   hoiiiines   in  deserto,  qui  crant  cum 
Dalltan  el  Abiron,  et  congregatio  Core, 
viilcliccl   duccnli    qiiinquaginla   viri,   qui 
cranl   ciim   co.  in  iracnndiam,  id   csl  ad 
exsequendiim  irain  siiam  in  ,\aron;  vcl,  In 
iraciindiam,  id  cst  sic,  qiiod  cx  hoc  Dcus 
fiiil  iialus  advcrsus  cos.  Pr.Telerca  advcr- 
tcndum,  quia   iil    legilur  in    Numcroriiin 
librii,pr;pdicli  viri  consiirrcxcrunl  non  so-  ibid.i.i. 
Iiim  ciiiilia  Aaron,  sed  cliam  contra  .Mny- 
scn.  Core  namqiic  cl  Lcvit.T  ci  adjiincli, 
invidcriinl  specialitcr  |)ontificio  .\arnn  ct 
saccrdolio  cjiis  ac  filinriim  ipsius,  Porro 
Dalhan  et  Ahirnn  cl  llnii  dc  Iribii  Hiilicii. 
invidcrunl  principalilcr  |)rincipaliii  .Mny- 
sis,  co  quod  csscnt  dc  tribu   primogcniti 
J;u'nb.  Ilic  lamcn  fil  s|)ccialilcr  scrmn  dc 
Aaron,  quia  dc  cjus  laudibus  Iraclatur, 

Vidit  Dominus,  et  non  placuil  ei  :  imo       23 
valdc  displiciiil  ci   illoriim  scliisma,  arro- 
ganlia,  amhilin  cl  irrcfrcnala  rcbcllio  ;  <•/ 
consumpti  siint  in  impctu  iracundia'.  Co-   /*ir/.xi«i, 
rc  quippc  cl  Dalhaii  ac  Ahiron,  alipic  (iit  "'j.'''"' 
crcililiii)  cliaiii  llnii.  ciiiii  labcrii;iciilis  suis 
fiicriinl    rcpciilc   a    lcrra   absorpli,   Fccit       24 

18 


^274 


ENARRATIO    IN    CAP.    XLV    LIBRI    ECCLESIASTICI. 


ART.    XLVI 


jViim.xvi 
29,  30. 


Jbid.35. 


23 


/fiirf.xvll.S. 


Ibid.  5. 


Ibid.ww, 
2,  3. 


Lev.  XXIII, 
10  ;  Deul. 
xvni,8;xxvi, 
12. 

26 


inis  monstra.  id  est,  insolitas  et  admira- 
biies  plagas  intulit  eis,  secundum  qnod  in 
libro  Nnmerorum  Moyses  ail  :  Si  consueta 
morte  interierint,  non  misit  me  Dominus; 
si  autem  novam  rem  fecerit  Dominus,  ut 
aperiens  terra  os  suum,  deglutiat  eos,  cl 
omnia  quae  ad  illos  pertinent,  descende- 
rintque  viventes  in  infernum,  scietis  quod 
blasphemaverinl  Domiuum.  Et  consumpsit 
illos  in  flamma  ignis  :  non  ipsos  Dalhan, 
Abiron.  Hon  et  Core,  qui  lanquam  prin- 
cipales  in  illa  sedilione,  fuerunt  iiorribi- 
liori  ultione  puniti ;  sed  fautores  eoruni, 
juxta  illud  quod  in  Numeris  legitur  :  Ignis 
egressus  a  Domino,  interfecil  ducenlos 
quinquaginta  viros,  qui  offerebanl  in- 
censum. 

El  addidit  Aaron  gloriam,  id  est,  Deus 
adhuc  pjenius  glorificavit  Aaron  ponlifi- 
ccm,  quia  adversariorum  suorum  consum- 
ptio  fuit  confirmatio  sua.  Et  floritio  virgee 
suae  miraculosa,  de  qua  in  Numeiis  legi- 
tur,  aliarum  tribuum  virgis  in  sua  aridi- 
tate  manentibus,  fuit  glorificatio  sua,  quod 
esset  prse  ceteris  a  Deo  ad  pontificale  ele- 
ctus  officium.  Et  dedit  i/li  hcreditatem  : 
non  talem,qualem  aliis  tribubus,quoniam 
tribui  Levi  non  fuit  data  hcreditas.  sed 
loca  et  oppida  ad  habilandum,  et  suburba- 
na  ad  alendum  eorum  jumenta;  sed  dedit 
ei  et  filiis  ejus  heredilalem,  id  est  per- 
petuam  necessariorum  provisionem,  sic- 
ut  subjungilur  :  et,  pro  id  esl,  primitias 
fnigam  terrw  divisit  iUi  et  sacerdotibus, 
quibus  dcbelianlur  primiliae,  sicul  Levilis 
decimee,  ut  in  Levitico  et  Deuteronomio 
patet.  Pancm  ipsis  in  primis  paravil,  id 
est,  competentem  refeclionem  providit  eis 
de  primitivis  fructuiim  terrae,  in  satieta- 
<ew,  idestad  sufficientem  sustentationem. 
]S!am  ei  sacrificia  Dominiedent ,quce  dedit 
illi  et  semirri  ejus  :  id  est,  partes  aliquse 
sacrificiorum  cedebanl  in  usum  pontifi- 
cis  et  sacerdotum.  Holocausta  equidem  lo- 
ta  comburebantur  ad  divinte  reverentiam 
majestatis,  in  signum  quod  debemus  nos 
totos  Deo  offerre.  Partes  autem  qusedam 
de   sacrifieiis    pacificis    et    spontaneis    el 


lU;  XXIV,  9. 


27 


A  pro  peccato  ojjlatis,  cesserunl  in  usum  ip- 
sorum,  ut  in    Levitico  per  diversa  patet    Lev.».i. 
capitula.  Porro  pontifici  dabantur  a  sacer- 
dotibus  decimje  decimarum. 

Ceterum  in  terra  gens  non  hereditaril , 
id  est,  in  terra  promissionis  plebs  stirpis 
Leviticae  hereditatem,  ut  dictum  est,  non 
accepit ;  et  pars  hereditaria  non  esl  illi  in 
gente,  id  est  in  Israelitico  populo.  Ipse 
cnim  est  pars  ct  hereditas  ejus  :  id  esl, 
sacrificia  Dei,  et  quse  Deo  offerenda  erant  /)«<(. xvm, 
de  fruclibus  leiM-te.  dala  sunt  sacerdoliliiis  '' 

B  ac  Levitis  pro  hereditaria  portione.  Unde 
per  Moysen  Dominus  dixit  mulloties  :  Ego  Nim.mn. 
hereditas  eorum.  "xvm'»"' 

Phinees  fllius  Eleazari  tertius  in  gloria  28 
est,  id  est,  in  honore  et  gloria  pontificii 
successit  tertio  loco,  ita  quod  Aaron  fuil 
primus,  Eleazarus  filius  ejus  secundus,  cui 
immediate  Phinees  iste  successit  :  de  quo 
fit  mentio  potius  quam  de  Eleazaro,  de 
quo  non  multa  nec  magna  specialia  scri- 
pta  sunt  sicul  de  Phinees,  qui  instar  Eliee 
ferventissimus  fuit  pro  Dei  honore ;  imi- 

C  tando  eum,  scilicel  patrem  suum,  in  ti- 
more  Domini  filiali  :  quia  sic  zelabatur 
pro  Dei  honore  contra  injustos,  quod  per- 
sonaliter  timoratus  atque  sollicitus  fuit, 
ne  Deum  offenderet ;  et  stare  in  reveren-  29 
tia  gcntis,  id  est  consistere  in  suo  officio 
ad  plebis  su»  profectum,  el  ut  haberetur 
in  reverentia  inagna  ab  illis.  In  bonitate 
et  alacritate  animoB  suce,  id  est  per  cordis 
sui  sinceritatem  et  devotioncm.  seu  spiri- 
tuaiem  jucundilatem,  placuit  Deo  Isracl, 
cui    talia  placent   corda,  et  qui   hilarem    iicor.n. 

D  diligit  servitorem.  '• 

Meo  statuit  iUi  tcstumentum  jiacis,  id  ;ho 
esl  pactum  et  promissionem  quod  sacer- 
dotium  ac  pontificium  pacifice  possideret, 
et  principem  sanctorum  el  gentis  suce,  id 
est,  fecit  euni  principem  sacerdotum  ad 
divina  et  sancla  deputatorum,  ac  reliqui 
populi  Judseorum,  quibus  in  spiritualibus 
prsefuit;  ut  sit  illi  et  semini  ejus  sacer- 
dotii  dignitas  in  ceternum  :  juxta  exposi- 
lioncm  praehabitam.  Nempe  quum  ex  zelo  „ 

*  '  ■*  .AliHi.XXV, 

Dei  perfodisset  Zambri  et   Cozbi    pariter  s,  10-13. 


1 


ENARRATIO    IN    CAP.    XI. VI    1  IHIII    ECCLKSIASTICI. 


ART.    XI.VII 


fornicanlcs,  in  genitaliltus  (■orunRlcni,  Do- 
ininus  di.xil  ad  Moyscn  :  Phincos  avci'lil 
iram  nicam  a  filiis  Isracl,  quia  zeio  nico 
coininotus  cst  contra  cos.  Idcirco  loquere 
ad  eum  :  Ecce  do  ei  pacem  foederis  mei, 
et  erit  tam  ipsi  quam  semini  ejus  pactiiiii 
sacerdotii  scnipilernum  (ul  in  Niimero- 
rum  libro  inducitur). 
31  Et  lcstamentum,  id  est  ordinalio,  Darhl 

War.  XXIV.  rcgis  filii  Jesse  de  tribu  Juda  :  qui  David 
ordinavit  viginli  quatuor  prsecipuos  sacer- 
dotes,  qui  siih  pontirice  ininisliarcnl  in 
ternplo  cum  sibi  dr]Milalis,  iiniisqiiisquc 
iii  ^iia  licbdDiiiada.  pioiit  piiiiio  Paralipo- 
niciion  legitur  :  ha^c,  inquain,  ordinatio 
fiiil  sub  regimine  Pliinees  scii  poslerilatis 
ipsius:  hereditas  ipsi  et  semini  rjus,  id 
est,  loco  heredilatis  seu  hcredilario  jure 
pcrtincns  ad  pia'suiem  el  posteros  ejiis; 
let  daret  sapientiam  in  cor  nostrum.,  id 
est,  ul  ipse  Phinees,  seu  posteritas  ejus, 
nos  inforniarel  de  \egc,Judicare  genlem 
suam  in  Juslitia,  id  est  ad  jiidicandum  ac 
dirigendum  Israeiiticam  plebem  justc  se- 
cundum  legem,  ne  abolerentur  bona  ipso- 
rum,  id  est,  ne  privarentur  possessionii)iis 
siiis  propter  pcccala  sua,  siciit  in  libris 
Judicum,  Hegiim  ac  Paralipomenon  legiliir 
conligissc  frcqiicntcr;  et  gloriam  ipso- 
rum,  id  est  bonum  slalum,  seu  sacerdolii 


.\  honorcm  el  prospcritalcm  Juda»orum,  in 
f/cntem  eorum,  id  est  in  Iribubus  Israel. 
iricriiuui  fecit ,  id  esl,  diu  vcl  perpctin' 
slabilivil,  manercqiie  fecil,  qiiantimi  in 
ipso  fiiit. 

(;irca  ha>c  dicil  (ilossa  :  Significal  lotus 
islc,  quod  dislribulio  ministrorum  Uci, 
quos  in  viginti  qualuor  sortes  divisit  Da- 
vid.  ul  pcr  viccs  suas  Doinino  ministra- 
rciit,  gloriam  Phinccs  non  iiiinoia\it,  scd 
auxil.  Unde  in  Paralipomenon  libro  :  Phi- 
ni'cs  aiilciii  filiiis  f.lcazari  crat  diix  i'oriiiii 

I!  coiaiii  Doiniiii).  Iliiii'  llrbiaM  Iradiinl,  (]iiod 
atlhuc  co  tcin[)i)rc  \ixil.  d  iiiinistrorum 
viccs  in  tabcriiaciilo  ordinavil.  —  Vcruiii- 
tamcn  non  aiiparcl  quod  Pliinccs  iisque 
ad  illud  vixerit  tempus,  nec  de  isto  Phi- 
nccs  ad  lalc  propnsiliim  hoc  ibi  pcrhi- 
bctiii'.  .Miilti  qiio([uc  Icguntur  fuissc  pon- 
lificcs  post  Phinees,  ct  tcmporc  David 
Achimclcch  ponlifex  [el  Abiathar]  quein 
Salomon  ejccil,  el  pro  eo  Sadoc  insli- 
tiiil.  iil  Icgiliir  lcrlio  Kcgiiiii.  Si  aiilcin 
Phinccs    \ixisscl    laiii    diii.    maiisisscl    in 

(;  pontificalii. 

Postrcino,  dc  spiriliiali  cxposilioiic  sa- 
ccrdotaliiim  el  ponlificaliiim  ornamcnto- 
lum  ac  vcstimenloriiin  pcrtranseo.  quoni- 
ani  siipcr  l'^X(idiini  in  cxposilionc  capiliili 
viccsimi  octavi  indc  traclatuin  csl. 


1  Ptxr,  IX, 


III  Reg.  II, 

33. 


ARTICULUS   XLVII 


EXPOSITIO   r.APITULI    QUADRAGESI.MI    SKXTI    :    FORTIS    IN    Iir.ll.O   JESUS    NAVE. 

PH.EtiO.NIA  Josuc  el  Calcb  ac  jiidicum,  D  siciit   ct    Josiic,  lerram   proinissionis    in 
hic  poniinlur.  I"'l  aliqui  diciint.  ([iiod      travit. 
siciit  capiliiio  pricccdcnti  i)oniintiir  laiidcs 


Fiirtis  in  hello  Jcsux  fillus  Nave,  id  csl         j 
Josiic  :  (|iii  alio  nominc  diclus  csl  Jesus  cl 
Oscc.  scd  a  Moysc  vocaliis  esl  Josiic,  iil  jia-  .v,„„.  ,i,i, 
lcl  in  Niiinerorum  libro.  Slrcniiiis  et  victo-  '"■ 
riosiis  fiiil  in  |)ra>liis,  cl    |)i'imo   |iiignavit 

(Juibus  objici  polesl,  qiiod  praiccdenli  ca-      conlra    Ainalcc,    proiil    in    Kxodo    rccila-  lu.ni.xvn. 

pitulo  inlroduciinlur  laiidcs  Phincos,  (|iii       tiir ;  dcindi^  conlra  leges  .•VinorrlKponiin,  '" 


palriim  i[ui  fuerunl  anlc  ingressum  in 
lciram  jiromissionis,  sic  in  islo  caiiiliilo 
describunliir  laiides  palriim  qui  posl  iii- 
«rcssiim  in  terram  promissionis  fucrunl. 


27(5 


ENARRATIO    IN    CAP.    XLVI    LIRRI   ECCLE.SIASTICI.    —   ART.    XLVII 


Num.  swt\ 
18-23. 


/osiie  Mi.  debellavitque  reges   triginta  unum,  sicut 
"*■  in  ipsiiis  volumine  scriptum  est.  Succes- 

sor  Moi/sis  in  regimine  populi,  quemad- 
modum  in  Numerorum  libro  et  alibi  ssepe 
Iiabetur,  in  Prophetis,  id  est  de  nnmero 
Prophetarum,  quoniam  prophelico  spiri- 
tu  fulsit.  Unde  et  liber  ejus  inter  libros 
ponitur  Prophetariim.  Xempe,  ut  ait  Hie- 
ronymus,  Hebrtei  Sciipturam  canonicam 
veteris  Testamenti  dividunt  in  legem,  ad 
quam  pertinent  quinque  libri  Moysis,  in 
Prophetas,  el  in  Ilagiographa  :  et  libros 
propheticos  a  .losue  inchoant.  Qui  fuit 
magnus,  id  est  prfeclarus  in  actibus,  sc- 
cundum  nomen  svnm,  id  est  secundum 
interpretationem  nominis  sui.  Jesus  nam- 
que  interpretatur  salvator,  et  ipse  popu- 
lum  suum  bene  rexit,  a  periculis  libera- 
vit,  et  eorum  adversarios  expugnavit.  Ideo 
subditur  :  maxiinus  in  salutem  electorum 
Dei,  id  est  praecipuus  in  oblinendo  prospe- 
ritalem,  victoriam  et  quielem  filiis  Israel : 
quibus  et  veram  salutein  animaruni  mi- 
nislerialiter  procuravit,  inducendo  eos  ex- 
emplo  et  vcrbo  ad  observantiam  legis 
Mosaicae  ;  cxpugnare ,  in  debellando,  in- 
swgentes  hostes,  qui  convenerunt  ad  iin- 
pugnandum  filios  Israel,  ul  in  Josue  hu- 
jus  libro  legitur,  ut  consequerctur  hcredi- 
tatem  Israel ,  id  est,  quatenus  Israeliticus 
populus  terram  Chanaan  hereditarie  pos- 
sideret. 

3  Quam  gloriam  adeptus  est  in  tollendo 
manus  suas,  id  est,  famam  et  laiidem  hanc 
acquisivit,  levando  manum  suam  euni  cly- 
peo   contra  hostes,   prout    in   ejus   libro 

ihid.  s\n,  scriptum  est :  Josue  non  conlraxit  manuin, 
°'  quam   in  sublime  porrexerat,  tenens  cly- 

peum,  donec  interficerentur  omnes  habi- 
tatores  Hai ;  el  jactando  contra  cioitates 
quas  obsedit,  rhompha-as,  id  est  spathas, 
vel  acutas  sagittas,  seu  bellicas  machinas. 

4  Quis  ante  illum  sic  restitit  Chananaeis  ? 
quasi  dicat :  Nemo  ante  eum  ita  prostravit 
reges  ac  populos  ChananEeorum.  Veruin- 
tamen  non  humana,  scd  divina  virtute. 
Ideo  additur  :  nam  hostcs  ipse  Dominus 
percussit  :  qui  populum  Israel  eonforlavit 


Josue  XI 


A  conlra  iniquos.  Atque,  ut  legitur  in  Josue 

libro,  Dominus  misit  super  illos  lapides /osKfx.ii. 
grandinis  magnos  de  coelo,  ita  quod  plu- 
res  occidebantur  grandinibus  illis,  quam 
gladiis  Judseorum. 

Annon  in  iracundia  ejus  impeditus  esl  S 
sol,et  uria  dies  facta  est  quasi  duo?  id 
est,  sol  in  medio  coeli  stetit  immobilis  ""''  is. 
spalio  viginti  quatuor  horarum,  ex  ira  per 
zeliim  ipsius  Domini  Dei  id  principaliter 
facientis,  vel  Josue  id  procuranlis,  quate- 
nus  filii  Israel  se  ulciscerentur  de  adver- 

B  sariis  suis.  Nec  solum  sol,  sed  et  luna 
stetit  tam  diu.  Invocavit  Altissimum  po-  6 
tentem,  qui  solo  nutu  potest  totum  mun- 
dum  deiere,  in  oppmgnando  inimicos  un- 
diquc  in  lerra  Ghanaan,  sciens  se  absque 
speciali  et  supernaturali  Dei  aiixilio  for- 
tissimis  gentibus  illis  praevalere  nullate- 
nus  posse.  Unde  et  in  libro  ejus  legitur 
pronus  jacuisse  in  terra  usque  ad  vespe-  md.vu.o. 
ram.  Et  audivit  illum  magnus  et  sanctus 
Deus  in  saxis  grandinis  virtutis  valde 
fortis,  id  est  mittendo  super  adversarios  Mirf.  x,  u. 

C  ejus  lapides  grandinis  magnos  et  duros, 
maguEe  efficaciae  ad  necandum  eos  super 
quos  ceciderunt,  sicut  jam  patuit.  In  pree- 
allegatis  tamen  non  legitur  ipse  Josue  Do- 
minum  exorasse  pro  liac  re.  Sed  non 
omnia  scripta  sunt;  certumque  est  Josue 
sanclum  virum  invocasse  assidue  divinum 
auxilium. 

Impetum  fecit  contra  gentem  hostilem,        7 
videlicet  Ciiananaeos,  et  in  descensu  per- 
didit  contrarios,  id   est,  adversarios  illos 
oecidit  in  descensu  Bethoron,   ac  deseen- 

D  dentibus  super  illos  grandinibus;  ut  cogno-  8 
scant  gentcs  polcntiam  cjus,  id  est  omni- 
potentiam  Dei,  sive  robur  quod  dedit  Josue 
servo  suo  ac  Israeli,  7?«'rt  contra  Dominum 
pugnare  non  est  facile  :  imo  stullum  est, 
praesumptuosum,  ac  dejeclionis  principi- 
uin,  quum  Omnipotenti  nullus  queat  resi- 
slere.  Bt  secutus  est  a  tergo  potentes,  id 
est,  Chananaeos  fugienlcs  insequebatur. 
Hinc  scriptum  est :  Irruit  super  eos  repen-  //,»;. 9, 10. 
te,  contrivitque  plaga  magna,  ac  pcrseeu- 
tus  est  eos  per  viam  ascensus  Bethoron. 


F.NAItUATlO    IN    CAP.    XI.Vl    I.IIIIU    Er.CLESlASTICI.    —    AliT.    XI, VII 


Et   in   dicbu.s  Mui/sis,    misericordiam  k 'Sumoris   habcliir.    finMiinl    scxcciila    Iria  .Vum.i,46. 


Ibitl.  M1I 
XIV,  1-3«. 


/ecit  ipse  el  Caleb  filiiis  Jephone  :  id  est, 
qiiando  missi  siinl  ipsc  Josiie  cl  Calcb 
ciim  aliis  dcccin  a  .Moysc  de  Cadcsbainc 
ad  explorandiim  tcriam  promissam,  rever- 
siis  ipsc  ct  Calcl)  ciiiii  aliis,  miscricordilcr 
cgil  cniii  populo  Israel,  dc  quoruin  nuir- 
muratione  et  rebellione  ac  incredulitate 
catcniis  doliicrunt,  qiiod  vcstinicnta  siia 
scideriint  :  ([us  oniiiia  in  Numcroriim  li- 
bri  textu  plcnius  describuntur  ;  stare  con- 
tra  Iwstcm,  id  cst  stando  virilitcr  contra 


niiilia  quingcnli  quinquafrinta;  scd  Scri- 
pliira  islas  ininulias  non  allcndit.  YA  dc 
omnibus  illis,  hi  duo  diimtaxat  terram 
promissionis  inlroierunt  :  iino  et  alios  in- 
diixcriint  in  cam,  prtcscrtini  Josuc.  Pro- 
plcr  quod  subdilur  :  et  inducere  i/los  iti 
hereditatem ,  in  terram  ijuoi  manat  lac  et 
nic/.  id  csl.  affliicnliis  victiialiiim  cst  rc- 
fcrla.  Ycrunilamcn,  dc  Lcvilis  cx  iEgypto 
egressis,  ct  intcr  siios  niimcratis,  mnlti  in- 
troicrunl  t(>irain  promissionis,  siciit  el  Elc- 


alios    deccin   exploratorcs   pervcrsos,  qiii  B  a/.arus  ct   IMiinccs.  Scd   Irihiis  Lcvi   intcr 
populiim   lerruerunl,  cf  prohibere  genteni      alias  tribus  numerala  non  fiiil.  ncc  eo  mo- 


Ihid.  l.  3 

6,  7,  n. 


rt  pcccatis,  id  esl  rcfrenando  pro  posse  fi- 
lios  Israel  ab  eorum  murmuratione,  rebcl- 
lione,  ac  proposito  redeundi  in  .Egyptum. 
Hinc  subditur  :  ct  confritiycrc  murmitr  ma- 
liliiv,  id  cst  rcprimendo  malitiosuin  miir- 
miir  filiorum  Israel  murmuranlium  conlra 
Dciim  ct  .Moysen.  Ilinc  in  Niimcris  fertur: 
.Miirmurati  siint  conlra  .Moyscn  cl  .\aroii 
cuncti  filii  Isracl,  dicentes  :  1'tiiiam  pcrca- 
mus,  et  non  inducat  nos  Dominus  in  lcr- 


do  ul  ali.T,  scd  scorsiim  spccialupic  ino- 
(lo  :  cl  illi  qui  introieriinl.  non  murmu- 
raveriinl  cuni  aliis  conlra  Moyscn  in  casu 
prsptaclo. 

Et  dcdif  Dominus  ipsi  Caleb  fortitudi- 
ncm,  id  est  robur  menlis  et  corporis;  et 
iisqKc  in  scnccfutem  permansit  i/!i  virtus 
coi'porca>  fortiludinis.quum  tamcn  a  quin- 
qiiagesimo  anno  illa  solet  lcndcrc  ad  dc- 
fcclum,  ut  ascendcrcl  in  cxce/.sum  tcrriv 


10 

Jlnd.V.M 
Jbid.  3N. 


ram   istam,  ne  cadamus  gladio.  .\t  vcro  C  /ocum,  id  est  ad  loca  monlana,  videlicet 

Josiie  et  Galeb  scidcriint  veslinicnta  sua,  et 

ad  omncm  multitudincm  loculi  siint  :  No- 

lilc  rcbclles  cssc  coiilra  Dominum,  ncqiic 

tiineatis  popuium  tcrra>  hujus,  quia  sicul 

pancm.  ita  cos  possumus  dcvorare  ;  Domi- 

nus  nobiscum  csl. 

Ef  i/isi  duo  CDnstiluli,  id  csl  a  Deo  iii 

viitiilibus  collocati,  a  pcricu/o,  id  csl   a 

plaga  mortis,  liberati  sunt  per  hoc.  qiiod 

Itcus  pr.-Eservavit   eos  a  culpa,  oh  (iiiam 

.  aiii  dcccm  exploralorcs  fucnint  pcrciissi. 


11 


12 


ad  cxpiignandiim  liabilalores  eoruni,  at- 

qiie  ad  possidcndiini  haic  loca.  Et  semcn 

ipsius  o/jtinuit  hereditatem,  ut  viderent, 

id  csl,  cx  bcncficiis  jiislo  Caleb  a  Deo  col- 

lalis  con$\dci drcnl,  omnes  fi/ii  /srae/,  ijuia 

bonum  est  obsefjui  sanc.to  Dco,  qui  eliam 

aliiinando  in  prirscnli  lam  copiosc  rcmii- 

ncral  suos.  Ilinc  iii  Josuc  libro  scripliim 

esl  :  Dixil  Calch  ad  Josue  :  Quadraginta  Josucnw, 

aiini)riim  ciain  (|iiaiid()  iiic  misil  Moyscs, 

iil    considciarcm    lcriani.  Ilodic  ocloginla 


,  10-13. 


ul  in  Numerorum  habeliir  libro.  Libcrali  D  (|iiiiiiii 


siinl  cliam  a  pciiculo  (jiiod  oiiincs  conlra 
Movscn  (iil  (licliim  c^l )  iiiiirmiiianlcs  iiici- 
(lciiinl  :  (|iii  iiii  iniiiiiniraliiiiiciii.  rcl"'llii)- 
ncm,  infidclilalcmiiiic  siiaiii  morliii  siiiil 
in  dcsciio.  akiiic  ab  ingrcssii  lcrra^  pio- 
iiiis^ioiiis  pnihibili.  Unde  snbjungiliir  :  n 
iiiimcro  sc.rccnlorum  mi//ium  pcdiliim  : 
qnia  in  prima  niimcralionc  filiorum  Is- 
racl,  a  viccsimo  anno  el  siipia,  (]ui  |iiilc- 
ranl  ad  bclla  proccdcrc.  rucriml  M'\cciila 
millia   :    iiun    lamen    priccisc,    imo   iil    in 


uiiionim  siiiii,  sic  vaiciis  iii  co 
valcbaiii  lciiiporc;  iiliiis  in  mc  lcmporis 
fi)iiiliiiii)  iis(]iic  liodic  pcrscvcral,  lam  ad 
licllaiiiliiiii  ijiiain  ad  gradicndum.  Da  ergo 
Miilii  iiiiiiilciii  i^liim,  in  qiio  ICnacim  siinl 
ci  iirbcs  magiuc.  si  foiic  iioliicro  dclcrc 
eos.  iJencdixilque  ci  Josiic,  cl  Iradidil  ci 
llebron   in  posscssioncm. 

Scciuiliir  laiis  jiidiciim  in  gcncrali.  Ei 
Judiccs  siiiffii/i  suo,  id  csl  ]iro]ii'io  nomiiic 
a()pcllali,  (|iii  siciil  in  libro  Jiidicum  in- 
\ciiilur,  [losl  Josiic  iiia-fiicriinl  ;  i/uorum 


i:i 


278 


EN.VnTiATIO    IN   CAP.    XLVl    LIBRI    ECCLESIASTICI. 


ART.    XLVII 


Judic.  x),3 


Prov.  X, 


15 


10 


I  Beij.  II, 
21,  26. 


Ibid.  XVI, 
13;  X,  I. 


Jbid.  XV. 
23,  26. 

Ibid.  xiii, 
14. 


17 


Ibid. 
13,  10. 


//0)1  esl  cor  corritpttim,  id  esf  vitiis  jaccra- 
tiim,  scilicet  eo  tcmpore  quo  praefucrunt  : 
quidam  tamen  eorum  ante  sui  assumptio- 
nem  officii  fueruiit  iniqui,ut  Jephtlie,  qui 
erat  ad  tempus  princeps  latronum.  Qiii 
non  avcrsi  siint  a  Douiino,  per  idolola- 
triam  aut  aiia  magna  peccata  :  ideo  intcl- 
ligenduiii  est  istud  non  de  universis  jiidi- 
cibus  Isracl,  quum  et  Abimeleeli  pessimus 
fuerit ;  ut  sit  memoria  iltorwn.  in  bencdi- 
ctionc,  id  est,  cum  laude  et  benedictioni- 
bus  frequentetiir,  ju.xta  illud  :  Memoria 
justi  cum  laudibus.  Et  ossa  eorum  jndlu- 
lant  de  loco  suo,  id  est,  de  suis  sepulcris 
germinant  bonae  famse  odorem  et  excni- 
plaritatem  his  qui  recordantur  ipsorum 
judicum,  et  eorum  visitant  monumenta  ; 
ct  nomen  corum  permanet  in  wternum  : 
id  est,  memoria  nominis  ac  personse  ipso- 
rum,  in  militanti  ac  triumphanli  perseve- 
rat  Ecclesia,  et  ipsi  a?ternaliter  sunt  cum 
Deo.  Nam  et  liber  Judicum  omni  anno  in 
Ecclesia  legitur,  in  quo  eorum  gesta  et 
nomina  recoluntur.  Permanente  ad  filios 
illorum  sanctorum  virorum  f/!oria,id  est, 
fama  et  virtuositate  sanctoriim  judicum 
perseverante  usque  ad  filios  et  imilatores 
ipsoriim,  et  in  cordibus  poslerorum. 

Scquuntur  prfficonia  Samuelis,  qui  intcr 
jiidices  ultimus  fuit  et  sanctior.  Dilectus  a 
Domino  Deo  suo  Samuel  proplicta  Domi- 
ni.  De  quo  legitur  primo  Regum  :  Magni- 
ficatus  est  puer  Samuel  apud  Dominum,et 
placebal  tam  Deo  quam  hominibiis.  Reno- 
vavit  impcrium.  id  est,  regiuin  principa- 
tum.  Dco  jubente,  transtulit  de  Bcnjamin 
tribu  ad  tribum  Jiida,  ungendo  David  in 
regem  pro  Saul,  qucm  unxerat  antc.  Unde 
subjungitur  :  ct  unxit  principes  in  gcnte 
sua.  id  est,  Saulem  et  David  unxit  rcges  in 
populo  Juda-orum  :  et  dixit  ad  Saul,  Abjc- 
cit  te  Dominus,  ne  sis  rex  ;  et  rursus,Quae- 
sivit  sibi  Dominus  virum  secundum  cor 
suum.  In  lege  Domini  congregationem  Ju- 
dicavit,  id  est,  collectionem  Judaeorum  jii- 
dicavit  secundum  legis  divinte  pra?cepta. 
secundum  illud  primi  Rcgum  :  Judicavit 
Samiiel  Israel,  circumi(Mis   Rethel   et  (ial- 


I  Rng.  III, 

VIII,   IX.    XV, 


Ibid.m.iO, 
11. 


19 


A  gala  et  Maspha.  Et  vidit  Dcum  Jacoli  per 
propheticas  revelationes,  et  per  contem- 
plationes  sublimes,  atque  imaginarias  vi- 
siones,  ut  primo  Regum  diffuse  describi- 
tur;  ct  in  fide  siia  prolmtus  est  prophcta, 
id  cst,approbatus  est  prophela  a  Deo  atque 
hominibus,  ob  fidei  suae  ac  fidelitatis  emi- 
nenliam.  Et  cognilus  cst  in  vcrbis  suis  fi- 
delis  :  secundum  illud  Rcgum  libro  pri- 
mo:Cognovit  universus  Israel  quod  fidelis 
Samuel  propheta  esset  Domini,  et  evenit 
sermo  Samuelis  universo  Israeli;  quia  vi- 

B  dit  Dominum  hicis,  sicut  jam  dictuiii  csl, 
et  verba  ejus  audivit  in  revclationibus 
secretorum. 

Et  invocavit  Dominum  ornnipotentem 
in  oppugnando  hostes  circumstantes  un- 
diquc,  ulpole  Philistseos  et  alios,  in  obla- 
tione  viri  immolati,  id  est  per  oblationem 
ipsiiisSamuelis, qiiem  mater  sua  adhuc  in-  ibid.i.a- 
fantiilum  obtulit  Dco  in  templo,  ut  legitur  '*' 
primo  libro  Rcgum.  Vel,  ut  aliqui  legunt, 
In  oljlatione  viri  inviolati,  id  est,  ipsum 
Samuelem  Doininus  exaudivit  per  oblatio- 

C  nem  ipsius,  qui  fuit  vir  integer,  virtuo- 
sus,  non  corruptus  per  vitia.  Hinc  primo 
libro  Regum  fertur  :  Tulit  Samiicl  agnum 
lactentem  iiniim,  ct  obtulit  holncausliim  : 
et  clamavif  ad  Dominum  pro  Israel,  ct 
exaudivif  eum.  Et  intonuit  de  ccelo  Domi- 
nus,  id  cst,  minisferio  angelico  produxit 
tonitrua  in  cado  aerio,iV  in  .so/iiiu  magno, 
id  esf  horril)ili  fonitru,  audita/n  fecit  vo- 
cem  suam,  id  esf,  soniim  iiium  a  se  caiisa- 
tum  fecit  palam  ferribiliterquc  audiri;  cl 
contrivit  principcs  Tgriorum  et  omnes  du- 

D  ccs  Philistiim.qui  fiinc  fiierant  congregafi 
ad  impugnanduni  filios  Israel,  juxla  illud 
primi  libri  Regum  :  Quum  Samuel  offerret 
holocauslum.  Philisl.Ti  inierunf  prseJium 
contra  Isracl :  iiit(jnuit  aiitcm  Doniinus  fia- 
gore  magno  super  Philistiim,  et  exterruit 
eos,  et  csesi  sunf  a  facie  Israel.  Et  sicuf  cx 
isto  passu  videtur,  principes  Tyriorum  ve- 
nerunt  tunc  in  auxilium  Philistseorum. 

Et  a/ite  tcmpus  fi/iis  vitie  suce  et  swculi, 
id  est  suae  periodi  seu  durationis,  puta  in 
senio  suo,  tcstimoniu/n  pi-a'buit  in  conspc- 


Ibid. \ii,9. 


20 


21 


Ibid.  10. 


ENARRATIO    IN    CAP.    XLVIl    LlliUl    ECrXESIASTlCI. 


AIIT.    XI. VIII 


-J7!) 


I  Retj.  XII, 
5. 
IHd.  3,  4. 


2.3 

Ibid.www, 
13-19. 


ctu  Domini  cl  vliristi  cjus,  id  cst,  coram 
Deo  et  Saule  recenler  in  legem  unclo  pro- 
teslatus  est  et  probavit  sc  jiislc  priefuisse, 
et  neminein  opprcssissc,  aut  spoliasse  de 
filiis  Israel,  nec  munera  accepisse,  sicul 
sul)jiinj;itur  :  pecunias  el  ttscjue  ad  calcea- 
inciitii  nli  itnini  carnc  non  accepil.  id  cst 
nil  pi-niliis  ab  aiiiiun  lioiuinc  conlra  justi- 
tiain;  ct  nvn  nccusavit  illuin  liumo.  Iiiio 
omncs  attestabantur  sua3  justitia'.  Unfic 
ait  ad  popiiluin  :  Luqiiimini  dr  inr  eoiain 
Domino  el  corain  cliristo  ejiis,  utriim  bo- 
vem  cujusquam  lulciim  aut  asinuni  ;  si 
quempiam  calumnialus  sum,  si  de  manu 
cujusquam  iniinus  accepi.  Et  dixcrunf. 
Non. 

Et  post  hcec  dormivil  somno  mortis,  et 
notuin  fecit  rcgi  Saiili,  ea  quse  interroga- 
vit  a  Samuele  defuncto,  et  oMcndit  illi  /i- 
nem  vilo}  suai,  dicendo,  Cras  tu  et  filii  tui 


A  mecum  ciilis  :  ul  piiino  libro  Ucguin  nar- 
ratiir.  El  exallavil  vocem  ejus  de  terra  in 
prophctia  :  id  cst,  Saiiiiii'1  apparuit  quasi 
surgcns  de  terra,  ct  loqiieiis  alte  ac  forti- 
ter,  tanquam  prophclice  prajnuntiavit  Sau- 
li  non  soliini  suam  occisioncm,  sed  etiam 
inleifcclioncm  popiili  sui  [wopter  peccata 
rcgis  ac  popiili.  .Nain  dixit  :  Sed  et  castra 
Israi-l  Iradct  Domiiius  in  manus  Pliilistiini. 
Iclcii  suliililur  :  ilclcrc  inipictatcm  gcntis, 
iil  csi  ail  pnnirniliim  peccala  Israelitica; 
plcbis  pcr  maiiiis  1'liilistinoium.  Pra>lerca, 

li  an  ipsemel  spiriliis  Samiiclis  dcfuncli  ap- 
paruit  Sauli,  an  spiritus  malignus  in  spe- 
cic  ejiis,  magna  cst  qiKTstio  :  dc  qiia  super 
libriim  primum  Hcgum  diffusc  tractalum  Ari.  xuvn 
cst.  Idcirco  pertranseo.  —  Poslremo,  qiia-  "''"°" 
liter  Josuc  pcne  in  omnibus  fiiit  figura 
Christi,  supcr  Josuc  cst  ostensuni.  Ideo 
iimic  abscindo. 


ARTICULUS   XLVIII 

Exposrno  capitlli  oladrageslmi  sei'ti.mi  :  post  h.ec  suuuexit 

NATHAN   PROPHETA,    ETC. 


PH.ECOMA  quorumdam  regum,  ct  ali- 
qunriim  (pii  rcgiim  fucrunt  tcmpori- 

1  biis,  hic  narianlur.  /'ias/  lia'c  surrcxil  Na- 
tlian  prophela,  qui  post  Samuelem  splcn- 
diiit  spirilii  prophcliie,  in  dichus  Darid. 
(liiando  sciliccl  rcgiiavil  :  nain  cl  Samucl 
Init  in  dicbus  David,  sed  antequam  coepil 

2  rcgnare.  Et  r/uasi  adcps  scparatus  cst  a 
carnc  :  id  esl,  siciit  in  sacrificiis  adeps  se- 
parabatiir  a  ccteris  parlibus  aninialis  obla- 
ti,  iit  ad  Dei  crcmarcliir   lioiiorcm,  jiixla 

/,«111,111,  illud   Lcvilici,   Omiiis   adcps  Doniini    rril 
"■  jiirc  pcrpcliio  ;  sic  Nalhaii  a  cariialibiis  fi- 

liis  Israel  fuil  disjunclus,  taiuiiiam  vir  sjii- 
riliialis  ct  multiim  dcvotus  ac  exemplaiis. 
.\lii|iii  lamcn  rxpoiiiinl  isliid  dc  I)a\iil, 
qiiod  sciliccl  crlcris  filiis  Isiacl  cliam 
spirilualibus  ac  dcv(jlis  divinior  fiiciil  al- 


3 


C  que  devotior.  Nam  subditur  :  sic  David  a 
/lliis  Israel. 

Cum  lconibus  lusit  quasi  cum  agnis,  id 
cst,  per  modum  ludentis  facili  conalu  el 
dclcclabililcr  occidil  leonem,  lanqiiam  si 
agiium  inlcrfccisset ;  <■/  in  ursis  similitcr 
fccil,  sicut  iu  agnis  ovium,  celcrilcr  ur- 
sum  inlerimendo,  Ouocirca  sciendum.quod 
in  iiiilla  scri[)lura  canonica  legiliir  David 
(iccidissc  leones  ct  msos,  nisi  qiiod  ipsc- 
mcl  libro  primo  Ucgum  ail  ad  Saul  :  Pa-  \iirij.x\». 
sccbal   servus  tuus  [lalris  sui  grcgem,  el 

D  \ciiiclial  lco,  vel  iirsns,  ct  lullcbal  aiiclcm 
ilc  mcdio  grcgis;  cl  |)crsc(|uc|iar  cos,  ci 
[icrciiticbam,  crucbnm(|iic  dc  orc  coriim  ; 
cl  illi  ciiii^iirgcliaiil  advcrsiim  mi-.  cl  ap- 
|irclicndi'bam  mciilum  conim.  cl  siiffoca- 
li.im  iiilcrricicbamque  cos  :  iiam  il  lconcm 


3t-36. 


280 


ENARRATIO    l\   CAP.    XUII    LIBRI    ECCLESIASTICI. 


ART.    XLVIIl 


ot  ursuni  interfeci  ego  servus  tuus.  Ex  qui 
bus  verbis  non  habetur,  nisi  quod  unum 
leonem  et  unum  oeciderit  ursum.  Idcirco, 
quum  dicitur  hoc  loco  pluraliter,  Cum 
leonibus  et  ursis,  puto  plurale  poni  pro 
singulari.  Inju.ventute  sua. 
4  Xumquid  non  occidit  giyantem,  scilicet 

Goliath  Philistajum,  e/  abstulit  opj)robrium 
dc  (jentc^  id  est,  populum  Israel  liberavit 
dc  opprobrio,  quod  eis  Goliath  quolidie 
inferebal.  Oui.   ut  piimo  Regum  legitur. 

xneij.w»,  dixit    exercilui    llebiipoium   :    Eligile   ex 
*■  voi)is  virum,  et  descendat   ad   singulare 

jbid.io.  certanien.  Et  addidit  :  Ego  exprobravi  ag- 
5  minibus  Israel  hodie. /«  tollcndo  mcunrin, 
in  saxo  funda'  dcjecil  exsultationem  Go- 
liw  :  id  est,  ipse  David  clevando  manum 
suam  ac  brachitim  ad  projiciendum  la- 
pidem  cum  funda.  viilniM-avit  Goliath  in 
fronte,  ita  qiiod  cecidit.  accurrensque  Da- 
vid,  gladium  extraxit  Goliath,  amputans  ei 

6  capul  proprio  ense.  Ubi  invocavit  Deum 
omnijio/cntem,  ct  dedit-  in  dextera  ejus 
tollerc  homincm  fortem  in  prcelio,  id  est, 
Deus  concessit  ipsi  David,  ut  cuni  dexlcra 
sua  occideret  et  tolleret  de  hac  vita  robu- 
stum  illuin  gigantem  in  Ay\c\\o,et  exaltarc 
cornii  gcntis  sua- :  (\\\OTiVAm  David  sic  prfc- 
valendo,  conforlavit  potestatem  regis  Saul 
et  sui  exercitus,  quia  Goliath  occiso,  fuge- 

/6id.5i,s3.  riint  prolinus  Philistiiin  :  quos  inseculi 
filii  Israel  occidcrunt  fiigientes  in  via,  et 
caslra  eorum  sunt  depraedati,  proul  prse- 
allegato  refertur  capitulo. 

7  Sic  in  decem  milUbus  Philistinorum, 
quos  occidit,  seu  (modo  praetacto)  fecit  oc- 
cidi,  glorificavit  cum  Deus.  Propter  quod 

jbid.ww,  egressae  fcminse  cecinerunt :  Percussit  Saul 
'■  mille,  et  David  decem  millia,  prout  libro 

primo  Regum  descvilnluv.Et  taudavit  cu7n 
in  hcncdictionibus  Domini,  id  est,  Deus 
laudabilem  fecit  ipsum  David  propler  do- 
na  et  triumphos  quos  ei  gratiose  conces- 
sit,   in   offcrcndo  illi  coronam  fftoria\  id 

8  est  dando  ei  regiam  potestatem.  Contrivit 
enim  inimicos  undiquc,  id  est,  David  au- 
xilio  Dei  ex  omni  parle  devicit  adversarios 
Israelilii-i  populi,  et  exstirpavit  Piiilistiim 


A  contrarios,  usque  in  hodiernum  diem,  id 
esl,  Philisteeos  specialiter  ac  vehementer 
vastavit  et  vicit  :  non  eos  tolaliler  occi- 
dendo,  sed  potestalem  ipsorum  valde  di- 
minuendo,  ila  quod  de  cetero  non  sunt 
filiis  Israel  dominati.  Ideo  subditur  :  con- 
trivit  cornu,  id  est  poteslatem  extollen- 
liamque  ipsorum  usque  in  ceternum. 

In  omni  opere  dedit  confessionem  San-        9 
cto  ct  Excelso  in  verho  glorice,  id  est,  in 
cunctis  aclibus  suis  bonis  alque  victoriis, 
in  omni  gratia  el  profectu,  laudavit  Deum 

B  sublimem  essenlialiter  sanctum,  per  verba 
sapientialia  et  prseclara,  omne  bonum  Deo 
devotissime   altribiiendo.  Ssepe    equidem 
ait  in  libro  Psalmorum  :  Gonfitebor  tibi,  ps.ix,2;cx, 
Domine.  in  toto  eorde  meo.  Et    rursiis  :  'i'^'^'"'"'''- 
Non   nobis  (inquit),   Domine,   non   nobis,  Ps. cxm,!, 
sed  nomini  luo  da  gloriam.  De  omni  corde  ^''^'  tQ  "^ 
suo,  id  est  toto  inlellectu  et  affectu,  lau- 
davit  Dominum:  sicut  patet  in  devotissi- 
mis  psalmis  quos  edidit,  Et  dilexit  Deum 
qui  fecit  illum,  videlicet  propriiim  Crea- 
torem,  dicendo  :  Diligam  fe,  Domine,  for-  Ps.xvn.a. 

G  titudo  mea.   Hinc  secundo  Regum   libro 
protestatur  :  Cuncta  salus  mea  et  omnis     ii  Hen. 
voluntas,  nec  est  quidquam  ex  ea  quod  ^^"''  ^' 
non  germinet.  Et  dedil  illi  contra  inimi- 
cos  potentiam,  id  est,  virtulem  prsevalendi 
adversariis  contulit  Deus  ipsi  David.  Unde 
in  libris  Paralipomenon  freqiienter  habe- 
tur  :  Salvavit  Dominus  David  in  omnibus  iPai-.xvn, 
ad  qusecumque  perrexit.  8;xv,i,,6,i3. 

Et  stare  fecit  cantorcs  contra  altarc,  id       H 
est,  David  ordinavit  et  jussit  ut  cantores 
starent  circa  altare  lempli,  seu  ex  oppo- 

D  sito  ejus,  qualenus  tempore  saciificiorum 
cantarent  ibi  psalmos  et  hyinnos,  prout 
libro  primo  Paralipomenon  recitatur;  et  jbid.w^. 
in  sono  corum  dulces  fccit  modos,  id  est 
melodias  suaves  :  quia  instituil  psalmos  et 
spirilualia  cantica  decanlari  cum  musicis 
instrumentis,  sicut  et  in  deporlatione  ar-  \iReg.s\, 
Cfe.  Et  dcdit  in  cclehrationihus  decus,  id 
cst,  in  divini  obsequii  exsecutionibus  el 
cultu  ac  litu  snlennium,  fecit  venustiim  et 
decentem  processum  servari,  ita  quod  oin- 
nia  decenter  el  ordinate  fiebant.  Et  oma- 


3,  li.  13. 

12 


ENARRATIO    IX    CAP.    XLVII    LIBRI    ECCI.ESIASTICI. 


ART.    XI.VIII 


281 


vit   tempora  usquc   ad   consummalionem  A  lilioiuin  Israol  commoranlcs,  ipsi  Salomo- 
«(7fe,  id  cst,  tempora  quibus  rcgnavit,  fecit      ni,  qua3  {;cntcs  anle   frequcnter  fuerunt 
a  populo  suo  lam  (lcvote  cxpcndi,  quod      hostes  Israclitic;c  plcbis  :  qualcnus  Salo-  mneij. 
crant  quasi  aurea  tcmpora  sub  eo  usquc     mon  paccm  undiquc  habcns,  construcret  '• 
ad  fincm  vitae  suas,  et  tunc  populus  Israel      cclcbcrrimum  templum  Dco.  Hinc  subdi- 
fuit  in   preecipua  prospcritale;  ut  lauda-      inr  :  Salomon  impcravit  in  diebus  pacis  :       15 
rcnt   utimcii  sanclum  Doinini,  id  est,  san-      cui  subjccit  Deus  omnes  hosles,  ut  conde- 

ret  domumin  notnine suo,  id  cst,  lemplum 
sedificarel  Deo  ad  ipsius  honorem,  et  no- 
men,  ct  famam,  cf  jjarnrct  siinctitatcm  in 
scmpiternum,  id  est  cullmii  Dci  et  vasa  ac 
iilcnsilia  lcmj)Ii  ad  Dci  (d)sc(]uiuin  rcqui- 


(^liini  Deum  jugilcr  collaudarcnl  ministri 
lcmpli  in  tcmplo,  cl  cliam  alii  suo  modo, 
(•/  aiiip/i/icarcnt  nuinc  Dci  sanctitatcm,  id 
esl,  sanctitalcm  Dci  iniincnsam,  seu  san- 
ctuni  Dciun,  copiosiiis  solilo  honnrarcnl. 


laudarcnt,  manc  siugcndo,  ct  anlc  oinnia  \\  sila;  vcl,ul  populuiu  pitcpararcl  ad  sanclc 


Ps.  v,5. 
Is.  XXVI,  0, 

13 


II  Heij.  XII, 
13. 

J/a((A.xMi, 
43,  +4;  /'.!. 

CIX,   I. 

JiutiP  5. 


exsequendo  diviiia  :  juxla  illud  Psalmisla>, 
Manc  adstabo  til)i.  cl  vidcbo  ;  alque  in 
Isaia.  Dc  nianc  vigilabo  ad  lc. 

Christus  jiurgavit  peccata  ipsius,  id  csl 
Inigcnitus  Pafris,  rcx  Mcssias  in  lcgc  pro- 
missus,  scciindiim  qiiod  Dcus  gratiain  iiin- 
Iritionis  et  remissionis  prajstitit  David 
rcgi.  Qucm  ipsc  David  in  spiiilii  vocal 
Doiiiinum,  diccns  :  Dixil  Doiniiiiis  Doiiiino 
mco.  Dc  quo  Judas  ait  aposlolus  :  Jcsus 
populum  suum  salvans  dc  terra  .Egypli, 


\ivcnduin ;    quemadmodum   eruditus  est 

in  Juvcn/utc  sua,  id  csl,  sccundum  qiind 

David   patcr  siius   dociiit   cum  dc  modo     i  Par. 

construciidi  lciiipluin.  daiis  ci  dcscriplio- """'   "" 

ncin  lcnipli  cl  lacicniloiiiin  in  co.  proiit  in 

libro   priino  Paralipnniciion  liabcliir.    Do-  WHeij.u, 

cuit  ctiam  filiiiin  suiiin,  qualitcr  'ndesi- '^^,]!,''^'"' 

ncnlcr  limcrcl  ct  colcrcl  Dciiin.  Simililcr 

Malhan  pro[)hcla  diligcnlcr  docuil  Saloiiio- 

ncm  in  piieritia  sua,et  paiilo  posl  enidilus 

fiiil  plcnissime  pcr  sajiicntiam  infiisnni  a  iii/f.'9.iv. 


secundo  cos  qui   non  crediderunl,  pcrdi- C  Dco.   Ideo  subdilur  : 


/«.  IX,  7. 
/.uc.l.Si. 


dit.  Et  e.valtavit  in  a'ternum  cornu  ejus, 
id  csl,  rcgiain  polestatcm  magnificavit  in 
co  ac  poslcris  ejus,  qiiousque  cx  cis  natiis 
est  Christus  :  in  quo  rcgia  polcslas  David 
est  pcrpcliiata,  juxla  illud  in  Isaia,  Siipcr 
solium  Davi(l  cl  suj)cr  rcgnuin  cjiis  scdc- 
bil  in  a'tcrnum:  cl  in  Luca,  Dabil  illi  Do- 
ininiis  Dciis  sedem  David  palris  cjus,  cl 
regnabil  in  domo  Jacob  in  celernum.  Et 
dcdit  illi  lcstamcntnm  regum,  id  csl  pa- 
ctnm  ct  promissionem,  (jiiod  posleri  ejus 


i9-3l. 

16 


Et  implctus  est  quasi  flumcn  sapientia, 
id  csl  multiim  copiose,  slcut  flumen  im- 
jilctur  gullis  ct  aqiiis;  ct  terram  retc.vit 
anima  sua,  id  est,  inens  Salomonis  apc- 
ruit  et  nolificavil  lerrenarum  rerum  nalii- 
ras.  Iraclando  dc  naturis  cl  propriclalibus  /*«/.  33; 
hcrbarum  ct  arborum,  gcmmariim,  vir- 
gullorum,  radicum,  lignorum,  animalinm 
gressibiliiiin,  volucrum  cl  piscium,  prout 
iii  lcrlio  Hcgiim  cl  sccundo  Paialipomcnnu 
iibris  scriplum  csl  alquc  cxposilum. 


Sn^.vii.iO. 


II  /(■v/.iil 
16. 


succedercnt  ei  in  regno.  Unde  secundo  D  Insuper,  ex  admiralione  tanti  viri  diri- 
Hcgum  Doininiis  dixil  ad  cuiii  :  Kidclis  crit  gil  vcrbiim  ad  ciim.  miilans  locnlionem  a 
(loiiiiis  tiia  cl  rcgniiin  liium  usquc  in  ajter-  pcrsona  lcrtia  ad  sccundam.  Kt  rcplcsii  in 
iiiiiii  aiile  facicm  mcam,  et  Ihronus  luus      comparalionibus  amigmata,'\A  fs\.,  o\m.c\\- 


17 


II 


crit  firmiis  jiigilcr.  El  scdcm  gluria'  in 
Isriicl .  id  cst  throniim  rcgalem  prajclaruin 
siijicr  iliinilrcim    liiliiis. 

I't>sl  i/)siim  surrc.ril  /ilius  scnsalus,  id 
c>l.  sapicnlissimiis  Salomon  successit  Da- 
vid  rcgi  in  rcgno ;  cl  propter  illum  deje- 
cit  tiiiiiirni  iiiilriiliiiiii  inimicorum .  id  csl, 
Dcus  i^acificc  siibdidil   genles  in  circiiilu 


ras  scnlcnlias  cum  variis  simililiidinibiis 

nlcnc  pronosiiisli,  cl  rcgiinn  Saba  libi  lalia    iii/irj.x, 

'  ...  .  ,  ■  ,.    ,.     Jill/^oi.ix, 

proponenli  plenarie  snper  his  rcspondisli.  ^ 

Ail  insuliis  Itingc  iliciilgiilum    csl  nomcti 

tiiiim,  iii  lanlimi  qnod  lola  lcrra  dcside-   iii/i<-.;. i, 

rabnl  vidcic  miIiimii  liiuin,  cl  audire  sa- f,''^]/''"" 

jiiciiliain  liiaiii.  Proplcr  iiuod  rcgina  Sjiba 

'     .    .,  I,.    V-.  .»/<i((*.>ii, 

a   liiiibiis  lcrra'  vcnil  ad   lc.  hl  dilcctitx  cs  u. 


284 


ENARRATIO    IN   CAP.    XLVIII    LIBRI   ECCLESIASTICI. 


ART.    XLIX 


tiani.  mulli  lamen  ex  eis  manserunl  in  ler-  A  reversis,  et  aliis  ex  semine  decem  tribu- 


ris  suEB  captivitatis,  amore  possessionum 
et  uxorum  ac  sobolis,  quas  ibi  procurave- 
runt  :  imo  pauci  ex  decem  tribubus  redie- 
runt.  Propler  quod  dicunt  nonnulli,  quod 
nati  ex  decem  tribuijus  non  fuerunl  re- 
versi  :  quia  quod  modicum  esl,  reputatur 
pro   nihilo.   Mliilo  minus  cx  illis  paucis 


uni  natis,  atque  hinc  inde  reductis,  nali 
Runl  multi  :  de  quihus  et  de  nalis  ex  Iri- 
bu  Juda,  prophela'  sancli,  Ezechiel,  Za- 
charias  atque  Jeremias,  vaticinati  suul, 
quod  venirent  et  conslituerent  sibi  caput 
unum,  id  est,  in  Christum  concorditer 
crederent. 


ARTICULUS   XLIX 


DECLARATIO   CAPITULI  QUADRAGESIMI   OCTAVl  :    ET   SURREXIT   ELIAS   PROPHETA   QUASI   IGNIS. 


III  //(?'/. XIX 

10.  U. 


Jer,  xxiii 
20. 


111  Iteg. 
xviii,  i'.>-40. 


HIG  collaudantur  quidam  magni  et  san- 
cli  Prophetoe.  Et  snrrexit  Elias  pro- 
■plicin  quasi  ignis,  id  est  valde  fervens  in 
Dei  amore  ac  zelo  jusliliee,  atque  in  verbis 
increpatoriis  vehementer  acutus.  Hinc  sub- 
dilur  :  et  vcrbinn  ipsius  qtiasi  facula  ar- 
dcJxil.  Nam  et  fervens  fuit  in  exhorlando 
et  instruendo  suos  discipulos,  et  Deilatis 
aniore  succensus,  succcndit  et  alios.  Unde 
libro  terlio  Regum  falelur  :  Zelo  zelatus 
sum  pro  Domino.  El  per  Jeremiam  quo- 
que  Dominus  loquilur  :  Numquid  non  ver- 
ba  mea  sunt  quasi  ignis,  et  quasi  malleus 
conterens  pelram  ? 

Qui  induxil  in  iUos  famcm.xA  est,  zelo 
justilise  procuravil  lerrse  slerilitatem,  ex 
qua  secuta  est  fames  multorum ;  et  imi- 
tantes  illum,  invidia  sua  tabcfacti  sunt , 
vel,  ut  aliqui  habent,  Pauci  facli  sunl.  Isli 
fucrunt  prophetse  Baal  quadringenli,  invi- 
dentes  Elise,  el  volenles  impetrarc  con- 
sumptionem  saerificiorum  suorum  a  Baal 
per  ignem,  sicut  impelravil  Elias  a  Domi- 
no  :  quod  fuil  velle  cum  imitari  prtesum- 
ptuose.  Qui  ab  eodem,  occisi  sunt  gladio, 
ut  tertio  Regum  habetur.  Non  poterant 
cnim  sustinere  prax-epla  Domini,  id  esl  re- 
sistere  jussionibus  Dei,  qui  per  Eliam  lo- 
quebatur,  el  jubebat  eos  interfici,  etiam 
prffseute  rege  Achab,  qui  id  impedire  au- 
sus  non  fuit.   Vertjo  Domini  continuil  cce- 


B  tiim,  id  est,  virtute  divina,  seu   ferveule 
oralione,  el  verbo  quod  protulit  ex  divino 
instinctu,  repressit  coelum  aerium  a  pluvia 
annis  tribus  et  mensibus  sex,  juxla  quod 
legilur  tertio  Regum  :  Et  dixit  Elias  :  Yi-  iii/iey.xMi, 
vit  Dominus,  in  cujus  conspectu  sto,  si  '■ 
eril  annis  his  ros  et  pluvia,  nisi  juxta  oris 
mei  verba.  Et  in  Canonica  Jacobi  aposto- 
li  :  Elias  homo  erat  siniilis  nobis,  passi-    Jncoh.  v, 
bilis;  et  oratione   oravit,  ut  non  plueret 
super  terram,  et  non  pluit  annos  tres  el 
menses   sex.  Ex  quo  S.  Jacobus  probal, 

C  quod  magni  vigoris  sit  apud  Deum  oratio   ibui.  lo. 
justi  assidua.  Et  dejecit  a  se  ignem  terrw' :    '  de  caio 
id   est,  orationis   suee  virtute   procuravit  "''"™Je,^ 
quod  ignis  descendit  ex  aere,  et  devoravit  xviii,3c-38. 
sacrificium   suum,  ut  legitur  libro  terlio 
Regum  ;  et  poslea  bis  impetravil  ignis  de-    wReg.i, 
scensum,  quo  devorati   fuerunt  quinqua- '"' '"■ 
genarii  Ochozia?  cum   suis  quinquaginta, 
quemadinodum  in  quarto  Jibro  Regum  nar- 
ralur. 

Sic  ampJificatus  cst,  id  cst  magnus  et  .     4 
praiclarus  ostensus,   Elias  in  mirabitibus 

D  suis,  id  esl  per  miracula  a  se  ministeriali- 
ter  facta,  principaliter  aulem  a  Deo  merilis 
precibusque  Eli».  El  cfiis  potcrit  siniiliter 
ijloriari  tibi,  id  est  de  tanta  sua  excellen- 
tia  jucundari  in  Deo?  Utique  pauci  de  his 
qui  fuerunl  in  veteii  Teslamento.  Gloriosi 
vero  Apostoli,  et  multi  Saneli  in  evangeli- 


ENARRATIO   IN   CAP.    XLVIII    LIBRI    ECCLESIASTICl.    —   ART.    XLIX 


mi 


[/Irl/.WII. 


Ihid.  21. 


r. 

Ibid.  XXI. 
24;  IV  neij. 

Il/'..r  XM. 


\\  Reij.i.d. 


\\\Reij.\i\. 
5-18. 


ca  lcgc  rcccniiil  iiiMJora.  cl  iniillo  plma 
iiiiiacnia  (]uaiii  VWsl?,.  Qiii  s%is(iilisti  ^nor- 
iiinm  ah  t,iferis,  id  cst,  {'ilium  vidiiap  in 
Sarcpta  defunctum  resuscilasli,  de  sorle 
mortis,  in  verbo  Domini  Dei,  id  est  dc 
mortis  eventu,  oralione  fusa  cx  divino  in- 
stinctu,  prout  in  tcrtio  Rcgum  libro  lcgi- 
tur.  Qui  dejecisli  rer/cs  cul  pcrniciem,  id 
csl,  Achab  rcgcm  et  filinm  ejus  Ochoziam 
dixisti  morituros  propter  corum  excessus; 
siniililcr  .lorain  filiiiin  Josaphat,  ut  in  se- 
cundo  libro  raralipomcnon  recitatur.  El 
eonfregisti  fncile  potentiam  eorum,  id  cst, 
facililcr  impctrasli  a  Domino,  ct  prtfdixi- 
sli  corum  dcjcclioncni,  cl  i/loriosnx  dc  lc- 
clo  stto,  id  est,  dc  siia  carnali  repausatio- 
nc  excussisti  in  morlcm.  Vcl  idco  dicliim 
cst  hoc,  quoniam  Uchozia?  pr;cilixil  (jiiod 
de  lecto  suo  non  sui'geret,  eo  quod  consu- 
liicril  Bccl/cbnli.  iil  iii  (jiiarlo  Hrtrniii  libro 
indiicilnr. 

Qiii  audisli  in  Sina  judicium,  id  est,  in 
monte  Sinai  Deus  tibi  revclavit  pcr  ange- 
liim  qiucdam  sna  sccreta  consilia  ac  ju- 
dicia  :  secundiiiii  ipioil  in  tcrtio  Rcgum 
scriptum  cst ;  d  in  Ilorch  Judicid  dcfoisi- 
onis.  Mons  Sinai,  alio  nominc  dicitur  Ho- 
reb,  prajsertim  qiioad  partcm  suam  infe- 
riorem  :  ct  ibi  aiidivil  ICIias  a  Domino 
quaidam  judicia  suic  jnsliti;c,  qnibus  de- 
fcndit  se,  id  esl,  suam  injuriam  vindicavit 
8  de  transgressoribus  h-gis.  Qui  um/is  regcs 
ad  pomilenliam,  id  est  ad  correclioncm 
iniqnorum,  ul  de  suis  pa^nileicnt  pcccatis. 
;4iJ.i5-i7.  Lndc  libro  tcrtio  Hcgum  fcrtiir :  Ait  Domi- 
nus  ad  Kliam  :  Ungcs  Ha/.acl  regem  super 
Syriain,  ct  Jchii  ungcs  rcgcm  sup(M-  Isracl, 
Eliscum  aulcni  iiiigcs  prophclam  pro  lc  : 
ct  erit.quicumquc  fngcrit  ghuliiim  lla/acl, 
occidct  ciim  Jchii:  ct  (pii  fiigcril  glailium 
Jeliu,  occidct  cum  liliscus.  El  Prnphclas 
facis  successores  post  le:  id  est,  Kiiseo  gra- 
liam  pi'oplicli:i>  impctrasli,  ct  Jona*.  iil  ali- 
(|iii  dicniil.  (Ii('i'iilcs  i|iiod  ipsc  fnil  i|n<'m 
suscitavil  a  morlnis.  Ilabnil  qn<i()iii'  iniil- 
tiK  disiipiilos.  ijiii  li'1'lio  rl  i|nai'lo  Kcgiim 
libris  dicniiliir  filii  propliclarnm  :  cl  iiinlli 
discipnloi  niii    illorniii    gialiaiii    piiiphcliiC 


.K  habebant.  .\ain  et  Hliseo  pra-dixcriint  qiiod   \s neg.u. 
J">lias  aiiferendus  csset  ab  co.  '•  ^- 

Qui  rcccpfus  es,  id  esl  translatus  in  pa-  9 
radisum,  m /«<r6r«e  ignis,  id  cst  cuin  ignca 
impulsione  scu  commotione.  Hinc  expo- 
sitorie  subdilur.  in  curru  equorum  igne- 
orMw  .•  juxla  illiid  quarti  Hegum  :  Kcce  md.w. 
currus  igncus  cl  c(iiii  ignei  diviserunt 
ulruniquc,  scilicet  Kliam  et  Eliseum,  ab 
inviccin  ;  ct  as(;endit  Elias  per  lurbincm 
in  cicliim.  scilicct  acriiim.  Quod  totum  an- 


gclico  ministerio  laclum  est,  prout  supcr 


10 


IV  neri.  II. 
li.  I'i. 

III /(.•!,.  X VI 1 
ii. 


md.xx.W 
neij.  II,  IV. 

V,  II. 


B  Regum  libros  plenius  dictum  est.  Qui  in- 
.\criplus  cs  in  judiciis  lcmporum.  id  cst, 
prophctice  pra?nuntiatus  ac  desuper  pra>- 
visus  es  venire  rursus  ad  homincs  tempori- 
biis  .\nliclirisli.  ad  rcsisli^niliim  impiissinio 
illi,  alqnc  ad  inslrncndiim  Judicos.  Pro- 
ptcr  qnod  siibdiliir  :  Lenire  iracundiam 
Dominl,  id  csl  ad  miligandum  iram  Dci 
per  conversioncm  iniquorum  ad  ipsnm, 
conciliare  cor  patris  ad  fllium,  id  est  ad 
converlcndiim  Jndacos  incrcdulos  tunc  fii- 
Inros  ail  {llirislnm,  aUpic  pcr  hoc  facerc 

C  conconliam   inler  sanctos  Patriarchas   ct 
ipsos,  (■/  rcslUucrc  Iribus  Jacoh,  id  csl  ad 
icfoimandum  spirilualiter  eas,  ct  ad  pcr- 
duccnduni  eas  ad  statum  salubreni.  Hinc 
in  Evangelio  ait  Salvator  :  Elias  quiim  ve-    nmc.n, 
iicrit,  rcslilnct  omnia.  Pcr  .Malachiam  qiio-  "• 
que  protcstalnr  :  Ecce  ego  mittain  vobis  Maimn.w, 
Eliam   prophclam,  antequam  vcniat  dies'^"'- 
Domiiii  iiiagnus  ct  horribilis;  ct  convcrlcl 
cor  patriim   ad   filios,  ct  cor  filiorum  ad 
patres  corum,  nc  fortc  vcniam  cl   pcrcu- 
tiain  terrain  anathemale. 

D  Bcali  qui  lc  audicrunl  \\(\x\  solnm  aiiri- 
biis  corporis,  sed  eliain  cordis,  tibi  obtcni- 
[icrando.  Auribns  enim  corporis  audicrnnt 
ciim  .\cliali,  Ocho/ias.  saccr(iolcs(]uc  Raal, 
ct  alii  imilli  pravissimi.  Ei  in  niniciliu 
lua  dccornli  sunl,  id  esl,  libi  aniici  fue- 
riinl  jicr  vcrain  concordiam,  voliinlalisqiic 
ciiniormilalcm  :  (]iio(l  sinc  caritalc  <'l  jiacc 
inlciiia  iioii  rnil.  Talis  namqiic  amicitia 
Inildaliir  in  linno  hoiicslo.  Xum  nns  riln 
ririnius  iiinluin .\{\  csl  vita  nalurie  cl  gra- 
tiii\absqiic  lanlis  cl  talibus  iniraculis  (]iia- 


11 


288 


ENARRATIO    IN    CAP.    XLIX    LIBIU    ECCLESIASTICI.    —   ART.    L 


28 


gitiir.  Scripsit  quippe  evidenter  et  copioso  .\  niintiavit,  futura  el  ahscondita  anfeqnam 
(lo  Chrisli  mysloriis.  de  divini  rigore  judi-  ei^cnirent  :  nam  el  do  tribulalionibus  ot 
cii,  do  iuturis  suppliciis,  ct  de  omni  boati-  captivitatiJKis  Judaeorum,  liberalionibus- 
tudine  olectorum.  Et  ostendit,  id  est  prse-      que  eorum,  multa  conscripsit. 


ARTICULUS   L 


EXPOSITIO  CAPITULI  QUADRAGESIJII  NONI  :  ME.MORIA  JOSI.E   IN  CO.MPOSITIONE  ODORIS   FACTA. 


R' 


ECITANTUH  hic  praeconia  JosicC,  et 
aiiorum  palrum  sanctorum.  Memoria 
Josiu'  in  compositione  odoris  facta,  id  est 
similis  confcctioni  odoriferEe,  opu.s  pig- 
mentarii,  id  est  assiniilanda  unguento  fa- 
cto  ab  eo  qui  facit  pigmenta.  Quemadmo- 
(Uim  enim  talis  confectio  dulcis  cst,  et  ex 
diversis  aromaticis  rebus  conficitur,  sic  Jo- 
sise  memoria  est  suavis  ex  considoralione 
etconnexione  virtutum  et  perfeclionum  ac 

2  meritorum  ipsius.  hi  omni  ore  quasi  met 
indulcabitur  ejus  memoria  :  id  est,  dulce 
erit  loqui  de  viro  tam  religioso,  fcrvente, 
perfecto,  et  in  mente  erit  cjus  memoria 
tam  suavis,  ut  redundet  in  corpore.  Consi- 
deratio  namque  tanlarum  virtutum,  parit 
in  corde  delectationem.  Et  sicut  musica 
in  convivio  vini  :  in  quo  harmonia  musi- 
corum  instrumentorum  multum  dolectat 
epulantes,  qui  ct  ex  vini  potatione  et  cibo 
cxiiilarantur,  sicque  dispositi  sunt  ad  de- 
lectandum  valde  ex  musica. 

2  Ipse  esl  direclus  divinitus,  id  est  a  Spi- 

ritu  Sancto  missus,motus,et  inspiratus,  In 
pcenitentia  gentis,  id  est  ad  inducendum 
11  Par.  efficaciter  populum  suum  ad  p^Kuitenduin 
xxxiv,  29-  j^g  resipiscendum  dc  suis  peccatis ;  ct  tulit 
abominationes  impietatis,  id  est,  idolola- 
trias  abstulit  a  populo  suo,  et  guljernavit 
ad  Dominum  cor  ipsius,  id  est,  montem 
suam  plenarie  direxit  ad  Deum.  Yel  :  Cor 
ipsius,  id  cst  mens  sua,  guhernavit,  id  est, 
populum  sibi  commissum  direxit  ad  Do- 
minum.  Et  in  diebus  peccatorum,  id  est 
idololatrarum,    corroboravit  pietatem,    id 


33 
Ihiil.  3 


B  cst,  cuitum  Dei  recuperavit  ac  slabiiivit, 
convertendo   ad   Deum   ipsos   idololatras, 
juxta  illud  socundi  Paralipomenon  :  Ocla-     ii  Par. 
vo  anno  regni  sui,  quum  adhuc  puer  es-^^^'^''*' 
set,coepit  quseroreDominum,et  duodecimo 
anno  postquam  regnare  coeperal,  munda- 
vit  Judam  et  Jorusalem  ab  excelsis  et  lu- 
cis,  simulacrisque  ot  sculptilibus.  Insuper 
quarlo  Regum  legitur  :  Similis  ei  non  fuit     \\  Reij. 
anlo  oum  rox,  qui  rovcrtoretur  ad  Domi- ^*"'"' ""' 
iiiun  in  omni  corde  suo,  et  in  tota  anima 
sua,  ot  in  universa  virtute  sua,  juxla  om- 

C  nom  legem  .Moysis ;  neque  posl  eum  sur- 
rexit  similis  ei, 

Prater  David,  et  Ezechiam,  et  Josiam,        5 
omnes  reges  peccatum  commiserunt.  Circa 
hoc  oritur  quaestio  gravis,  qualiler  verum 
sit.  Sic  etenim  sonat,  quasi   tres  prsefati 
reges  non  commiserint  peccatum  :  quum 
tamen  David  praeter  cetera  sua  peccala, 
ctiam   adulterium.    proditionem,   homici-  WReci.w. 
diiimque  commiserit.Denique  gravius  pec-  *'  '*"'"• 
casse  videtur,  quain  Josaphat  el  alii  qui- 
dam,  de  quibus  tale  nil  legilur.  Et  de  Asa 

D  rege  ait  Scriptura,  quod  cor  ejus  fuil  per-  iii^i"».  w, 
fectum  cum  Domino  Deo.  '*' 

Ad  isla  quidam  respondent,  quod  omnes 
roges  Juda  et  Israel  commiserunt  aliquo 
modo  idololalriam.  pra?lor  David,  Ezechi- 
am,  atquo  Josiain.  Conlra  quod  objici  po- 
test  illud  secundi  Paralipomenon  :  Fecit  iiPar.Mv, 
Asa  quod  bonum  et  placitiim  erat  in  con-  ''^' 
spectu  Domini  Dei  sui,  et  subvertit  altaria 
peregrini  cultus  et  excelsa,  et  confregit 
slatuas,  lucosque  succidil;  ac  pracepit  Ju- 


ENAKltAirO    IN    CU'.    XI.IX    I.IBRI   ECCLESIASTICI.    —   AIIT.    I. 


m) 


(l;p,  iit  qiiaererct  UDiiiiiiiiin  l)cuiii  p.iliiiiii 
suoruin,  ct  faccret  lcgcm,  i-l  iiiii\fi^a  inaii- 
(lala;  ct  abstiilil  c  ciinclis  iiiliijjiis  Jmla 
aras  ct  fana,  cl  rcgnavil  in  pacc.  Dcniiiiic 

iip<()-.xni- eodem  Paralipoinenon  libro,  pcr  divcrsa 

*"■  capiliila  dcscribunlur  virtulcs,  dcvotin,  cl 

laiKJcs  niagnirica>  Josaphal  rcgis.   I)c  (iiio 

/iiixvii.G.  inler  cetera  legilur  :  Quumquc  suinpsissct 
cor  cjus  audaciam  proplcr  vias  Doiniiii, 
cliain  c.vcclsa  alquc  liicos  dc  Jiida  abstii- 
lit.  Porro  dc  Joalhan  regc  ail  super  Isaiaiii 
liicronymus,  qtiod  justissimus  fuil.  Siiiii- 

VAiUxwi,  litcr  de  Ozia  patrc  ejus  muita  commen- 
'  ^'         dabilia  rcfert  Scriptura.  dc  iioc  soio  cum 

Jbid.ia-io.  redargiiens,  quod  sibi  sacerdotalc  usurpa- 
vil  officium.  Sicque  regibus  istis,  vidciiccl 
Asa.  Josaphat.  Joathan,  et  Ozisp,  non  con- 

6  vcniunt  qua;  sequuntur:  Nam  reliqiierunl 
legem  AUissimi  reges  Juda,  et  contempse- 

7  runt  timorem  Dei.  Dederunt  enim  rc- 
gnmn  suum  aliis,  et  gloriam  suam  alic- 
nigenw genti,  id  est,  peccando  meruciiinl 
qiiod  rcgnum  eorum  traditum  cst  Assyriis 
cl  Chaldteis. 

Adhuc   juxta  praetacta    aliqui    diciiiit, 

quod  pra^fati  regcs  alicjuo  niodo  pcr  ido- 

lolalriam  peccavcrunl,  non  dcstriiciido  cx- 

cclsa  in  loto,  sed  in  partc  dumtaxat.  \ani 

cl  de  Asa  et  Josaphat  lcgitur  laiii  in  libro 

mne(j.\y.  Hcguin,  quain   Paralipoincnon,  ([iiod    nnn 

u*/"r'.  xv!  abstuleriint  excelsa,  vel  quod  excelsa  de- 

17; IX. .13.  rclicla  sunt,  quia  non  dcstruxcrunt  ca  lo- 

talilcr,  sed  ea  polissimum  in  quibiis  ido- 

lis  sacrificabaliir.  Excelsa  aulcm  vocanliir 

loca  subliinia,  in  quibus   etiain  gentiles 

consuevcrunt  sacrificare.  Et  sic  videbatnr 

(piasi  spccicin  idololalria"  quaindam  habc- 

rc,  in  cxcclsis  offcrrc,  prjcscrtim   lcniplo 

icdificato.  Verumtamen,  qnia  hic  liber  non 

csl    in   canonc,   et  in  Scriptura  cannniiM 

111«'!/. XV,  pr;oaIlcgata  ipsc  Asa,   Josaph;il,  Joatliaii, 

/•ar.'x*n,3,  Ozias,  jiisti  fuisse  scribunliir,  tcnciidiiin 

♦  ;  IV /(f,/.  csi  absolnlc,  (luod    iiisli    fiicriint   ct   bciic 

X»,    31;    II  .  •       ,,  •  ,       1   •       • 

i'av.  xxvr,  quicvcriinl  in  Domino,  cl  dc  his  in  (iiiiliiis 

*•'  fncriint  ciilpabiles,  poeniliiciiiiil,  siciil   cl 

D;ivi(l.  I^onccdendum  lamcn  vidctiir,  (|ii(iil 

David.  K/.cchias,  el  Josias,  finrriinl  cclcris 

pcrfectiores. 

T.  8. 


A  Inrcnderunt  clcctnin  cicilatem  sanctita-  8 
^('.s-  .•  id  est,  rcges  Juda  injiisli  idololalr;p 
|>rmiiciucriint  s;inctam  nrbcm  Jcrusalcm 
(livino  ciillui  dcjiutatam,  a  llh;il<l;eis  com- 
buri ;  et  desertas  fecerunt  vias  ipsius  : 
qiiia  et  hoc  mcriicriinl.  quod  pcr  ilincra 
iirbis  illiiis  non  fiiit  inccssus,  civilalc  de- 
slrucla,  juxta  illiid  in  Thrcnis  :  Yia}  Sion  Thren.\.i. 
Iiigenl,  eo  quod  non  sinl  qiii  vcniant  ad 
solcnnilatcm.  Il;pc  crgo  fcccrunl  in  manu 
.lcremia'.,  id  est,  secundum  qnod  ipse  pr;i'- 
dixit.   Nam   malc  tractaverunt   iUuin,  id        9 

B  cst.graviteret  mullipliciler  persecuti  sunt, 
projicicndo  ciim    in  hiciiin,  in  carccrcin,  /er.xxxvni, 
in    ncrviim,  in   vincula ;   ac   subsannan- ^"""•'*' 

'  |j;xx,2;xi., 

(lo.  sccundum  quod  ipse  teslalur,  dicens,  i.*. 
Omncs  nialcdiciint   niihi;  cl  riirsus,  Om- /AiUxv.io. 
ncs,  inquit,  subsannant  rae.  Qui  a  vcnlre  ""''•"•'• 
matris  est  consecratus  propheta,  id    esl, 
sanctificalus   fiiil  in   iitero.  nl  cssel   pro- 
phcl;i,  sccundiim  (piod  ail  in  siii  cxordio 
lihri  :  factum  cst  verbum  Doinini  ad  mc,  /tirf.1,4,5. 
diccns  :  Priiisquam  lc  fctrmarcm  in  iilcro, 
novi   le ;   ct   anlcquam   cxircs   dc  vcntrc, 

C  sanctificavi  te,  et  propliclain  in  uciitilnis 
dcdi  le.  Everlere  et  erucre  el  pcrdcrc,  ct 
itcrum  a'dificarc  et  renovare  :  id  est,  ad 
hoc  factus  cst  prophcta.  ut  pra?niinliaicl 
cvcrsioncm  d(\icctioncmqiie  civilalis  ct 
lcmpli,  ac  popiili  dcv;islali()ncin.  cl  qiiod 
poslca  tcmpliini  ct  urbs  cssent  reaxlifi- 
cand.T.  V.\  lalia  dc  aliis  qiioqnc  regnis  ct 
gcntibiis  prophclavil,  scciindiim  qiiod  Do- 
miniis  ail  ad  cuin  :  Kccc  constilui  le  siipcr  ibid.  10. 
gcnles  et  regna,  ut  cvellas,  et  destruas, 
ct  disperdas,  cl  dissipes,  cl  eedifices,  ct 

D  idanles. 

Ezcchicl ,  ijul  ridil  coiisjicctum  i/liiri<r,  10 
id  cst,  pra5claram  cl  admirabilcm  habiiil 
visidncm  qiKiliior  animaliiim,  pcr  (|iiic 
(pialiior  l'^vangclist;c  signanliir,  cl  llironi 
Dci  in  co  omnibns  pra>si(lentis:  tjuam  vi- 
siiiiicm  oslciuiil  illi,  id  csl,  vidcre  el  in- 
lclligcrc  fccit  cum  Dciis,  in  ciirru  Clicru- 
lilm,  id  esl  simililiidine  ciirnis  el  cherubici 
spiiiliis.  OiiiP  visio  in  ipsius  l'"zcchiclis 
libid  h.ibcliir,  cl  ibi  diligcnlcr  cxposil;i  :  Kieeh.t. 
csiqiic  ilifficilis  valdc.  siciil  cl  nllima  vi- 

lU 


290 


ENARRATIO    IN   CAP.    XLIX    LIBRI   ECCLESIASTICI.    —   ART.    L 


H 


Is.  V,  C. 


Bettt.xwu 


12 


^CC/i.  xi.vi 
i4. 


Gttlai.  V,  0. 

HabacA\M 
Rom.  I.  17 
Jacob,  II 
17. 


Ezech. 


u 


1  Esdr 
1,  2. 


sio.  Unde,  ut  refert  Hieronymus,  cxordium 
fienesis,  et  Canlicum  canticorum,  et  duff 
illffi  visiones,  apud  HebraBos  non  lcgun- 
lur  alieui,  nisi  ad  minus  sit  triginta  anno- 
rum.  Xam  comiuemiiratus  cst  iirimicoruni, 
id  est,  impiorum  et  adversariorum  Israeli- 
ticae  plebis  pcenas  praedixit,  in  imhrc,  id 
est  in  abundantia  et  rore  sua?  doctrin»  ac 
proplietiff  :  quae  per  imbrein  significatur, 
quum  Dominus  ait  per  Prophetam  de  vi- 
nea  sua,  utpote  Synagoga  :  Mandabo  nubi- 
bus,  ne  pluant  super  eam  imbrcm.  Propter 
quod  Moyses  dixit  :  Concrescat  ut  pluvia 
doctrina  mea.  Benefaccrc  illis  cjui  ostende- 
runt  vias  rectas,  id  est  ad  prsenuntiandum 
et  imprecandum  prospera  justis,  et  vera 
docentibus, ac  beneiacientibus  populo  Dei. 

Sequitur  laus  duodecim  Prophetaruni 
minoruin.  Et  dundecim  Prophelarum  th^im 
pultulaiit  de  Joco  suo.  Exponendum  esl 
hoc,  sicut  id  quod  supra  de  judicibus  scii- 
ptum  est  :  Ossa  eorum  piillulanl  de  ioco 
suo.  ISJain  corroljoravcruiit  .laeolj,  id  cst, 
populum  Israel  natum  ex  Jacob,  spiri- 
tualiter  confortaverunt  suis  doctrinis,  ex- 
cmpiis,  visionibus,  signis;  et  redemeruut 
se,  id  est,  a  pcriculis  viliormn  et  condeui- 
nationis  seterna?  prfflservaverunl  sc, //;  fide 
virtutis  sua',  id  est  pcr  fidcin  virtuosis 
aclibus  decoratam,  quae  sciiicet  per  dile- 
ctionem  operatur.  Justus  namque  ex  lui- 
jusmodi  fide  vivit.  Fides  autem  qua?  non 
habct  opera,  inortua  esl  in  se  ipsa.  Itaque 
pcr  hoc  redemerunt  se,  quod  commissuin 
sibi  officium  cirea  populum  Israel  effica- 
citcr  impleverunt.  Sic  per  Ezechielem  Do- 
minus  ait  :  Si  annunliantc  te  ad  impium 
ut  a  viis  suis  convertatur,  non  fuerit  con- 
versus  :  ipse  in  ini(]iiilale  sua  inorietur; 
porro  tu  animam  tuain  liberasti. 

Quomodo  amplificemus  Zorobcdicl  ?  id 
est,  quaiitcr  satis  digne  et  ample  poteri- 
mus  eum  Jaudare^  lanquam  dicat :  Multum 
laudabilis  est.  Nam  et  ipse  quasi  signum 
in  dextera  manu  Israel,  id  est,  ipse  orna- 
mentum  est  Israelitici  populi,  sicut  annu- 
lus  digitum  ornat.  Fuit  etenim  dux  Jud;eo- 
rum  de  Bahylonica  redcuntium  captivilale. 


Ihid   11,24 


Jer.  .\xii. 


A  el  teinplum  Doinini  instauravit,  ut  habetur  Af/»..,  u. 
in  F^sdra  et  Aggaeo.  Et  consonat  laus  haec 
vcrbis  Dei,  dicentis  per  Prophetam  :  In 
die  illo  assumam  te,  Zorobabel  fili  Sala- 
thiel,  servc  meus,  et  ponam  te  quasi  si- 
gnaculum,  quia  le  elegi.  Quod  tamen  (sicut 
ibidem  proliatum  est)  de  Ghristo  est  expo- 
ncnduin  ad  litteram.  Ouocontra  Dominus 
de  Jechonia  per  Jeremiam  dixit  :  Vivo  ego, 
quia  si  fueril  Jechonias  filius  Joaliim  re-  "'*' 
gis  Juda,  annulus  in  dextera  manu  mea, 
inde  evellam  eum.  Et  Jesum  filium  Jose-       14 

B  dec?  id  est,  qualiter  eum  laudabimus  ? 
Qui  in  dic.bus  suis  cvdificavcrunt  do- 
mum.  Fuerunt  enim  principales  in  eedifi- 
catione  templi  secundi  post  reversioncm 
de  Babylone.  Fuitq.uc  Jesus  hic  filius  Jo- 
sedec,  sacerdos  magnus  seu  pontifex  tem- 
pore    illo   :  de   quo    in    Zacharia   legitur, 
Ostendit  milii  Dominus  Jesum  sacerdotcm  Zitch.m,t. 
magnum,  stantem  coram  angelo;  atque  in 
Aggaeo,  Factum  est  verbum  Domini  in  ma-  .ivi/  1. 1. 
nu  Aggaei  ad  Zorobabcl  filiuin  Salathiel, 
ducem  Juda,  et  ad  Jesum  filium  Josedec, 

C  sacerdotem  inagnum.  Et  excdtaverunt  tciu- 
plum  saiictuin  Domino,  id  est,  templum 
quod  fundaverunt,  ad  consummationem 
perduxerunt  ad  gloriam  Dei.  Pnratum  in 
gluriam  sempiternain,  id  est  ordinatum  et 
factum  ad  perpetuum  Dei  honorem  ct  fa- 
inam  perennem,  imo  ad  hoc  ut  per  cultum 
iniiii  Dco  exliibitum,  perveniretur  ad  glo- 
riam  salulis  aelernae.  Denique  paratuin  fuit 
et  factum  ut  Christum  susciperel,  i\\x'\  \n 
co  fuit  oblatus,  et  postea  saepe  fuit  in  eo  Zhc.  u,  22. 
praedicans  atque  miracula  faciens.  Propter    Maiih. 

D  quod  prsedictum  fuit  per  Aggfeum  :  Magna  jj"',^^' 
crit  gloria  domus  istius  novissimae,   plus  ai/j/.h,  10. 
quain  primae.  Itaquc  a?dificalionem  lcmpli, 
tempore  Cyri  inceptam,  et  temporc  Arta-  \Estir.t-tH. 
xerxis   regis    annis  plurimis   impeditam,    /6irf.iv. 
prtedicli  viri  sunl  proseculi  anno  sccundo    ibid.u. 
Darii  regis  Persarum,  et  sexlo  iinperii  ejus  ibid.\t.\3. 
anno  ipsam  consummaverunt,   prout  li- 
l)i'o  primo  F"sdrae  descrilulur.  Unde  et  per 
Zacliariam  loculus  est  Dominus  :   Manus  Zach.t\,9. 
Zorobabei  fundaverunt  domuin  istam,  et 
manus  ejus  pcrficicnt  eam. 


ENARRATIO    I.N    CAl'.    XLIX    LIBRI    ECCLESIASTICI.    —    ART.    L 


m 


lU. 


II /;•»./-■.  II. 


JSccli.xLiv, 
10. 

Ifi 


Gen.  V,  24; 
Bebr.  ti,5. 


17 

Gen.t.  IS. 


Ihid.  iO. 


Ibid.  VI.I, 
56,  57. 

/bid.  43. 
.Sap,  VI ,  iO. 

18 


Bxotl.  xtw 
19. 


(#cri.  I  ,  Jl 


Et  Nehemias  in  mcmoria  mulli  tempo- 
rix.  id  est,  diuturnu  nicmoria  dignus  ost,  H 
diu  in  commcmoralione  habcndiis :  y»/ 
ercvit  nobi.s  muron  cver.sox,  in  circuitu  Jc- 
rusaiem,  cujus  muri  fucrunt  a  Chalda>is 
dcslrucli,  et  stare  fecit,  id  cst,  ercxit  el 
construxit,  porlas  in  muris  Jerusalem,  et 
seras  in  portis;  qui  erexit  domos  nostras. 
.Mulla  nam(|uc  habilacula  in  Jerusalcm  per 
sc  ct  alios  lecil,  ul  in  .Nchcmia  lcgitur. 

Consequenter  redit  ad  laudem  Enoch, 
de  qiio  supra  plcnius  scripsit.  Xcmo  natus 
cst  in  lerra  (jualis  Enocli  :  non  quod  lu- 
eiil  major  et  sanctior  singulis  aliis,  sed 
quia  in  aliquibus  spccialcm  excellentiain 
cst  soi'titus.  Undo  subjungilur  :  nam  ct 
ipse  receptus  est  a  lerra,  id  est,  in  paradi- 
sum  Iranslatus  ab  hac  terra  mnrlalium.  cl 
prius  quam  l-^lias. 

Et  Joseph  qui  natus  est  homo  princeps 
fratrum,  id  est  dominus  fralrum  suorum, 
Ueo  disponcnlc,  crrccliis,  ac  pncoidiiialus 
a  Deo  et  natus,  ut  talis  tantusquc  iicret, 
firmamentum  gentis,  id  csl  cohimna  sii;c 
progcnici  et  conservator  niulloruiii  in  \  i- 
la,  pra-bendo  eis  necessaria  lcmporc  la- 
mis,  rector  fratrum  in  .Egypto.  slahili- 
tnentum  populi  :  quia  non  soliim  suam 
cognationem,  scd.Egy[)lios  quoquc  cl  alias 
gcnlcs  suis  consiliis  auxiliisque  lirmavil. 
1'ndc  et  Pharao  vocavit  eum,  Salvatorem 
niiindi,  ul  lcgilur  iii  (lcncsi.  El  in  lihro 
Saiiicnli»  asserilur  :  Hcx  sapiens  popiili 
slabilimentum  est.  E(  ossa  ipsius  visita- 
ta  sunt.  id  esl  rcvcrcnlcr  acrcpla  a  filiis 
Israel  excunlibus  dc  .Egyplo,  cl  ad  lcriain 
promissionis  delala,  juxta  illiid  in  Exodo  : 
Ossa  (juoqiic  Josc|)h  liilil  Moyscs  scciim. 
IIoc  qiiippc  (■oiiiiiiisil  ricii  in  cxlrcinis.  ila 
loqiiens   :   Uciis    visilabil    vos ;   asporlalc 


Eecli. 

XLVIII,   I  l. 


19 


A  vobiscum  ossa  mca  dc  loco  isto.  l'ndc  ad 

Ucbra>os  ait  .Vposlolus  :  Oc  ossibus  suis     ffebr.x: 
iiiandavit.  El  post  inortcm  prophctavcrunt ,  '" 
co  modo  quo  dictum  est  supra  de  Eli- 
sco  :   .Morliiiim   [iroplictavit   corpus  ejus. 
Per  hoc  enim  quod  ossa  Joscph  sublala 
sunt  modo  prffifalo,  matcrialitcr  oslende- 
runt  atquc  innoluil  Joscph  vcracitcr  pro- 
plietassc  dc  filiorum  Israel  exilu  ab  .Egy- 
pto,  et  ossiiim  siiorum  asporlatione.  Pro- 
pterca  ad  IIcbra!Os  dicilur  :  Fidc  Joscph    HeOr.x,, 
inoricns,   dc   profeclionc    filioriim    Isiacl  '" 

B  incinoralus  cst.  Verum  dc  prophclalionc  £xod.\tu, 
ossium  Joseph,  super  E.xodum  plcnius  di-  '■ 
clum  cst. 

Selh  et  Sem  apud  homines  gloriam  ade- 
pti  sunt,  id  est,  famosi  effecti  sunt  apud 
homincs  iinivcrsos  proplcr  suas  viiliilcs. 
Piicruciuiil  quociiic  niullis  liominibiis  diiin 
vixerunt.  .E<  super  omnem  animam  in  ori- 
giiic  Adain.u]  cst,  ciinclis  filiis  .\(l;p  (luan- 
lum  ad  aliqua  pnBcinincbaiil,  cl  forsan 
lalius  prffisidcbant,  Seth  ante  diluvinm,  ct 
Scm  filiiis  Noc,  post   illiid.  Dcniqiic  circa 

C  iioc  allcgal  qiiidam  rilossam  (iil  ail)  di- 
cenlcin,  qiiod  isli  duo  habucniiil  (lomiiii- 
iim  supcr  omncs  homines  sui  lcinporis, 
sallcin  pro  aliqiia  parle  vila?  sua>,Sclh  ante 
diluviuin,  et  Scm  posl  illiid.  Scd  advcrtcn- 
diim,  quod  (Jlossa  non  dicit  hoc,  scd  sic 
ait  :  Selh  filiiis  .\da>,  et  Sem  primogcni- 
lus  .Noc,  lain  fidc  quain  moiibiis  hoiiiiiii- 
bus  siii  lcmporis  prajlati  sunl.  Quod  iiilcl- 
ligi  potcsl,  eos  prje  celeris  floruissc  fidc 
;ic  moribiis.  Ncc  apparcnliam  liabcl  (jiiod 
Sclh  unquain  priefucrit  poslcris  Cain,  (|ui 

U  separaverunt  se  loeo  cl  convcrsatione  a 
Itiislciis  Sclh.  Posl  diliiviiiin  ([iioqiic,  n;ili 
cx  Japlicl  ;i(lli;i'scriiiil  [talri  siio  Ja|)hcl  iit 
cajiili  :  siiiiililrr  ii;ili  c\  Cliaiii. 


2!)2 


ENARnATIO    IN    CAP.    L    LiniU    F.CCLF.SIASTICI. 


ART.    LI 


ARTICULUS  LI 


DECLARATIO    CAPITULI    OUINQUAGESIMI    :    SIMON    ONI.E    FILIUS,    SACERDOS    MAGNUS. 


\Mach.  XII 

7. 


HIC  specialitor  ct  emiiienler  ac  multi- 
pliciter  commendatur  quidam  nomi- 
ne  Simon,  de  quo  alibi  in  tola  Biblia  nil 
habetur.  Idcirco  ad  horum  expositionem 
et  confirmationem  non  possunt  more  so- 
1  lito  allegari  testimonia  Scriplurarum.  Si- 
rnon  Onkv  fHiun,  mccrdos  )nagnus,  id  est 
pontifex  Judaeorum,  diu  post  reditum  a  Ba- 
bylone  ;  fuitque  iilius  non  illius  Onia?  qui 
WMach.m,  seciindo  Maehabaeorum  libro  describitur 
et  laudatur,  sed  alterius,  qui  illum  Oniam 
prsecessit.  Girca  haee  dicit  Glossa  :  Simon 
iste  filius  fuit  Onice.qui  de  Simone  cogno- 
menlo  Justo  est  natus.  Onias,  ut  refert  Jo- 
seplius,  fuit  pusillanimis  et  avarus,  et  Pto- 
Ieina?o  regi  tributa  non  solvens,  eumdem 
provocavit  ad  iram.  Moriensque  Onias,  fi- 
lio  suo  Simoni  huic  sacerdotium  summum 
reliquit.  Quo  mortuo,  filius  ejus  nomine 
Onias,  ei  successit.  Fuit  autem  hic  Siinon, 
quum  Ptolemajus  Evcrgetes  in  .Egyplo  re- 
gnaret,  atque  in  Syria  ct  Asia  Seleucus. 
Patet  vero.  Jesum  hujiis  libri  scriptorem 
et  Simonem  istiim,  eisdem  fuisse  tempori- 
bus,  quum  vitam  et  mores  hujus  Simo- 
nis  tam  expresse  describat  hic  Jesus.  Hrec 
Glossa. 

Qui  in  vita  sua  sufftilsit  domum,  id  est, 
templum  firmavit,  resarciendo  antiquata 
et  viliata  in  illo,  et  in  dicl/ns  siiis  corro- 
boravit  te»i/3?i<«?,emendando  illud  in  mul- 
tis.  Templi  eliam  (dtitudo  ab  ij/.so  fn/idata 
cst,  id  est  fundamentalitcr  seu  firmiter  re- 
parata,  non  autem  simpliciter  fundata  seu 
inchoala  :  quia  hoc  diu  jam  antea  factum 
csl  per  Zorobabel  a  Chald;ea  reversum,  ut 
patuit  capitiilo  prajcedenti.  Duplex  cedifi- 
catio,  id  est  reformatio  in  lignis  atque  la- 
pidibus,  et  excelsi  parietcs  templi  ab  ipso 
sunl  reformali.  El  quia  liic  ponlifex  exsti- 


Kccli.\v.\\ 
13.  14. 


A  tit  virluosus,  reformavit  et  synagogam,  id 
est  populum  sibi  commissum. 

In  dicbus  suis  emanavcru/it  putei  aqtia- 
rum  :  id  est,  abundantiam  aquae  procura- 
vit  civitati  et  populo  suo,  vel  puteos  fo- 
diendo,  aut  fossos  meliorando;  ct  guasi 
/nare  adimplcti  sunt  aquis  supra  modum 
consuetum  :  quod  et  meritis  ejus  creditur 
factum.  Spiritualiter  quoque  tunc  erupe- 
runt  pulei  aquarum,  id  est  viri  sapientes, 
fluentis  sapientiffi  ac  doctrinae  repleti.  Quo- 
rum  unus  exstitit  auctor  iste,  et  pontifex 

B  ille  populum  sibi  commissum  efficaciter 
instruens  et  gub6rnans,sicut  subjungitur: 
Qui  curavit  gentem  suam,  id  cst,  gregem 
sibi  creditum  sollicite  rexit,  et  a  vitiis  ex- 
purgavit,  cl  liberavit  eam  a  perditione,  id 
est,  a  pcenis  quse  propter  peccata  infligun- 
tur,  suos  subditos  pr.-eservavit.  Qui  prrn- 
valuit  amplificare  civitate/n,  id  est  urbem 
Jcrusalem  augere  habitatoribus  et  neces- 
sariorum  provisionibus  ac  structuris :  quia 
in  spirilualibus  ac  temporalibus  qusesivit 
bonum   commune.   Qui   adcptus  est  glo- 

G  riam  in  conversatione  gentis,  id  est,  ex 
reformatione  et  vila  laudabili  plebis  suae 
consecutus  est  famam,  laiulem,  honorem, 
et  praemium  gloriosum ;  et  ingressum  do- 
mus  ct  airii,  id  est  vestibulum  templi  ac 
atria  minislrorum  ejus  ac  populi,  amplifi- 
cavit,  id  est,  auxit  seu  reparavit. 

Quasi  stella  matutina  in  medio  nebulw, 
ct  quasi  lu/ia  plena  in  diebus  suis  lucet, 
et  quasi  sol  refulgens ;  sic  ille  effulsit  in 
templo  Dei,  id  est,  multum  praeclare  re- 
splenduil,  conversatione,  instructione,  fa- 

D  ma,  exemplaritatc  et  auctoritate  in  medio 
populi  sui,  etiam  inter  iniquos,  atque  in 
templo  materiali.  Quasi  arcus  rcfulgens 
inter  vcbulas  gloriii',  id  est  iii  nube  clara, 


ENAItnATtO    IN    CAP.    I,    LIBRI   ECCLESIASTICI.    —   AUT.    II 


:2!):5 


10 


II 


in  qua  Iriformis  color  irifiis  prapscnlaliir. 
et  quasi  flos  rosarum  in  diebus  vernis,  id 
est,  sicut  rosous  flos.  pulcher  et  benc  odo- 
rans,  pra>serliin  in  vere,  supple,  sic  illc 
fuit  ornatus  virlutibus  et  bonae  famae  odo- 
re  perfusus.  £Jt  quasi  lilia  qtia'  siint  iti 
Iransitu  aquce,  id  esl,  qucmadniodum  ii- 
lia  sita  ad  aquas  fluentes  sunt  candida,sic 
ille  virtute  splendiiit  caslitatis ;  i't  qunsi 
t/ius  redolcns  in  diebus  cestotis,  sic  ipso 
suavilate  devolionis  et  oralionis  inllam- 
malione  fragrabat.  Quasi  ignis  ejfulijciis. 
per  verba  ardcntia  ac  sapientialia,  quibus 
alios  instar  ignis  illuminavit  ac  infhun- 
mavil,  ct  quasi  thus  ardens  in  igne  :  quia 
quo  igne  adversilalis  amplius  exercebatiir, 
eo  carilatis  ac  patienlisc  aclibus  plus  redo- 
lens  fuil.  Quasi  vas  auri  solidian,  orna- 
tum  omni  lapide  pretioso,  est  speciosum, 
sic  cor  ejus  fuit  vas  sapientiBe,  et  ceteris 
donis  virliitibiisqiic  coriiscans.  Q«<a.s/ o/('- 
va  puUtdans,  per  opera  misericordia,  qujc 
per  olivam  signantur,  et  ci/prcssus  in  alli- 
tndincin  se  extollens,  id  esl  similis  cypres- 
so  per  aclus  contempialionis  sublimes. 

In  accipiendo  ipsum  stolam  gloria',  ct 
vcstiri  eum  in  consuinmationem  virlutis, 
in  ascensu  allaris  sancli,  gloriam  dedit 
snnclitatis  amiclum  :  id  est,  ponfifex  istc 
exhibuit  Deo  gloriam  el  honorem,  et  con- 
decentem  officii  sui  vestilum  spiritualem 
ac  corporalem,  per  hoc  quod  ad  cxplcn- 
diiin  officia  siia,  induil  se  juxla  legein 
stolam  glorise  et  veslem  ponlificalem  hya- 
cinthinam  ponlifici  propriam,  ac  celcris 
vestimenlis  sacerdolalil)us  ac  ponlificali- 
bus,  totius  perfectionis  significalivis,  ve- 
stivit  se  ad  accedendiiin  allarc,  in  qiio 
sacrificavit  aul  adolcvit  incensiiin.  In  ac- 
cijiicndo  nulem  partcs,  id  esl  deciniani  de- 
cimariim,  dc  nianu  saccrdotinii .  secuiidiim 
Hccii.xi.y.  legis  pra?cepluin,  iit  dicliim  csl  siipra,  ct 
i/i.tc  sliiiis  Jii.vla  iirani.  id  esl,  jiixta  exi- 
gentiain  officii  pra-slo  fuil  allaii,  iileo  iion 
indigne  accepil  decimam  dccimariim  pra'- 
falam. 

fircii  ilhim  coriinn  frnlrum.  id   csl,  in 
(•ircuilii  cjiis  fiiii  lollielio  saccrdoliim  el 


\-l 


1.3 


\  Levilanim  ei  siibservientiuin  in  copia  ct 
cuni  decore ;  et  quasi  plantatio  cedri  in 
monlc  Libano,  id  est,  sienl  in  monte  sic 
dicto  cedri  pretiosae  abundant,  sic  circa  14 
illum  steterunt  quasi  rami  palmce,  id  est, 
cum  circumdabant  quemadmodum  rami 
slipiliMii,  ct  omncs  filii  Anron  in  glorin 
sua,  id  est  cuncli  inferiores  sacerdotes, 
sacerdolalibus  ornamentis  decori.  Oblaiin  15 
aulem  Domini  in.  maniljus  ipsorum,  id 
est,  sacrificiiiin  Deo  offerendum  in  allari 
hoiocaiisti,  fuil  in  manibus  sacerdotum,  ct 
B  per  cos  offerebatur,  coraw  omni  si/nagogn 
Isrncl,  id  esl  in  prresenlia  lolius  commti- 
nilalis  ibi  pra?senlis  :  pro  qua  et  specialia 
sacrificia  quaedam  fiebant.  Et  consumma- 
linnc  fungcns  in  arn,  id  cst,  oblalio  illa 
in  holocaustoriim  altari  facta,  consumina- 
lionem  accepit  in  altari  Ihymiamalis,  per 
hoc  quod  ibi  Ihyiniania  incendebatiir,  ob- 
lalione  illa  exlrinseciis  facla,  nmplificare 
oldationem  excelsi  Regis,  id  est  ad  offe- 
rendum  magnifice  oblationem  complelam 
Uegi  allissimo,  scilicet  \)co.  purrcjil  ma-  16 
G  nutn  suain  in  libatione,  id  est,  manum 
suam  exlcndil.  faciendo  oblationcm  dc  li- 
qiiidis,  sicul  de  vino  et  oleo,  cl  litmrit  de 
sanguine  uvce,  id  est  dc  vino  expresso  de 
uvis,  sicut  exprimitur  sangiiis  de  corporc 
animalis  ;  effudil  in  fundamenlo  allaris 
odorem  divinum  excelso  Principi,  id  est, 
liquida  siiper  allare  oblala,  fecil  sacerdos 
dcciirrere  ail  basim  allaris,  sicut  in  Levi- 
lico  jiissum  esl  :  el  inde  consiirgebal  odor 
diviniis,  id  est,  placila  fuil  lalis  oblalio 
Deo  ex  offeicntium  fide  ct  devolione,  non 
I)  ex  sc. 

Tunc  c.cclamavcrunt  filii  Aaron,  Deiim  18 
laudando  in  hora  sacrificii ;  in  fubis  du- 
ctililiiis  sonncriinl ,  ita  (|iiod  (|iiidaiii  ore 
Deiiiii  laiiilabanl,  alii  ad  Dei  lioiiorein  biie- 
ciiiis  perslrepebanl ;  (7  audilam  fccerunt 
voccm  magnam  in  mcmoriam  ciirnm  Dco, 
id  est,  qualenus  Deus  miscrcreliir  eorum. 
Tiinc  omnis  popuhis  ibi  pnrscns.  sciiicel  l'.i 
viilgiis,.s/«N//  properavcrunl.ct  cccidcnnil 
iii  fiiiicm  suiicr  tcrram,  id  esl,  ex  devo- 
lionis    feiviuc  celeriler  se    proslraverniit 


17 


Cf.  /.f  r.  IV, 
7;  \uw.\\, 
10. 


204 


ENARRATIO    IN    CAP. 


I.IBRl    ECCI.ESIASTICI.    —   ART.    U 


ad  ('xoraiiduin   rcgTaliandumque  Domino.  A  ritualcni  in   ipso,   ut   ci  serviamus  corde 


Ideo  suixlitur  :  adorare,  id  est  ad  adoran- 
dum  Dominum  Deum  siium,  et  darc,  id 
cst  Deo  humiliter  of ferre,  joreces  omn^yjo- 

20  tenti  Deo  cxeelso.  Et  nmpUficavcriuit,  id 
est,  amplius  et  latius  laudavcrunt  Dcum, 
psallentes  in  vocibus  suis,  id  est  vivacitcr 
atque  alacriter,  vocibus  non  parccnlcs;  et 
in  maijna  domo.  scilicet  tcniplo.  factus  csi 
sonus  suavitatis  jdcnus,  id  est  concors  el 

21  devota  psalmodia.  Jit  rogavit  jjopulus  Do- 
minum  cjceclsum  in  prcce,  id  est,  oratio- 
nes  suas  continuavit,  tisqucdum  perfectus  B 


promplissimo,  ct  fien  pacem  intcrnain  et 
extcrnam.  scilicet  pccloris  ct  tcm|ioiis,  in 
die/nis  nostris  in  Israel,  id  esl  in  liac  tcrra 
promissionis,  qua  commoramur,  per  dies 
.sempitcrnos,  id  csl  usque  ad  finem  ;  cre- 
dere  I.^ract  nobiscum  esse  misericordiam 
/)t'/, id  csl.quatcnus  filii  Isracl  adliuc  hinc 
indc  dispersi,  pcrcipianl  Dcum  misericoi- 
diter  cssc  nobiscum,  sicque  festinent  ad 
lianc  lcrrani  revcrti,  ut  lihcret  eos  a  capti- 
vilale  et  omni  malo,  in  diebus  suis. 
Postquam  ostendit  affectionem  suani  ad 


26 


est  honor  Dci,  scilicet  cultus  latriae,  utpo-  proprium    popuhim,    nunc    pandit    suam 

le  sacrificalio  ipsa;  el  niunus  suum,  id  cst  avcrsioncm  a  quibusdam  cxlrancis.  Duas 

sacrificium,  perfeceriint.  Porro  ingemina-  r/entes  oiUt  anima  mea,  id  esl,  cordialiler 

tio  isla,  scilicet,  rogaverunt  Dominum  in  odio  cas  :  non  in  quantum  sunt  homincs, 

prcce,  alque  consimiles,  sunt  dc  consue-  vel  quoad  personam  sive  naluram  eorum, 

ludine  ct   proprielate    idiomatis   HcbrBPO-  imo  sic  omnis  homo  viator  spirilualiler  est 


27 


/s.xxiv,  3 
19. 


ruin,  juxta  ilhid  Isaiae  :  Dissipalione  dis- 
sipabitur  tcrra,  confractione  confringetur 
lcrra,  commolione  commovebitur  lcrra. 

Tunc  deseendeiis  ponlifcx  ab  allari  thy- 
iniamatis,  eajfttZ//,  id  est,ad  benedicendum 


amandus.  Unde  nec  gentes  illas  odivit  ex 
odio  caritali  conlrario,  sed  potius  zelo  ju- 
stiliae,  in  quantum  crant  plurimum  vitio- 
sa>,  specialiterque  Israelilis  molestae.  Ter- 
tia  autem  non  cst  gens,  quam  oderim  tam 


levavil,  manus  suas  in  omnem  eongrega-  G  inlcnte,  ut  alias  duas.  Qiii  scdent  in  mon- 


28 


23 

LlLC  XVIll,! 


2i 


tionem  filiorum  Israel  ibi  prajsentem,  da- 
re  gloriam  Deo  a  labiis  suis,  id  est  ad  glo- 
rificandum  Deum  proprio  ore,  ct  in  nominc 
ipsius  gtoriiiri,  id  est  ad  regratiandum  ei 
cum  gaudio.  Et  itcravit  orationcin  .mam  : 
oporlet  enim,  tesle  Scriptura,  semper  ora- 
rc,  et  non  deficere;  vo/cns  ostcndcrc  rir- 
tutem  Dei,  id  esl,  quam  polcns  et  pronus 
sit  Deiis  subvcnire,  et  exandirc  oranlcs  as- 
siduc.  Et  ]i/us  oravit  Deum  omniiim  .-quia 
ex  fcrvcnli  affectu  incilabalur  ad  depre- 


tc  Seir,  id  est,  Idumtei  in  montc  sic  dicto 
habitanlcs,  sunt  prima  gens  mihi  odiosa, 
proplcr  scelcra  sua  in  Dcum,  cl  in  filios 
Isracl  :  juxta  illud  Abdi»,  Propter  iniqui-  Ai.^ia^io. 
tatcm  tuam  in  fratrcm  luum  Jacob,operiet 
te  confusio.et  pcribis  in  (Clernum.  Et  P/ii- 
/istiim  :  qui  siinl  secunda  gcns  odiosa. 
Philislffi  namquc  diu  atque  acerrime  va- 
slaverunl  .ludieos,  iil  palct  in  libris  Judi- 
cum,  Rcgum,  el  alibi.  Et  stu/lus  popn/us 
qiii  liabitat  in  Sic/iimis, id  cst  fatui  Sichi- 


canduin    prolixius   Dominum    Deum  ;   qui  I)  mitgp,   qui  dicuntur  fuisse  ex  Samaritanis 


2.5 


mngna  fceit  in  omni  tcrra  :  omnia  nain- 
que  gubernat,  dispensat,  ct  judicat;  qui 
auxit  dics  nostros  a  ventre  matris  tiostrw, 
id  est,  vitam  noslram  prolongavit  et  con- 
servavit,  ab  initio  quo  esse  inccpimus  us- 
qiie  in  prsesens  :  quoniam  nec  ad  moinen- 
lum  csse  aut  permanere  valemus,  sine 
indesinenti  conservatione  ipsius;  et  fccit 
nobiscum  sccundum  suam  misericordiam, 
non  secundum  demerita  nostra.  Dct  nobis 
Jucunditatcm  cordis,  id  est  Iseliliam   spi- 


a  rcgc  Assyriorum  in  terram  decein  tri- 
buum  adduclis  et  collocatis  :  qui,  quia  rc- 
ccperunt  libros  Moysis,  fueriint  prfedictis 
gentibus  miniis  odibiles.  Multi  tamen  rc-  lEsdr.K. 
stiterunt  reparalioni  tcmpli  ac  iirbis  Jcru- 
salem,  sicut  in  libris  Esdrte  frequcnler 
narralur. 

Doctrinam  sapientia',  id  est  sapienlia-       29 
lem,  quoad  cognitionem  divinorum,  cl  di- 
sciplinw,  id  est  moralis  scientise,  scripsit 
in.  coi/ice  isto  Jcsus  fi/ius  Sirnc/i  Jcroso/y- 


ENARRATin    IN    CAl'.    I.I    LlltlU   F.CCLESIASTICl.    —   AHT.    Lll 


■i\)t\ 


inila,  i(l  csl,  civis  Jcrusalciii,  aiicloi'  liii jiis 
voliiiiiinis,prout  in  prologo  hujus  libii  iii- 
noluit  ;  ijui  /•enovavit  sajiienliam  i/e  cor- 
ile  siio,  id  esl,  per  fliligenliam  et  sludium 
sui  inlellectus  edidit  lioc  novum  sapienliae 
volunien,  et  sapienlialia  vclcriim  dicta  rc- 
pcliil,  extcndil,  auxil,  clucidavit,  adjiivan- 
:iO  ic  cum  Dco  altissimo.  Bealits  qui  in  islis 
vcrsalur  bonis,  id  est,  in  saluberrimis  islis 
doctrinis  se  occupat  et  excrcet,  non  ad 
sciciKltiin  (liimtaxat,  sed  ad  conversandiiiii 
seciiiidiiiii  ca.  Qui  ponil  illa  in  corde  stio, 
ad  rccolenduiii  ct  obscrvandum,  sapicns 
Jacoij.  iir,  cril  semper,  ostcndens  ex  bona  conversa- 
tionc  opcralioncm  suam  in  nianRuctiidinc 


.V  sapienli.T.  Si  enim  /urr  frrerit ,  ad  omnia        31 
valehil,  quae  sibi  ad  salulcm  sunt  necessa- 
ria,  cl  qu;e  Dciis  ab  ipso  rcquiiil,  pra-sup- 
posilo  sc]n|)er  supcrnaturali  auxilio  gratiae 
el  dircclionis  Spirilus  Sancli,  sine  eujus 
iiispiralionc  cl  opc  nil   meiiloiiiim  agcrc 
possiimus,  ncc  cogilarc,  ncquc  appelcre  ;    iicor.  i 
rjuia  lua>  Dei,\di  est  doctrina  perlucida  hic  ^' 
descripla,  vel  illiiminatio  seii  gratiosa  di- 
rcelio  Si^iriliis  Saiicli.  vcslii/ium  rjuscsl,  id 
csl  monstralri.x  viic  pcr  (|uam   homo  ha;c 
lacicns,   habct    ad    Dciiiii    pniccdcrc.   (Jiii 

H  cnim  agit  luec  ipsa,  lacil  iiliqiic  ipiod  iii 
se  esl  :  idcirco  adjiilorium  gratia>  Dei  ei 
non  decst. 


AUTICULUS  LII 


DECI.ARATIO    C.\PITl'LI    (JIINQUAGESI.M:     IMIIMI.    VIDELICET    ORATIONIS    JESL    Ill.II    SIIIACII 
CONFITEBOR   Tllil.   DOMINF,   liEX,  ET    COLLAUUABO   TE   DEIM    SAI.VATORE.M    .MEIM. 


EUherxm, 
0. 


MmiU. 


i/ilfo/;.v,ii. 

Jotue  VII 
l'.l. 


ilallh. 


Lyi.TlMO  islo  capitulo  tcrminal  auclor 
J  luiiic  libruni  siiiiiii  iii  nralinne  ct  laii- 
dc  Dci.  adjicicns  cxhorlationes  doctrinas- 
qiic  aliqiias.  F.t  polcsl  li;ec  ejiis  oralio  ac 
laiis,  in  pcrsona  ciijiiscumqiie  iidclis  pcr- 
sona;,  praecipue  marlyris,  accipi  et  cxpoiii. 
(^onfilehor  tihi ,  Doniine  re.jc  univcrsorum. 
De  quo  in  libro  Eslher  scriplum  esl  :  Do- 
mine  rex  omnipotens,in  ditione  tua  cuncla 
siinl  posila.  Ilaquc.  Confilebor  libi  liiplici 
coiiicssionc  ;  1'riiiio,  coniVssioiic  laudis  di- 
\iiia'  :  qusc  conlessio  csl  actiis  lalriap.  Dc 
qiia  ail  Salvalor  :  Gonfiteor  libi,  Palcr, 
Dominc  cadi  cl  lcrr».  Secundo,  confcssio- 
nc  piopriic  ciilpa-:  quai  confcssio  csl  actus 
po  iiilcnlia'.  Dc  qiia  .lacobus  dixil  aposlo- 
liis  :  (Iniirilciiiini  allcriilrum  jicccala  vc- 
slra.  Ht  dc  ipia  in  libro  Josiic  :  Fili  nii,  da 
gloriam  Dco,  et  confitcrc  qtiid  fcccris.  Tcr- 
lio,  confessionc  crcdendoriim  :  qu»  acliis 
(?st  fidci.  rndc  Salvalor  :  (Jiii  mc  confcs- 
sns  fiicril  coram  hoiiiinibus,  coiifilcbor  cl 
ego  ciiiii  coram  1'alrc  mco.  El  rot/aiidiiho 


C  ti'  Deum  salratorcm  mcum  .■qiii  soliis  lan- 
(jiiain  principalis  causa,  pcccata  dimiltis, 
a  liamiialioiie  prffiservas,  gratiam  gloriam- 
(]iic  largiris  :  iiiii  pcr  Isaiam  leslatus  cs  : 
Dciis  jiistiis  cl  salvans  iion  cst  pra>ler  ine.  /j. \lv, ii. 

Confile/jor  nomini  tuo  nominalo.  id  csl  2 
tibi  ipsi  per  nomen  nominans  designato, 
ijiioniam  adjiilnrrt  prolrrlor  /'iirtus  es  mi- 
lii,  qui  dona  gratiaj  Iribuisli,  ct  per  ea  ad 
bcne  agendum  mc  confortasli  ac  adjiivisti, 
alipie  in  omni  impugnalionc  cl  lcnlalin- 
nc  qiia  reslili  aul  pra'valui,  tc  adjiivaiilc 

D  rcsliti  sive  piipvalui  :  sic  quoque  mihi 
prolcclor  es  facliis  a  mullis  cl  magnis  pe- 
riciilis,  cl  a  miillis  niiilis  ciilpai  cl  po'iiic. 
cl  pcr  le  ipsiim.  pcr  angclicam  ciislodiam, 
pcr  piiDlalos  luos  vicarios.et  per  Virgincm 
bcnediclam  piipcipue,  cl  per  inalrem  Vx- 
clcsiam.  Kl  /i/icrasti  corpiis  mciim  o  prr-  .1 
i/itione,  id  esl  a  vitiis  carnis  cl  lormeiilis 
qiiic  proplcr  illa  inriigiinliir.  alqiic  a  miil- 
lis  |ii'>ionil)iis  cl  iiil\ci>is,  (»  /iii/iiro  /ini/inr 
inii/uiv,  id  csl  a  vcrbis  viliosis  uc  dcccplc- 


29() 


ENARRATIO    IN    CAP.    I.I    LICRI    ECCLESIASTir.I.    —    ART.    LII 


riis  vel  alien8P,  vel  propricP  lingiise,  ita 
quod  ea  non  incidi,  nec  eis  conscnsi,  vel 
si  incidi  et  consensi,  inde  tc  prsestanle 
poenitui,  ct  a  labiis  opcraKtium  meinla- 
ciiim,  id  est  a  verbis  iniquis  honiinuni 
mendosorum,  et  opera  lalsa,  licla,  iniqua 
agentium,  quee  conlrarianlur  verilali  vitte 
atque  justilia>  :  et  in  eoi/spectii  adstaii- 
tiuin,  id  est  hominum  praesentiuin  mihi, 
vel  angelorum  adstanliuni  tihi,  imo  ct  no- 
bis,  qui  eorum  custodise  sumiis  commissi, 
factus  es  miJii  adjutor. 
i  Et  libcra.sti  mc  ab  adversitatibus,   tri- 

bulalionibus,  et  tentationibus,  secundum 
niultitudinem  misericordia>  nominis  tui, 
cui  proprium  ost  miseieri  :  vel  quia  illas 
non  incidi,  neque  sustinui;  vel  quia  in  eis 
pei'  inipalienliam  et  alia  vitia  viclus  non 
Pj. xxxin,  sum.  Multae  sunt  equideni  liibulationes 
'"•  justorum,  sed  de  his  omnibus  libcrat  Do- 

minus  suos  electos  finaliler.  J  rugientihus 
pra'paratis  ad  cscain,  id  est  ab  invisibili- 
bus  aut  visibilibus  hoslibus,  cupientibus 
me  spirilualiter  aiit  corporaliter  devorare. 
Unde  de  invisibili  alrocissimo  hosle  bea- 
iPe(r.v,s.  tissimus  ait  Pelrus  :  Sobrii  eslole,  el  vigi- 
late,  qiiia  advcrsarius  vester  diabolus  tan- 
quain  leo  rugiens  circuit,  quaerens  quem 

5  devorel./)e  nianilms  cjuwrentiinn  aniinain 
meam,  ut  pertrahant  eam  ad  vilia;vel, 
quferentium  vilam  meam  e.xstinguere  :  ita 
quod  vcl  e.Kstingueie  nequiverunl,  aut  eo- 
rum  persecutionem  sequanimiter  toleravi, 
el  pro  l'ide,  pro  Deo,  pro  justitia  mori  pa- 
ralus  fui.  El  c!e  jiortis  tribulationum  quw 
circumdederuni  me,  id  est  ab  ipsis  tribu- 
lationibus  quse  sunt  portse  et  viae  ad  mor- 
tem,  pt  ad  vilani  fuluram,  imo  ad  vitam 
beatam,  si  sequanimiler  Dei  intuitu  et  amo- 
re  sustineanttir.  Aut  certe  portae  tribula- 
tionum,  sunt  occasiones  et  causae,  seu  ini- 
tia  vel  accessus  ad  eas. 

6  A  pressura  flamma'  rium  circuindcdit 
nie,  id  est  a  fervore  persecutionis,  vel  ab 
igne  libidinis,  vel  a  corporali  incendio,  a 
quo  martyrcs  ulriusque  sexus  saepe  ilkesi 
manserunt ;  ef  in  medio  ignis  hujuscemo- 
di,  non  snm  wstuatus,  id  est  calore  grava- 


A  tiis,  sed  rore  consolationis  divina?  perfu- 

sus  fiii  :  sicut  tres  pueri  in  fornace ;  et  flan.ni.so. 
sacratissimus  Thomas  apostolus  diu  valde 
e.xstitit  in  fornace,  et  tamen  e.xivit  ilke- 
sus  :  et  talia  mullis  sanclis  martyribus 
acciderunl  frcqucnler.  De  altitudine  vcn-  7 
tris  inferi,  id  est  a  riiina  in  profiindi- 
talem  inferni,  qiio  cadere  toties  mcrui, 
quolies  morlaliter  peccavi  ;  ct  a  lingua 
coinquinata  hffirelicorum,  perfidorum,  ty- 
rannorum,  atque  fallacium  hominum  :  et 
a  verbo  nwndacii ,  nc  illo  decipiar,  et  ne 

\\  proferam  illud,  praesertim  ne  dicam  men- 
dacium  perniciosum,  quod  est  mortale 
peccatum  :  de  quo  vir  sanclus  loquilur 
Deo  :  Pcrdes  omncs  qui  loquuntur  men-  Ps.-i,i. 
(lacium.  Unde  el  in  librn  Sapientiac  di- 
citur  :  Os  qiiod  mcntitur,  occidit  ani-  Snp.t.w. 
mam.  .1  rege  iniquo  et  lingua  injusta,  id 
est  a  potentibus  et  magnatibus  sseculi  hu- 
jus,  qui  nunc  per  blanda,  nunc  per  aspera 
conati  sunt  justos  a  fidc  Christi  avertere, 
et  a  virtulum  sinceritate  dcflectere. 

Laudabit  usque  ad  inorlem  anima  rnea        8 

C  Bominuin  :  f\c\\\  ait  Psalmisfa,  Benedicam  /'sxxsm.a. 
Dominum  in  oinni  lcmpore;  el,  Psallam  ps.cxlv.s. 
Deo  meo  quamdiii  fuero,  hoc  est  omni 
tempore  opportiino.  Sicqiie  laudabo  eum 
propler  propriam  ejus  bonitalem,  el  item 
propter  beneficia  ejus  generalia  el  specia- 
lia,  et  propter  sua  aeterna  promissa. 

Et  vita  mca  appropinquans  erat  in  in-        9 
ferno  deorsum  :  id  est,  peccando  propin- 
quavi  inferno,  el  nisi  me  retraxisses,  pe- 
rissem.  Imo,  qui  peccat  mortaliter,  mox 
meretur  a  Deo  relinqui,  a  daemonibiis  ju- 

D  gulari,  aeternaliterque  damnari  ;  sed  natu- 
raliter  bonus,  infiniteque  pius  ac  miseri- 
cors  Deus,  parcit,  differt,  dissimulat,  et 
suporpiissime  agit  nobiscum.  Circuinde-  10 
derunl  me  undicjuc  visibiles  seu  invisibi- 
les  hosles,  et  non  cral  qui  adjuvaret,  id 
est,  nulliis  hominum  me  adjuvit  :  sicut  et 
Christus  faletur,  Gircumspexi,  et  non  eral  /s.  Lxm, o. 
aiixiliator.  Hinc  subditur  ■.Respiciens  erain 
ad  auxiliuin*  lioininuin.  et  non  erat.  •  iuijuio- 

Memoratus  suin  niisericordia'  tuw,  Do-  """'" 


ine,  id   esl,  consideravi   misericordiam 


dl 


ENARRATIO   IN   CAP.    I.I    UBRI    ECCLESIASTICI. 


ART.    I.II 


i!»7 


12 


/».  \xx,  18 


Jacob.i 


/iid.v.lO, 
II. 


1:5 


Saii.  V,  13 
Joh  jiv.  i. 


H 


/•t  ,n.\. 


tuani  iniinensani,  quoe  nullum  spcrantcin 
in  se  relinquit,e<  cooperaftonis,  id  est  gra- 
liossp  siibventionis  tito',  quce  a  swculo  sunl 
siiper  electos  :  quoniam  eruis  suslinentes 
le,  Domine,  id  est  eos  qui  longanimiter  et 
fidclilcr  prtpslolanlur  ae  invocant  tuam 
subvcnlioncm.  idco  ail  l'sahiiisla  :  Quia 
apud  lc  propitialio  est,  ct  proplci-  iegcni 
liiam  susliiiui  lc,  Dominc:  el  Isaias  :  Ucus 
judicii  Dominus;  beali  omnes  qui  e.xspe- 
clant  cum.  Et  liberas  eos  de  manu  gen- 
tium  persequenlium  eos  :  quia  in  hac  vita 
das  eis  palicnliam,  el  post  hanc  vilam 
bealiludinem  ffilernalem  :  juxla  illud  Ja- 
cobi  aposloli,  Bealus  vir  qui  suffert  lenla- 
tionem,  quoniam  quuin  probatiis  fueril, 
accipiel  coronain  viliP.  Hinc  idcm  sanctiis 
Aposlolus  denuo  nos  horlalur  :  Kxemplum 
accipile  longanimitalis,  laboris  cl  palicn- 
lia',  Prophetas,  qiii  locuti  sunt  in  nomine 
Domini.  Kcce  bealificamus  eos  qui  susli- 
niicrunl.  Sufferenliani  Job  audislis,  cl  fi- 
ncm  Domini  vidistis.  Exaltasti  super  ter- 
ram  liabilationem  tneam,  id  est,  conver- 
sationem  honestain  mihi  donasti,  el  per 
beneficia  nalura^  ac  grali;r,  atqiie  pcr  bo- 
na  forluiKp  sublimasli  me  in  sa?culo  isto, 
ct  a  vlta  degeneri,  foeda,  carnali,  mc 
eriiisti. 

El  pro  morte  defiuenle  deprecalus  sum, 
id  csl,  Dominum  e.xoravi  ul  mortem  pa- 
ralam  el  fincin  sccmiim  inilii  confcrre 
dignclur.  Kl  vocaltir  mors,  dcfliiens,  id  est 
cilo  transiens,  ct  laincn  vehementer  ti- 
mcnda,  proplcr  pciicui.i  ci  aiincxa,  el  pro- 
plcr  disliictiim  jiiciicium,  cl  fiitura  sup- 
plicia  eam  sequenlia.  Insupcr  appellalur 
mnrs.  defliicns,  qiiia  continuo  fluxii  ad 
eam  dccurrimiis  :  jiixla  qiiod  in  libro  Sa- 
pienlia;  legiliir,  Nos  nali,  continuo  desivi- 
miis  esse;  in  Job  qiioque.  Ilonio  ([iiasi  flos 
egrcdiliir  ct  ciuilcritiir,  cl  fiigil  vcliil  um- 
bra,  cl  niinqiiam  in  eodeni  slalii  pcrma- 
nel.  liiVDtiiri  Dominum  Pnlrcm  Domiiii 
wc/,  id  esl  Deiiiii  1'alrcin  (Ihrisli  iiniei  Filii 
sni,  cl  Domiiii  inci  :  Ac  (|uibiis  in  Psaliiio, 
Dixil  Domimis  Domiiio  mco,  ,^cdc  a  dcxlris 
mcis.  In  qiiiliiis  vi-rbis  dcilas  Palris  cl  Filii, 


13 


A  ct  eorum  per.sonalis  dislinctio.  cvidenler 

insinuanlur.  prout  supra  in  expositione  ca-  Eccii.x\i\, 
pituli  vicesimi  quarli  diclum  est  plenius. "" 
^7  non  derclinqual  me  in  dic  Iribulationis 
mew  :  quia   lunc   magis   indigeo  ope  et 
conscrvalionc  divina.    |)ra>serliin   in  hora 
morlis.  Propler  quod  oravil  vir  sanctus  : 
Ouiim  deficiet  virtus  mea,  ne  derelinquas  ps-  l»».»- 
nic.  Et   in   tonporc   supcrborum.   id  esl, 
dum  a  superbis  da^monibus  aul   homini- 
bus  fuero  infcstatus,  non  deserat  me  sine 
aifjulorio. 

B  Consequenlcr  mulans  personam  el  ad 
Deum  dirigens  verbum,  Laudabo,  inquit. 
nomcn  tuum  assidiic.  IIoc  enim  angcliciim 
cst,  et  actus  civiiim  supcriioium.  Dcum 
assidue  collaudare,  diim  quod  agitur  in 
cado  continue,  agitur  hic  assidue.  Ei  col- 
laudabo  iUud  in  confessionc,  beneficia 
Dei  recognoscendo,  et  mea  vitia  accusan- 
do ;  ct  cxaudita  cst  oratio  mca,  id  est,  uli- 
qiie  exaudielur  :  sicque  per  modum  pro- 
plictica>  loculionis  loqiiilur  de  futuro  per 
modum  pra?teriti,  ex  confidentia  et  cer- 

C  tiludine  spei.  El  liberasti  me  de  perdi- 
lioiic,  quam  sa>pe  promerui.  dando  mihi 
contritioncm  dc  peccalis  pra;lcrilis;(V  <■;■(- 
puisti  me  de  tempore  iniquo,  id  est  a  ma- 
lis  qiKC  fiunt  in  leiiipore  :  quod  in  se  non 
esl  iiii(]uiim.  ncc  malum.  sed  ab  cis  qua; 
fiiiiii  iii  ipso,  denominalionem  sorlilur. 
J'roptcrca  confitebor  mea  peccala,  cl  lau- 
dcm  dicam  tibi,  et  bciicdicam  iiomini  Do- 
mini,  quum  adfiuc  Junior  sum  :  quia  ob- 
sequia  Dco  in  jiivcnliilc  cxliibila.  siinl  ei 
niagis  acccpta.    In  jiivcntulc  qiioquc    cst 

I)  nalura  vivacior. 

Priusi/uaiu  obcrrcm,  id  esl,  anlcqiiam 
iii   pravam  consueliidincin  cadani.  a  (|iia 
vix  reccderem   lempore  scneclulis  :  juxla 
quod   in    Proverbiis   habeliir.    .\doIesceiis  /v,m.v«u. 
jiixta   viam  siiam,  cliam  qiiiim  scniicrit.  ''" 
non  reccdet  ab  ea.  Kl  magniim  csl  Deo  in 
iiinocenlia  deservire,  menlc  noii  obscurala 
pcr  vilia.   Qiursici  sajdculiam  palain  in 
orationc  mca  :  jiixla  illiid  Jacobi  aposloli, 
Si  quis  veslriim  indigcl  sapicnlia.  poslulet  y.ic.''  i..v 
a  Dco,  qui  dal  omnibiis  afriucnler.  Antc       l'.i 


16 


17 


18 


298 


ENARRATIO    IN    CAP.    LI   LIBRI   ECCLESIASTICI. 


ART.    Lll 


1«, 


tcmpiis  postuJaham  pro  (7/(7,  id  est  in  pne- 
ritia  mea,  quaiido  liomines  adhiic  non  so- 
lcnt  sapientise  operam  dare;  el  usque  in 
novissunis  inquiram  illam,  id  est,  quam- 
diu  vixcro,  conabor  in  ea  proriceie,  et 
Deum  pro  illuminalione  orabo.  Et  fiorcl,ii 
tanquam  prwcoqua  uva,  id  est,  cilo  fru- 
ctificabit.  et  relucebit  in  me  sapienlia  isla, 
procedendo  in  aclum  celeriter,  sicut  uva 
matura  ante  alias  uvas. 
20  La'latum  est  cor  mewn  in  ca,  id  est,  in 

aclu  et  usu  sapientia>,  hoc  esl  in  contem- 
plalione  divinoruni,  suni  glorialus  :  ju.xla 
Snp.-im.  ilhid  Sapientis  :  Intrans  in  donium  ineani, 
conquiescam  cnm  illa:  non  euiin  habel 
amariludinem  conversatio  ejus,  nec  tip- 
dium  convictus  illius,  sed  gaudium  et  Iffi- 
liliam.  Ambulavit  pes  meus  iter  rectum, 
id  est,  affectus  cordis  mei  secundum  divi- 
na  prjpcepta  est  regulatus,  el  operatio  mea 
secundum  divinfe  legis  doclrinam  ac  jus- 
sionem  processit  :  juxta  illud  in  Psalmo, 
Pes  meus  stetit  in  directo.  Nempe,  ut  in 
Osee  legitur,  Rectae  sunt  vise  Domini,  et 
jusli  ambulabunt  in  eis.  Sic  itaque  pes 
meiis  incessit,  quia  sciebam  quod  in  ma- 
levoiam  animam  non  introiret  sapienlia. 
A  juventutc  mca  invc.ftigabam  ca/n.-juxla 
illud  Sapienliae,  Hanc  amavi  et  exquisivi  a 
juventule  mea,  el  quasivi  sponsam  eam 
mihi  assumerc.  Ideo  siipra  dictiim  est  : 
Fili,  a  juvenlute  tiia  quaere  sapientiam. 

Inclinavi  modice  aurem  meam.  id  est, 
aures  cordis  ol  etiam  corporis  parumper 
applicui  ad  sapientiani  addiscendam  seu 
oblinendam,  et  carcepi ,  id  esl,  pree  ceteris 
amplexatus  sum  alque  obtinui  iUam.  Mul- 
tam  invcni  in  n'c  i/iso  sapic/itiam,  id  est, 
in  inenle  mea  consideravi  magnam  sa- 
pientiain  esse,  non  tamen  ex  me,  sed  ex 
dono  Dei  el  illuminalione  Spiritus  Sancti ; 
ct  multum  profcci  in  ca  per  studium  et 
vitani  laudabilcm,  et  per  invocationem  il- 
luniiiialionis  divina^.  alque  per  aliorum 
inslriictionem.  Haec  aiitem  dicit,  non  se 
ipsum  jactando  inaniter,  sed  ad  laudem 
Dei  humililer.  Ideo  addil  :  Danti  nii/ii  sa- 
picntiam,  scilicel  Deo  mc  illustranli,  daljo 


Ps.  \s\\\i. 

Osec  .\iv, 
10. 

Sap.  I,  i. 

/ijrf.Mii,2. 

Eccli.  VI. 
is. 
21 


23 


X  r/loriam,  id  esl,  gralias  agam,  et  ejus  pie- 
lati  totum  adscribam.  —  Denique  ait,  Mo- 
dice,  non  quod  sapienlia  sit  segni,  par- 
vo.  aut  tcpido  quaerenda  affeclu,  autquod 
laliler  qucat  acquiri,  sed  ad  innuendum 
quod  re.^pectu  dignitalis  sapientiae,  pro 
parvo  sit  rcpulandum  quidquid  pro  ea  ob- 
linenda  potcrimus  facere.  Juxla  quem  mo- 
dum  ail  Apostolus  :  Id  quod  in  praesenli  iico/.  iv, 
est  momentaneum  et  leve  tribulalionis  no-  ''■ 
stra>,  siipi'a  modum  in  siibliniilate  a>ternum 
glorite  pondus  operalur  in   nobis.  Yerum 

B  quam  diligenter,  fervenler.  et  indesinen- 
ler  qiia^renda  sit  sapienlia,  in  Proverltiis 
docelur,  ubi  legilur  :  Si  quaesieris  sapien-  /voi  ii,j, 
liam  quasi  pecuniam,  el  sicut  thesauros  °- 
effoderis  illam,  lune  scientiam  Dei  inve- 
nies. 

Consiliatus  sum  enim,  id  est,  intra  me  24 
definivi,  ut  facercm  illam,  id  est,  juxta 
exigenliam  ct  doclrinam  sapientiae  con- 
versarer,  quia  haec  sapientia  salutaris  a 
caritate  et  conversatione  justa  non  potest 
esse  sejuncta.  Propter  quod  scriptum  est  : 

C  Quae  desursum  est  sapientia,  primum  qui-  jacoh.m, 
dem  pudica  est,  deinde  pacifica,  modesta,  ''• 
suasibilis,  bonis  consentiens,  plena  mise- 
lieordia  et  fructibus  bonis.  Ilinc  quidam 
sapienlium  ait :  Sapientia  vincit  maliliam; 
vel,  Sapientiam  non  vincit  malitia.  Unde  snp.m.z». 
ct  supra  dictum  est  :  Fili,   concupiscens  Eccii.\,u. 
sapienliam,  conserva   justiliam,  et   Deus 
praebebil  illam  tibi.  Etenim  donum  sapien- 
tite,   quamvis    sit   principaliter   specuiati- 
vum,  est  tamen  ex  conscqucnli  aliqualiler 
etiam  practicum.  Zdalus  sum  bo?iu.m,  id 

D  est,  bonum  honestum,  dona  gratia?  ac  vir- 
tutiiin  dilexi  sinceriter  propler  Deum,non 
per  reflexionem  ad  proprium  commodum; 
ct  luin  confuudar  :  qiiia  hoc  bonum,  est 
non  confusione,  sed  honorc  condignum. 

Colluctata  est  anima  mea   in    illa  :   id       23 
est,  vacando  studiis  ac  profectui  sapicn- 
tite,  anima  mea,  quanlum  ad  parlem  suam 
superiorem,  pugnavit  contra  sensualitalem 
et  vitia  :  quia,  ut  ait  Aposlolus,  Caro  con-    caiat.w 
cupiscil  adversus  spiritiim,  et  spirilus  ad-  '"■ 
versus  carncm.  Ideo  anim»  volcnti  sapien- 


i 


BNARRATIO    IN    CAP.    I.I    LIBRI    ECCLESIASTICI.    —    ART.    LII 


299 


2(; 


Thren.  III 
41. 


tiff  oporam  dare,  inagnum  alqiu'  assidiiiim 
roslal  bcllmn  conlra  ca  qua;  sapienlia»  ail- 

Eccie\.\*.  vorsanlur.  Ideo  Kcclesiastes  asseril  :  Qui 
addit  scienliam,  addit  et  dolorem  :  cl  in 
inulta  sapientia,  multa  est  indignatio.  Ei 
iii  faciciiclo  caiii  con/irma/if.f  si/iii,  id  esl, 
vivendo  secundum  sapientijc  diclamen, 
constantior  faclus  sum,  el  in  ipsa  sapien- 
tia  forlior  alque  perleclior.  nnciiiadmo- 
duin  onim  caritas.  ita  el  sapienlia  suo 
o.xercitio  nieretiir  augeri,  quatenus  aiirta 
merealiir  et  perfici.  Sapienlia  (|iioi]iie  sla- 
hilit  mentein,  quemadiiiodiiin  iiisijiicnlia. 
passiones  et  vilia  faciuiil  eam  prorsiis 
inslabilom. 

Miiiiii.i  mcas  cxlendi  in  iilluin,  id  est. 
manus  moas  corporeas,  et  prsesertim  dc- 
sideria  mca  et  opera  operativasquc  vires 
diro.xi  ad  Deum,  in  quem  fertur  intcnlio 
mea,  et  cum  erectione  cordis  ac  corporis 
Dominum  invocavi  :  jiixta  illiid  Throiio- 
ruin,  Lovemus  corda  nostra  cum  maiiibus 
ad  Dominum  in  ccelos.  El  in  sapienlia 
cjus  luu:i(  anima  mea,  et  ir/norantian  mea.^t 
i/luminavit,  id  est,  per  sapientiam  mi- 
hi  dosuper  datain  intra  me  splendui,  ei 
aiios  illustravi  e.\emplo,consilio  et  doctri- 
na.  Animam  meam  direxi  ad  illam,  id 
csl,  ad  ejus  infiisinnem.  incremontum  et 
perfoctioncm.  disposui  monlem  moani  per 
conversionem  ad  Deum,  el  por  oralionom 
ac  justam  oonvorsalionom  :  jiixla  iilud. 
.\ccedile  ad  eum,  et  illuminamiiii.  Jiib 
quoqiie  ait  :  Si  dire.xerit  homo  ad  Deum 
cor  suum,  spiritum  illius  ad  se  trahel. 
El  in  ai/tiilionc  invcni  cam,  id  osl.  e.\ 
aclu  sapientiaj  cognovi  ipsain  esso  jn  mr. 
Habilus  namquo  |)or  aclum  siium  eogno- 
sciliir.  Vol,  In  agnitiono.  id  osl  mc  ipsuin 
voracitor  cognoscendo  ol   liiiiiiili;iii>lo.  ad 

/voixi.i.  sa|iiciiliiiiii  sanclam  pciijuoliis  sum.  Tbi 
oniiii  hiiiiiililas,  ibi  rl  sapionlia,  iit  Irgiliir 
in  I'roverbioriim  libro.  Vol.  In  agnilionr 
crealiirarum    inveiii    noliliam    (Irealoris    : 

.Vo/i. »111,5.  soriindiim  illud  libii  Sapioiilia^  A  magiii- 
liidino  speciei  et  crealiir»,  polerit  creator 
lioriim  cognosoibiliter  videri. 
2H  /'ii.s.sci/i  ctim  ijt.sacor,  id  r-sl,  pir  ■-aiiirn- 


20 


/>!. 


Job  xxxtv 

II. 


.V  liam   ot    aotiim  <'jiis   fui  possessor  cordis 
mi-i.  iiliiil  ilobilr  regiilando  :  siciit  in  si- 
mili  ait  Salvalor.  in  palientia  veslra  possi-    luc.  xu, 
dcbilis  animas  vostras.  (Juoconlra  iniquis  "' 
Dominus  per  Jeremiam  ait  :  .\udi.  popuic  Jer.  y.i\. 
sluilc,  qui  non  habos  oor.  i^t  per  Isaiam  : 
liedite  (inquil),  pra-varicatores,  ad  cor.  ^l/i  /j. xni,  s. 
inilio,  quo  sapiontiam  islam  aocepi.  Pro- 
plcr  Jior  non  (/cre/intjunr  a  Deo,  iit  sporo. 
ol  quanlum  est  ex  parte  ipsius,  nisi  ego  in 
pi  imis  roiiquero  eum  :  quoniam  Sapionlia 
illa  allissima  in   I'ioveibiis  toslatiir.  Ego   yrop. vmi. 

i{  ililigoiilos  mo  (liligo,  ot  (jui   maiio  vigiia-  J^--^"p-'''' 
vorit  ad  ino.  oilo  erit  securus. 

Vcnlcr  iiicus  conliirbalus  esl  ijiia'rctii/o 
ii/atn  :  id  est,  cum  lanto  desidorio  eordis 
sapientiam  exquisivi,  quod  ol  voiilor  meus 
inde  allerationem  siislinuit.  por  rodun- 
dantiam  siiperioris  appolilus  in  inferio- 
rem  et  in  corpus.  Conturbatus  esl  etiani 
venler  meus,  quia  pro  sapienlia  jojiinavi. 
abstinui,  el  coijiiis  afflixi.  i'olost  (nioi]iic 
por  vontrem,  mons  ipsa  intelligi,  ul  di- 
oliiin   est  sa>pe.  Mens   autem   sapienliam 

C  (iiia>rens,  tiirbalur  ex  suarum  considcra- 
liono  ciil|)ariiin  ol  ignoiaiiliarum.  atquo 
cx  sludio  dil  riciillalis.  qiioniam  virtus  ct 
sajtiontia  siinl  oiroa  difficilia.  Proplcrea 
liiiniiin  possidebo  possessioncni,  id  cst,  spi- 
rituaiitcr  dives  ero  sapicntiam  possideii- 
do,  et  in  cjus  me  aclibus  occupando.  Dc 
qiia  in  Provorbiis  logitiir  :  i'roliosior  est 
sapienlia  cunclis  opibiis,  et  omnia  (jua;  ' 
desiderantiir,  liuic  non  vaienl  comparari. 
Dei/il  cnim  mi/ii  Dominus  /ini/iiain.  id 
esl    facuilalem   apto  docendi,  ac   bonam 

I)  faciiiidiaiii,  inercedem  meam,  id  est  me- 
rilo  moi  stiidii  ao  iaiioris,  soii  id  j)or  quod 
jiossiim  jiiiomium  ao^jiiiroro  gloiiosum,  rc- 
cle  docondo,  oiainlo.  i)sailoiido;oM'«  i/j.w 
/itui/ii/jo  ciiiii,  id  csl,  por  lingiinm  iikmiii 
Dominiim,  non  mo  ipsiim,  ('oiiiuioiidabi) 
ol  j)r:P(lioaiio  :  siciit  el  in  isaia  soripliim 
csl,  Domiiiiis  dodil  inilii  iingiiam  eriidi- 
laiii.  iil  sciam  siislonlaro  ciini  (jui  iassiis 
osl,  verbo. 

Alt/iro/iiiilt-  ad  iiic,  itidocli  :  (jiiia  gra- 
liaiii  mihi  concessam  paruliis  siiin  vobis 


Pritv.  III, 


.30 


/i.i.  4. 


.11 


ENARRATIONES 


IN 


OUATIOR  IMIOPIIKTVS  MAJOIIKS 


D.   DIONYSII 

CARTUSIAM 

ENARRATIO^ES  PLE  AC  EKIDITE 

IN  01 ATUOU  im{oimii:tas  MAJOUKS 

ISAIAM, 

JKKKMIAM    (EJUSOUi:    TIIUENOS    ET    H.VRU(TI), 

EZECIIIELEM,    DAMELEM 


II   Petri   I. 

Non  mluntate  humana  allata  est  altquando  prophetia 
sed  Spiritu  Sanoto  inspirati,  locuti  sunt 
sancti  Dei  homines. 


EX  EDITIONinUS    COLONI.E 

I'1:;TUI  UUK.NTKL,  .MI)\\\I\  :  iri;M  Mli\l.lll:  JiiANMS  OlKNTl-X.  M|)\l.\l 
llliKKUL.M  JU.V.\.\IS  UL'liNTi:N,  .MDLMI. 
T.  8.  20 


REVERENDISSIMO  IN  CHRISTO  PATRI,  E1DEMQL'E  CLARISSIMO  PRINCIPI  AC  DOMINO, 
D.  ADOLPHO  ARCHIEPISCOPO  COLONIENSI,  SACRl  ROM.  IMPERII  PER  ITALIAM 
ARC.IIICANCELLAIUO,  1'IUNCIPI  ELECTORI,  LEGATOQUE  NATO,  WESTPIIALI.C 
ET  ANGARI^  DUCI,  DOMINO  SUO  CLEMENTISSIMO,  K.  TUEODORICUS  LOER 
A    STRATIS,    CARTUSI.E    BUXIAN^    PRIOB,    S.    P.    D. 


Q 


TT.M  ante  hos  aliqiiot  meases  luctus  iiigeiis  ct  tristis  quaedain  desperatio  pios 
omnes  in  celebri  et  anliqua  Diuecesi  Coloniensi,  Praesul  ainplissime,  miseran- 
duin  in  inodum  occuparet,  eo  quod  tum,  proh  dolor!  tota  quasi  libertate  gregis 
DoinTiiici,  qui  est  plebs  fideliiim,  improbi  perturbatores,  hajretici  lupi  rapaces,  adeo- 
que  horum  duces  et  signiferi  monachi  desertores,  longc  lateque  virus  suum  oinni 
peste  exitiosius  spargerent  nou  absque  gravi  jactura  aniinarum  :  en  pra^ter  omnem 
spem  subito  gratissimus  ad  nos  rumor  advolat,  Celsitudinem  Tuam  .\rchiepisco- 
pum  jam  colhipsie  propemodum  Ecclesiie  Colonicnsi,  et  .\postolica  et  Imperiali  esse 
auctoritate  praifectuin.  Tum  vero,  ita  ut  solet  ejusceinodi  forine  deploratis  in  rebus, 
quotquot  genua  sua  nondum  curvaverant  ante  Baal,  neque  cognoverant  altiludinem 
Sataiiae,  tanta  sibi  oblata,  quam  nec  sperare  quidem  poterant,  materia  gaudiorum, 
e  gravi  desperationo  coeperunt  ad  spem  integiain  revocari  :  ita  jam  de  Celsitudine 
Tua.  nihil  non  dignum  hoiiore  tuo  ac  inunere.  qu;e  jam  tuin  felicissime  hene  me- 
ritus  obibas,  nihil  non  accommodum  rebus  suis,  nihil  non  denique  jamjam  ruiturrp, 
ni  Dous  tulisset  opein,  HeipnbIic;TB  Coloniensi  denuo  instaurand;ie  maximo  idonenin. 
pollicebantur.  Contra  vero,  quod  nulli  san;e  mentis  essc  potest  ambiguum,  ad  t;in- 
tam,  tam  inopinatain  rerum  vicissitudinem  ac  mutationem  dolor  velicmens  ac  ine- 
tus  incredibilis  (ut  semper  f  imet,  testc  Sapienle,  saeva  perturhata  conscientia)  erectos   sap.  xvu, 
atque  sublatos  prospero  nef;indorum  con;ituum  suorum  successu  aniinos  hirretico- 
rum  incessit,  qui  j;im  in  ipso  su;e  navigationis  fervore  et  kKtissimo  cursii,  ;idversis 
llatibus  ad  infelicem  atque  calamitosam  prorsus  conditionem  rejicerentur.  Non 
enim  pnteiaiil  iion  vehemcnler  suspectani  haherc  Celsiludinoin  Tnani,  qu;iin  vel  eo 
I)()tissimum  noiniiie  in  alterius,  hon  !  iinile  soducti,  locuin  subri)gari  novorant.  quod 
liiles  in  te  esset  integra,  vita  irreprehensibilis,  justitiie  et  iBquitatis  ;iinor,  ciiltiis 
dcniiiue  virtiituin  omnium  :  unde  iiihil  a-qiie  illis  poterat  t^ertum  esse  atquo  per- 
suasum,  quam  eum  in  quem  tot  sua  don;i  Deus  optimus  maximus  abundaiitissime 
contulisset,  suis  esse  conatibus  in;ixiinc  obluctaluruin.  Ita  crgo  ex  una  o;idemqiie 
re  ad  alios  hetitia  iminonsa,  .ad  :ilios  dolor  incredibilis  rediit  :  diim  ol  pii  venis.se 


10. 


5-8 


308  EPISTOLA    NDNCUPATORIA 

sibi  servatorein  propugnatoremque,  impii  vero  liosteni  acerrimum  oppugnatoremque 
certis  caperent  indiciis,  nec  dubiis  colligerent  argumeatis.  Psallebat  tum  Ecclesia 
<■  tidelium  gratulabunda  et  ovans  :  Nisi  quia  Dominus  erat  in  nobis  :  quum  exsurge- 
rent  homines  in  nos,  forte  vivos  deglutissent  nos.  Torrenteni  pertransivit  anima 
nostra;  forsitan  pertransisset  anima  nostra  aquam  intolerabilem.  Benedictus  Do- 
minus,  qui  non  dedit  nos  in  captionem  dentibus  eorum.  Laqueus  contritus  est,  et 
nos  liberali  sumus.  Quid  vero  ecclesia  impiorum  ?  Quid  illi?  nisi  qnod  olim  PaUfi- 
I  /te<j.n-.  stini,quum  Arcam  Domini  ad  castra  plebis  Israeliticse  adductam  ex  illorum  insolito 
clamore  didicissent,  videlicet  :  Vse  nobis,  vae  nobis !  Venit  Dcus  in  castra.  Revera 
narnque  venit  Deus  in  castra  Ecclesiffi  suse  Coloniensis,  quam  pene  deseruisse  vide- 
batur,quando  te  illi  nimium  perturbatse  et  afllictae  Pastorem  et  Episcopum  dedit,  cui 
et  ingenii  affatim  ac  eruditionis  suppeteret  ad  perspiciendos  revincendosque  errores, 
et  animus  itidem  atque  facultas  non  deesset  ad  reprimendos  coercendosque  ausus 
temerarios  ac  insultus  impotentcs  hoininum  seditiosorum.  Hic  jam  amplissimus  no- 
bis  pateret  campus  laudum  taarum,  ornatissime  Antistes,  in  quo  et  alias  versati  su- 
mus  pro  modulo  nostro  :  sed  nalla  potest  verior  laus  esse,  quam  ea  quffi,licet  sileant 
omnes,  ipsa  se  pnedicat,  ipsa  se  cernentium  oculis  pectoribusque  insinuat,  qua  te 
abunde  divitem  gratulamur,  dum  tot  tantisque  et  fortunse  et  corporis  et  animi  bonis, 
omnibus  admirabilis  occurris,  ut  tametsi  non  desint  qui  tuas  celebrare  laudes  appe- 
tant,  omnes  tamen  se  huic  provinciffi  impares  fateantur,  vincatque  meritorum  ac 
fortunaram  tuarum  materia  dives,  ditissimam  licet  quamlibet  felicis  ingenii  facul- 
tatem.  Quod  ut  citra  assentationem  dicimus,  ita  Deum  obnixe  precamur,  uti  htec  in 
te  bona  non  conservet  modo  ac  tueatur,  sed  augeat  etiam  et  ainplificet  ad  laudem 
suam,  ac  populi  sui  gregis  tibi  crediti  ac  omnium  nostrum  profectum  et  utilitatem. 
Nihil  enim  ;i3que  optandum,  nihil  perinde  precibus  a  Ghristo  optimo  maximo  con- 
tendendum  esse  videtur,  quam  ut  ea,  qua  coepisti,  fide,  integritate,  zelo,  constantia, 
ab  erroribus  vindices  Ecclesiam  tuam ;  hostes  saniB  fldei,  maxime  monstruosum 
atque  deterrimum  illad  hominum  genus,  apostatas  monachos,  servos  libidinum  sua- 
rum  et  voluptatum  raancipia,  totis  viribus  arceas  ab  ovili  tuo  ;  atque  eos  demum, 
qaoad  ejus  fieri  poterit,  verbi  Dei  sacramentoramqae  administrationi  prseficias.  ad 
eos  sacrorum  curationem  deferas,  qui  et  persuasione  sint  Catholici,  et  moribus 
incorrupti.  Ita  nimirum  fiet,  et  quidem  haud  graadi  negotio,  ut  si  qui  etiamnum 
a  veritate  dissentiant,  citius  resipiscant,  et  abstersa  ac  profiigata  quandoque  ab  in- 
terioribus  mentis  suse  obtutibus  vastissima  pestiferi  dogmatis  caligine,  ad  lucem 
redeant,  tanto  eam  fldelius  ferventiusque  amplectentes,  quanto  se  hucusque  ab  ea 
longius  aberrasse  perspexerint.  Nam  quis  nesciat  plerosque  non  tam  malitia,  quam 
quodam  humanfe  mentis  errore  ac  cecitate  prolapsos,  utpote  callidissimorum  ho- 
minum  fallacissimis  abductos  sermonibus,  ut  qui  simplices  sint  rudesque  Scriptu- 
rarum?  Quibus  profecto  eo  major  est  impendenda  miseratio,  quo  se  ipsi  miseros 
esse  nesciunt.  Hac  vero  in  jiarte  quam  te  fidum,  quam  sincerum,  quam  strenuum 
prasbueris,  novit  totus  pariter  orbis  Christianus,  novit  potissimum  tua^  Ditionis 
provincia,  quae  se  e  luporum  faucibus  ereptam  cumprimis  gratulatur  benignitale 
ac  providentia  Dei,  zelo  ac  sollicitudino  taa.  Noc  te  patrem  patrise  appellare  du- 
bitat,  qua3  post  Deum  optimum  maximum  atqae  Ciesaream  Majestatem  uni   tibi 


EPISTOLA    NUXCUPATORIA  309 

debere  se  novit  saluteni  suam  ;  uni  tibi  acceptam  fert  eam,  qua  fruitur,  pacem  et 
restitutse  fidei  sinceritatem.  Itaque  laudent  in  te  alii  generis  nobilitatem,  quaj  certe 
illustris  est  et  prseclara  adraodum  ;  alii  dignitates,  honores,  eruditionem  suspicen- 
tur  :  nos  paternam  in  tc  fidcin,  pietatem  vere  Ghristianam,  pectus  inviolatum  ac 
solidum  carius  amplectimur,  suavius  exosculamur,  lilienlius  pra^dicamus  :  quod 
illa  quidem  etiam  impiis  adesse  possint,  uti  ct  insunt  quamphirimis;  his  autem 
non  nisi  bonus  praeditus  esse  queat.  Vide  nunc^  colendissime  Pater,  quid  nobis  de 
Celsitudine  Tua  exspectare  liceat,  pra^ter  ea  quse  jam  summa  laude  tua,  utilitate 
publica,  communi  omnium  gratulatione  cxperti  sumus.  Vide  quantum  nobis  de 
Ecclesia?  CatholicjE  unitate,  ejusque  castissimis  ritibus  ac  institutis  (quibus  nec 
ipsi  Apostoli,  si  adesscnt,  puriora  traderent),  quod  quidem  in  te  est,  instaurandis, 
conservandis,  tuendisque  nohis  haud  femcrc  promitlamus.  Alquc  ut  intcrim  piis- 
simis  conatibus  tuis  et  nos  qualemcumque  commodemus  operam,  jam  ante  dedica- 
tum  nomini  tuo  Dioiiysii  nostri  in  quatuor  Prophetas  majores  exphinationum  Opus 
piuin  juxta  ac  eruditum,  denuo  Tua;  Pra^stantia;'  nuncupamus  :  utpote  quu'  nulhi  re 
seque  ac  munere  litterario  oblectari  fertur,  cuique  sapientia  auro  carior  et  antiquior 
est.  Et  quidem  quod  ad  Dionysium  attinet,  scripsit  is  in  utrumque  Testamentum 
luculenter  et  docte.  Verum  ubi  scripfura  est  obscurior,  auf  sensus  abstrusior,  id 
quod  in  Prophefis  maxime  usu  venit,  ibi  etiam  explicafior  ac  fusior  est  adhibita 
elucidatio.  Enimvero  familiare  hoc  illi  ubique  est,  quo  intellectu  difiiciliora  occur- 
rant,  eadem  accuratiori  studio  reddero  clariora  illustrioraque  :  nec  ul)i  trepidant 
alii,  in  plerisque  Scriptur»  locis  hserere.  Nec  tamen  solum,  quem  vocant,  litteralem 
sensum  explicuisse  sat  habet  :  quin  et  mysticum  ac  reconditum  illum  pro  materia; 
ratione  vel  fusius  vel  contractius  adjicit.  Est  prfeterea  et  hoc  illi  in  omnibus  scriptis 
suis  frequens  et  assiduum,  ut  ubicumque  vel  parva  sese  offert  occasio,  non  modo 
ad  vitffi  correctionem  Lectorem  stiniulet,  sed  aflectum  quoque  illius,  in  Dei  optinii 
maximi  sincerum  amorem  verbis  ad  pietatem  maxime  accommodis,  id  quod  perpau- 
cis  contigit,  crigat,  invitet,  inflammet.  Quod  unum  facile  arguniento  esse  potest, 
illura,  tametsi  ingenio  ac  memoria  poileret  incredibili,  magis  tamen  divinifus  illu- 
stratum  et  unctum,  quam  ab  homine  doctum  fuisse.  Posteaquam  enim  vicesimum 
jetatis  exegerat  annum,  mox  post  Magisterii  fitulum  ac  divinarum  studium  Littera- 
rum  novus  sese  tyro  obtulit  in  excubias  Domini,  factus  Ercmita  C.artusianus.  Cnde 
nimirum  colligere  est,  eorum  qua>  posfea  suople  tquod  dicitur)  Marfe  composuit, 
aut  nihil  aut  parum  certe  ab  homiiie  eum  percepisse,  sed  partim  ex  superni  ilki- 
stratione  Numinis,  partim  naturalis  ingenii  doxtorifatc.  Enimvero  fanta^  ille  puri- 
tatis,  tam  inviolatjo  innocentitc  fuit,  ut  niliil  aljsurdum  sit  dicere,  a  8pirifu  potius 
diviiio,  quam  homine  doctore,  eum  fuisse  institutum.  Ad  ha?c  sancta?  ac  irrepre- 
hensibilis  vitJE  erat,  et  pro  contemplationis  fervore,  assiduifate,  excellentia,  haud 
raro  totus  ad  superna  extra  seso  rai)iel)atur,  ef  nonnnnquam  etiam  ccplestos  hahorc 
revelatioiies  ineruil.  Ceforuin  quod  ]iliilosophorum  oninium,  maxime  veteruin,  ((uod 
prffiterea  sacra?  Theologia?  nulla  cum  secreta  fugerunt,  confulit  id  ei  et  leclionis 
assiduitas,  et  ingenii  fortilissinia  uhorfas.  Miixime  vero  id  in  oo  adinirandum,  imo 
et  stupendum  est,  undc  teinpus  illi  suppetero  pofiioril  fot  exaratidl  librns.  tamquo 
iinmensa  volumina,  qua^  citra  oranom  dubitationem  cujusvis  eliam  ccolesiastici 


3i0  EPISTOLA   NUNCUPATORIA 

scriptoris,  atque  adeo  ipsius  etiam  Augustini,  quamvis  numerosam  operum  multi- 
tudinem  facile  numero  vincant,  ipsiusque  insuper  sacrfe  Scripturse,  theologorum 
itera  philosopliorumque  sententiis  (quos  illum  antea  legisse  necesse  est)  fortissime 
sint  communita,  corroborataque.  Qufe  nisi  manu  illius,  quod  character  proprius 
testatur,  hodieque  conscripta,  revisa  identidem  atque  correcta  exstarent,  quis 
unquam  crederet  monachum  unum  satis  superque  precibus  Horariis  aliisque  sufe 
professionis  debitis  absolvendis  prfegravatum,  tot  tam  insignium  solidorumque 
voluminum  monimenta,  posteritati  donare  potuisse?Est  eapropter  miraculi  ei  loco 
tribuendum  (si  legendi,  scribendi,  orandi  in  eo  exercitia  singulatim  spectentur), 
tantum  cuivis  horum  vacasse,  ut  impossibile  videatur  operam  dare  potuisse  reli- 
quis  :  imo  non  potest  non  maximam  habere  admirationem,  ut  vel  uni  horum  tantum 
sese  accommodare  potuerit,  qui  in  tribus  simul,  id  est  quolibet  horum,  multo  fuit 
copiosissimus.  Neque  enim  rarum  id  illi  fuit,  ut  integras  noctes  precibus  incuin- 
beret ;  neque  itidem  inusitatum,  ut  complures  horas  a  sensibus  abstractus,  corpo- 
reque  rigidus  ac  immobilis  perdurans,  in  coelestibus  commoraretur.  Adde  quod 
adeo  sacrffi  Scripturfe  animum  applicuerat,  ut  sspenumero  etiam  cibum  capere  obli- 
visceretur.  Unde  et  doctissimus  ille  Cardinalis  Nicolaus  de  Cusa,  eruditionem  illum 
cum  pietate  conjunxisse  animadvertens,  a  monasterio  abstractum,  socium  sibi  ali- 
quandiu  adhibuit.  Toto  vero  hoc  tempore,  quo  illi  vir  Dei  aderat,  nihil  neque 
lectioni  Scripturarum,  neque  cultui  spiritus  detraxit,  nec  minus  in  ejus  curia,  quam 
in  monasterio  solitus  esset,  Deo  divinisque  operam  dabat.  Hoc  unum  isthsc  ei 
libertas  contulit,  ut  quod  alias  neutiquam  licuisset,  vetustas  librorum  ofTicinas  coe- 
nobiaque  inviseret.  Et  est  hoc  in  illo  prorsus  admirabile,  quod  quidquid  uspiam 
alienis  iisdemque  raris  ex  codicibus  lectione  collegerat,  non  aliter  atque  ad  tabulam 
signasset,  tenaci  memoria  retineret.  Porro  quod  ad  stilum  ejus  attinet,  is  minime  est 
afifectatus,  sed  simplex,  planus  et  scholasticus.  Verba  ejus,  tametsi  minus  interim 
Latina  ac  polita,  vehementia  tamen  et  efTicacia  sunt,  vim  quamdam  legenti  aflfe- 
rentia.  Ea  tempestate  vixit,  qua  genus  omne  studiorum  sola  barbaries  occuparet. 
Itaque  saeculo  illi  stilum  quoque  accommodavit,  multo  haud  dubie  Latinius  elabora- 
tiusque,quod  ad  dictionem  pertinet,  scripturus,  si  in  haec  nostra  tempora  incidisset. 
Atque  eruditionem  illius  nihil  opinor  Celsitudini  Tuas  commendare  attinet,  quam 
lectio  ipsa,  si  modo  sedula  sit,  cuivis  poterit  vel  maxime  testatam  exploratamque 
reddere.  Neque  vero  adduci  possum,  ut  credam  Celsitudini  Tua?  minus  esse  per- 
spectum,  qui  sacrte  Scriptura%  librorumque  omnium  et  auctorum  soles  esse  longe 
studiosissimus.  Quare  judicium  tuum  magis  ipsi  sequimur,  tuani  de  illo  senten- 
tiam,  quantique  illum  feceris,  nosse  cupientes.  Scimus  certe  a  multis  gravibus  alio- 
qui  et  doctis  viris  hunc  non  absque  laude  multa  et  legi  et  efferri  :  at  Tuam  nos 
maxime  omnium  «stimationem  probamus,  qui  non  eruditione  modo,  verumetiam 
auctoritate  vales.  Ceterum  ex  hujus  in  Prophetas  exegeseos,  quam  Tuse  Celsitudini 
dedicamus,  lectione  facile  conjectura  assequi  poteris,  quid  item  in  ceteris  Scri- 
pturis  possit.  Enimvero  quum  Prophetae  isti  admodnm  obscuri  sint,  cTequius  hinc, 
perspicuane  an  secus  ejus  sit  explanatio,  restimari  potest.  Tua?  itaque  ad  altiora 
evectioni  gratulabundi  occurrentes,  quid  deceat  Episcopum,  quid  tibi  placeat,  ipso 
hoc  munere  declaramus.  Neque  jam  conditionis  uostrae  certe  vilissinife,  neque  pras- 


EPISTOLA   NUNCUPATORIA  :51 1 

stiintissimae  Dignitatis  Tute,  cui  nihil  a  nobis  idoneum,  nihil  dignuiii  olTeni  possit, 
immeraores  sumus.  Verum  enim,  ut  Celsitudinem  Tuam  haud  dubitanter  compel- 
lare  auderemus,  Tua  nos  invitavit  nota  omnibus  modestia  atque  humanitas,  qua 
freti,  haudquaquam  metuimus  hoc,  licet  exiguura,  raunus,  licet  ab  infimis  oblatum 
homuncionibus,  contemptuni  iri.  Sed  ne  longior  sim,  et  hunc  Dionysiuni  nostruni, 
et  me  meosque  fratres  Cartusianos  Colonienses  filios  tuos,  Tuae  Celsitudini  huinil- 
lime  commendo.  jirecorque  Deum  optimuin  maximum  ut  diu  te  nobis  sanum  et 
incoluniem  servet,  atque  post  fallacissliua^  liujiis  miseraHjue  vitae  labores  et  terum- 
nas,  ad  quietissimum  beatae  vitae  perennisque  beatitudinis  portum  sua  clementis- 
sima  misericordia  ac  pietate  perducat.  Valeat,  colendissime  Pra^sul  et  Princeps 
clarissime,  Celsitudo  Tua  felix  seniperet  inclyta.  Datura  in  Cartusia  nostra  Buxiana, 
altera  Junii.  Anno  salutis  MDXLVIII. 


ENARUATIO 

IN    ISAIAM   PROPIIETAM 


I 


ENARRATIO 


IN  ISAIAM  PROPHETAM 


ARTICULUS  PRIMUS 


DE      I.Al   IIIDUS      ISAl.E     P  liO  I' II  ET.E  . 


D 


I<c!;<il:<ll> 
bra>oriiiii. 


14.  15. 


K  iiiiiltis  aulriii  laiulatur  aiictor  lihii 
praesentis  sanclissimus  Isaias.  Primo, 
(lc  gcncris  dignitatc.  Erat  namquc  dc  rc- 
gia  gcnitus  slirpc,  (luoniam  patcr  (\jus 
.\mos,  secundiim  llcbiicorum  doctores,  Ira- 
ler  e.xslilil  .\masi;B  regis  Juda  :  ct  ita  Isa- 
ias  consangiiincus  erat  Ezechise  regis.  — 
Secundo.  de  patris  sui  sanclitatc.  Nam 
patcr  ejiis  .\mos  crat  prophcta,  siciit  infc- 
rius  scriptum  est  :  Misit  rex  ad  Isaiain  fi- 
lium  ,\mos  prophctic.  Scciiiidiim  rcgiilam 
(lii0(iiic  Hcbrtcoiiim,  (iiiandocunujuc  in 
tiluiis  Prophctaruin  noininatur  paler  Pro- 
plicUc.  vcl  aviis.  scu  proaMis,  daliir  in- 
lcliigi  quod  qiiilibcl  lioiiim  pi^ojiiicla  crat, 
Ouum  ergo  iii  liiijus  libri  litiilo  sive  c.\- 
ordio  diclum  sil,  Visio  Isaiic  filii  .\mos, 
constat  quod  .\mos  iste  fiiit  prophcla,  .\on 
tamcii  piitaiidum  est  quod  Amos  pater 
Isaia',  sil  idcm  .\mos  qiii  cst  iiniis  duo- 
dcciiii  l'riqilii'laiuiii.  prtPscrtim  (lutim  il- 
lc  fiicril  inslicaiius  arincntariiis,  scquens 
grcgcin  in  agid,  ct  vcliicans  sycomoros, 

Tcrtio  commciidaliir  Isaias  ab  c.xcclicii- 
lia  et  evidentia  gratiic  piophelalis  atqiie 
piophclicit' dcniintiationis,  riulc  li.  Hicro- 
nyiiius  iii  cpislola  dc  omiiibus  sacrfc  Scri- 
pliiiic  libris  disscriiit  :  Isaias  luin  milii  vi- 
dcliir  proplicliam.  scd  hisloiiiim  lc.xcrc. 
lii  prologo  ipio(|iic  translationis  libri  Isaia» 
fatctiir,   qtiod    iioii    liim    proplicla.   (|iiiim 


.\  cvangelista  dlcendus  esl,  lla  cnim  univer- 
sa  Chrisli  atque  Ecclesiaj  mystcria  ad  li- 
quidum  prosecutus  est,  ut  non  pulcs  cum 
dc  futuro  valicinari,  sed  de  pr;etcritis  lii- 
storiain  te.xcrc.  Instipcr  in  prologo  e.xposi- 
tionis  Isaia?  affirmat  idein  S.  Hieronymns: 
Sic  cxponam  Isaiain,  ut  illum  non  soluni 
prophclam,  sed  et  evangclistam  et  aposto- 
Itini  csse  doceam.  .\d  ipstim  cnim  quasi 
ad  .\posloliiin  loqtiilur  Deus  :  Qucin  mit-  /s.  m,  s. 
lain  ?  V.\  illc  lespoiidcl  :  l^cce  ego,  milte 
inc.  Utirsusqiic  llicionymus  :  Universa,  in- 

B  quil,  Domini  sacramenla  continet  pra^sens 
scriptiiia,  Quid  loqiiar  dc  pliysica.  elliica, 
iheologia?  (juidiiiiid  sanctarum  csl  Scri- 
plmaniiii.  (luidquid  potest  humana  lingiia 
profcrrc.  ct  mortalitim  scnsus  accipcre, 
islo  voliiminc  conlincliir.  Uc  illuminatio- 
nc  autein  prcecipua  Isaisc  scriptum  esl  : 
llirc  di.xil  Isaias,  qiiando  vidit  gloriam  yo<iiin.»ii, 
(>jtis,  sciliccl  Clirisli.  cl  loctiliis  cst  dc  i>o.  ''• 
Si  eniin  diligentcr  pcnsemus,  nulliis  Pro- 
phctartim  tam  freqnenter  allcgari  videtiir 
a  (Jirislo  et  hlvangclistis  ac  Paiilo.  nl  Isa- 

C  ias.  PropU-r  quod  merilo  stiidercnl  Chri- 
sliani  hiinc  libriim  intclligcrc. 

Qiiarlo  laiidatiir  Isaias  a  gralia  clo- 
qiicntiir.  Oplimiis  ciiiiii  modiis  loipiciidi 
cst  iiicnlis  concc[)lum  oriiatc  ct  clarc  cx- 
|)riiiieie.  Sic  aiilcm  efficit  Isaias.  Tndo 
llicroiiyiniis   profilolur  :    Priiiio    dc    Isaia 


320 


ENARRATIO    IN   CAP.    I    ISALE.    —   ART.    II 


II  Par. 

XXVI,  1,  il 
xwil.  0  ; 
xxviil,  -7. 


Jbi'l.\s\ui 


/iirf.xxviii, 
I  -4,  22. 


7iu/  xxxiil, 
12. 


I  r/ic.w.i.l 

II  T/iess.  1, 
l;/(o«l.l,l; 
Pltilipp.\\. 
Pliilem.  1. 

2 


de  quo  natus  est  Achaz,  qui  genuit  Ezc- 
chiani.  Horuni  regum  temporibus  factee  ac 
revelatffi  sunt  Isaiee  visiones  prophelicae  : 
quarum  aliquas  vidit  tempore  Ozise,  aii- 
quas  tempore  aliorum  regum  jam  praefa- 
torum.  Sed  quum  tcmporibus  quoque  Ma- 
nassee  prophetaverit  Isaias,cur  eum  ceteris 
non  connumerat  rcgibus  ?  Hespondel  qui- 
(iam,  quia  Manasses  pessimus  erat.  Yerum 
si  hsec  ratio  foret  idonea,  non  feeisset 
mentionem  de  Achaz,qui  et  ipse  pessimus 
erat,  imo  pejor  Manasse,  prsesertim  quum 
ipse  Manasses  poenitenfiam  egerit,  non 
Achaz.  Melius  ergo  diei  potest,  ideo  non 
poni  Manassen,  quoniam  tempore  ejus  ni- 
hil  novi  revelatum  est  Isaise,  quod  in  hoc 
libro  conscriptum  sit,  sicut  Ilieronyinus 
dicit. 

Ponitur  autem  hoc  loco,  Visio,  indeter- 
minale,  scilieet  pro  plurali  :  muJlas  nam- 
que  et  distinctas  visiones  vidit  sub  regi- 
bus  istis.  Cur  autem  non  dixit,  Visio  Isaiae 
prophetse,  quemadmodum  Aggaeus,  Abdias, 
et  alii  quidam  in  principio  suse  narratio- 
nis  se  prophetas  appellaiit  ?  Kesponderi 
potest,  quod  ex  humilitate  hoc  fecit,  sicut 
et  Paulus  interdum  in  suarum  epistolanim 
e.xordiis  non  sciibit,  Paulus  apostolus  ; 
sed,  Paulus,  et  Silvanus,  et  Timolheus  fra- 
ter;  vel,  Paulus  servus  Jesu  Christi. 

Audile,  cceli,  el  auribus  percipe,  ter- 
rn,  etc.  Poslquam  Propheta  in  exordio  di- 
xit,  Visio  IsaifP  quam  vidil,  non  slalim 
subjungit  qiiid  viderit;  sed  ad  diligenlem 
advertentiam  provoeat  coelum  et  terram, 
id  est  habitalores  coeli  et  terrae,  videlicet 
angelos  sanctos  et  homines.  Non  autein 
propter  eamdem  causam  utramque  natu- 
ram  ad  audiendum  invilat.  Angelos  nam- 
que  invitat  ad  audiendum,  non  quia  indi- 
geant,  vel  ut  instruantur,  sed  ut  sibi  testes 
exsislanl.In  divino  enim  examine  testimo- 
nium  perhibenl  angeli  pro  bonis,  quod 
injunctum  sibi  officium  atqne  mandalum 
digne  impleverint;  et  contra  injustos,quod 
faclani  sibi  exhortationem  seu  jussionem 
omiserint.  Homines  vero  invitavit  Proplie- 
ta,  praesertim  Judteos,  ad  audiendum,  quo- 


A  niam  indigebant  ul  informarentur.  Et  si- 
mili  modo  Moyses  locutus  est  :  Audile,  Deut.mw, 
coeli,  quae  loquar;  audiat  terra  verba  oris  '■ 
mei.  Et  alibi  :  Testcs,  inquit,  invoco  ece- ;6;,/.iv,2(i. 
lum  et   terram.   Unde   nunc   dici  potest, 
quod  ccelum  et  terram,  id  est  triumphan- 
tem  el   militanlem  Ecclesiam,  invocat  ad 
audiendum,  quatenus  utraque  natura,  sci- 
licet  homo  e(  angelus,  sibi  sint  testes.  Po- 
tius  lamen  pulo  lioc  dici,  ut  faciat  audilo- 
res  sibi  intentos.  llaque  ait  :  Audite  aure 
cordis,  id  est,  mente  adverlite,  cceli,\A  esl 

B  civcs  coelestes,  seu  angeli  sancli,  qui  aures 
eorporis  noii  habelis,  imo  nec  in  corpori- 
bus  assumptis  per  aures  corporales  audi- 
tis,  quum  non  sitis  formse,  sed  motores 
corporum  talium;  ct  aurihus  mentis  et 
corporis  percipe,  terra,  id  est,  homo  qui- 
cumque  in  terra  vivens ;  quoniam  Domi- 
iius  loeutus  est  :  cujus  sermo  cum  omni 
est  diligentia  audiendus.  Oui  enim  ex  Deo  jomm.mK 
est,  verba  Dei  audit,  sicut  Verbum  Dei  te-  *"■ 
slatur.  Et  in  Deuleronomio  Moyses  loqui- 
tur  :  Ne  obliviscaris  verborum  Domini.  et  Deut.n\9. 

C  ne  excidant  de  corde  tuo  cunctis  diei)us 
vitae  tuae. 

Consequenter  pandil.  quid  Dominiis  per 
Isaiani  et  alios  Sanctos  de  populo  Juda;o- 
rum  locutus  sit.  Filios  enutrivi  et  exal- 
tavi,  id  est,  Israeliticum  populum  cibo 
mentis  et  corporis  pavi,  miltendo  ad  eos 
praedicatores  verbi  Dei,  seu  Prophetas  et 
alios  justos,  ui  cibarent  corda  eorum  pane  EccU.w^z. 
\\\is  el  inlelleclus,  et  aqua  sapienti»  salu- 
taris  mentes  eoium  polarenl.  dando  etiam 
eis  eibum  corporalem,  videlicel  terram  la-  Deut.\i,z. 

D  cte  el  melle  inanantem.  Exaltavi  insuper 
eos,  quia  prae  ceteris  nationibus  dedi  eis 
legem  et  Prophelas,  et  interfeci  inimicos 
eorum  in  lerra  proniissionis,  el  ex  semi- 
ne  eorum  praedixi  me  incarnandum.  Hinc 
enim  Moyses  ait  ad  populum  istum  :  Te /jiw.  vn,  6. 
elegit  Dominus,  ut  sis  ei  populus  peculia- 
ris,  de  cunctis  populis  qui  sunt  super  ter- 
ram.  Ipsi  autem  spreverunt  me,  id  est, 
inoliedientes  et  rebelles  mihi  fuerunt,  ido- 
la  adorando,  ef  cultum  ac  legem  veri  Dei 
derelinquendo,  ut  patet  in  libris  Regum 


ENARRATIO    IN    CAP.    I    ]S.\l£. 


ART.    II 


321 


.Vallh.  VIII 
IJ. 


10 


ac  JiKlicuin.  Scd  qUiPri  potest,  quomodo 
icprol)i  isti  Dcum  spernenlcs,  dici  possint 
lilii  cjus.  l'l  rcspondcndnm.  ipiod  sunl  fi- 
lii  vocalionc  cl  nomine.  non  aulcin  pia'- 
deslinatione  et  gratia  perseverante.  Deus 
cniin  patcinalitcr  vocavil  eos  ad  graliam, 
et  miscricordiain  suam  oblulit  eis ;  ipsi 
vero  ingrati  fucrunt  gralioe  Crealoris.  i^l 
Iioc  inodo  in  Kvangelio  Ghristiis  appcllavil 
Jiidicos  filios  regni,  diccndo  :  Filii  rcgni 
cjicicntiir  in  teneliras  c.xtcriorcs. 

Dcinde  ostcndit  Prophcta  caeeilalein  ct 
ingralitudincm  JudtPorum  e.x  comparalio- 
3  nc  irralionaliiim  animaliuin.  Cognovit  bos 
pos.scssorcm  siiinn,  id  cst  dominum  suiim, 
scilicct  hominem  cujus  cst  ipsc  bos.  Hiinc 
cnim  cognoscit  cognitione  sensitiva,  qiiia 
al)  co  cibatur  ct  cusloditur,  eique  mini- 
strat  cundo  in  aratro,  et  ita  bencficio  sus- 
tcnlationis  suse  est  gralus.  Et  asinus  pnv- 
sepi'  domini  sui  cognoscit,  quia  istud 
aecedit,  et  ministrando  domino  suo,  ostcn- 
dil  se  rccognoscerc  doininiiin  siiuin.  ejiis- 
quc  bcneficio,  quod  in  pr;cscpi  recipil, 
scilicct  nutritioni,  gratum  esse.  Israel  au- 
tem  me  >ion  cognovit  per  fidem  formatam, 
et  populus  )nei(s  non  intctlexit  ine,  et 
bcneficia qu»  conluli  eis.  Vev  Israel  aiilcm 
et  populiim  siiuin  dcsignal  Jud;pos,  (jiii 
eranl  populiis  Dei  vocalionc,  non  pi;c(lc- 
slinalione  :  quorum  alicjui  nec  fide,  ncc 
opere  Dcum  cl  cjus  bcncficia  rccognovc- 
runl,  vidclicct  idolorum  cullorcs  ;  aliqui 
vero  per  fidem  informem,  seu  rationem 
naliiralem  Deum  cognoscenles,  factis  eum 
iicg;ibant  :  siciil  qui  viam  juslitia;  nove- 
riint.  non  tamen  scrvaverunl.  lla;c  autem 
moraliter  dici  possiint  dc  ingralis  et  im- 
piis  (Miristianis.  de  quibiis  ad  Tituin  ail 
Tii.  1, 15,  Aposlolus  :  InqiiinaUc  siinl  eonim  ct  mcns 
cl  conscicntia;  coufilcnliir  sc  uossc  Dciim, 
factis  aiilem  neganl.  l  iidc  (|uoil  dicliim 
cst,  Isracl  mc  non  cognovit,  (pi;iiiivis  in- 
telligi  valcat  diclum  c.\  paite  lolius  sn- 
pcrbcalissima)  Trinitalis,  seu  cujuslibet 
divin:i'  1'crsoii.T,  dc  oninibiis  pci'vcisis  Jii- 
d;i'is  ;  pi;ccipiic  tamcii  diciliir  cx  pcrsoiiji 
Filii,  qiicm  incarnaliiiii,  cl  in  iiiiiiido  con- 
T.  .s. 


A  vcrsanlcm  Jiid;pi  non  cognovcrunt  :  quia 

si  cognovissent,  nunqnam  Dominum  glo- icor.n.s. 
ii;c  criicifi.xissciit. Idco  namqiic  apiid  Joan- 
ncin  di.\crunl  :  .Nos  scimiis  qtioniam  .Moy-   Joann.i\, 
si  lociitus  esl  Deus;  hiinc  autem  nescimus 
iinde  sit.  Propler  qiiod  Cliristiis  ail  ad  Je- 
riisalem    :   Ad   lcrram   prosterncnl    le,  co    i.uc.  xix, 
qnod  non  cognoveris  tempus  visilationis 
lu;p.  Ihiic  qiioqiie  simililiidini.  quam  in- 
diixit  Piophcla  dc  bo\('  cl  asino,  simile  cst 
quod  in  Jercmia  habclur  :  .Milviis  in  ca'lo  ./^r.  vm, -. 
cognovil  lcmpiis  suiiin ;  turtiir  el  Iiinindo 

B  ct  ciconia  ciistodicrunt  lcinpus  advcntus 
sui;  populus  aiitcm  meus  non  cognovit  ju- 
diciuin  Domini. 

Dciiidc  Prophcta  minatur  popnlo  hiiic 
pipnain  a>lcrnain,  diccndo  :  Viv  genti  pec-  4 
cdtrici,  id  cst  in  peccatis  assidue  conver- 
santi,  populo  gravi  iniqiiilate ,  id  est  per 
iniijiiilatcm  ad  isla  terrena  el  inferiora  in- 
clinato,  non  contcmplanti  cadcslia  :  qui- 
bus  in  Psalmo  dicitur,  Filii  hominuin.  us-  /•». iv,  3. 
(|iiC(]iio  gravi  cordc  ?  scynini  ne(iuam,f\\\\?i 
pcccando  iacti  sunt  semen  diaboli ;  quibus 

C  ait  Salvator,  Yos  ex  patre  diabolo  cstis ; /oann.vni, 
liliis  sceleratis,  id  csl  pcrvcrsis  cl  impiis.  ■'^*' 
Omiiia  ha!C  eumdcin  popiilum  signanl,  vi- 
dclicct    filios    Isracl.    I)c    ipiihiis    subjiiii- 
gitiir  :    Dcrcliqiicrnnl  Dominnm,  ei   non 
obcdicndo,  jiixla  illud  t)see  :   Dereliqiie-  osee\-;\o. 
iiml  Doiiiiiiuin  in   non   cuslodiendo;  bla- 
sp/icinarcrnnl  Sanclnm  /sriict.'\(]  est  Dinim 
csseiitialilcr  sancliim,  sanclificalorcm   Is- 
raelis  :  qiii  dicitur,  Sanclus  Israel,  id  ost 
IsraeliliciD  plebis,  qiioniam  plelicm   illam 
elegit  ct  sanclificavil,  (pialcnus  colcrcliir 

D  ab  ea.  Propler  qiiod  infra  sciibiliir  :  He- /i. xivn,  1. 
dcmptor  noster  Dominus  cxerciliium.  San- 
cliis  Isracl  nomen  cjus,  lliinc  Sancliim 
hlasphcinavcrunl  Jui!;ci  frcqiicnlcr,  deos 
alicnos  colcudo,  alqiic  divinic  miijcslali 
dcrogando.  Idcirco  al)alicnnti  sunt  relror- 
siim,  u\  csl.  a  Dco  o[  via  jiislili;p  reccsse- 
riinl.  adlucrcntcs  propri;p  voliinlali  cl  per- 
vcrsilali,  qucmadmodum  apnd  Jcremiam 
Doiiiiniis  prolcshilur  :  Diio  m;ila  fccit  pn-  /,r.n,n. 
piiiiis  iiiciis  :  inc  di'rclii|iicriiiil  fonlcin 
;iqii;i'  viv;i',  ci  luiiciimi  sibi  cistci'nas  dis- 

21 


322 


ENARRATIO    IN    CAP.    I    ISAI.E. 


ART.    II 


.Ua((/i.xM 
39. 

Jbid,x\u} 
13,  elc. 

Joann,  i-\ 
24. 

Ibid.  xviii. 
30. 

Luc,  XXII, 
C5. 


Ecdi. 
2'J. 


PS.  lAXX 


Jer.  V,  3. 


Osec  IV, 1  I 


Ezech.  XVI 
42. 

Apuc.  III, 
19. 


sipatas.   Haee  autem  de  Judeeis  dicunlur, 
qui  Christum  in  carne  persccuti  sunt  :qai- 

,  bus  ipse  ait,  Generatio  prava  ct  adullera  ; 
et  alibi,  Yae  vobis,  Scribse  et  Pharissei.  lii 
itaqiie  blasphemaverunt  Sanctum  Israel,id 

,  est  Christum,  verum  Deum,  diccnlcs  :  Nos 
scinius  quia  hic  homo  peccator  est ;  et  in 

,  passione,  Si  non  esset  hic  malefactor,  non 
tibi  tradidissemus  eum.  Et  sicut  Lucas  in- 

,  ducit,  Alia  niulla  blasphemantes  dicebant 
in  eum. 

Ueinceps  ostendit  Dominus  incorrigibi- 
litatem  Judseorum,  duni  ait  :  Super  quo 
percutiam  vos  ulira  addentcs  prwvaricati- 
onem?  id  est,  quain  plagam,  corrcctionem, 
seu  pcenam  addam  prioribus  piagis,  qui- 
bus  percussi  vos,  qui  addilis  preevaricatio- 
nem  praevaricationi,  veteribus  vitiis  nova 
jungentes,  quemadmodum  scriptum  esl, 
Peccator  adjiciet  ad  peccandum  ;  lanquam 
dicat  :  Non  invenio  aliquam  pcenam  tem- 
poralem,  per  quam  possil  vestra  iniquitas 
emendari  :  quo  enim  magis  riagcliamiiii, 
eo  perversiores  et  magis  impatientes  ac 
indurati  reddimini.  Unde  nil  rcstal,  nisi 
ut  omnino  vos  dcseram.  Et  ha;c  est  gra- 
vissima  ultio  Dei,  dum  hominem  in  sua 
voluntate  perversa  relinquil,  non  casti- 
gando  eum  paternaliler  in  pripsenli,  sic- 
ul  in  Psalmo  ipse  de  reprobis  dicit  :  Di- 
misi  eos  secundum  desideria  cordis  co- 
lum  ;  ibunl  in  adinventiunibus  suis.  De 
talibus  ait  Jeremias  Domino  :  Percussisti 
eos,  et  non  doluerunt  ;  renuerunt  acci- 
pere  disciplinam.  Hinc  quoque  per  Osee 
locutus  est  Dominus  :  Xon  visitabo  super 
lilias  veslras  quum  fuerint  fornicalw. ;  et 

,  per  Ezechielem,  Zelus  mcus  recedet  a  te, 
et  non  irascar  tibi  amplius.  Quia  ergo, 
0  Domine,  eum  quein  amas,  arguis  et  casti- 
gas,  obsecro  ne  electorum  flagella  lollas  a 
me.  sed  paternalitcr  corrigas  me  in  prse- 
senti,ne  puniar  in  futuro.Ex  isto  patescit, 
idcirco  Dominum  perculere  peccatores,  ut 
emendenlur  :  quum  et  ejus  correclio  me- 
dicina  potius  exstel,  quam  pcena.  Quoniam 
ergo  Juda?i,  qui  Cliristum  occiderunt,  vel 
ejus  morti  consenserunt,  nulla  temporali 


A  percussione  correcti  seu  emendati  sunt  ; 
pro  majori  igitur  parle  torquentur,  fiuali- 
tcrque  relicti  sunt. 

Omnc  capul  languidum,  id  est,  omnis 
piinceps  in  populo  Judseoriim  incurabili 
iniquitalc,  vcl  obstinata  malilia  fiiit  reple- 
tus.  Languor  eniin  est  incurabilis  morbus. 
Et  omne  cor  mcfrens,  id  est,  omnis  sacer- 
dos  et  doctor,  seu  Scriba  Juda?orum,  spi- 
ritualiter  debilis  fuit  et  ajgrotus  propter 
caecitatem  atque  grossitiem  mentis.^ />/««-  6 
ta  pedis  u.s(/ue  ad  vcrticem  capitis,  id  est 

H  a  ininori  populi  hujus  usque  ad  majorem, 
ab  infimo  usque  ad  summum,  non  est  in 
eo  sanitas  spiritus,  videlicet  perfectio  in- 
lerioris  hominis,  reformatio  mcntis,  ^irtus 
et  gralia,  atque  conyersatio  justa.  Ad  qiiam 
sanitatem  hortatur  nos  Paulus  :  Renovami-  Ephes.ii. 
ni  spirilu  mentis  vestrae.et  induite  novum  "^' "*• 
hominem,  qui  secundum  Ueum  crcatus 
est.  Porro  sciendum,  quod  sicut  elecli  ac 
jusli  sunt  unum  myslicum  corpus  (^hristi, 
sic  perversi  sunt  unum  myslicuin  corpus 
diaboli.  Synagoga  ergo  haec  Judteorum,  quae 

C  utique  erat  synagoga  Satanae,  fuit  unum  A/,oc.ii,9. 
diabuli  mysticum  corpus,  cujus  caput  sunt 
principes  ejus  saeculares;  cor  autem  ipsius 
sunt  doctores  et  sacerdotes,  quorum  est 
inter  verum  el  falsum,  bonum  et  malum 
discernere,  aliosque  dirigere,  sicut  offi- 
cium  cordis,  mentis  seu  rationis  est,ceteras 
vires  anima?  membraque  corporis  regula- 
re.  Merito  ergo  per  caput  prinripes,  per 
cor  autem  sacerdotes  et  Scribae  Judjeorum 
intclliguntur.  De  quorum  languore  et  im- 
pielate  scriptum  cst  :  Sacerdotes  non  di-    Jer.,,.». 

D  xerunl,  Ubi  est  Dominus?  Et  tenentes  le- 
gem,nescierunt  me,  et  pastores  praevaricati 
sunt  in  inc.  El  apud  Osee:Quoniam  scien-  OseeK.c. 
liam  (pietatis)  repulisti,  et  ego  te  repel- 
lam  ne  sacerdotio  fungaris  mihi,  scilicet 
ad  cumplacitum,  licet  tibi  ad  gaudia  volu- 
ptatum.  El  idcm  Propheta  :  Omnes  princi-  ibid.ix,\3. 
pes  eorum  recedentes.  Omnia  haec  praeci- 
pue  verificantur  de  Judwis,  (]ui  Christum 
occiderunt. 

Quod  aulem   in  populo   islu  non  luerit 
sanilas  spiriliialis,  declarat  subjungens  : 


ENAURATIO    IN    CAP.    I    ISAI.E.    —    AIIT.    II 


323 


Viiiiiiis,  f/  livor,  el  plaga  linnens.  Per 
viilnus  in(elligit  interiorem  animjc  lacsio- 
nciii,  videlicel  peecatum  cordis;  per  livo- 
rem  aiitein,  peccatum  oris.  Livor  naniqiie 
e.\  quadam  occulta  laesione  causatur.  Per 
plagiim  vero  Imnciitem.  pecoaliiiii  operis 
<lesignatur,  quod  ad  instar  nianifesli  viil- 
neris  foras  erumpit  atque  conspiciliir.  .\iii 
per  viilmis  inlellignnt  palenlem  neiini- 
tiam;  per  livorem,  latcnlem  invidinni;  per 
plagam  tumentem,  elalioncin  inrianiciii. 
llis  ilaipie  viliis  ail  Proplicla  .liiihcos  esse 
icplclos.  l',l  cerle  evidenlcr  vidcinus  usqiie 
iii  liiidiernum  diem,  his  plenos  essc  Ju- 
(la-os  sccleribiis,  qiioniatn  (leste  .\pos(oIo) 

inMi.ii.  [icivciiil  in  cos  ira  Dei  usquc  in  fincm. 
""■  Idco   siibditur  :  non  esl  circumlifjala  :  id 

(•>l.  pra>dicta  hujus  popnli  plaga  non  cst 
leslricla  a  fluxu  pcccali,  scii  cKiilinualio- 
ne  piaciili;  sed  c.\  una  plaga  seu  culpa 
oriliir  alia.  qiiia  non  pa-nilent.  Qiiemad- 
modiim  iiaiiKiiic  ligatura  corporalis  viil- 
ncrum  corporis,  restiingil  sangiiiiiis  riii- 
.\um,  sic  infusio  gralia>  Dci  rdraliil  a 
peccato,  facitqiie  slare  flii.xuin  scii  conli- 
niiatiiincm  faeinoris.  Pcr  hoc  crgo  (|iiO(l 
ail,  .Non  esl  circumligata,  oslcndit  Jiuia?is 
graliam  Dei  csse  subtractam.  Ncc  curata 
mediciiiniiie  :  id  csl.  plaga  prjcdicla  non 
est  intus  sanala,  quantum  ad  cxslirpalio- 
nem  usus  seu  habitus  vitiosi,  per  infii- 
sionem  virtulis  ac  pra»dicalioncm  vcibi 
cadeslis,  cpiod  esl  incdicamcii  hoiniiiis  iii- 
(crioris,  Nam  cl  Piophetas  noliicinnl  aii- 
dirc  :  cl  Scribu'  ac  saccrdoles^qnoriim  cral 
inlcriora  popiili  vnlnera  seu  pcccala  pra-- 
dicando  sanarc,  nec  se  ipsos,  nec  alios 
curavcriinl.  Undc  in   Kvangelio  ail  Salva- 

iiic.«i,:.i.  (or  :  Vic  vobis  h^gispcrilis  qiii  liilislis  clii- 
vcm  scientiiB:  ipsi  non  introistis,  el  eos 
(|ui  introibant,  prohibiiislis.  Xcqiir  fnin 
olrii  :  id  csl,  pra^falii  diirilia  JiKLTonim 
iion  csl  curata  per  opera  miscricordiin, 
nec  emollita  per  liicrimas  pa^nilcntiie.  Pro- 

Jer.s.^.  plcr  ipiod  scripluiii  csl  :  Indiiraveriinl 
facies  suas  siipra  pctram,  cl  noliicriiiil 
rcverti.  Per  dcscriplionem  ilii(|iii'  iKiriiiii 
irrcmcdiabilium  viilncrum,  exprimil  Pro- 


.\  phela,  sccundiim  llicionymum.  iclcrnain 
cap(ivi(atem  Jnda^oriim. 

(Jonscqiicntcr  dcscribiliir  dcbila  piiMia 
pro  istis  peccalis  inflicla.  Tcrra  vcs/ni  ilc-  7 
scrla,  civitates  veslra.'  succenscp  sunt  igni; 
regioriem  rcslnim  riiram  voliis  alicni  dc- 
voranl.  Quidam  dicunt  Prophetam  is(a 
dixissc  de  deslruclione  ac  desolalione  tcr- 
fic  ac  iirbiiim  decem  Iribiium  :  ipiie  scciin- 
duiii  cos,  lcmpore  hiijus  |)ropheli;c  capkp 
iililiir  hiiiislalic  cranl  in  Assyrios;eta  re- 
gc  .\ss\riorum  alicni  sive  gcnlilcs  posili 

Bcranl  iii  lcira  decciii  tribniim.  Iloc  iinlcm 
non  videtur  congrue  dicliim,  qiioniain  ter- 
ra  scu  regio  et  urbes  dccem  Iribniim,  non 
cranl  leira  et  urbes  diiarum  tiibuiim,  sci- 
licel  Jiida  et  Benjamin,  qiiibus  Isaias  hic 
loqniliir.  Si  aiitem  dica(ur,  siciit  et  isti 
diciinl.  (piod  asscriintiir  perlinere  ad  rc- 
giium  Jiida,  qiiia  dc  jurc  [lerlincbanl  ad 
ipsum,  (pioniiiin  pcrlincbanl  ad  regnum 
David  cl  Salomonis  :  ncc  hoc  valere  vi- 
(liliir.  i|uoniam  lerlio  llcgum  maniicstc 
liabclnr,  (iiicinadinodiiin   proplcr  [icccala 

G  Salomonis  Dominus  dixil  ad  ciim,  (piod  mneg.\i. 
scindcrel  regniiin  cjiis,  anfcrcndo  ci  dc- 
cciii  Irihiis.  Kl  pcr  .\liiani  pio[)liclam  Do- 
miiiiis  dixil  ad  Jeroboain,  quod  darcl  ci  /*.</.  31. 
drccm  liihiis.  rnilc  conslal,  (|iiod  proplcr 
pccciila  Salomonis,  jiislc  abliiliim  cst  rc- 
gno  Jiidii  regiiiim  Isiiirl.  Mcliiis  igilur 
diciliir  ciiiii  S.  llieronymo,  (piod  islii  di- 
cnnliir  dc  lcira,  regionc.  cl  nrbibiis  Jiida 
ac  Benjamin,  qua?  tempore  caplivilalis  Ik- 
bylonicic  desolali»  siinl,  Jeriisalcm  c\  (cm- 
[)lo  combusds,  cclcrisijiic  iiibibus  JudiCiV 

D  succcnsis,  quando  fruelus  (crrio  Jiuheo- 
riim  vcneriiii(  in  iisiini  exlrancoriim.  I'riP- 
ci[)nc  liiincn  iiiqilclii  snnl  islii  lcinpore 
ca|)livi(alis  JiidiPoriim  a  Tilo  c(  ejiis  exer- 
cilii.  Ilis  ergo  (cin[)oribus  (erra  Jndicoriim 
dcscrta  csl,  id  csl  a  siiis  habilatoribus  dc- 
relicla.  Tunc  ((iioqiic  (crric  nasccnlia  Jii- 
(licorum.  ab  alienis  coiisum|)la  suiil.  ct 
iiuiic  iisqiic  consumiindir.seciindiim  i|iiod 
iiil  Pio|dic(a  :  Ucgioncm  vcslriini  in  con- 
s|)cclii   vcslro  iilicni   dcvoriiiK. 

Dcindc  oslcndiUir  modiis  dc^lrnclionis 


324 


ENARRATIO   IN    CAP.    I    ISAI.E.    —   ART.    II 


istius  :  Et  desolabitur  terra  vestra  (jam 
(licta),  sicut  in  vastitatc  hostili,  id  est,  sic- 
ut  dcsolari  solet  terra  tempore  magnne  et 
capitalis  desolationis  :  ita  quod  penitus 
8  destruetur.  Propter  quod  subditur  :  Et  dc- 
rclinquctur  fitia  Siou ,  id  est,  urbs  et  po- 
pulus  Jerusaleni  ac  urbium  Juda  deseretur 
a  Deo,  hostibusque  tradetur,  ut  umbracu- 
lum  in  vinea,  id  est,  sicut  rclinquitur 
domuncula  juxta  vineam  lacta  a  custodi- 
bus  vinea3,  uvis  coliectis.  Talis  autem  do- 
muncula  nuncupatur  umbraculum.  Et  sic- 
ui  tugurium  «w  cucumerario ,  id  est,  sicut 
relinquitur  domus,  seu  casula  parva,  facta 
in  loco  ubi  nascuntur  cucumeres.  Tale 
enim  tugurium  fit  propter  ardorem  solis 
declinandum  :  et  sedent  in  eo  custodes 
cucumerum,  ne  homo  aut  bestia  cucume- 
res  rapiat;  collectis  vero  fruclibus,  relin- 
quitur  casula  ista  a  custodibus.  Et  sicut 
civitas  qucc  vastatur  in  tantum,  ut  civcs 
expellantur.  et  ipsa  combiiratur.  Hoc  ita- 
que  modo  reliquit  Ueus  lemplum  el  Jeru- 
salem,  urbesque  Juda  ac  populum  Juda>o- 
rum,tradens  eos  in  manus  Iiomanoruni,et 
usque   in  prwsens  a  Deo  derelicti  sunt. 

/er.xii,7,8.  Propterea  Dominus  ait  :  Reliqui  domum 
meam.  Facla  est  mihi  hereditas  mca  quasi 
leo  in  silva  :  ideo  odivi  eam.  El  apud  Osee  : 

osee.x,  13.  Exosos  liabui  eos  :  propler  malitiam  adin- 
ventionum  eorum,  de  domo  mea  ejiciam 
eos ;  non  addam  ut  diligain  eos.  Solet  au- 
tem  communiter  in  Prophetis  nomine  Fi- 
liffi,  totus  populus  designari  :  et  per  hoc 
Deus  oslendit  su»  paterna?  pietatis  affe- 

Sap.  Ni,25.  ctum  circa  omnes.  Diligit  namque  cuncla 
quie  fecit,  sicut  in  Sapiealia  scribilur. 
Omnes  quoque  natura  filii  Dei  sumus  ; 
sed  proprio  vitio  alieni  efficimur.  Unde 
So;j/i.  111,  scriptum  est  :  Lauda,  filia  Sion;  exsulta 
in  omni  corde  tuo,  filia  Jerusalem.  Et 
alibi  :  Exsulta  satis,  filia  Sion. 

Nisi  Dominus  excrcituum  reliquisset 
nobis  semen,  quasi  Sodoma  fuissemus,  et 
quasi  Gomorrhu  similes  cssemus.  Haec  ver- 
ba  allegat  Apostolus  ad  Romanos,  ad  osten- 


Rom.i-i,tl . 


Ac(.ii,41; 
IV,  4. 


14, 
Zach.  IX, 9 

9 


A  dendum  quosdam  Judajorum  fuisse  credi- 
turos  in  Christum.et  salvandos  in  ipso  per 
pra?dicalionem  Apostolorum.  Nam  paulo 
ante  prsemisit :  Si  fuerit  numerus  filiorum 
Israel  tanquam  arcna  maris,  reliquia'  sal- 
vae  fient.  Ouod  undecimo  capilulo  plenius 
prosecutus  est,  dicens  :  Numquid  Deus  re-  /4;i/.xi,i,2 
pulit  plebem  suam  ?  Absit.  Non  repulit 
Ueus  plebem  suam,  quam  prajscivit.  Et 
post  pauca  :  Sic  ergo  et  in  hoc  tempore,  lud.  s. 
reliquiBB  secundum  electionem  gratite  Dei 
salvse  faclse  sunt.  Ex  quo  certissime  con- 

B  stat,  ea  qua?  superius  Isaias  conlra  Judam 
Jerusalemque  minatus  est,  non  ad  Babylo- 
nicam  captivitatem  esse  referenda,  sed  ad 
uilimam  a  Bomanis  inductam  :  quando  per 
picBdicationem  Apostolorum  reliquiaj  Ju- 
daorum  salvatse  sunt,  credentibus  una  die 
ad  prsedicationem  Pelri  tribus  millibus,  et 
alio  die  quinque  millibus,  ut  scribilur  in 
Actis  Apostolorum  ;  quando  etiam  in  aliis 
locis  ac  terris  quidam  Judaeorum  conversi 
sunt.  Igitur  quidam,  qui  omnia  isla  expo- 
nunl  et  referunt  ad  Babyloniae  captivita- 

G  lem,  magis  sequuntur  excfecatos  Juda?orum 
doctores,  quam  sanctos  doctores  calholi- 
cos.  Imo  Hieronymus  asserit,  praedicta  nul- 
lo  niodo  esse  referenda  ad  captivitatem 
Babylonicam.Et  hoc  utique  ex  verbis  Apo- 
stoli  sequitur.  Probatio  enim  per  sacram 
Scripturam  non  valet,  nisi  ex  sensu  litte- 
rali,  seciindum  Augustinum  in  epistola 
contra  Yincentium  Uonatistam.  Est  igitur 
sensus  :  Nisi  Dominus  exercituum ,  id  est 
virtulum  ca?Iestium  seu  angelorum,  reli- 
quisset  nobis,  id  est  populo  Judaeorum,  se- 

D  men,  id  est  posteros  filiosque  fideles  in 
Chrislum  credentes,  celeris  obstinalis  ; 
quasi  Sodoma  fuissemus,  et  quasi  Gomor- 
r/ia  similcs  essemus,  id  est,  penitus  usque 
internecioncm  perissemus,  quantum  ad 
esse  spirituale,  et  omnes  pro  nihilo  repu- 
taremur,  nullo  ex  genere  nostro  in  Chri- 
stum  credente,  quemadmodum  Sodoma  et 
(lOmorrha  cum  aliis  Iribus  urbibus  onini-  Oen.  xix, 
no  deslruclce  sunt,  ut  dicitur  in  tienesi.      '*""' 


ENARRATIO    IN   CAP.    I    ISAI^.    —    AIIT.    III 


32S 


ARTICULUS  III 


PROSECUTIO    EXPOSITIOMS     HlJrS     PRIMI     CAPITULI. 


Ezech.w 
3. 


POSTQIW.M  Isaias  peccata  Jiidfpornm  dc- 
scripsit,  nunc  cos  ad  nieliora  hortatur; 
ct  ne  in  sacrificiis  legis  confidant,  testa- 

10  tur  :  Audite  verbum  Doyyiini  c\noA  praedico 
voijis,  principes  Sodomorum,  id  cst,  o  vos 
sacerdotes,  Pharissei  ac  Scribre,  qni  in  vi- 
tiis  similes  estis  principibus  Sodomorum, 
manifeste  et  inverecunde  pessima  atque 
lurpissima  opera  perpelrando.  Unde  infe- 

/».111,0.  rius  scriptum  est  :  Peccalum  suum  quasi 
Sodoma  pia?dicaverunt.  Percipite,  id  est, 
diligenter  advertite  auribus  mentis  et  cor- 
poiis,  hyeni  Dei  vesfri,populus  Gomorrha', 
id  est  similes  populo  illi.  Huic  simile  est, 
(]uiid  Diiiiiinus  per  Ezechielem  ail  popujo 
.Iud;corum  :  Pater  tuus  Amoirhteus,  et  ma- 
ter  tua  Cethsea.  Imo  deinde  subdit,  majora 
esse   scelera  .lerusalem,   qiiam  Sodomw  : 

tbid.M.  Yivo  ego,  dicit  Dominus  Deiis,  qiiia  non 
fecit  Sodoma,  soror  tua,  ipsa  et  filise  ejus, 
siciit  fecisti,  tii  et  filia?  tuie. 

11  Quo,  id  est  ad  qiiid,  mihi  mulliludinem 
victimarum  vestrarum  offertis?  dicit  Do- 
minus.  Quasi  dicat  :  Nullateniis  inihi  pla- 
eenl,  neqiie  propler  eas  veslra  vobis  pcc- 
cala  indulgeo.  Plenus  sum,  id  est,  non 
indigeo  eis,  quum  sim  in  me  ipso  super- 
ilivcs,  omnibiis  bonis  abiindans,  et  omni- 
no  perfectns.  Ilolocausta  arietum  et  adi- 
ftcm  i)inguium,cl  sanfjuinem  vitulorum  ef 
ftr/nnrum  cl  hircorum  nolui,  id  est,  omnia 
sacrificia  legalia  leprobo  et  conteinno.  Di- 
ccbaliir  aiilem  holocausliim.  qiiod  ad  divi- 
nic  niajeslalis  honorem  lolaliler  incende- 
jialiii-  :  in  signiim  rpiod  hoiiio  debrl  sr 
ipsnm  Deo  lolaliler  oflVrre,  diviiioqin'  eiil- 
liii  mancipare.  Hoc  autem  sacrificiiim  fieri 
lioluil  de  arictihii-.  viliilis.agnis.  ct  hircis  : 

/-■1.  III,  i:.  iii  niiilo  taiiien  sacriricio  licitiis  cral  esus 
12       adipis  anl  sanguinis.  Quum  vcniretis  antc 


A  conspcctum  mcum,  ingrediendo  lemplum, 
vel  alibi  repraesentando  vos  mco  conspe- 
ctui,  quis  qucEsivit  hcec  de  manibus  ve- 
stris?  tanquam  dicat  :  Ego  non  requisivi 
ista  a  vobis;  ut  ambularetis  in  atriis  meis, 
id  est  ad  hoc,  qiiod  digni  essetis  intrare  lo- 
ca  sacra  et  atria  templi.Idcirco,  Nc  offera- 
tis  ultra  sacrificium  legale  et  figurativum 
frustra  :  quia  non  acceptaliir  a  mc.Incen- 
sum,  id  est  oblatio  thymiamatis,  vel  holo- 
caustum,  quod  alio  nomine  appellatur  in- 
censum,  a/iomiiiatio  est  mihi. 

B  Sed  nonne  Deus  per  Moysen  jussit  sibi 
sacrificia  legalia  immolari  pro  rcmissione 
peccati,  ct  aliis  piis  caiisis?  \onne  in  Le- 
vitico  saspissimc  dicitur,  Oblatio  est  sua- 
vissimi  odoris  Domino?  Ad  ista  dupliciter 
rcspondetiir.  Oiii  cniiii  h.-ec  verba  referunl 
ad  populiim  Jiukeoriim,  pra>cedentem  Ha- 
bylonicam  captivitatem,  vel  tunc  exsisten- 
lcm.  dieunl  Dciim  pro  lunc  reprobasse  sa- 
crificia  Jiid;poriim  propter  peccata  eoruni, 
iioii  propler  cessalionem  sacrificiorum. 
riiiie  Ecclesiasticiis  affirmat  :  .\on  respicil 

C  Ilominiis  in  oblalioncs  iiii(|uoriiiii.  Et  in 
Proverbiis  :  Yiclim»  impioruin  abomina- 
biles  Domino.  Oiii  vero  h,Tc  referunl  ad 
leinpiis  evangelica^  Icgis  et  iiltima>  capli- 
vilalis  Jnda»orum,  asserunl  Dciim  hoc  loco 
finalitcr  atqiic  simpliciter  sacrificia  legis 
rcprobiirc,  Oiiiim  enim  non  fiieriiil  pcr  se 
acccpla,  scd  fignraliva  veri  sacrificii,  sci- 
liccl  Chrisli,  ccssare  debebant  posl  (^hristi 
passionem  el  Evangclii  iliviilgalionem.  El 
isla  responsio  mclior  csl,  lcxliiiqiie  con- 
forinior.    Posl    liabylonicam    caplivilatem 

D  rnrsns  .Tdificatiim  esl  lempliini,  el  offe- 
rebanliir  in  co  sacrificia  Icgis.  placiic- 
riinlqnc  Doniino  :  scd  pnstiju.-im  Jmhei 
Christiim  occiilcninl  cl  iicgavcriinl.displi- 


l.-i 


Lev.  pas- 
sim. 

/4i<f.i,l7, 
ctc. 


Eccli. 
xxjiv.  43. 


/*ror.xv,8. 


1  Kidr.  I. 

i,  3:iii,!rl 


326 


ENARRATIO    IN    CAP.    I   ISAI.E. 


ART.    III 


.Vnlnch. 
iO. 


PS.  XXXIX 


Ps.xux,», 
10. 


Mich.  VI, 
6,  7. 


Zer.  xxui. 


cuerunt  Deo  oinnia  sacrifieia  eorum  lega- 
lia,  sicul  per  .Malacliiam  pra^lixit  :  Non 
est  mihi  volunlas  in  vobis,  dicit  Dominus, 
et  niunus  non  suscipiam  de  manu  vcstra. 
Denique  sacrificia  illa  legalia  nunquani 
per  se  placila  erant  Deo,  sed  propler  orfe- 
rentium  devotionem.  Jussit  tamen  Donii- 
nus  ea  sibi  offerri  :  primo,  ne  idolis  of- 
ferrentur;  secundo,  ul  Chiisti  passionem 
et  immolationem  in  cruce  praefigurarent ; 
tcrlio,  ut  de  carnalibus  hosliis  quasi  pcr 
lypnm  i'l  imagineni  ad  spiriluales  hostias 
lenderemus. 

Ilis  autem  qua?  nunc  dc  reprobalione 
sacrificiorum  legalium  dicta  sunt,  conso- 
nant  qua:>  in  Psalmis  legunlur  :  Sacrificiuni 
et  oblalionem  noluisti,  aures  aulem  perfc- 
cisli  mihi  ;  holocaustum  et  pro  pcccalo 
non  poslulasli.  In  alio  quoque  psahiio  : 
Non  accipiam  de  domo  lua  vilulos,  neque 
de  gregibus  luis  hircos,  quoniam  meae  suul 
omncs  ferfp  silvarum,  clc.  Hinc  eliam  Mi- 
chtcas  ait  :  Ouid  dignum  offeram  Domino? 
Numquid  offeram  ei  holocautomata?  nuin- 
quid  placari  polest  Dominus  in  millibus 
arielum,  aul  in  mullis  millibus  hircorum 
pinguium  ?  Quee  aulem  sequuntur  de  re- 
probatione  solennilalum  legalium,  eodem 
modo  intelligenda  suul.  sicul  qua>  de  re- 
probalione  sacrificiorum  inducla  siiut.  Ait 
cnim  : 

Ncome/iiam  e(  mbhatuin  et  festivitnleii 
alias  non  /emjn.  Neomenia  erat  solennitas 
in  novilunio  cclebranda,  propler  benefi- 
ciuui  gubernationis  divinte.  Sabbatum  ve- 
ro  erat  feslivitas  septima?  diei,  in  memo- 
riam  creationis  mundi.  Per  alias  autem 
feslivitates,  intelligit  fesla  Tubarum  et  E.x- 
pialionis,  Pascha?,  Pentecostes,  ac  Taber- 
naculorum.  licec  ergo  dicit  Dominus  se 
non  ferre,  hoc  esl  non  approbare,  prseser- 
tim  lempore  novee  legis,  ea  ratione  (]ua 
servabantur  in  veteri  Teslamento,  quoui- 
am  figuralia  erant,  et  ad  cferimonialia  per- 
tinebant.  luiqui  suut  coitus  vestri  :  quia  a 
planta  pcdis  usque  ad  verticem  capilis, 
non  est  in  vobis  sanilas  spiritualis.  Iniqui 
eranl   coelus  Judajorum,  dc  quibus  apud 


A  Matthffium  habelur  :  Tunc  congregati  sunt     Maiih. 
piincipcs  sacerdoluin  ct   seniores  populi,  "^*'- '• '• 
el  crinsiliiim  fecerunl  ut  Jesum  dolo  lene- 
renl  cl  occiderent.  Calendas  vestras,\A  est       1-4 
C-xordia  mensiiim,  scilicet  neomcnias  apud 
vos   celebres,  et  solennilatcs  vestras  cetc- 
ras  odivit,  id  cst  reprobavit,  anima  mea  : 
non  quod  in  Deo,  secundum  propriam  su- 
ain  naluram,  sil  anima;  sed  loquilur  Deus 
miire  huniano,  inlelligcndo  pcr  animam, 
mentem  divinam.  Et  ila  scriptum  est  :  Ju-  a»iosvi,8. 
ravit  Dominus  Deus  in  anima  sua,  Dete- 

B  stor  ego  supcrbiam,  elc.  Facta  sunt  rniJd 
molesta  prsedicta  festa  legalia.  Loquitur 
Deus  more  hominis  fatigali  ct  tEedio  affc- 
cti  de  aliqiio  facto,  ad  insiniiandiim  quam 
vehcmenler  displicuerunt  sibi  observan- 
tise  istse,  Ghristi  Evangelio  divulgato.  La- 
horai-i  ■mstinens,  id  est,  adeo  graviter  me 
offendistis,  quod  sustinendo  veslra  pecca- 
ta,  per  modiiin  laborantis  me  habui,  qui  Ja- 
liorando  landcm  compellitur  propter  fati- 
gationeui  a  labore  ccssare  :  sic  ego  laudcm 
cessavi  vobis  misereri   propter  homicidi- 

C  um    Filii    niei    dilecli.    Undc  Symmachus 
Irausliilit :  Defeci  miserans.  Et  in  Osee  Do- 
minus  proteslatur  :  Non  addam  ut  diligam  0s«-is,i5. 
eos.  Propler  Christi  enim  occisionem  Deus 
eos  finaliter  dereliquit. 

Et  quum  extenderitis  manus  vestras  cor-  13 
porales  seu  spirituales,  videlicct  desideria 
cordis  in  coelum  ad  me  e.xorandum,  aver- 
lam  oculos  meos,\A  est  pielalis  meae  re- 
speclum.rt  vobis,  non  dando  quod  poslula- 
stis;  el  quum  m,ultiplicavcril is  orationem, 
non  exaudiam  vos.Cujus  ralio  est :  Manus 

D  enim  vestrw,  id  est  affecliones  et  opera, 
plenw  sunt  sanguine,  id  est  magnis  exces- 
sibus.  Oiiamdiu  ergo  manel  homo  in  pec- 
cato,  vel  poliiis  in  volunlalc  vel  proposilo 
male  agendi,  non  exauditur  ejus  oratio. 
Propler  quod  scriptum  est  :  Oni  declinat     rmv. 
aurem  suam  ne  audial  legem,  oralio  ejus  """• ''■ 
eril  exsecrabilis;  et,  Scimus  qiiia  peccato-   yonnn.ix, 
res  non  audit  Deus,  sed  si  quis  cultor  est  "■ 
Dei,  hunc  exaudit.  Deiiique  ista  contra  Ju- 
dfeos  qui  Christum  occidcrunt,   filiosque 
eoriiin   dicuuliir,  (ini  clamaveriint  :  baii- xxvn,  »5. 


ENARRATIO    IN    rAP.    I    ISAl^E.    —    AHT.    IH 


:3i: 


guis  rjiis  siipor  nns,  el  siipor  filios  no- 
stros.  Hinc  nainque  usque  in  hodiernum 
diem,  manus  oorum  plon.T  snnt  sanguino 
Agni  ininiaculati  ;  (piia  lamniain  pcssiiiii 
coloni,  heredem  ad  se  missiim  inloifooo- 
runl,  noc  pa?nitent. 

Consequontor  Prophota  horlatur  Jiula^os 
ad  graliam  ISaplismalis  Chrisli.  quia  ul  in 

jnaim.iii.  Joanno  dioitur,  .Nisi  quis  ronatus  fueril  o.\ 
aqua  el  Spiritu  Sancto,  non  polest  introire 
1(1  iu  rogniim  Dei.  Lavamini ,  id  ost.  pro  pr;p- 
diclis  foslis  sacrificiisque  logaiibus  a  mo 
reprol)atis,  baptizamini  fonte  Baptismalis; 
;m»//^// c.s7o/c,  quoniam  in  IJaplismo  oiiinia 
peccata  condonanlur.  Mundi  orgo  ostolo, 
0  Judapi,  a  peccato  in  Christiim  commisso. 
1'olost  autom  latius  oxponi,  ot  do  omnibiis 
Jiidu'is.  imo  poocaloribus  iiniversis,  iiilol- 
ligi.  Quibus  ail  Prophola  :  Lavamivi,  la- 
crimis  p(onitonlia'.  soii  cordis  contrilioiio. 
ab  imjiiirilato  ao  fu'iiitalo  vitiornm  vostro- 

Ver.iv,  II.  rum  :  siciil  in  Joromia  liai)otiir.  I.ava  a 
malilia  cor  tuuni,  ul  salva  fias:  mumli  cs- 
l()'c,  |)('rs('veraii(lo  in  purilate  per  lolio- 
nom  istam  adepta. 

Au/er/c  mahitn  cofiitalionttm  vcstra- 
rum,  id  cst  cogitationcs  veslras  malas  ot 
impias,  ab  oculis  meis,  id  cst  ab  adspc- 
olu  sapienliac  mcrp  omnia  inluontis,  Unde 

Micii.ii.\  .Micluoas  :  Va^  qni  cogilalis  inntiio,  (]iioni- 
am  conlra  Dominum  est  manus  eoriim.  VA 

y-iiv.ii  apiid  Joromiam  Dominus  loquitnr  :  rsqiio- 
qiio  morabunlur  in  le  cogilaliones  no.\i;e  ? 
17  Qiiiescilc,  id  est  cessate.  a(/ere  jicrverse;  di- 
xeile  benefacere,  aiidiondo  libenter  infor- 
mationes  et  increpaliones,  ct  celera  quibus 
homo  inslruitiir  ad  beno  vivondum.  Vir- 
tus   nainquo  disconda  osl,  ut  e.xeiroatiir. 

/»i</. VI, «.  Unde  Dominus  ait  :  Krudire,  ne  forle  rc- 
coilal  aiiima  moa  a  lo.  Qnau-ile  /nilicium 
discrolionis,  i<l  osl.  Doiim  oralo.  ul  confo- 
nil  vobis  gratiaiii  alqiw  |)i  iiiiiiiliinii  jiislr 
jiidioaiiili  vos  ipsos,  soii  alios  (iiiibiis  pi';o- 
oslis  :  (|iiomadiii()iliiiii  apinl  Zacliaiiaiii  di- 

Zaeh. \ii.:>.  ciliir,  Jiiiliciimi  \iTimi   iiidicalo.  lisl  onim 

maxiiiii'  iiocc^^ai  iniii.  prinil    iii  Joli  lialic- 

/oitixiv.  (,!,.  .  .\iiii|,|||ii|  ,||,j  1,,,,,  aiiial  jiidiciiiiii,  pn 

it'or.»i,3i.  tcsl  sanaii?  Kt  Aposloliis  :  Si  nosmelipsos. 


A  inqiiil.  dijudicaremus,  nnn  iitiquo  judica- 
remur.  Sed  conlrariari  vidcliir  qiiod  ait 
Salvator  :  Nolite  judicaro.  iit  non  judice-  J/m/A.vii, 
mini  :  illud  (pioquo  Aposloli,  Sod  noque  icor. iv,3. 
mo  ipsiiin  judico.  El  respondendum,  qiiod 
Chiislus  proliibel  nos  jiidioare  in  diibiis 
causis.  prffisertim  no  oa  damnomiis  quaj 
bono  animo  fieri  possunt.  Aposlolus  au- 
tom  loquilur  de  judicio  suse  approbalionis 
seu  propria?  \mH\\f:  Subvenile  opp>-esso  per 
violonliam,  eum  consolando  aul  eruendo  ; 
/uilicale  pujtiUo,  eum  in  jiidicio,  si  jiisle 

B  fieri   valet,  salvando;  dcfcndile  vidiiam. 
Islis  porsonis  pr;rcipit  Dominus  spociali- 
ter  esse  subvoniondiim,  quia  Iiumano  au- 
xilio  atque  solatio  plus  ccteris  carent.  Ei       18 
vciiilc,el  arijuile  mc,dicil  Dominus.^x  is- 
la  feccritis,  polorilis  morito  oonqiiori,  nisi 
reddidero   voliis  vicom,    jnslnmipio   pra;- 
miiim.  Omnia   ista  iiiqilcvit   sanclus  Job, 
qui  ;iss(Mil  :  Qnum  sedorom  quasi  re.\  cir-    Jobxxix, 
(■iimslanle  exoroilu,  oram  tamen  mcpron- "' '"'  "^' 
tium  consolator :  oculus   fiii  cseco,  ol  pos 
claudo;  palor  er;ini  pauperiim,  el  causam 

C  quam  nesciebam,diIigonlissime  investiga- 
bam.  II;ec  quippo  ad  pra?Ialos.  principcs 
ol  judicos  ma.\imo  porlinont. 

Si  fuerinl  peccata  vestra  ut  coccinum, 
id  est.si  tam  tenaciter  vohis  inhajserint  ut 
color  coccinoiis,  vel  si  per  inodum  coccini 
sangninoa  fuorint  ac  deformia,  ijuasi  nix 
dcalbaJmnlnr,  id  est,  quantum  ad  macu- 
lam  pcnitus  dimillontur  ;  el  si  fuerinl  ru- 
bra  r/uasi  vermiculus,  id  ost.  si  fiierinl 
vohomeiiler  inordinata,  el  a  decore  viiiu- 
lis  miilliim  aut  summe  dislantia,  vclul  ln- 

I)  na  alba  crunl.  id  ost,  omniiio  piirg:ibiin- 
tiir  et  expollontiir:  non  qnod  poccala  tiont 
alba,  id  est  pulolira  aul  splendida  (iiniim 
oiiim  conlrarioriim  non  mulaliir  iii  roli- 
qiiiiin):  sod  idoii  isl;i  ilicniiliir.  qili;i  liirpi- 
linlii  pociMli  liit;ililci'  liillilnr  ;ili  ci-<  (|ui 
pi';i'l;ila  \irliios;i  cfficiiinl  opcr;i  :  siciil  ol 
(lliiisliis  iii  l';v;iiigolio  dicil.ljiioil  siiporosl,  /.uf.vi.ii. 
dale  oleomosynam,  ot  occe  omnia  iniinda 
suiil  vohis:ol  por  Joromiam  Domiiius.t^m- yrr.  m,  ij. 
vcilimini,  ini|uil,  ad  mo,  ol  sanabo  ;ivor- 
sioiios  voslras. 


328 


ENARKATIO   IN   CAP.    I   ISAI-E. 


ART.    IV 


Zep.  xxvi 
10. 


19  Si  volueritis  et  audie)-itis  me,  obediendo 
meis  prseceptis,  bona  tcrra'  cvmedetis,  id 
est,  in  praesenli  vita  lemporalium  rerum, 
videlicct  victualium,  sufficientiam  dalio 
vobis,  sicut  per  Moysen  sum  loculus  in 
Lcvitico  :  Comedetis  vetustissima  veterum, 
et  novis  supervenientibus,  vetera  projicie- 
tis.  Solcbat  enim  Deus  rudi  populo  Juda?o- 
rum  temporalia  bona  promillcre,  quia  cce- 
lestia  necduni  poterant  capere.  Comedetis 
itaque  bona,  id  est  fiuctus  lerra}  hujus  in 
hac  vita;  in  futuro  aulem  sseculo  comede- 
tis  spiriluali  comeslione  bona  Domini  in 
terra  viventium,  scilicet  panem  cadestem, 

iucxiv,i5.  de  quo  apud  Lueam  dicilur  :  Beatus  qui 

manducabit  panem  in  regiio  Dei.  De  qui- 

Ca/i/.  V,  1.  bus  bonis  Sapientia  ail  :  Comcdilc,  amici, 

20  el  bibite;  et  incbriamini,  carissimi.  Quod 


k  si  nolueritis  acquiescere  xmhx,  et  me  ad 
iracundiam,  id  est  ad  juslam  ultionem, 
provocaveritis,  prajvaricando  mea  manda- 
la  ;  gladius  devorahit,  id  esl  occidet  vos. 
Hoc  in  perversis  rebellibusque  Judsis  im- 
plelum  est,  quos  primo  devoravil  gladius 
Chaldaorum,  deinde  gladius  Romanorum. 
Polest  quoque  pcr  gladium  accipi  impu- 
gnalio  seu  lenlalio  diaboli,  de  quo  in  Job 
scribilur  :  Qui  fecil  euin,  applicabit  gla- 
dium  ejus.  Hoc  gladio  spirilualiler  devo- 
rantur  et  occiduntur  iniqui,  dum  ejus  ten- 

B  tamenlis  consenlienles,  Deum  non  audiunl. 
In  prffisenti  enim  amitlunt  vitam  gratia^  in 
futuro  vitam  gloriae,  incidunlque  finaliter 
in  jelerna  lormcnla  gchennffi.  Ha>c  aulcm 
fienl.  (luia  os  Domini  locufu/n  est ,  id  cst, 
Deus,  cujus  sermo  implelur,  ista  prsdixit. 


Job  XL,  1 1. 


ARTICULUS  IV 


PROSECLTIO    EXPL.\NATIONIS    HUJUS     CAPITULI    PRIMI. 


M' 


[IHATUR  Prophcla  spirilu  prophelico 
plenus,  quod  civitas  Jerusalem,  qua; 
olim  erat  fidelis,  nunc  facta  est  meretrix. 
21  Ait  enim  :  Quomodo  facta  est  per  propri- 
am  culpam  meretrix,  tam  spirilualiter, 
quam  corporaliter  fornicando,  civifas  Je- 
rusalem,  id  est  populus  hujus  civitatis 
olim  fidelis  per  graliam  Dei,  videlicet  tem- 
pore  David  et  aliorum  bonorum  regum, 
quando  filii  Israel  fortitcr  in  via  Domini 
aiiibulabant?  Duplex  est  fornicatio  :  scili- 
cet  spiritualis,  qua  anima  rccedil  a  Deo, 
cui  desponsalur  per  fidem  el  carilalem,  et 
a  quo  impra?gnatur  seu  fecundatur  per 
gratiam.  Secundum  hanc  fornicalionem  fa- 
ctii  est  meretiix  civilas  isla,  idola  colendo, 
et  cor  suum  a  Deo  avertendo.  Proplcr  quod 
Osecix,  1.  scriplum  esl  in  Osee  :  Noli  laelari.  Israel.  el 
noli  exsullare  sicul  populi.quia  fornicalus 
es  a  Deo  luo.  .\lia  vero  est  fornicalio  car- 
nis  :  quEe  in  civilate  hac  viguit,  ul  habelur 


C  in  Jeremia.  Unusquisque  ad  uxorem  proxi- 
mi  sui  hinniebal.  Inio  in  utroque  mcrelri- 
cio  abundavit  hafc  civilas,  quemadmodum 
apud  Ezechielem  asseritur  :  Xon  es  lacta 
quasi  meretrix  faslidiosa,  augens  pretium, 
sed  quasi  mulier  adullera.  Omnibus  inerc- 
tricibus  danlur  mercedes,  tu  autem  dcdisti 
mercedem  amatoribus  tuis.  Plenajudicii 
jusli.  Tempore  enim  David  el  aliorum  san- 
clorum  regum,ficbal  omni  populo  juslum 
judicium  :  ideo  lunc  erat  civitas  ista  ple- 
na  judicio.  Unde  Josaphat  rex  Juda  prsece- 

D  pil  judicibus  a  se  conslilulis  :  Videle  quid 
facialis  :  non  enini  hominum  judicium  ex- 
ercetis,  sed  Dei.  Sit  timor  Dei  vobiscum, 
et  cuin  diligentia  cuncta  facile. 

Justitia  habitavit  in  ea,  id  est  in  populo 
hujus  urbis  lempore  regum  istoruin  justo- 
rum  ;  nunc  autcm  Aoi^^/VvV/rt".  Quamvis  isla 
iutelligi  possent  de  populo  Judaeorum  tem- 
pore  Isaite.  prffiserlim  tcmporc  Manassfe, 


Jer. 


Ezech. 
31-33. 


UPar.  • 

6,  7. 


ENAHRATIO   IN   CAP.    I    ISAI.E.    —   ART.    IV 


m 


Ibid.  XXI 

iO. 


ivfley.xxi,  qiii  icjilevit  .Icnisalem  sanguine  innocen- 

""■  tinni  nsquc  ad  os;  tamen,secundum  B.  Hic- 

lonymiini,  vcrius  el  reclius  e.xponiintur  de 
Ju(la'is  pro  lcmporc  Clnisli.  Tota  namquc 
comminalio  ct  repromissio  visionis  hujus 
primi  capituli  ad  dominicrc  passionis  per- 
tinct  tcmpus,  scciindum  llieronymum  : 
quod  etiam  apostolica  auctoritatc  pauio 
ante  probatum  est.  Tnde  qui  lotum  capi- 
tulum  cxpoiuinl  [hh  tcmpoic  caplivitatis 
Hal)ylonica\  vcl  circitcr,  pliis  justo  ju- 
daizare  vidcnlur.  Tempore  igitur  Christi 
habitabanl  in  Jerusalcm  homicidae,  qui  tan- 
dcin  Dominiim  Prophctaiiim  et  ejus  disci- 
piilos  occidcrunt. 
22  Argenlum  tuum  veraum  est  in  scorinm. 

l*er  argcntiim  dcsignalur  sacicc  ScripluriP 
Ps  \i,7.  doctrina,  ju.xla   illiid  Psalmista',  Lloquia 
Domini,  cloquia  casta,  argentum  igne  exa- 
minatiim  :  vcl  lingua  doclorum.  secundiim 

ProD.x, io.  qiiod  in  l'ioverbiis  dicilur,  .\rgenlum  clc- 
ctum  lingua  jusli;  cl  alibi,  Thesaurus  de- 
sid<Mabilis  in  ore  sapicnlis.  Scoria  vero 
vocalur  riibign  inelaili.  Kst  igitiir  scnsus  : 
Argeiiliiiii  liiuiii.  id  cst  sapientia  vestra, 
Scriha>,  1'haristci,  sacerdotes.  atque  doclo- 
rcs  Jcrusalcm,  veisa  csl  in  scoriam,  id  cst, 
cainalis  cffccta  csl :  cl  liiigiiii  vestra  versa 
est  a  veritalc  in  falsilatem  :  quoniam  lc- 
gem  non  spiiilualiter,  sed  carnalitcr  et 
lillcralitcr  inlclic.xistis,  ncc  populum  ve- 
racitcr    (h'   Chrisli    advcntu    iniormaslis. 

itniih.w.  Iliuc  cnim  Clirislus  ail  ad  cos  :  Ouaie  irri- 
liim  fecistis  mandatiim  Dei  propter  Iradi- 
Jbid.M.    lionem  vcstram ?  !'.t  ibidern,  C;rci  sunl,  ct 
duc(s  Ciccorum. 

Vinum  tuum  mi.vtum  cst  aqua.  In  vino 
sunt  duo,  vidclicet  liqiioris  sinceritas,  el 
sai)oris  quicdam  aiistcrilas.  Piingil  eiiim 
aliqiialitcr  viniim,  i|uema(lmodum  scri- 
pliim  cst  :  Hiande  ingrcdilur,  ct  in  novissi- 
mo  mordcbit  iit  coluber.  Rationc  primi, 
pcr  viuiim  intclligiliir  Ie\  divina.ad  iiislar 
vini  sinccra  ct  splcndida;  eiil(]uc  scnsus  : 
Vinum  tuum,  id  est  Ic.\  Dci  vobis  per 
Miiyscn  Iradita,  ml.rliim,  id  csl  vilial.i  at- 
qiic  infccla,  <'.</  aijun.  id  csl  Ir.-idilionibiis 
vcslris  cl  insipidis  cxposilionibiis,  o  Scri- 


ProD.  xsiit 
31,  Zi. 


A  b.T  ct  Pharisaei  ac  sacerdotes.  Unde  Chri- 
stus  ait  ad  eos  :  Quare  et  vos  transgre-  Maiih.xy. 
dimini  mandata  Dci  proptcr  traditioncm   • 
vcslram.'  1-]|   riirsus,  In  vanum  colunt  mc,    /j,,/.  9. 
docentes  doetrinas  el  mandala  hominum. 
Halionc   secundi,    per  vinum   inlelligilur 
fralerna  scu  palerna  correclio,  ut  sil  scn- 
sus   :  Viiiiim   luum   mixlum  cst   aqua,  id 
est,  corrcctio   vestra,  o  principcs  Juda?o- 
rum,   qua  dclinqiieiites  et  infcriores   dc- 
buistis  argucre,  relaxata  e.st  a  dchilo  ri- 
gorc  justitiac,  cl  proiilcr  reprobam  vitam 

B  vestram  inefficax  cst  effecta,  dum  pcc- 
cantcs  pal[iaslis,  ct  impiis  complacerc  et 
adiilari  optaslis.  Hinc  namquc  Dominus  de 
talibus  loquitur  :  Pcccala  populi  mei  co-  o,weiv, s. 
incdcnl,  et  ad  ini(]uilatem  sublcvabiint 
animas  corum.  Quod  autcm  pcr  viiiuin 
inlclligalur  justa  correctio,  constat  ex  co 
quod  (;hiislus  asseril  Sainarilaniim  infu- iuc.  x,  3*. 
dissc  viilneribus  sauciati  vinum  ct  olcum, 
id  csl,  peccatis  ejiis  adhibuit  justam  cor- 
rcctioncm  piainquc  consolalioncm. 

Pri/ici/ici  /in',0  Jnikvi\.i/ifi</c/t'.t  fucninl       2^1 

C  Dco    Salvaloii   :  noliicriinl    cniiii   credere 
Chiisto,  queiiiadmodiiiii  ipsc  ait  ad  eos,  Si   /6irf. xxn, 
di.vcro  vobis,  iion   cicdelis;  et,  Qnomodo  "yg,,,,,,  ,_ 
potcstis  vos  credere,  qui  gloriam  ab  invi-  *»• 
ccm  accipitis,  ct  gloriam  qiia»  a  solo  Dco 
cst,  non  qiKcrilis  ?  Scd  conlrariari  videtur 
illud  :  Verumlamen  et  ex  principibiis  mul-  /6iJ.Mi,ti. 
ti  credidcriint  in  cum.  Et  rcspondcndiim, 
qiiod  Joaiincs  lo^iiiitur  ibi  dc  crcdulilatc 
scu   fidc  informi  ct  insiifficicnti.  Pro|)tcr 
quod    siibditur  :   Proptcr    Pharisicos  non  /6i<Mi.*3. 
confitebanliir ;  dilcxcriint  cnim   gloriam 

1)  hominum  magis,  qiiam  gloriam  Dci.  Vd 
loqiiiliir  niinc  Prophcla  dc  summis  prin- 
cipibiis  Judiuoriim,  videlieet  ponlificibiis  : 
qiioriim  niilliis  Christo  adliicsil.  jiixla  il- 
liid.  Umncs  principcs  coriini  rccc(Icnlcs.  lli  (hf,\.M. 
principcs  Jiida^oriim  fueriint  .toc//  furum, 
vidcliccl  Jiida'  [irodiloris  ac  fiiris,  cl  co- 
riiiii  (jui  primili\a>  Ecclcsia'  in  Jcriisaicm 
cl  Jiida>a  siia  bniia  violciitcr  absliilcrunl. 
Ciii  iitiqiic  Ecclcsia»  Paiiliis  M'iibil  :  Vin-  //r6r.i,3t. 
clis  coiii|)assi  cslis.  cl  i'a]iiiiaiii  bitiioruin 
vcslrorum    ('iiiii    gaiidin    susccpislis.    Dc- 


332 


ENARRATIO    IN   CAP.    I   ISAI.E. 


ART.   V 


servivit;  vel  certe  ipsa  Ecclesia  ex  Judseis  A  a  Deo  paratam.  Vere  cnim  per  Jerusalem 


gentibusquc  collecta  :  de  qua  ait  Salvator, 
Non  potest  civilas  abscondi  supra  montem 
posila;  de  qua  ait  Psalmista  :  Gloriosa  di- 
cta  sunt  de  te,  civilas  Dei  ;  Joannes  quo- 
Apoc.  XXI,  que  in  Apocalypsi,  Vidi  civitatcm  sanctam 
''  Jerusalem  novam,  descendenteni  de  ccelo, 


Jlatlh.  V 
14. 

Ps.iwwi 
3. 


et  Judffam  intclligi  possunt  Christiani,qui 

sunt  veri  Israelitae,  atque  Ecclesia,  prfeser- 

tim  quum  de  infidelibus  Judseis  dicat  in 

Apocalypsi   Joannes  :  Dicunt   se  Judseos  Apoc.m,». 

esse,  et  non  sunt,  sed  mentiuntur;  et  rur- 

sus,  Synagoga  sunt  Satanae.  viirf.  n.o. 


ARTICULUS   V 


PROSECITIO    EXPOSITIONIS     IIUJUS    PRI.MI    CAPITULI. 


Joann.  xii 
31. 


27  OyOX  in  judicio  redimetur.  Judicium 
Ik^  duplex  est :  scilicet  discretionis,  de  quo 
Christus,  Nunc,  inquif,  judicium  est  mun- 
di ;  aliud  est  judicium  remunerationis,  de 
Behr.x,!-,.  quo  ad  Hebrjeos  scriptum  est,  Terribilis 
cst  exspectalio  judicii.  Ait  ergo  :  Sio)i,  id 
est  popuhis  Judieorum,  qui  designatur  per 
Sion,  qui  erat  mons  in  quo  constructum 
fucrat  lemphim,  in  judicio  discrelionis 
redimetur  a  niorte  a'terna  per  mortem  et 
sanguinem  Christi,  graliamque  divinam. 
Non  enim  omnes  salvali  sunt,  sed  sicul 
iiom.  XI,  5.  testatur  Aposlohis,  Reliquiaj  per  electio- 
nem  salvae  factae  sunt.  Ipsa  electio  Dei, 
qua  pauci  Judaeorum  ex  multis  electi  at- 
que  redempti  sunt,  est  judicium  discreli- 
onis,  in  quo  aliqui  Jada>orum  facti  sunt 
salvi,  ceteris  juste  relictis.  Propterea  nam- 
joann.\m,  quc  Christus  dixit  :  Non  de  omnibus  vobis 
'*■'  dico;  ego  scio  quos  elegerim.  In  .\clibus 

.■ic(.xiu,48.  quoque  habelur  :  Crediderunt  quotquot 
prffiordinati  eranl  ad  vilam  seternam.  Et 
reducent  cam  in  ju^titia  :  hoc  esl,  Apo- 
stoli,  quos  Deus  constituit  principes,  re- 
ctores,  judices  ac  consiliarios  primitiv» 
Ecclesice,  per  suain  prffdicationem  et  signa 
reduccnt,  id  est  converlent  ad  Christum, 
Sion,  id  est  reliquias  Judaeorum,  in  justi- 
lia,  id  est,  sicut  Deus  promisil  per  sanctos 
Prophefas.  Vrl,  In  juslilia,  id  esl  in  fide 
sancla  ct  in  vila  bona  :  pcr  lioc  enim  quod 
eos    docuerunt  reclam  fidem   ct    conver- 


B  safionem   laudabilem,  reduxerunt  eos  ad 
(Miristum  per  viam  justitiae. 

El  conteret  sccic.itos  ct  peccatores  si-  28 
mul :  id  est,  Deus  ad  nihilum  rediget  sce- 
leralos  incredulosque  Judseos  ;  et  qui  de- 
rcli(/ucrunt  Domijium,  consurncntur  :  id 
esl,  Judaei.qui  Christum  Filium  Dei,regcm 
regum,et  Dominum  dominantium  recipere 
noluerunt.  damnationi  fradentur.  Hoc  fo- 
tum  implelum  esl  in  Juda-is  per  exercitum 
Romanum,  prout  Christus  pra^dixit  :  Ve-  Luc.\k, 
nient  dies  in  te,  et  circumdabunt  te  ini-  *^' 

C  mici  tui  vallo,  et  coangusfabunt  fe.  Unde 
paulo  ante  Dominus  ait  :  Heu,  ego  conso-  icrs.  24. 
labor  super  hoslibus  meis.  Confundentur      29 
cnim  ab  idolis,  quibus  sacrificaverunt ,  id 
est,  de  idololatria  sua  erubescent.  Non  le- 
guntur  Judaei  post  reditum  de  Babylonc 
idola  coluisse,  nisi  tempore  Antiochi  seu 
Machabreorum,    quando    pr»ccpit    Anfio- 
chus,  ut  Juda?i  deos  ejus  adorarent,  posuil-  ii.i/ac/i.vi, 
que  in  femplo  idolum  Jovis.  Vel  dicere''"' 
possumus,  sicut  Apostolus  ail,  quia  quo- 
rumdam  deus  venter  est,  quoruindam  pe-  PiiiUpp.m, 

D  cunia,  quorumdam  femina  aliqua.  Et  hi  *'' 
non  Deo,  sed  suo  ventri  ef  auro  seu  mu- 
licri  deserviunt.  Unde  postquam  ad  chri- 
stianae  religionis  puritatem  conversi  fue- 
runt  Juda^i,  olim  gulosi,  luxuriosi  atque 
avari,  erubuerunt  de  sua  prisfina  con- 
versatione,  idololatriae  assimilata  (nam  et   ^p''*»-^'' 

'  .  5  ;  Coloss. 

Aposfolus  avarifiam  nominaf  idolorum  scr-m.o. 


ENARRATIO    IN   CAP.    I    ISAIi. 


ART.    VI 


333 


vilulcm);  qui  aulem  conversi  non  fuenint, 
relcrnain  eonfiisionem  adcpli  sunt. 

El  erubescelis  super  horlis  i/uo.s  elef/era- 
tis,  id  est  de  peccatis  gula;  atque  luxu- 
ri;c.  qu;p  in  iocis  dcliciosis  scu  hoilis  vi- 

30  rentibus  perpctraslis,  ijuum  fueritls  velut 
quercus  defluentibus  foliis,  id  est,  quum 
similcs  facli  fucrilis  qucrcni,  scu  ailcri 
cuilibel  arbori  arcscenti,  cujus  (lcfluuiil 
seu  (iccidunt  foiia,  eo  quod  corrui)lioni 
propinquet  :  scilicct  quuin  cxposili  fticri- 
lis  gravil)us  poenis  et  [iciiculis  morlis  ;  et 
velut  hortus  absque  aqua,  id  cst,  quiim  si- 
miics  facli  fiicritis  horto  aquarum  iriii,M- 
tione  carcnli,  (iiii  cito  slcrilis  reddiliir, 
quia  humorcm  non  liabct  :  sic  vos  quiiin 
morli  ;i[)pr(ipinquavcrilis,et  in  poenis  nior- 
lis  fucritis,  crubcscetis  dc  vcstris  pccca- 
lis.  Hffic  et  qiiaj  immediate  sequunlur,  di- 
ciiulur  de   obstinalis  Judasis.   Dc  quibus 

:}|  suiijiiugitur  :  Et  erit  forlituilo  veslra  ul 
favilla  stupjjw,  id  est,  pcnitus  conterclur, 
ila  quod  omnis  vcslra  prsesumptio,  clatio, 
cl  forliludo  ail  malum,  pcribil  :  el  opiis 
veslrum  perversuin,  seu  impia  vita,  quasi 
sriutilla,  id  esl,  vos  ipsos  vcslramquc  for- 
liliidincm  inflanimabit,  tradcndo  vos  dc- 
liilO!  ptenae.  Dicitiir  crgo  opus  essc  quasi 
sciuiilla,  quia  csl  causa  proplcr  quam  im- 
pius  (latiir  inccndio  prtescnlis  Iribiilalio- 
nis,  infcrnalisquc  ignis.  Ideo  subdilur  :  el 
sueveiidetur  utrumque  simul,  id  csl,  forli- 
ludo  vestra  et  opus  malum  simul  damna- 
biliir,  alqur  in  iiifcrno  crcmabitiir.  Dici- 
lur   autcm    pcccatiim   succendi,  quouiam 


A  proptcr  ipsum  peccator  incenditur.  ^/  non 
erit  qui  exstinguat  ignem,  nlriimipic  iio- 
rum  incendentem  :  ignis  cnim  infcrni. 
incxstinguibilis  esl.  Undc  apud  Kzechiciimi 
Dominus  lcrribililcr  comminalur  :  Con f l;i- £ie<rA.„n 
bo  vos,  ct  siicccndam  in  ignc  furoris  mei,  -"'--• 
et  conflabiniini  in  incdio  ejus,  sicut  con- 
flaliir  argcnliiin  in  mcdio  fornacis,  cl  rc- 
qiiicscam.  Posscnt  quoqiie  luec  accipi  dc 
inccndio  Jiidffiorum  a  Uomanis. 

.Mcrilo  aulcm  coinpaianlur  infidclcs  Jii- 
d;ci  qiicrcui  ciijus  dccidiinl  folia,  cl  liorlo 

B  sine  aqua.Omnis  enim  spiritualis  ornalus, 
honorqiic  lcgis,  cl  grati;e  hiimores.  ablali 
simt  eis  :  el  ipsi  sunt  tpicrcus  sine  friiclii, 
cui  Christus  aeternaliter  maledixit;  el  assi- 
milanliir  ligno  planlato  in  loco  dcscrlo  ct 
arido,  sicul  i\i'  co  qiii  confidit  in  liominc, 
asserit  Jeremias  :  Erit,  inquiens.quasi  my- yer.xvn.s. 
rica;  in  dcscrto,  cl  non  videbil  quum  ve- 
ncrit  l)onuin:  sed  habilabil  in  siccilalc,  in 
tcrra  salsuginis.  Porro  quemadmodum  ho- 
mo  dicitur  arbor  seu  lignum.  sic  vcrba 
cjiis  dicunlur  folia,  el  opcra  fruclus.  folia 

C  ilaqiic  justi  non  defluunl,  quoniam  scrmo 
cjus  operi  vcritaliquc  consonal,  ncc  habcl 
vcrba  vana  cl  vacua,  scd  bonae  operaliimi 
conjiincla.  Undc  dc  juslo  Jercmias  tcsta- 
liir  :  VA  crit  foliiim  cjiis  viride.  Folia  vcro  /6i</.  8. 
impioriim  siinl  iirida  cl  dcflucnlia,  quo- 
niam  sermo  corum  inanis  csl.  Idco  Jiid.Ti 
sunl  arborcs  qiiaium  pra^  aridilalc  dcci- 
diint  folia  :  nam  Prophctas  cl  Icgem  le- 
giint,  scd  mijiii'  iiilciliiriiiil.  ncqiic  ob- 
scrvanl. 


AKTICULUS   VI 


EXPLANATIO   MORALIS    EORUM   QVJF.   IN    ISTO    1'IIIMO    r.APITlLO    IIICT.V    SUNT. 


OrOD  aulcm  Dominiis,  qiianlum  ad  lil- D  ingralis  cl  rcprobis  Chrisliiinis  :  qiii  di- 
lcram,  dc  Judteis  ait,  Filius  e/iulrivi  eunliir  filii.qiiia  iii  lonlc  liaplismi  in  (Miri- 
el  e.vallari ,  ip.si  autem  .spreiierinit  iiie.mo-  slo  rcnali  siiiil,  cl  spirilualc  cssc  sorlili, 
ralilcr  scu  Iropologice  inlclligi  polest  de      sicul  Aposlohis  protcslaliir  :  Oiiicumquc 


1'inlal. 


336 


ENARRATIO    IN   CAP.    I    ISAI-E.    —   ART.    VI 


Mich.  111,4, 


Proi: 

29. 


11  Cor.  Mi 
). 


^ot  viii,5,G, 


Matth.  vii. 


Eccli.x\x\. 
21. 


16 


Ps.  XXXI, 

5  ;    ProiK 
XXVIII,  13. 

Eccli.  XIX, 
1. 


21 


los  meos  ;  et  qimm  multiplicaveritis  ora- 
tionem-,  non  eanaudiam  :  manus  enim  ve- 
strie  plenw  sunt  sanguine,  id  est  peccatis. 
Quanidiu  eiiim  permanet  homo  in  affectu 
peccandi  et  complacentia  proprise.  culpse, 
non  proponens  firmiter  emendare  se  ip- 
sum,  non  exauditur  de  condigno.  Propter 
quod  scriptum  est  :  Clamabunt  ad  Domi- 
num,  et  non  e.xaudiet  eos,  sicut  nequiter 
egerunt.  Proverbiorum  quoque  primo  Do- 
minus  ait  :  Tunc  invocai^unt  me.  et  non 
exaudiam  ;  mane  consui'gent  ad  me,  et 
non  invenient  me  :  eo  quod  exosam  ha- 
buerint  disciplinam,  et  timorem  Domini 
non  susceperint.  Si  ergo  desideramus  do- 
na  et  sacrificia  nostra  exleriora  Deo  place- 
re. si  observantiam  festivitalum  nostrarum 
optamus  ab  eo  acceptari,  precesqiie  no- 
stras  ab  ipso  exaudiri  :  conemiir  in  primis 
observare  divina  praecepta,  et  mentem  no- 
stram  purgare  ab  omni  culpa,  facientes 
illud  quod  monet  Apostolus  :  Mundemus, 
inquiens,  nos  ab  omni  inqiiinamento  car- 
nis  et  spiritus,  perficientes  sanctificatio- 
ncm  in  timore  Dei.  Unde  in  Job  legitur  : 
Si  Omnipotentem  fueris  deprecatus,  si 
mundus  et  rectus  incesseris,  statim  evi- 
giiabit  ad  te. 

Sed  videtur  huic  quod  dictum  est,  Quum 
multiplicaverjtis  orationem,  non  exaudi- 
am.  conlrariari  quod  Christus  ait  apud 
Matlhffium  :  Omnis  qui  petit,  accipit;  et 
qui  qua}rit,invenit.Et  respondendum,  quod 
hoc  verum  est  de  his  qui  petunt  sicut  pe- 
tendum  est,  scilicet  corde  contrito  et  hu- 
miliato.  Oratio  enim  humilianlis  se,  pene- 
trat  nubes. 

Consequenter  Dominus  ait  ad  popuhim 
christianum  :  Lavamini  a  sordibus  vilio- 
rum.  lacrimis  pcenilentise  et  sacramento 
Confessionis  :  omnia  namque  in  confessi- 
one  lavanlur.  Mandi  estolc,  vitando  negli- 
genlias  quotidianas  et  minuta  peccata.Qui 
enim  negligit  modiea,  paulatim  decidit. 

Deinde  quilibet  justus  considerans  quan- 
ta  fuerit  olim  sanclilas  in  Ecclesia,  et 
quanta  modo  reperialur  in  ea  iniquitas, 
admirando  dicere  potest  :  Quomodo  facta 


A  est  meretrix  civitas  fidelis,  plena  judicii  ? 
id  est,  qualiter  ipsa  Ecclesia  Ghrisli,  quse 
est  civitas  Dei,  nunc  facla  est  merelrix, 
quantum  ad  multos  spiritualiler  fornican- 
do  per  aversionem  mentis  suaj  a  Deo,  quaj 
olim  erat  fidelis  vita  et  verbis,  ct  plena 
judicii  discretionis,  seu  justa)  retributio- 
nis  ?  Justilia  hahitavit  in  ca,  pra^cipue 
tempore  Apostolorum,  atque  temporibus 
sanctorum  episcoporum  :  sancli  enim  pa- 
stores  populum  sanctum  Iiabebant.  Xunc 
auleui  homicida;  habilant  in  ea.  Qui  nam- 

B  que  alios  aedificare,  el  spirilualiter  vivi- 
ficare  verbo  moribusque  deberent,  econ- 
trario  (teste  Hieronymo)  sua  pestifera  vita, 
pravo  exemplo,  et  impiis  verbis,  subjeclos 
suos  inficiunt,  imo  occidunt.  Unde  in  Je- 
remia  scribitur  :  Quia  sluite  egerunt  pa-  jer.x,i{. 
stores.  et  Dominum  non  exquisierunl,  pro- 
pterea  omnis  grex  eorum  dissipatus  est; 
et  in  Ecelesiastico  :  Secundum  judicem  £■«/!.  x, 2. 
populi,  sic  et  minislri  ejus:  et,  qualis  est 
rector  civitatis,  tales  et  habitantes  in  ea. 
Heu,  heu,  heu  !  ad  quantum  lapsum  ve- 

C  nit  hodierna  die  Ecclesia,  propter  repro- 
bam  vitam  pra;latorum  I  Ad  quos  pertinet 
quod  in  Ezechiele  Dominus  loquitur  :  Vae    E:ech. 
pastoribus  qui  pascebant  semetipsos.  Non-  "^i"'*'  ^. 
ne  greges  a  pasloribus  pascunlur  ?  Lac  co- 
medebatis,  et  lana  operiebamini;  et  quod 
erassum  erat,  occidebatis:  gregem  autem 
meum  non  pascebatis.   Et  dispersse  sunt 
oves  meae,  eo  quod  non  esset  pastor.  Deni- 
que  omnis  qui  odit  fralrem  suum,  homi-  i/oa>in.iM, 
cida  est,  secundum  Joannem.  Et,  proh  do-  '^ 
lor  1  quam  multi  liujuscemodi   homicidae 

D  habitant  in  Ecclesia,  etiam  inter  religio- 
sos  et  clericos!  Istis  indignis  praeiatis,  prae- 
dicatoribus,  atque  doctoribus  dici  potest 
quod  sequitur  :  Argentum  tuum  vcrsum  22 
esl  in  scoriam  :  id  est,  doctrina  seu  praedi- 
catio  vestra  infatuala  est,  reprehensibilis- 
que  effeeta  :  quia,  aut  non  docelis  grcgem 
vobis  commissum,  aut  si  docetis,  vos  ipsi 
non  facitis  quod  aliis  praedicalis.  Vinum 
luum  mixtiDu  cst  aqua  :  id  est,  increpa- 
tio,  qua  delinquentes  debuistis  juste  et 
strenue  increpare,  dissoluta  et  laxa  est  fa- 


ENARRATIO    IN    CAP.    1    ISAI.E. 


AltT.    VI 


337 


Joann.  ii. 
7-0. 
23 


24 


I  rim.  jv.  cla.  Oaocontia  ait  .\posl(iliis  :  l'r;c(Iica  vcr- 
bum  ;  insta  opporluno,  importiinc  :  ai-fiuc, 
obsecra,  incrcpa  in  omni  palicnlia  ct  do- 
ctiina.  Oui  ergo  vigorcm  sacra^  Scriptura} 
convcrtit  ad  graliam,  cl  loqucndo  potiiis 
qiia-rit  delectare  qiiam  corrigcrc  audicn- 
tcs,  hujus  vinuin  mi.xluin  est  aqua,  Tacit- 
que  conlrariiim  Salvatori,  qui  convcrtit 
aquam  in  vinum.  Priu.(:ipc!i  lui  infidclcs, 
socii  furum.  Hoc  de  malignis  principibus, 
jiidicibus  ct  pra»lalis  dici  potcst,  qui  ra- 
ploriijus  et  opprcssoribiis  [)aupciuin  com- 
municant,consciiliiiiii.  sivc  aiixilium  prae- 
bcnl.  Omnes  dHiyiml  uiKncra.  qiuim  siiit 
avari. 

Porro  quod  Dominus  ail.  Hcu,  ego  conso- 
labor  super  hoslibus  tncis,  el  vindicafjor 
t/c  inimicis  meis,  limore  et  c.xhortatio- 
iii'  magis  indiget,  iiuam  c.xposilione  et 
(lispiilalionc.  0"i'l  eiiiin  tain  mcliicndiim, 
tit  oiniiipolcntis  Dci  liostcni  cl   iniiniciini 

Hebr.\.z\.  exsistere,  sieut  in  manus  Dei  vivcntis  in- 
cidcrc.  sicut  in  divino  fiirorc  rcdargui, 
ilcmquc  audirc  Dciim  in  noslris  lornicnlis 
consolari  ?  qucmadniodtim    in   Psabno  dc 

/>*. II,  1,3.  injustis  cantatur  :  ()\\\  haiiilat  in  cn'lis.  ii- 
ridcbit  eos,  ct  Doiniiuis  subsannabil  cos  ; 
lunc  loquctur  ad  cos  in  ira  siia,  cl  in  furo- 
rc  suo  conttirbabit  cos.  Knitamiir  crgo  Crc- 
atori  aitissinio  obcdirc  in  omnibus,  opus 

Mich.n.i.  Dci  rcvcrentcr  pcragcrc.  corain  eo  sollicite 
ambiilare,  nostramqiie  salulcin  ciim  mclu, 
timore  ac  Iremorc  opcrari,  proiit  Aposto- 
lus  exhortalur.  Sic  namqiic  consliliiciiiiir 
amici  el  filii  Dei,  et  laMabitur  D((iiiiiiiis 
bcncfaciens  nobis,  siciit  apud  Jercmiam 
fatctur  :  F.,a?tabor  supcr  cis  (]iimii  bciic 
eis  fecero. 


Philipp.w 
IS. 


Jer.  xxxit 
41. 


A  El  converlam  manutn  meatn  ad  lc,  o  V.c-  •*?> 
clcsia  inililaiis,  cl  excoquam  ad  purum 
sforidiii  iiitiiii,  id  csl,  pcccalorum  tuorum 
rubiginem  pcnitus  cmiindabo.  Et  rcslilu-  2G 
amjudices  luos  ul  fucrunt  prius,  et  con- 
siliarios  luos  sicut  anliquilus  :  id  est,  la- 
lcs  pastores,  talcs  episcopos  et  rectores  ac 
consulcs  datiirus  siim  tibi,  qualcs  cianl 
succcssores  Apostolorum  in  priinitiva  V.c- 
clcsia.  Adhuc  cnim  speratur  Deus  refor- 
iiialtirus  cssc  I^cclcsiam  miiilanlcm,  ct 
ad  piislinam  sanclitalcm  rcductuius  cssc 

B  caiiidcm  :  dc  quo  miilta;  rcvelationes  fa- 
cUc  crcdiintur.  Posl  lia-c  vocnberis,  o  Ec- 
clesia,  ciriias  JhsH,  scilicct  Dei.  propter 
concordiaiii  riiiiiiiini  liiiirum. 

Sion,  id  est  Kcclcsia  coelestia  spcculans.       i'7 
iit   /ndicio  jiislo    rcdiitwtur    sanguinc   cl 
gratia  Salvatoris,  qui  ait  :  Animam  meam    joann. «, 
pono  pro  ovibus   mcis.  El  rcdaccnt  cam  "• 
iii  JKslilia  :  id  csl,  vicarii  Chrisli,  vidcli- 
cel  sancli  pastores,  reduccnt  populum  chri- 
stianiim  ad  Dciim  in  vita  jusla :  ipsi  quippc 
sunl   (lispcnsatores   coopcratorcstjue    Dci. 

C  Scelestos  aiitcin   seu  sccleratos  et  impce-       28 
nilentes,  Cliristus  ffitcrnaliter  conlerel  et 
confiindct  :  qui  siint  et  erunt  vclul  quer-       ;!0 
cus  defiuenlibus  foliis ;  quoruin  erit  for-       :ti 
liludo  ut  favilla  stuppw ,  et  opus  quasi 
scinlilla;  el  succendetur  utrumque  simul 
(scctindiiin    scnsiiin    in    pi;ecedcnli    arli- 
culo  posituin),  qtiando  Clirislus  dicturtis 
cst   cis  :  Disccdilc   a   mc,   inaledicli,    in  ^jauk.w, 
i^iicni   ff.lernuin.  Oiiomodo  aiilcm   cclera  *' 
iiunc  oinissa.  moralitcr    intclligi    possinl 
de  populo  novi  Tcstamenti,  seu  Christi- 

D  aiiis,  cx  niinc  pradiaiiilis  facililcr  iniio- 
lcscit. 


T.  8. 


22 


338 


ENARRATIO    IN    CAP.    II   ISAL€.    —   ART.    VII 


ARTICULUS  VII 


EXPOSITIO    SECUNDI    CAPITULI    :    VERBUiM    QUOD    VIDIT    ISAIAS. 


1  'AJ  ERBUM  quod  vidit  Isaias  fUius  Amos, 

T  super  Jiidam  et  Jerusalem.  Isle  est 
prologus  sequcntis  visionis, qiii  pene  idem 
est  cum  prologo  praecedentis.  Sicut  cnim 
in  pr£ecedcnti  capitulo  pr.-edixit  cessatio- 
nem  legis  anliqute,  ct  dcjeclioneni  Syna- 
gogae;  ila  in  isto  capilulo  describit  institu- 
lionem  legis  evangelicae,  ac  promolionem 
Ecclesia?.  Merilo  autem  dixit  ibi,  Visio; 
hic,  Verbum  :  quoniam  praesentis  capituli 
prophetia  manifeste  spectat  ad  Christum, 

/oan.i.i, i.de  quo  scriplum  est  :  In  principio  erat 
Yerbum.  Itaque  ait  :  Verbum,  id  est  ser- 
mo,  seu  res  significata  per  verbum,  quod 
vidil  in  spiritu  visione  prophelali,  Isaias 
filius  Amos,  super  Jialatn  et  Jerusalern, 
id  est  de  habilatoribus  Judaeae,  seu  tribu 
Juda,et  habitaloribus  Jerusalem  :  ita  quod 
verbum  islud  concernil   populum   islum, 

flom.  xi,5.  prffisertim  quanlum  ad  reliquias  ejus,quae 
per  electionem  salvae  factae  sunt  in  Chri- 
sto,  secundum  Apostolum.  Ouod  vero  fu- 
erit  verbum  islud  Isaiaj  oslensum,  sub- 
jungitur  : 

2  El  crit  in  novissiniis  diehiis,  id  esl 
tempore  gratiae,  lempore  novi  Teslamenli, 
tempore  adventus  Ghrisli  in  ullima  iclale 
mundi,  pra'paratus  mons  domiis  Domini 
in  vertiee  monlium.Hoc  quidam  exponunl 
ad  lilleram  do  monle  Sion,  in  quo  crant 
templum  Jerusalem  alque  coenacuhiin,  in 

.yoiiii.  qiii)  (jhrislus  cum  discipulis  uovissimam 
XXVI,  17  ei  Qceuarn  celebravit ;  el  dicunt,  quod  iste 
mons  domus  Domini,  id  est  templi,  dici- 
tur  pra'paralus,  id  est  factus,  seu  exallatus 
et  collocatus,  in  vertice  montium,  id  esl 
in  summilate  monlis  Sinai,  monlis  quo- 
que  Carmeli,  monlisque  Thabor,  non  qiian- 
lum  ad  corporalem  atque  localem  ele- 
vationem,   sed  quanlum  ad   excellenliam 


A  operum  divinorum  seu  eminentiam  mira- 
culiiium  :  sic  quod  mons  Sion  dicilur  al- 
lior  iliis,  seu  in  verlice  eoriim,  propler 
opera  in  ipso  peracta,  quae  ulique  prae- 
slanliora,  mirabiliora, ac  diviniora  fueiunl 
operibus  Dei  faelis  in  aliis  Iribus  miinli- 
bus  nunc  praedictis.  In  monte  enim  Sinai 
data  esl  Moysi  lex  ministerio  angelorum, 
procedenliijus  de  monle  tonilruis,  fulgo-  £xorf. xix, 
libiis,  et  lubae  sonilibus,  imo  toto  monte  "^'  '*• 
ardenle  ac  fumiganle,  sicut  in  Exodo  legi- 
lur.  In  monle  aulem  Carmeli  fecil  Elias 

B  ignem  de  ecelo  descendere  tribus  vicibus,    ni  jieg. 
qui  et  bovem  consumpsit,  el  duos  quin- "'"'^^■'} 
quagenarios  inlerfecit,  prout  in  libro  He- 
gum  recolilur. 

His  aulem  alque  similibus  mullo  majus 
ac  mirabilius  fuit,  quod  Chrislus  in  nionte 
Sion  operaliis  esl  :  quoniam  in  coenaculo  .\iarc.\i\, 
Sacramenlum    corporis    et   sanguinis    sui  '^'  '""'*• 
instituil,  ad  discipulos   ostiis  clausis  in-  /oa,iii.xx, 
gressus    esl,  discipulorum    corda    Spirilu ''' ""^' 
Sancto   replevil,  quem  in   hoc  coenaculo  .4c(. m,i-4. 
misit  in  visibili  specie,  omnium  lingua- 

C  rum  ac  divinarum  Scripturarum  eis  notili- 
am  Iradens;  in  templo  quoque  frequenler 
maxima  egit  miracula,  cordiumque  Judae- 
orum  patefecit  secreta,  prajdicavit,  futura 
praxlixil,  seque  Judaeis  invisibilem  reddi- 
ilit,  quando  abscondit  se,  et  exivit  de  tem-  /„n,m.vMi. 
plo   :   quffi   omnia  Evangelistae  testanlur.  "''• 
PrcPlerea  maxima  eranl  miraeula,  qiiae  Apo- 
stoli   in   templo  isto   operabanlur  in  die 
Penlecosles  et  postmodum,  ornnium  gen- 
lium  linguis  loquenles,  quando  ad  praedi-  Aci.»,U: 
cationem  Petri  tot  millia  convertebantur,  "'  *• 

D  el  homo  a  nalivitale  claudus  sanatus  est,   ibid. m,i- 
sicut  in  .\clis  Aposlolorum  plenius  doee-  ^*' 
tur.  El  breviter,  hoc  solum  quod  Chrislus 
verus  Deus  et  homo  perfectus,  in  propria 


E.VARRATIO    IX    C.AP.    II    ISAl.K.    —    ART.    Vlt 


339 


pcrsona  dignatus  est  in  niontc  Sion,  vidt'- 
licet  in  templo  atque  coenaculo  apparere, 
docere,  et  opcrari.  posiiit  niontoiii  istiim 
in  vertice  monliiim  pripdicloiiim.  Ob  lianc 
etcnim  caiisam  Agga?us  prophcla  di.vit,  ma- 

Ajff. II,  10.  jorem  esse  fiitiiram  gloiiam  hiijus  seciin- 
di  tcmpli,  a  Zorobabel  .Tdiricali,  quain  lu- 
erat  gloria  templi  a  Salomone  constriicli. 
Deinde  de  monte  islo  seu  domo  Dei  sub- 
jungitur  :  el  clevabitur  xuper  colles,  id  est 
super  homines  in  sublimitatc  constitutos, 
qiioniani  principcs  terra>  ct  homines  san- 
cti  Kcclesia^  Christi  obediiint  :  qiise  desi- 
gnalur  pcr  domiini  Dei.  Diciliir  cnim  mons 
Sion,  mons  domus  Dci,  id  csl  Ecclcsia', 
quia  per  pra>dicationem  et  signa  Chrisli 
discipiiloriim(|iic,  primo  fiiiidala  csl  l-^c- 
clcsia  scu  |)lcbs  cliristiana  in  monlc  Sion. 
Dc  liis  collibus  ait  Sponsa  in  Canticis  : 

c<i;i(.  II,  8.  l^ecc  istc  venit  saliens  in  montibus.  tran- 
silicns  colles.  Ef  /Ixcnt  ad  cu»t  omncs 
gentes,  id  est  qiiidam  dc  omni  genere  gen- 

Ceii. xii,3.  liiim.  eo  modo  qiio  .\braha'  dictiim  csl  :  In 
te,  id  esl  in  Cliiislo  e\  le  nasciliiro,  bcnc- 
dicentur  omnes  cognationes  terrse.  Est  ita- 
que  hic  dislribiitio  pro  gcnciibiis  singiilo- 
riim,  non  pro  singulis  gcncrum.  Omncs 
igitur  gentes  fluent  ad  montcin  Sion,  vel 
gressibiis  corporis,  vel  pi;p  devotionis  af- 
fcclibiis,  sciliccl  omncs  Chrislifidclcs,  hunc 
locum  amantes  e.K  devotionc  ad  Chrislum. 
Certum  esl  enim,  quod  in  primitiva  V.c- 
clesia  gentes  ad  (Miristiim  convcrsa?.  cum 
inagno  desiderio  visitabanl  loca  sancta, 
in  quibus  (^hristiis  pra?dicavil,  passusqiie 
iuit. 
3  El  if/ii/il  popiitt  /nulli,  id  csl  non  soliim 

gentiles  conversi,  sed  etiam  e.v  Judaeis  in 
(]hristum  credcntcs,  el  diccnt  lam  oinncs 
gcntcs,  (iiiam  popiili  miilti,  sc  mutuo  e.\- 
hortando  :  Vcailc,  cl  ascc/uldi/itis  ad  /iiu/i- 
tem  Dotnini,  scilicet  monlem  Sion,  ct  ad 
domu//i  I)ci  Jaciih.  id  csl  l".cclcsiam.  qiiiP 
est  donuis  Dei  Jacob  palriaiclwi'.  .\d  l!c- 
clesiam  qiiippe  primitivain,  in  Jciiisalrm 
congr(';,'alam,  ciii  |M'iecral  Jiicolius  aposlo- 
liis,  primiis  Chrislianoriim  cpiscopus  iii 
Jcrusalem,   vencruiil    cx  divcrsis   locis  el 


A  partibus  mundi  homines  ad  Christum  con- 
versi  :  sicut  et  S.  Ignalius  in  epistola  ad 
Joanncm  apostolum  scribit,  se  vellc  Jaco- 
bum  visilarc.  El  doccljit  itos  Dcus  Jacob, 
vidclicet  Chrislus,  seu  Deus  Trinitas,  per 
Aposlolos  seu  successores  eorum.  vias  su- 
as,  id  est  divina  pra?ccpta  :  ad  hoc  enim 
ascenderunl  in  montem  Sion  et  domiim 
cjus,  qiiatenus  ab  .\poslolis  informarcntur 
])crfecte  de  legc  Christi.  Tndc  ct  Dionysius 
scribit,  qiiemadmodum  Pctro  cl  1'aulo  lio- 
iiue  morantibus  (^hrisliani  c.\  omnibus  fi- 

B  nibus  mundi  dixeriinl  ad  invicem  :  Eamiis 
Uomain.  cl  vidcamiis  magistros  ac  princi- 
pcs  nostros;  et  instrucnt  nos  de  his  qua; 
pertinent  ad  salutem.  El  ambulabimus  in 
sc/iiiiis  cjiis,  id  est,  evangclica  consilia 
custodiemiis.  Semila?  enim  vocantur  vice 
compendiosa;  et  arctse.  Consilia  vero  Chri- 
sti  coinpcndiosiiis  diiciinl  ad  vitam  iPlcr- 
nam.  qiiiun  piiccciila  :  idcirco  scmila'  luin- 
ciipantur  consilia. 

Dcindc  scquiintur  vcrba  ProphctiP  rali- 
onciii  rcddcnlis,  cur  gcnlcs  cl  populi  isla 

(]  dicluri  alcpic  facluri  sint,  scilicct  quia  de 
Sion  cjcibit  lcr.  Dc  Sion  cnim,  id  est  dc 
tcmplo  et  ccenaciilo  iii  inonlc  Sion  con- 
striictis.  in  qiiibus  Chrislus  el  Aposloli 
iibcrlim  pricdicavcrunl,  e.xivil  lc.x  cvangc- 
licii  ad  omncs  tcriiiinos  miindi.iV  vcrhum 
Domini,  id  esl  prwdicalio  Evangclii,  e.\- 
ivil  dc  Jcrusalcm.  Aposloli  cnim  priino 
pricdicavcrunt  I']vangelium  (^hrisli  in  Jc- 
rusalcm,  ct  indc  a  Chrislo  missi  siint  in 
ccteras  parles  mundi.  Propler  quod  Chri- 
stiis  in  Aclibus  (li.\it  ad  cos  :  Krilis  milii   .\ci.x.i. 

D  lcslcs  in  Jcriisiilcm.  cl  in  onini  Jiida?a  cl 
Samaria,  cl  usqiic  ad  ullimiim  lcrrije ;  el 
in  Luca  :  Oportcbat  pati  (Ihrisium,  el  rc-  £„<•.,„», 
siirgcrc  a  mortiiis  tcrlia  dic,  ct  pripdicari  '"'•*'• 
in  noniine  cjiis  p(ciiilcntiam  cl  rcmissio- 
ncm  peccaloruin  in  omnes  gcnles,  inci- 
piciilibus  ali  Jcriisiilciii. 

Scciindo  cxponiliii'  iiiiigis  spiritualitcr, 
littcralitcr  lamcn  :  non  ciiini  iiiconvcniens 
csl.  ciimdcm  scripluiiim  hiibcrc  divcisos 
scnsiis  lillcralcs,  scciindum  Aiigiisliiiiim. 
El  cril  in  novissimis  dicbus  prwparatus. 


3i0 


ENAnUATIO    IN    CAP.    II    ISAI.E. 


ART.    VII 


itl  csl  manircstiis,  scii  omnibus  noliricaliis  A  Omnes  popuii,   tribus  ct  linguse  servicnl  Oidi.vh.i'. 


alquc  c\hibilus,  ihohs  (lo)>iiis  Dominl .  id 
csl  Cluistus,  qui  est  mons  domus  Domini, 
pula  Ecelesiae  in  Ghristo  fundatae,  in  ver- 
tice  montiwn,  id  est  summilalc  Apostolo- 
rum,  qui  sunt  monlcs  quidam,  propter 
gratiae  excellentiam  :  ita  quod  Christus 
agnoscetur  esse  caput  el  Dominus  Aposto- 
lorum,  imo  el  Proplietarura  ct  angcloruin 
sanctorum  ;  qui  omnes  in  divinis  Scriptu- 
ris  frequenter  montes  dicuntur.  Per  prse- 
dicalionem   enim  et  opera  Christi   disci- 


ei.  I)c  quo  conriiixu  Dominus  ail  pcr  So- 
phoniam  :  Erit  judicium  mcum,  ut  congrc-  Soph.m^i. 
gcm  gentes,  et  colligam  rcgna.  Et  ibunt 
populi  multi  gressibus  mentis  seu  corpo- 
ris,  et  dicent  :  Venite.  credendo,  et  corde 
devoto  dicendo  :  et  ascendamu.s  contem- 
plando  crelestia,  spirilualilcrque  vivendo, 
(u/  inontcin  Doi/iiiii,  id  est  ad  Gbrisluin, 
quia  Dominus  Pater,  seu  Trinitas  Deus 
dcdil  nobis  montem  seu  fundamenUim,  ul 


Daii.  11,  34, 
35. 


Ezech. 

XXVI. 


I  Cov.  III 


£edificcmur,  figamur,  et  pcrscveremus  in 
pulorumque  ejus,  innotuit  mundo  quod  B  co.  Dicitur  itaque  Ghristus  mons  Domini, 
Christus  sit  mundi  salvator,  et  oninium  quemadmodum  dicitur  salutare  Dei.  Ascen-  n. 
electorum  caput,  lanquam  in  vcrlice  om-  damus  quoquc  et  ad  domuin  Dei  Jacob,  id  J'*'^ 
niiim  positus  :  imo  ipsc  est  omnium  ver-  est  Ecclesiam,  seu  congregationem  fide- 
le.\.  De  hoc  monte,  scilicel  Ghrislo,  scri-  liuni,  pernianendo  in  eccb?siaslica  unita- 
pluin  est  :Lapis,  qui  abscissus  est  de  monle  te,  et  obedicndo  praeceptis  Ecclesise.  Ad 
sine  manibus  slaluamquc  percussil,  crcvit      hanc  domum  ascendit  Prophela,  qui  di.xil : 


en.  xLix, 

UC.  III, 


in  montem  magnum,  et  replevit  lotam 
terram.  Ipse  est,  qui  ju.xta  Ezechielem 
viilneravit  pi'ineipem  Tyri.  In  quo  funda- 
lur  Ecclesia,  sicut  Apostolus  recolit  :  Eun- 
damentum  aliud  nemo  potest  ponere,  prae- 


Unain  petii  a  Domino,  hanc  requiram,  utPs.xxvi,4. 
inhabitein  in  domo  Domini.  In  hac  domo 
est   Christus,  et   h£ec  domus   nos  sumus, 
proutad  HcbrEeos  dicil  Aposlolus  :Ghristus  nehi-.w.i. 
lanquam  filius  in  domo  sua  :  quee  domus 


ter  id  quod  posilum  est,  quod  est  Ghrislus  C  sumus  nos.Et  per  Mallha^um  ipse  Chrislus 
Jesus.  Ipse  csl  mons  monlium,  el   funda- 
mcnluin    fundamcnloitim.  Nam    quamvis 


Joann.  iii 
31. 
Ibid.  35. 


Ibid.  30. 
lbid.\.  16, 


leslatur  :  Ecce  ego  vobiscum  sum  omnibus     Matih. 
diebus  usque  ad  consuinmationem  saiculi.  ^^""'  ""■ 
Dcbemus  crgo  ad  domum  islam  accedere, 
obliviscendo  quae  relro  sunl,  et  in  antc-  PhiUpji.m, 
riora  cxlendendo  nos  ipsos.  Bt  docebit  nos     • 
vias  suas  per  doclores  et  paslores  Eccle- 
siae,  imo  per  Spiritus  Sancti  inslinclum, 
Non  cniiii  mcicnlur  ilhimiuari  a  Deo,  qui 
iii    unilate  Ecclcsite    non   persislunl,    nec 
ejus  pra3ccptis  oblcmperanl,  ul  sunt  iiEere- 
ci,  schismatici,  ct  alii  impoenitentes,  de 

Insi    fuerunt   rebelles     ./o*  xxiv, 

13. 


/4u/.xil,l9, 


Apostoli  ct  Prophetae  dicanUir  monlcs  ac 

fundainenta  Eeclcsi»,  lioc  tamcn  non  cst, 

nisi  in  quauUiin  in  Giiiislo  fundanlur.  Et 

elevabituf  mons  iste,  sciiiccl  Christus,  di- 

gnilate  etgratia  super  colles,  id  esl  cetcros 

omnes  quocunique  modo  eminentes  :  om- 

nibus  namque  antefcrtur  Ghrislus,  juxla 

ilhid,  Oui  (le  coelo  venil,  supcr  onines  cst: 

ilemque,    Pater   diligit   Fijium,  et  omnia 

dedil  in  manu  cjus.  Unde  Joannes  Baptisla  D  quibus   scribitui 

dicebal  :  lilum  oportel  crcscere,  ine  aulem      luniini. 

minui.  Omnes  enim  de  plenitudine  ejus         Secundo  ila  exponitur  :  Erit  in  novissi- 

accepimus.  El  fiueat  ad  eum  omucs  gcn-      inis  diebus  prxparatus  mons  domus  Do- 

tes,  id  est,  per  fidem,  spem  et  caritatem      inini,  id  est  ipsa  Ecclesia,  quae   propler 

aecedent  ad  Ghrislum,  tanquam  ad  caput      altitudinem  gratiarum  sibi  divinitus  con- 

et  salvatorem  :  iino  multi  accesscrunl  ad      cessarum,  mons  dicitur  :  sicque  mons  do- 

eum  adhuc  in  mundo  conversantem.  Pro-      mus  Domini,  est  ipsadomus  Domini,  sicut 

plerca  Pharisaei  dixerunt  :  Ecce  mundus      corpus  Ecclesiae  est  ipsa  Ecclesia,  et  cor- 

lotus  post  eum  abiil,  Magis  lamen  intelli-      pus  carnis  est  ipsa  caro.  Unde  de  Christo 

gendum  est  de  spirituali  concursu  creden-      loquens  Apostoliis  :  Ipse,  inquit,  est  caput    co/oss.  i, 

tiuin  ad  Ghrisluin,  proul  Daniei  lestatui'  :      corporis  Ecclesiae.  Itaque,  Erit  praeparalus,  '*" 


ENAnRATIO    IN   CAI'.    II    ISAI.I 


AKT.    VII 


:iy 


II  Tim.  111 
8,9. 


Jonnn.  mi, 
Sopluu,\fK 


Zncli.\i,ll 


/''plies.  III 
5,6. 


Jutiiin.  \ 
lli. 


Znch. 


id  cs(  pcr  j,M'aliain  c.xallalus  at([iic  disposi- 
lus,  mons  domus  Uomini,  id  cst  Ecclesia, 
i»  vcrdco  moutium,  id  esl  in  apice  (ini- 
niiim  aliariim  ronsi'cgationiiin  richdiiim, 
(lui  a  princi|iiii  nmndi  rucriinl.  ICccicsia 
eniiii  allior  cst  Synagoga,  ct  congregalionc 
coruin  qiii  anlc  legem  scriplani  e.\stilc- 
rant.  Et  elevabiltir  poteslate  et  gratia  .sk- 
pcrcolle.s.iA  csl  hiPivlicnrum  convcnticula 
seii  conventtis  :  non  cnim  polncruiit  iuerc- 
lici  prsevaiere  Eeclesiae  Ghrisli;  imo  con- 
fnsi  sunl  cl  vicli  ab  ea.  Undc  .\pnslolus 
profiletur  :  Qiiemadmodnm  Janncs  et  Main- 
bres  restilerunt  Moysi,  ila  el  hi  resistunl 
vcrilati  :  homines  mentccnrrupti,  reprol)i 
circa  fidem.  Sed  ultra  non  proficicnl  :  insi- 
picntia  enim  eorum  manifesta  eril  oinni- 
bus,  sicul  el  illorum  fuit.  Chrislus  quoqiie 
iii  Evaiigclio  hiiic  monli,  id  csl  Kcclesiae. 
hanc  clcvationem  spopondil  :  Ego.  inqui- 
cns,  dabo  vobis  os  el  sapicntiam,  cui  non 
polcrunt  resislere  et  contradicere  omncs 
adversarii  vestri.  Etfiuent  ad  eum,  id  esl 
ad  Ecclesiam,  omne.i  i/entes.  Ideo  namqiie 
Chrislus  :  Ego,  ail,  si  e.\altalus  fucro  a 
leria,  oinnia  trahain  ad  mc  ipsiiin.  Et  So- 
phonias  :  1'llra  flnmina  .EthiopiK  iiidc 
siipplices  mci.  llinc  quoque  Zacharias  in- 
diicil  :  .\pplicabiinlui'  genlcs  iniilta:>  ad 
Dominum  iii  dic  illa.  1^1  lioc  csl  qiiod  dicil 
Apostolus  :  Kevelatum  est  sanclis  Aposto- 
lis  el  Prophelis  iii  Spiritu,  esse  gentes 
coheredcs  cl  concorporales  et  comparlici- 
pes  promissionis  in  Christo  Jesu.  El  ibiint 
populi  iiiulti,  videlicet  cx  Jiidaismo  coii- 
versi.  riraqiie  enim  gens  in  (^liristi  ImcIc- 
sia  adiinaliir,  alque  ex  ulrisque  unum  ovi- 
le  cfficilur.  Proplerca  Christus  asseril  : 
.\lias  oves  habco  qiue  nnn  sunl  ex  hoc 
o\ili,  \idclicel  ex  Synagoga  :  cl  illas  opor- 
lcl  iiic  adducere;  ct  fiet  unus  pastor,  et 
iiniiin  ovile.  Oiiod  eliam  Zacharias  ita  pra*- 
dixil  :  (^niisilium  pacis  eril  inler  duos  ii- 
Ins,  id  csl  inler  iilriiini|ue  populiim  i>limi. 
In  Chrislo  equidem  Judici  alqiie  pagani  in 
una  fide  collccli  Miiit,  iinam  (•oiislilucii- 
les  llcciesiam. 

Et  jutlieabil  (jenles  :  id  csl ,  (ilirisliis  jn- 


.\  ler  gcntilcs  disccinct,  quosdain  \ocaii(lo 
ad  fidem,  cl  quosdam  rclinquendo,  sua 
occulla  jiislilia  :  el  hoc  cerluin  esl  perli- 
nere  ad  jiidicium  discretionis,  de  quo  dici- 
lui,  .\unc  judicium  esl  mundi.  floc  namque  Joann.wi, 
jiKlicium  lcmpore  evangelica»  |)ripdicalio- "' 
nis  pra'scrtim  inccpil  alqiic  innotiiil  : 
quando  videlicel  Chrislus  per  se  ipsum  et 
suos  Apostolns,  alios  misericordilcr  voca- 
vil  ad  graliam,  ct  alios  juste  reliqiiil  se- 
cundiim  suam  secrclam  et  incomprehensi- 
bileni  ieqiiilalcm.  Idcircn  .\postnIus  fassus 

H  est  :  Firimim   fiiiulamcnlum  Dci  slat,  ha-    ii  riin.n, 
bens  signaculum  hoc,  Cognovil  Dominus  "• 
qiii  sunl  cjus.  Deniqiic  Chrislus  jndicabil 
gcnles,   dando  singulis   quod   inci'cnliir  : 
quod   ad    rcmiincrationis  judicium   perli- 
nct,  quo  scparat  loco  et  prsemio  agnos  ab  .i/n/f/i.iw. 
hcedis.  Hoc  jiidicium  Christus  non  fccil  in  ^'" 
primo  suo  advenlu,  scd  quolidie  facit  il- 
lud  in  moricnlibus,  et  maximc  facliirus 
est   ipsum   in  die  novissimo.  Unde   ipse 
loquitur  :  Non  misil  Dcus  Filiiim  suuni  in  Joann.  m, 
mundum,  tit  judicct  mundum,  scd  ul  sal-  ''' 

C  vetur  mundiis  pcr  ipsum;  et,  Filius  homi-  /:uc.ix,56. 
nis  non  vcnil   animas  perderc,  sed  salva- 
rc.    Propter   qiiod    ilcruin  ait  :   Ego  non  Jonnn.sm, 
judico  quemquam.  Et  arguet  populos  mul-  "" 
tos,  pula  *  Juda^os,  de  incredulilale.  ava-  •praseriira 
rilia,    clatioiie,   ceterisqiie   peccalis.   Ideo 
ail  :  -Mc  odit  luiindiis,  quia  cgo  lcslimoni- /6id. vii,7. 
um  periiibco  de  illo,  qiiia  opcra  ejiis  ma- 
la  sunl :  ct,  YiP  voiiis,  Scribiv  ct  Pharis;vi,     .\iaiiii. 
qiiia  iiilus  plciii  estis  hypocrisi  et  iniqiii-  ^'""•■'•'  • 
lalc.  Argiicl  aiilcm  Chrisliis  in  die  jiiclicii 
omncs  iniqtios  cl  rcprobos. 

I)  El  conflabunl  (/tadios  suos  in  vomeres, 
el  tanceas  suas  in  falees  :  id  esl,  lempore 
advenlus  ('hrisli  et  cireiler,  lanla  eril  pax 
in  lolo  orbe  lcrrarum.qiiod  liomincs  ;irma 
bcllica  converlenl  in  instriiineiilu  agriciil- 
luriP  proficiia.  poliusquc  vacabnnl  agri- 
(■iiitui;!'  (iiwiin  pu^MUi'.  Istiid  plaiic  in  (Miii- 
sti  itdvcnlii  iiiipleliim  esl  :  qiKiniam,  siciil 
ex  anliquis  hisloriis  probal  ilicronymus, 
;(iile  Clirisli  advcnliim  iii  lolo  orbe  cranl 
licll;i  ;il(iiic  (liscordiii',  cl  iin;i(|Uicque  (jens 
conlra  <,-ciilciii  silii   viciii;iiii    prieliiiiialiir. 


342 


ENARRATIO   IN   CAP.    11   ISALE. 


ART.    VIII 


Jer,  ^xiir,  G. 


videliccl  usque  ad  vicesimunn  oclavum  an- 
num  Uctaviani,  cujus  quadragcsimo  secun- 
do  anno  natus  estChristus. Duravil  quoque 
pa.x  ista  teinpore  longo  post  passioncni 
Christi  in  Judsea,  vidciicel  usquc  ad  deva- 
stalionem  JudtBorum  ab  exercitu  Romano- 
rum,  quse  complela  cst  quadragcsimo  se- 
cundo  anno  a  passione  Christi.  In  terris 
autem  ubi  tam  longa  pax  est,  solent  fre- 
qucnler  arma  bellica  in  agricuilurse  in- 
slrumcnla  convcrti.  Hinc  apud  Jercniiam 
scribilur  :  \n  dicbus  illis  salvabitur  Juda, 
el  Isracl  habilabil  conlidcnlcr.  Tanla  qui[)- 
pe  eral  pax  ista,  ut  ad   unius  inipcrium 

zuc. 11,1,2.  hominis,  scilicet  Augusti,  describeretur  to- 
tus  orbis  :  quje  descriptio  primo  facla  esl 
a  preesidc  Syrite  Cyrino,  Chrisli  nativilalc 
jam  proxima.  Et  quia  pax  ista  ultra  soli- 
tum  tam  diu  duravit,  idcirco  subjungitur  : 
Non  letabit.  gcns  contra  gentem  gla- 
clium,  nec  exercebuntur  ultra  ad  prwlium. 
Iste  est  enim  modus  loquendi  de  aliqua 
re,  ultra  consuelum  lempus  duranlc,  ul 
dicamus  :  Istud  nunquam  terminabitur, 
vel,  Islud  non  fiet  ultra;  quamvis  inlcr- 
dum  in  brevi  lemporc  tcrminelur.  Undc 
el  quarto  Rcgum  habclur,  quod  non  ap- 
posuerunl  ullra  Syri  venire  in  lerram  Is- 
rael :  et  immcdiatc  tamen  adjungitur,  qua- 
liter  rex  Syria^  congrcgavil  exercilum,  et 
venit  in  terrani  Israel ;  imo  s»pius  postca 
venit  in  eam.  De  hac  pace  habetur  in  Psal- 

p*. L.\xi,7.  mo  :  Orieliii'  in  dicbus  cjiis  juslilia  cl 
abiindantia  pacis;  el  in  .Michfpa  :  Pax  crit 
in  lerra  nostra  quum  vcnerit,  el  quando 
calcaverit   in    doinibus  noslris.    Ouamvis 


\\  Beg.s 

23. 


Ibid.  24. 


Cf.  Mich 
V,  5,  0. 


A  ergo  Hebrjpi  objicianl  nobis  hunc  locum, 
dicentcs  quod  lempore  Christi  non  fuit 
pax  lanta,  sicut  hic  pronuntialur ;  haec  ta- 
mcn  objeclio  nullius  momeuti  est,  cstqiie 
polius  conlra  cos  quam  pro  eis  :  quia,  ut 
ipsi  opinanlur,  Mcssias  in  suo  adventu  oc- 
cidct  genles  plurimas,  dcslruelque  Roma- 
num   impcrium   prailiando. 

Sed  qiia?ri  potest,  quomodo  tempus  Ghri- 
sli  dicalur,  Novissimi  dies,  quum  jain 
tol  lluxerint  anni  a  Clirisli  adventu,  ct 
ignorcmus   quot    restent.    Et    respondcn- 

B  dum,  quod  dies  novissimi  appcllentur  vcl 
simpiicitcr,  vcl  respective.  Dies  aulem  no- 
vissimi  simplicilcr  sunt  lcmpus  secundi 
advcnlus  (^hrisli,  vel  circiter  :  de  quo  Job, 
Scio,  iuquit,  quod  Hcdemplor  meus  vivit,  Jobm.ia. 
et  in  novissimo  die  de  terra  surreclurus 
sum.  Dics  vero  novissimi  respective  vocan- 
lur  lcinpiis  primi  advcnlus  Chrisli,  quia 
lex  Christi  est  ullima,  nec  ei  succedit  aliud 
Teslamcnlum.Potcst  etiam  dici,  quod  ideo 
dicunlur  dics  isli  novissimi,  quoniam  per- 
tinenl  ad  iillimam  mundi  cctatem.  El  sicul 

C  inlerdum  ulliina  setas  unius  personae  diu- 
liirnior  est  quam  oinnes  cjiis  prBecedcntes 
selales,  sic  ultima  felas  mundi  diulius  po- 
tcst    perdurarc   quam   omnes   seu    plurcs 
ajlates  prfficedentes.  Hinc  namque  ait  pa- 
triarcha  Jacob  :  (jOngregamini,  filii  Jacob,    Gen.\u\, 
ul  aununliem  vobis  qua?  ventura  sunt  no- 
vissimis  dicbus.  Et  certe  qiim  ibi  praedixit, 
janidiidiiin  implcla  sunl.  Ideo  el  Joannes 
liicit  :  Filioli,  novissima  hora  est;  Paulus  \Jonnn.n, 
quoque,  Nos  sumus  in  quos  fines  sajculo-  Jt^o,.^  ,,. 
rum  devencrunl. 


ARTICULUS  VIII 


PROSECUTIO    EXPOSITIONIS    HUJUS    SECUNDI    CAPITULI. 


DOMUS  Jacob,  venite,  et  ambulemus  in  D  pro  majori  parle  agnoveral  obslinalum, 
lumine  Dominl.  Poslquam  Prophela  horlalur  ul  converlalur  ad  Chrisliini  ;  lo- 
descripsit  gentium  convcrsionem  ad  fidcm  qucnsquc  sanctusPropheta  in  persona  crc- 
calliolicam,   nunc    populiim    siium,  qucui      dcnliiim  seu  chrislianorum  pra>dicatorum. 


ENARRATIO    IN   CAP.    II    ISAI/E.    —   AHT.    VIII 


343 


Jofinti.  1,  ^ 
JhiJ.  viii 


I  Miich.  1, 
i\  el  xeif. 


iiil  :  Donuis  Jaroh,  id  cst,  populus  si'u 
lainilia  orla  cx  seniine  Jaeob,  venile,  cre- 
dendo,  el  ambulemus,  benc  vivendo,  ('/; 
lumine  Dotnini,  id  cst  in  Christo,  qui  est 
hix  veia.  ilhiininans  onHii'm  homincin  ve- 
nicnlrm  in  hniic  inuiKhiin.  Qui  ail  :  l]go 
siiui  lux  luuiKli  :  i|ui  sc(|uilur  inc.  uou  am- 
bujal  in  tencbris.  Vel,  In  lumiiH'  Duiniui, 
hoc  est  in  lidc  doilrinaque  (^liiisli. 

(>ur  autein  ita  horlclur  Judicos.  conse- 
qiiciiler  ostcndil.  mulans  pcrsonain,  et  lo- 
quens  ad  Doniiiium. /'/-oyec/.v^/  eiiim  popu- 
lum  tuum,  do7num  Jacob  :  id  est,  ideo  eos 
nioneo  reverti  ad  te.  quoniani  proplcr  pec- 
cala  siia  projccti  scii  dcrclicli  sunt  a  te. 
Qiiidam  auteni  opinanlur  littcram  islam 
soliim  esse  intclligendam  de  Judieis  autc 
captivitalem  Uahylonieaiu  c.xsistcnlibus  : 
quoniam  post  illam  captivitatcm  non  crant 
Judaii  idololatri;e  dcditi.  nunc  autem  di- 
ciinlur  prtccipue  a  Deo  projccti  pro[)tcr 
idololatriffi  vitium.Sed  (|uoniam  primo  Ma- 
chaba>orum  habelur,  quemadmodum  .\n- 
tiochus  non  sohim  in  Jeriisalcm,  sed  iu 
aliis  qiioquc  urbibus  Jiida  aras  el  idola 
£ediricavit,ipsosque  Juda'os  pro  inagna  par- 
te  ad  idololalriam  compiilil  :  polest  dici. 
qiKid  etiam  dc  Judteis  ([iii  eiaiil  posl  rcdi- 
luni  a  Babyliinc,  loquatiir  l'roplieta;  ina- 
gisqiie  arbilror,  quod  non  soliim  loqiialur 
dc  [)0[)nl(i  iiniiis  lcm[)Oiis. scd  divcrsorum. 

Dcscribcndo  i{,Mtur  \ilia  JiKkeorum,pr()- 
[)lci  (juic  abjccti  suiil,  stibdit.  r/uia  repleli 
suiit  vitiis,  ul  o/iiii  rucrunl  :  id  esl,  sicut 
tempore  Jiidicuii)  peccaverunt  [)atres  eo- 
jiini.  ilii  cl  i[)si  jiiiii  [iriiviliilibns  [ilcni 
siiilt;  el  auijure.^i  lialiuerunl  ut  1'ltilixliiin, 
id  csl,  aiifruriis  inlenderunt  quemadmo- 
diiiii  rhilisliei.  Dicilur  aulcin  aiigurium 
[)i()[)rie,  diviniilio  (|iiie  fil  [icr  molum.fiar- 
riliim,  volaliiinqiie  aviiiiu  :  (|Uii'  oinniiK) 
illicita  est  :  non  in  quanlum  nalnialis  ra- 
tio  se  ad  eain  extendit.  Aves  iiiimqiie  cl 
[lisces,  ct  celera  briila,  cx  inriiicntiii  ([iiii- 
daiii  cielesli  [Uirscnliunt  smpe  riiliiram 
ueris  imimitiitionem,  qiiiu  natiira  pruvidel 
cis  (le  ncccssariis  vita'  el  conserviilioni  ip- 
sdiiim  :  sie(]U('  ex  molii  el  iiclii   iii^-iiriiiii. 


A  qua-dam  lulurii  consideraiilin  iih  lioniiiii- 
bus,  sicut  ex  niotu  pisciuin  in  supciricie 
aqiiffi,  scitur  vel  conjicilur  ruliira  teinpc- 
stas,  et  ex  crocitationc  corvorum  [iluvia 
venliira  cognoscitur.  Sed  ista  divinatio  su- 
perstiliosa  esl.  quando  ad  humanos  aclus 
extcndilur,  ila  ut  hoino  lalibus  subjaceic 
se  piitet.  El  pueris  alieuis  ailliwserunl.  id 
csl,  cuin  juvenibus  peccatum  contra  natu- 
lam  coniniiserunt.  De  hoc  secundo  Maclia- 
ba^-onim  iniilla  nairantur  :  qualiler  Jason  ii.Wn<-A.iv. 
lecit  gymnasiiim  in  Jerusalcm.  [mnens  in  '"' 

B  cis  optimos  ephcborum. 

liejilela  est  terrn  Jiidieie,  dc  qua  ad  lit-  7 
tei'am  Prophela  nuiic  loqiiilur,  argenlo  ei 
auro;  et  non  esl  finis  Ihesaurorum  ejus. 
Judaei  enim  avarissimi  eranl,  cl  quanto 
plura  collegeiant,  tanUi  pliira  omni  dili- 
gentia  adipisci  conati  sunt.  Ideo  dicitiir, 
Non  est  finis  thesauroriim  ejus :  non  qiiod 
thcsauri  lueriut  inriniti,  sed  quia  eorum 
avidilas  saliari  nequibat  tliesauris.  Sem- 
per  enim  cgel  avarus.  El  sicul  teslatur 
llicionymiis,  sccundum  Gra-cas  cl  Lalinas 

C  historias.  nihil  iivariiis  est  gcnte  Judicurum 
ae   Uomanuriim.  Quocontra  Chrislus  ail  : 
.Nolile  Ihesaurizare  vobis  thesauros  iii  ter-  j/nH/i.  m, 
la,  iibi  a>iiigo  el  linea  demolitiir;  tliesaii-  ''■'•-"• 
riziilc  autcm  vobis  Ihcsaiiros  iii  eielo.  .\po- 
sloliis  quoquc  :  (Jiii  voliinl.  iui|iiil.  di\  ites 
lieri.  incidunt  in  lenlalionem  ct  laqiieum 
diaboli.  El  rejileta  est  lerru  eju.s  eijuis;  et 
iiinumerabiles  quadrigw  ejus.Xw  hoc  patct 
siiperfluilas  diviliarum  ipsoriim  :  el  talia 
noii  ad  necessitalem,  sed  ad   voluptatem    • 
hiibebanl  ;  vel  eerlc  in  cis  magis  quam  in 

D  diviiio  conridcbanl  aiixilio.  Et  reitlela  esl 
lerra  ejus   iilolis.   XnAe  Jeremias  et  \Ltc~- 
chiel  sicpe  scribunl.  quiiiiiudo  [xipulus  Ju-  Jtr.w.io; 
dicoriim   siib  omni    liLMiu    rronduso  el   iii  '"■•''•f'="'*" 

^  \i,  13;  elr. 

oiiini  ciille  siiblimi  idula  slaliicriiul  :  iino 
et  Siilomon  uiiiciii(|ii('  rcminarum  siiurum   \\\h<ij.\\. 
regiariini  pi'o[)riuni  iduliim  1'ecil.  0;.(M.v  ma-  "■ 
nuum  suarum  adoraverunl .(/uod  fccerunl 
(/(■///// i'WM//i,  videlicet  idoliiin  nb  arlirice 
fucliim.  El  Inrurvavii  se  lioino,  geuiia  fie-       ^ 
cleiis  corum  idolo;  el  liumi/ialus  e.st  vir, 
iil'diiiii   iin  (iciindu. 


I  Tiv 


8 


344 


ENARRATIO    IN    CAP.    II    ISAI.E. 


ART.  vni 


Jer.  xviil 
23. 


10 


Ne  ergo  duniltas  eis.  Hoc  dupliciter  po- 
test  intelligi  :  Piimo,  per  nioduin  prophc- 
ticse  denuntiationis,  ut  sil  sensus  :  Ne 
ergo  dimittas  eis,  id  est,  non  dimittes  eis 
tanla  piacula  sine  dcbila  poena.  Sccundo, 
per  modum  orantis  non  ex  zelo  vindictae, 
sed  amorc  justitia>  :  ju.xla  quem  modum 
scripliim  est,  Ne  propitieiis  iniqiiitali  eo- 
rum,  et  peccatum  eorum  a  facie  lua  non 
dclealur. 

(^onsequcnter  l(iquilur  Proplicta  ad  po- 
pulum  tam  facinorosum  ac  pessimum  :  In- 
(jrederc  in  pelrcnn,  id  est  in  loca  petrosa, 
firma  et  abdita,  ct  abscondcre,  id  est,  tc 
ipsum  absconde,  in  fossa  hunw,  id  est  in 
subterraneis  locis,  speluncis,  seu  antris,  a 
facic  timoris  Doniiiii,  id  est  propter  ter- 
ribilem  iram  tibi  divinitus  imminentcm, 
qua  tibi  Deus  irascitur,  et  a  i/toria  mqjc- 
statis  ejus,  id  est  proptcr  magnificam  iil- 
tioncm  et  poenam  tibi  a  divina  majestale 
paratam.  Ha?c  autem  ait  Propheta  ad  po- 
pulum  Judffiorum,  vel  a  Chaldseis  vel  a 
Uomanis  vaslatum  :  et  ipsa  vaslilas  atquc 
occisio  Judaeorum  vocatur  timor,  id  est  res 
limenda,  et  gloria,  id  cst  gloriosus  effe- 
ctus  diviucC  justiliie,  cujus  erant  Chaldwi 
el  Romani  e.vsecutorcs  atque  ministri.  In- 
stantibus  denique  obsidionibus  istis,mulli 
Juda?orum  timore  advcrsariorum  suoriim 
ingressi  sunl  loca  petrosa,  et  in  antris 
se  absconderunt.  Et  huic  similc  est,  quod 
Christus  di.xit  :  Filia^  Jerusalem,  nolilc  fle- 
re  super  me;  sed  super  vos  ipsas  flete,  et 
ihid.ih.  super  filios  vestros.  Et  post  pauca  :  Tunc 
incipient  dicere  montibiis,  Cadite  super 
nos;  el  collibus.Operite  nos.  Hoc  enim  im- 
pletum  erat  in  obsidione  Jerusalem  a  Ho- 
manis  ;  et  eadem  verba  in  Osee  indu- 
ciintur. 

Ocidi  .HiMimis  honiinis  huniiliali  sinit: 
id  est,  quilibet  princeps  seu  nobilis  in 
populo  Judaeorum  ab  hostibus  jam  prtedi- 
ctis  dejectus  est  :  non  enim  pepercerunt 
Chaldffli  et  Komani  piincipibus,  aut  regi, 
aul  sacerdoti  Juda?orum  ;  el  inctrrvabitur 
altitudo  virorum  :  id  est,prcesumptio  sive 
1'latio  ceterorum  Jiidfforum  dcprimctur  ct 


Luc.  xxiii 

28. 


Osee  X, 


11 


A  e.xstingiielur  :  sicut  et  factum  est.  Exalta- 
bitur  auteni  Dominus  solus  in  die  iUa  :  id 
est,  lenipore  hujus  punitionis  Judajorum, 
solus  Deus  sublimis  apparebil,  quoniam 
poleslate  divina  hasc  omnia  fienl ;  tunc- 
quc  apparcbit  quod  ipse  soliis  sit  verus 
Deus.  qiiando  idola  Judfflorum  iion  polc- 
runl  eos  defensare,  ct  idola  penitus  contc- 
rentur.  Si  autem  accipiamus  heec  speciali- 
tcr  dc  vastalione  Judworum  a  Romanis, 
dicere  possumus.qiiod  tunc  solus  Dominus 
exaltatus  est,  quia    ex   lunc    ccepit   totus 

R  mundus  magis  clarc  quain  ante  cognoscc- 
re,  quod  Christus  essel  verus  mundi  Sal- 
vator,  omnesque  dii  gentium  essent  da;- 
monia. 

Porrii  hffc  Vicn^.Quia  dics  Domiiii  cxer- 
citimm.  id  est  pra?dictum  tempus  divinse 
ultionis,  erit  super  omncni  superbum  con- 
tia  proximum,  ct  cxeeJsum,  hoc  est  in  po- 
testate  constitutum,  seu  in  propriis  oculis 
magnum,  et  super  omnem  arrogantem,  id  est 
contia  Deuin  tumentem  ;  ct  humilicdniur , 
id  est,  justas  poenas  experietur,  et  oppri- 

C  metur.  Hoc  in  Jud?eis  impletum  est  praedi- 
ctis  temporibus.  Unde  Dominus  loquitur  : 
Ecce  cgo  cogito  super  familiam  istam  ma- 
lum,  unde  non  aiiferelis  colla  vestra;  et 
non  ambulabilis  superbi,  quoniam  tempus 
pessimiim  est.  Et  in  Job  quoqiie  lcgitur  : 
Si  ascenderit  usque  ad  coelum  superbia 
impii,  et  caput  ejiis  nubes  tetigerit,  quasi 
slerqiiilinium  in  fine  perdelur;  transiet 
quasi  visio  noctiirna. 

Erit  insupcr  dies  Domini  et  super  omnes 
cedros  Libani  sublimes  cl  erectas,  et  su- 

D  per  omnes  cjuercus  Basan,  et  super  omnes 
muntes  excelsos,  et  super  omnes  colles  ele- 
vatos,  et  super  omn.em  turrim  excelsam,  et 
supcr  omnem  murum  niunitum,  et  supter 
omnes  naves  Tharsis,  et  supcr  omne  c^uod 
visu  pulchrum  cst.  Ouidam  exponunt  om- 
nia  isla  oinnino  matcrialiter  de  ipsis  ina- 
nimalis  rebus  hic  nominatis.  Itaque  dies 
Domini  dicitur  esse  super  omnes  cedros 
Libani  sublimes  et  erectas,  quoniam  Ra- 
bylonii  machinamenla  Juda?orum  facta  de 
lignis  cedrinis  siiblimibus   dcstruxcrunl ; 


12 


Mich.  II,  3. 


Job\\,M. 


13 


lV/?e(?..\.\v 

9,  10. 


ENARRATIO    IN   CAl'.    II    1.SAI.E. 


ART.    VIII 


m 


/'.*.  x\ 


IPelr.  V,, 
Zuc.xiv,  II 


JSccli. wtv. 
17. 

ICzfch. 


P$.  \n.  13 


II  Cor 


ct  supcr  omncs  monlcs  excelsos,  quoniam 
forlalilia  iii  monlibiis  ipdificala  (lcjccc- 
runl  ;  cl  simili  ratioiie  supcr  qiiercus  \h\- 
san,  et  supcr  omnem  turrim  excelsam:  ct 
siipcr  omni's  navcs  Thaisis.(]uia  pcr  Clial- 
(ia>os  ])roliibita!  siinl  navrs  Tliarsis  arrcirc 
alimcnla  Judseis  obsessis;  et  siiper  omne 
quiid  visii  ])ulrlirum  csl  :  advcrsarii  nam- 
qiic  Jiiii;poi  iim.  laiii  (!halil;ci  qiiaiii  Homa- 
iii.  ciiut;iii)iii;i\crniil  rl  iii  iiiliiluiii  rcdcgc- 
riinl  sancta  cl  m  ii;iiuciil;i  roriiiii,  civil;ili'S 
Juda?a>  ct  lcmplum  conibuicuiln.  cl  homi- 
ncs  occidendo. 

Si'd  mclius  csl  isla  spiriliialiiis  cxplan;i- 
ri.  Itaiiui'.  Dics  Domini  cril  si/per  o»i/i<:'< 
cedros  Libani  suhlimes  et  erectas,  id  cst 
siipcr  omncs  tiimidos  principcsqiic  poni- 
,  posos  :  di'  qiiibiis  iKilicliir  iii  l's;iliiio,  Vox 
Doiiiini  confringentis  cedros,  cl  confringcl 
Dominus  ccdros  [Jbani.  Dciis  cnim  supc:- 
bis  rcsistil ;  ct  omnis  qui  se  exallal.  hiimi- 
liabitur.  Libanus  vcro  caiulidatio  intcrprc- 
lalur.  Tndc  per  ccdros  Libani  dcsignanlur 
supcrbi.  dc  sa?culari  cmincntia,  id  cst  no- 
bilitale,  fama,  roborc  corporis,  ingcnio 
menlis,  pra>lalionc  seu  piilchriludine  glo- 
riantcs  :  hos  omnes,  tanqiiam  vanos  ct 
faltios.  dcsliiiil  Dominus.  Ycrumlamcn  ad- 
vcrtcndum.  (]iiod  ccdriis  in  sacra  Scri]ilii- 
ra  non  scmper  in  malo,  scd  vicissiiii  in 
bono  accijiiliir,  siciil  qiiiim  Sapicns  ail  : 
Qiiasi  ccdriis  cxallala  sum  in  Libano.  Kl 
apud  Ezechiclem  scripliim  cst  :  Cedri  non 
fucriint  alliorcs  illo  iii  |);ii;iiliso  Dci,  id 
est.  iingcli  cctcii  iinn  riiciuiil  Liiciicro 
cminenliorcs.  Ilciii  in  P-.^iliini  :  Jiisliis  nl 
]);iliii;i  florcbil ;  siciil  ccdiiis  Libaiii  miilli- 
])licabiliir.  (Icdriis  iicmjic  csl  arbor  all;i  d 
odorifcra.  .'Mtiliido  ;iiilciii  qiiaidam  esl  laii- 
dabilis.  cl  quicdaiii  ciil]);il)ilis  :  iindc  qiii 
co'lcsti;i  coiilcmphinlur,  corda  siirsuui  li;i- 
ImiiIcs,  qiiiquc  ciiiii  .\poslolo  diccrc  pos- 
siiiii.  Chrisli  boniis  odor  siimiis  in  omni 
loco,  siinl  bona  ccdriis.  Va\\  (]uoquc  dics 
Doinini  supcr  i/ucrcus  Uasnii,  id  cs(  sujicr 
liixiiriosos,  el  opcra  ignominiosa  pcijic- 
(ranlcs.(,)iiei'cus  cnim  iion  profci'l  friicluiii, 
iii^i    iiniinniiii    siisli'iil;ilioiii    ciiinciiicu- 


.\  lcm :  Rasan  vcro  inlcrprchiliir  ignominia. 
(Jiii  crgo  in  cnMio  voluplalis  merguiiliir. 
dcsignauliir  per  qucrcus;  ct  opcra  horiiin 
siinl  ignominiosa,  idco  dicli  sunt  qiiercus 
!{;isan.  Fiiilqiic  Hasaii  qua-dam  .Xrabia^  re-  Xmn.\\\, 
gio,  in  qua  dominalus  cst  Ug.  33,  cit. 

El  super  omncs  montes  excclsos,  id  cst  1-i 
principcs  majorcs.  cl  mjicr  omiics  col/c.s 
c/cvato.^.  id  cst  principcs  minorcs.  Qucm- 
adiiiodiiiii  cniiii  qii;i'i|;iin  siililiiiiilas  liiiua 
csl,  cl  (jiiicdam  mal;i  :  il;i  |)cr  divcrsam  si- 
giiific;ilioncm,  inlcrdiim  [icr  inonlcs  inlcl- 

H  liguntur  Saucli  majorcs ;  pcr  colles  vero, 
qiii  minoris  pcrfccliouis  cxsislunt.ln  bono 
ciiiiii   ;iccipiliir  moiis,  diim  dicilur  :  (Jiiis /•».  xxm.^. 
ascendel  in  montcm  Domini?  ct  ilerum, 
Mons  Dci.  mons  pingiiis.  liilcrdum  vcro  pe-    Ps.i.wu, 
ncs  (]ii;iliialciii  vitioiiim.  |)r;i'sciiim  jiixla  '"' 
diversilalem  siiperbia?,  pcr  monlcs  intcl- 
ligtintur,  qiii  sc  ipsos  exlollunl,  et  contra 
justiliam    intiimcscunl  ;   per  colles    vcro, 
qiii  non  adco  m;igni  siint   in  oculis  suis, 
tamen  pliis  dcbilo  pulanl  sc  aliquid  esse,  Ca/it(.v..3. 
qiiuin  niliil  sint.  Siipcr  hos  montes  et  col- 

C  les  crit  dics  Domini,  sicut  pcr  l-]zccliiclcm 
comminalur  :lla?c  dicit  Dominus  montibus  £;«/i.vi,3. 
el  collibus  :  Ecce  ego  indiicam  siiper  vos 
gladiiim.  In  malo  qiioqiic  accipit  monlcm, 
qiii  ait  :  (Jiiomodo  dicilis  aniina;  nica\ 
Transmigra  in  monlem  sicul  passer?  Et 
siiper  oiii/iem.  turriin  cxce/sain,  ct  siipcr 
omiicin  muruin  /niinitum.  Per  lurrim  in- 
telligunliir  eapila  populi ;  per  murum  aii- 
lcm,  ]);islorcs  scii  doclorcs.  qiiorum  csl 
alios  ;ib  ;i(lvcrsarioriim  invasionc  dcfcndc- 
rc.  Dciiiiiqiic  i)l;ic;iic  mcdiando  iiilcr  Dcum 

I)  cl  pcccalorcs.  lliiic  cnim  Dominiis  ail  : 
(JiKCsivi  dc  eis  viruni  qiii  inlciponcrel  se-  E-.eciuwtx. 
pem,  ct  starel  oppositus  contra  mc  pro  '" 
leiia.  iic  dispcrdcrcm  cam.  (Jiiouiam  ergo 
(lics  Domiiii  i'i;it  siliicr  jniiiciiics  Jiidico- 
rum,el  siipcr  Scribas  et  IMiarisa-os  coriim. 
a])lc  dicliim  csl  qiiod  dics  Domini  cssct 
su])cr  omncm  lurrim  cxcclsam,  cl  siijicr 
omncm  miiriim  muniliim.  Polcsl  qiio(|iic 
])cr  miiriim  miiiiiliim  inlclligi  oninc  obsiii- 
ciiliim.  homincm  a  Dco  cloiigaiis  :  dc  (jiio 
ail  Psalmogra|)hus,  lii  Dco  mco  Iransgrcdi-  /•..xvm,3o. 


Ps.x.i. 

13 


348 


ENARRATIO    IN    TAP.    II    ISALE. 


ART.    IX 


Repleta  est  terra  argento  et  auro;  et  noi/  A  facie  timoris  Domini,  id  csf  cx  timore  divi- 


c.st  finis  Ihesaurorum  ejus.  Quspcumque  hic 
ad  litteram  scripta  sunt  de  abundantia  et 
avaritia  Juda^orum.  moraliter  dici  possunt 
de  populo  christiano  :  cujus,  proh  dolor  ! 
non  solum  vulgus  et  principes  sffculares, 
sed  etiam  spirituales  pr^Iati,  pastores  Ec- 
clesi.T,  inio  et  qui  religiosi  videnlur,  totis 
viribus  avaritice  student,  equos  atque  qua- 
drigas  multiplicanl,  el  Chrisli  palrimoni- 
uiu    carnaliter   infideliterque   expendunl. 


Mallh 
3i. 

ibid.  ■ 
iiic  V11.31.  mona?  :    rursusque,   Primum    quffrile    re- 

gnum  Dei  et  justitiam  ejus,  et  ha?c  omnia 

adjicienlur  voliis.  Acquiescamus  ergo  Chri- 

iri.n.vi.s.  sto,ejusque  Apostolo  admonenti,  Habentes 
viclum  el  quibus  legamur,  his  contenli 
simus.  Quam  grave  enim  sit  avariti»  vi- 
tium,  patet  ex  eo  quod  Ecclesiasticus  di- 

Uccii.x.\D.  cil  :  .\il  est  iniquius  quam  amare  pecuni- 

nnruchm,  am.  Undc  et  Banich  ait :  L'bi  sunt  principes 
ic,  18,  r.i 


ni  judicii,  et  ad  evadendum  seterna  tor- 
menta,  ingrcdi  petram,  id  est  Christum, 
demorando  in  sacralissimis  ejus  vulneri- 
bus.  tolam  spem  nostram  conslituenles  in 
ipso.  Unde  Apostolus  exhortatur  :  Indui-    iiom.\m, 
mini  Dnminum  Jesnm.  El  ila  abscondi  de- 
bemus  a  lenlationibus  cunctis  atque  uni- 
versis  periculis.  in  fossa  humo,  id  est  in 
corpore  Chrisli  propler  nos  vulnerato,  intu- 
endo  videlicel  Christum  propter  nos  cruci 
lli  i;iles  nequaquam  audiunt  Christum,  nec      affixum.  Sic  nempe  eripiemur  a  morsibus 
ejiis  divinissimis   acquiescunt   sentenliis,  B  vitiorum,  quemadniodiim  HebrEci  sanaban-   A'um..\M, 
quibiis  ait  :  Nolite  solliciti  esse  in  crasti-      tur  a  morsibus    serpentiiim,   adspiciendo    ' 
num ;  et.  Non  potestis  Deo  servire  el  mam-      feneum  serpentem  a  Moyse  pro  signo  ele- 

vatum.  Ingreditur  quoque  petram.  et  abs- 
condilur  iu  fossa  humo,  qui  redit  ad  pro- 
prium  cor,  el  intrat  cubiculum  cordis  seu  Matth.n.f,. 
domiis  sua?,  clausoque  ostio  super  se,  orat 
Pahem  in  abscondilo,  secundum  quod 
Christus  docet. 

Oculi  sHhlimis  hominis  humiliati  sunt,  11 
et  incvrvahitur  altitudo  virormn.  Ha^c  ge- 
neraliter  accipi  possunt  de  universis  su- 
gentium,qui  argentuui  Ihesaurizant,  et  au-  G  perbis,  quos  Deus  vel  in  pr»senti,  vel  in 
lum,  in  quo  confidunt  homines,  et  non  fuiuro,  et  praesertim  in  die  judicii  hiimi- 
est  finis  acquisitionis  eorum  ?  Exterminati  liabil,  et  incurvabit  usque  in  profiindum 
sunl,  ot  ad  inferos  descenderunt.  Et  rc-  inferni.  Tuncque,  puta  in  die  judicii,  «■- 
pleta  est  terra  ejus  idolis  :  opus  manuum  altahitur  Dominus  solus.  Tunc  enim,  sic- 
suarum  adoravcrunt.  Tunc  terra  noslra  ut  Aposlolus  asserit,  omnia  erunt  subjecla  flcJr. u, s. 
idolis  plena  efficilur,  quando  vanis  phan-      sub  pedibus  ejus;  et  in  nomine  ejus  om-  PhMpp.», 

ne  genu  flectetur,  coelestium,  terrestrium  '°' 
et   infernorum;  nec  eril   qiii  ei   resistere 
potest. 

Dies  enim  Domini  exercituum,  id  est 
dies  extremi  judicii,  erit  super  omncm  su- 


lasmatibus  alque  inulilibus  phanlasiis  oc- 
cupamur;  lunc(]iie  opus  manuum  nostra- 
rum  adoramus  seu  colimus,  dum  proprio 
sensui  omnino  innitimur,  et  propriis  viri- 
bus  meritisque  confidimus.  Unde  ha^-relici 


12 


cl  rebelles.quasi  idola  colunt  el  opcra  ma-  \)  perhum,  id  est  dtemones,  quorum  primus 


nuum  suarum  adoianl,  dum  siia  perversa 
documenta  magis  quam  Evangeliiim  Chri- 
sli  assequunlur.  Ad  hffc  evitanda  monet 
nos  S.  Joannes  :  Filioli,  custodite  vos  a 
simiilacris. 

Jiigrederc  in  petram,  ahscondere  in  fo.s- 
sn  Jiumo  a  facie  timoris  Domini,  ct  a  fflo- 

iroi.  x.v.  ria  majestatis  ejus.  Petra  crat  Christus  : 
cujus  caro  propter  nos  clavis  confossa  est, 

Ps  XVI,  17.  quemadmodum   loquitur  :  Foderunt  ma- 
ntis  meas  et  pedes  meos.  Debemus  ergo  a 


l Jonnn. 

10 


dixit  :  In  coelum  ascendam  ;  similis  ero  /v.mv.is, 

Allissimo.  El  super  omnem  arrogantcm,     ' 

id  est  homines  elatos,  qui  sunt  imitato- 

res  ac  filii  da^monis.  de  quo  scribitur  : 

Ipse  est  rex  super  omnes  filios  superbise.  jobxu.i^. 

Et  huiailiahitur.  Tunc  enim  Christus  di- 

cturus  est  eis :  Discedite  a  me,  maledicti,  in  Ajatii,.\Ky, 

igncm  jeternum  qui  paratus  est  diabolo  *'• 

et  angelis  ejus.  Unde  Malachias  dicit  :  Ec-  .yaiach.iy, 

ce  dies  veniet  succensa  quasi  caminus  ;  '■ 

et  erunl  omncs  superbi,  et  omnes  facien- 


ENABRATIO    IN    CAP.    II    ISAI.E. 


AKT.    I.\ 


349 


(ien.  XXVI 
13. 


I  riw! 
II. 

/CrrU' 


li'.s  iinpietatpm  slipula :  cl  iiiriammabit 
cos  (li("s  vonicns,  (jicit  Dominiis.  (Juomodo 
i:j  autem  dies  Uoiniui  veuieL  xupcr  ccdrua  Li- 
bani  sublimes  et  erecfas,  el  super  quereus 
\k  lUinan ,  i;l  siiper  onines  rnontes  exccl.sos, 
jam  satis  expositnm  rcor.  Kx  qiio  mone- 
mui'  esse  bona  cedrus,  crcscendo  in  subli- 
niilalcm  vcra'  ac  sancla'  pcri'c(lionis  :  pro- 
j,'rc(licnd(i  ^idcliccl  Ao  virlulc  iu  viilulcin, 
(]ucinniliiio(luiu  iii  (iciicsi  (lc  jialic  nostro 
Isaac  icgilur,  Ibal  homo  proriciens  alque 
siiccroscens,  doncc  veliemcnter  niagniis 
effectus  est;  taliterque  vivcndo,  ut  odor 
fama>  noslric  cunctos  provoccl  ad  meliora, 
prout  pra'cipil  .Vposlolus  :  llonestc  ain- 
buletis  ad  eos  qui  foris  sunt.  Hinc  etiam 
Kcciesiastcs  dicit  :  .Meliiis  esl  nomcn  bo- 
nuin,  qtiam  ungiicnta  prcliosa.  I^t  Ciiiislus 
M<-iih.  V,  lioiiatur  :  Sic  luccat  lux  vestra  coram  ho- 
minibus,  ul  videanl  opera  vestra  bona,  et 
glorificent  Patrein  vcstrum  qui  in  ca'lis 
esl.  Quicunuiuc  lcrrcna  transccndcndo, 
contemplalur  cl  amat  divina,  et  cujus  con- 
vcrsalio  exemplaris  cst  aliis,  isle  csl  bona, 
iiiio  oplima  ccdrus. 
13  Ucnique  dics  Doinini  crit  siiper  oinnem 

/urrim  excelsam.  Propterea,  si  turrim  per- 
fcclionis  iii  cordc  nostro  coustruerc  ciipi- 
iiius,  ab  luimililatis  fundamculo  sumamus 
exordium:  |)cnseinusque  diligenti  provi- 
denlia,  quiijus  inediis  valeamus  cam  pcrfi- 
ccrc,  reminisccnlcscju-.  ([Udd  ait  Salvator: 

iuf.xiv,j8.  Quis  ex  vobis  volens  liin  im  icdificare,  non 
priiis  compiilal  siimplus  i|iii  neccssarii 
suiit,  si  liabcal  ad  pcrficicndiim?  Sic  cigo, 
qui  professi  suinus  observanliam  Ordinis, 
cl  iiioriim  uoslrorum  convcisioncm,  pcr- 
pciKlaiiius  (|iuililcr  id   ipsum  iin(ilei('  pos- 

/6iif.jii,3o.  simiis,  iic  omucs  qui  ^idcrinl  iios  iioii 
implcssc  (iiiod  c(cpiiiiiis,  iiicipianl  nobis 
illudcrc,  (licciilcs  :  (Jilia  llic  Ikuiio  cu'[)il 
a;dificare,  el  non  potuit  consummare.  h^st 
igitiir  bona   firma(|iic  liirris,  (]uii'  slaiiili 


A  hiimilitate  subnixa,  ad  spiiitualis  sedificii 
siimmilalcm.  id  cst  vcra'  carilatis   perfc- 
clioncm  perlingit.  De  bonis  cnim  turribus 
scriptum  est  :  Fiat  pax  in  virlute  tua,  et  ^i.cxxi,:. 
abiindantia  iu  liirribiis  luis.  Kl  in  Canticis 
Sponsus  ca'lcstis  ail  ad  Sponsam  :  Collum  cani.m.x. 
luuin  sicut  turris  eburnea.  Erit    insuper 
dies  Domini  siipcr  onincs  narcs  Tluirsis.  id       Ki 
csl   su|)cr  Iiiiius   sa>culi   ornainenla,   qua; 
C(uivcrlciiiiir  iii  oiipi iil'iiiiiii  sempiternum. 
Siijjcr  ontiic  ijiiod  cisii  piifc/iriim  cs/.  id  cst 
siiper   simulatam   sanctitatein   hypocrita- 

B  riim,  super  apparentem  sapientiam  haere- 
ticorum.  el  super  cloquenliam  amaloiiim 
hujus  iiiuudi.  In  liis  c(]uidem  nihil  aliiid 
esl  nisi  eloquentia  fulgor,  et  scnsus  dia- 
lcclica*  arte  construetus.  Proptcr  (juod  •diaboiica 
scriptum  est  :  Laus  impioriim  brevis  csl,  jobnx.a. 
et  gaudium  hypocritae  ad  instar  puncti. 

Et  idofa  pcni/us  con/crcn/ur.  Cerlum 
esl  quod  ante  secundum  Chrisli  advcnlum 
idololaliia  in  toto  mundo  cessabit.  .\nti- 
chrislo  nam()uc  occiso,  omnes,  perpaucis 
exceplis,  credcnl   in  Christum.  E/   ini/rc- 

C  dicnlur  fissuras  petrarum,  el  in  cavernas 
sojcorum,  a  facie  Domini,  el  a  gloria  ma- 
Jeslatis  ejus,  quum  surrejcerit  percutere 
tcrrnrn.  id  est,  duin  ad  judicitim  vcnliirus 
de  proximo  coguoscclur.  Tanta  enim  erit 
hominum  in  mundo  viventium  formido  et 
pavor  antc  dicm  judicii.  duin  caqicrinl 
signa  judicii  apparerc,  quod  si  possibile 
esset,  in  pelris  absconderent  se.  Aresceiil  /..«•.  xxi, 
cnini  pra?  limorc  ct  cxspcclalione  coriim  ""• 
qiia'  sti[)crvcnlura  siinl  iiiiivcrso  mundo, 
til  diciliir  iii  Liica.ldco  (iiioqiic  iiiApocaly- 

D  i^si  liabcltir  :  Ueges  leriie,  el  [iiiiicipcs,  et  Apoc.  vi, 
liihimi.  (livilcs  et  forles,  abscoudciuul  se  '^' '"' 
iii  s[ieiuncis  et  pelris  monlitim,  diccnlis 
monlibiis  el  pclris  :  Caditc  su|)cr  nos,  ct 
abscoiiditc  nos  a  facie  Scdcnlis  stiper  Ihro- 
num,  ct  ab  ira  Agni.  Cctera  ex  pi;eliabitis 
cluccsciint. 


18 


2! 


;>os 


KXARRATIO    IN    CAP.    UI    ISAlf . 


ART.    X 


cst  fkiMis,  Hegn^  lysfimciitum.  id  esU  e^'»  A  l>ominum,  uf  piwocafvnf  ociilos  majcstii- 


ipso  adeo  pauper  et  indign^ns  sum.  quod 
vos  nutrire  vostirequo  noqueo  ;  proptore^ 
nolitc  »««•  constiftwiv  priDcipcm  pi^piili. 
Prw^lictis  enim  temporihus  unusquisque 
pro  se  ipso  sollicitus  erat.  et  vix  sua  sibi 
soli  suffocorant,  Cirea  hune  lix^im  Hit^ 
ronymus  dicit  ;  Eriro  non  stalim  multi- 
tudinis  aequioscjimus  judicio :  sed  elocli 
in  princitvUum,  noverimus  mensuram  no- 
i/vjr,v.«.  stram,  ol  humilionuir  sub  poteuti  mauu 
Dei,  Ou&nti  spiritualem    |^anom   non   ha- 


tis  cju.f.  id  ost,  ul  Deum  omnia  eonspi- 
cientem  contra  se  ineilareut.  Hoc  autem 
non  causaliter.  sed  consecutivo  inlelligou- 
dum  oi;t.  Non  enim  impii  ideo  peccAui, 
ut  provocent  l>ominum.  sed  ad  culpaiu 
eorum  consoquitur  provocatio  Dei  ;  non 
qui>d  Dominus  irritetur  seu  perturbelur; 
sed  dicitur  provocari,  quia  in  justam  ul- 
tionem  propler  nostra  pt^^cala  inducilur 
sou  procotiit.  Propterea  apud  Jeremiam  le- 
gitur  ;  Numquid  me  ad  iracundiam  provo- 


^er.  Tn,  19, 


bonies,  nec  vt^limonlum,  id  est  tunicam  B  i>antf  dicit  Dciminus;  nonne  semelipsos  in 


7,», 


Christi  integram  reservantes,  aliis  alimo- 
niam  el  ^teslimenla  promittunt^  pleniquo 
vulneribus.  me<Iioos  se  esse  jactant  I  Non 
erco  qua>rat  aliorum  effiei  princops  seu 
pastor,  qui  nondum  se  ipsum  re^re.  fran- 
gieri^  rof  '  '       .  qui  de  ploni- 

ludino  >.  ~  ,ire  non  valet. 

Sed,  heu :  multorum  corda  ejLcsecavit  am- 
s^«,s,  bitio,  qui  non  adverluut  istud  ;  Judicium 
durissimum  in  his  qui  prs^sunt,  fiet  ;  eii- 
guo  enim  concedilur  misericordia :  poten- 
:  -  r  tormeii 

.    -  :   instat 

igitur  ait  Chrysostomus  ;  Owt*  ***-  qui 
prselationem  aut  curam  animarum  deside- 
rat.  nisi  qui  non  time^  judicium  Dei? 

Ruil  enim  Jerusalem  :  quia  tam  urbs. 
quam  habitatores  ipsius  t^-  •-  —  c-t  a 
Chaldaeis  oi  Romani>:r/J,  ,d 

est,  tribus  Juda  et  ceterse  urbes  vastaiae 

- -   "     —    "-     ;.  id  est  senno 

:     -  .~  yie$  tToruin,  id 

est  exc<»sitatae  malitise.  fnerunt  contra  Ik>- 


S 


coufusione  vultus  sui?  Et  taraon  idom  Jo- 
remias.  imo  Dominus  per  Jeremiam,  testa- 
tur  :  Erant  filii  Israol  jugitor  facientes 
malum  in  conspectu  Domini,  ut  eum  ad 
iracundiam  provocaront,  et  ut  irritarent 
eum  in  oporibus  manuum  suarum, 

Aifiiitio  vuJfus  connti  respoiidebit  eis. 
Hoc  Hieronymus  ita  exponit  :  Id  est,  sua 
receporunt  pecoata.  Alii  sic  :  Ita  erunt 
osercitati  in  vitiis.  quod  pravitas  cordis 
relucebit  in  facie.  Potest  q[uoque  exponi 
ur:  et  C  hoc  modo  :  Agnitio  vultus  eorum  respon- 
Boue  dobit  eis  :  id  est.  quia  non  es  ignoran- 
tia,  sed  ex  contemptu  peccavenint,  ideirco 
agnitio  vultns,  id  est  intellectus  eorum, 
rospondobit  eis,  id  est,  debitse  ptsn*  oos 
subjiciet  :  sient  in  Jeremia  asserit  Domi- 
nus,  Yise  toae  et  cogilaiiones  tuae  fecomnt 
tibi  haeic;  et  alibi.  Poocata  nostra  respon- 
derunt  Di^is.  id  est,  sieat  fecimas,  ita 
factum  est  nobis.  Hoc  est  quod  per  Jo- 
elem  Dominus  eontestatur.  Cito  veloeifer 
reddam  vicissitudinem    snper  capnt  vo- 


/iirf.  xuT, 

.1,  S. 


Ibid.  ly.lS. 


Jbt:]  m,  4. 

Jesum    Christum,   contra    qiiem  D  J^Tum :  el  Christus  in  Evangelio.  Eadem  jianiLvn. 


li. 

ttauli. 
w-n.  fcb. 


Lmcjomx  .  ;  HuDC  invonimus  subvertentem 

goniem  uiistram:  et  alibi.  ToIIo.  toUe.  cru- 
cifig*  eum:  et.  Reus  esl  mortis.  Tempoiv 
quoque  Chaldjeorum  Judaei  blaspbemi  fu- 
orunt,  idola  venerando.  >eu  providentiam 
Dei  ne§ando:  j>eccabantque  non  solum  ei 
passione.  ignorantia  et  infirmitate,  sed  ex 
-         Unde  per  Osee  Dominus  ait  : 

-.  .    .-  . iderunt  eos  adinventiones  snae  ; 

nii.iK.  et,  In  me  cogitaverunt  malitiam.  Itaqne, 
l!nir.:a    !\t.:iu  et  consilia  fuerunt  contra 


mensura  qua  mensi  fueritis,  remeiielur 
vobis.  Poena  namque  correspondet  et  pro- 

porUonatTv  -r--»:  •ato.  Ef  s,-  •  --  <  ,';,j 
(jU-iTsi  Si'  licaT>er, 

,irrii,(1.  id  esi.  impudeutor  ei  iit«orr  poc- 
CAvernnt,  quemadmodum  Sodomit^ :  apud 
qnos  in  tantom  praevaluit  impiissima  con- 
suetudo  :  nt  jam  impietas  repn- 

taretnr  j_;.-  ._.  ..,«  vepecnndarentur  de 
culpa.  Tales  erant  eJ  snnt  Jndai.  qui  Chri- 
stum  oecidenmt :  illi  quoqne,  qni  erant 


EWARBATIO   nc  CAP.    fll   rSALE. 


.VBT.    X 


:63 


tempore  captivitatis  Babylonieae.  Qaamob- 

/B-.^.ti  rem  apad  Jeremiam  habetar  :Confasione 
non  sunt  confasi.  et  erubescere  nesini-^- 
rant.  Tales  sant  omnes  habituati  in  vitiis. 

^««.11,1*.  qoi  laetantar  qanm  malefecerint.  et  exsnl- 
tant  in  rebus  pessimis  :  qaibas  competit 

■kr.nt.i.  illad.  Frons  malieris  meretricis  facta  est 
tibi.  nolaisti  erubescere. 

Sciendam  vero.  qnod  peccatum  pro- 
priam  praedicare  sea  rerelare.  et  non  abs- 
condere,  aliqaando  bonam  est  :  qaando 
videlicet  es  humilitate  fit.  seu  in  eonfes- 
sione.  et  cau.-;a  correctionis.  Dum  autem 
ex  vana  gloriatione  et  praesamptione  au- 
daci  talis  praedicatio  oritur.  pessimum  vi- 
f^"'-  tium  est.  Hinc  enim  Salomon  ait  :  Qui 
abscondit  scelera  saa,  non  dirigetnr ;  qai 
autem  confessus  faerit,  et  reliquerit  ea. 
misericordiam  consequetur.  Debemus  ita- 
qae  vitia  nostra  abscondere.  ne  Deas  inho- 
noretar.  et  proiimus  scandalizetur.  Debe- 
mus  tamen  ea  humiliter  confiteri  personae 
debitae.  loeo  et  tempore  eongruis.  Prseter- 
ea,  sicat  sunt  quaedam  sin§ularia  bona, 
seu  eminentes  virtates  et  gratiae,  quae 
(quantum  fieri  potest)  omnibus  abscondi 
debent :  ita  sant  qa^dam  enormia  mala. 
quae  publicanda  non  sunt  nisi  in  confes- 
siiine.  vel  propter  necessariam  aut  ratio- 
nabiiem  caasam. 

Var  anirrup  eontm,  id  est,  vae  seu  per- 

peMia  damnatio  ipsis  obstinatis  Jadaeis  : 

:^'  :\,iain  reddita   s-unt  eis    inala.  id   est 

10      justa  tormenta  pro  peccatis  ipsorum.  Dici- 

' :  ;'ist.o.  iJ  est  homini  virtuoso,  'i-uoviam 

•:.:,  id  est,  quod  laudabiliter  egit,  et  bene 

habebit  :  qitoniam   frucU/tm   adin^entia- 

maritm.  '    .  id  est.  pro  opere 

-  ;    veram  mei  videlicet  gratiam  in 

praeseoti,  et  gioriam  in  fatnro  recipiet. 

•  le  merces.  est  spirituaiis  alimo- 

t*nt.'>.  I   '  !»is  :  de  qua  tiabetur  :  Come<lite. 

amiei.  et  bibite:  et  inebriamini,  earissimi. 

er,m  un.  It.-m  :  De  fructu  i'  -  -   '  '  . ,      " 

~    K        b<inis.  TcF  impio 

propter  malum  culpae^quod  fecit,  et  ma- 
lirr    pa  —       ::'    sustinebit.    ." 
(.«,  id  est  op- 

T.  !J. 


k  rum   mali")rum,  fiet  ei  :  quoniam  poenas 
iaet  condignas.  nisi  pceniteat.  Unde  scri- 
ptiim  est  :  Impii  secandum  quae  cogita- s«p. m, i*. 
vt-runt.  correptionem  habebunt.  Et  Job  : 
Deus  inultum  abire  non  patitur.  jaixxit.M. 

Populum  meuin  Israeliticum  exaetorea  i» 
nci,  id  est  prineipes  avari  atque  tyranni- 
ci,  spoliaverunt  boais  temporalibus  ac 
divinis.  eiquirendo  ab  eis  decimas  atqae 
primitia.s  plus  debito,  et  suo  pravo  eiem- 
plo  pertrahendo  eos  ad  vitia.  Hi  exaetores 
fuerunt  -.  ^.  Scribae  ac  Pharisaei. 

B  quorum  -         Leteri  Judaeorum   Chri-    x^th. 

stum  oeeidi  petierunt:   sicqae  onmibos™"'^" 
bonis  eos  spoliaverunt.  Idcirco  per  Eze- 
ehielem  Dominus  ait  principibus  talibus  : 
Cum  austeritate  imperabatis  eis  et  cum    Exck. 
potentia.  Hoc  moraiiter  de  omnibus  malis  """■  *• 
praelatis  accipi  potest.  dominisque  avaris, 
qui  ab  invitis  aliqua  eiigunt  contra  Justi- 
tiam.  De  quibus  Dominus  loqaitur  :  Car- jfieA. u»,3. 
nem  populi  mei  comedunt,  et  pellem  de- 
super  eicoriavemnt.  Qui  etiam  devorant  .kio-c.  m, 
domos   viduarum.   Et  muliems  dominatce  **" 

C  aiint  eis  :  id  est.  viri  adeo  moUes  faerunt, 
quod  magis  secuti  smit  molierum  sugge- 
stiones  inanes.  quam  rationis  jadicium. 
Quocontra  in  Ecclesiastico  dicitur  :  Non  Eci:ii.a,i 
des  mulieri  potestatem  animae  tuae.Vel  per 
muiieres  intelliguntur  principes  effemina- 
ti.  de  qaibas  paulo  ante  inductum  est  : 
Effeminati  dominabuntur  eis. 

Popule  meus.  '[ui  beatum  te  dicunt.  id 
est.  qui  te  coUaudant,  et  tibi  blamliuntur. 

;nt  te  aestimare 
4..    :    --  --    r-^  ^       egeas:  quum  Apocjn.ir. 

D  ita  non  sil,  sed  sis  miser  et  miserabilis, 
pauper,  ciwus  et  nudus:  c"  •■r.un  ./ivs- 
suuiii  tuori.iiii  i{i..-!sip,.iHt.  id  est.  proces- 
sum  conversatioais  tuae  inficiaat  et  per- 
vertunt.  ',  ^  ista  ad  litteram  accipi 

valeant  'i  -.  quos    falsi    prophetae 

adulando  faliebaot.  tempore  obsidioais  a 
"    '  '     -  -       "  '  rsali- 

liit  vi- 
liosos.  imperfectos.  el  ad  vaaam  gloriam 


*3 


332 


ENARRATIO   IN   CAP.    III    ISAI.E.    —    ART.    X 


est  panis,  neque  vestimentum,  id  est,  ego 
ipse  adeo  pauper  et  indigens  sum,  quod 
vos  nulrire  vestireque  nequeo  :  proplerea 
iiolile  me  constituere  principem  populi. 
Praedictis  enim  temporibus  unusquisque 
pro  se  ipso  sollieilus  erat,  et  vix  sua  sibi 
soli  sulfecerant.  Circa  hunc  locum  Hie- 
ronymus  dicit  :  Ergo  non  statim  multi- 
tudinis  acquiescamus  judicio ;  sed  electi 
in  principatum,  Udverimus  mensuram  no- 

iPetr.\.G.  stram,  el  humiliemur  sub  potenti  manu 
Dei.  Quanti  spiritualem  panem  non  ha- 
bentes,  nec  vestimenlum,  id  est  (unicam 
Clirisli  integram  reservanles,  aliis  aliino- 
niam  et  vestimenta  promittunt,  plenique 
vulnerihus.  medicos  se  esse  jactant  1  Non 
ergo  quaMat  aliorum  effici  princeps  seu 
paslor,  (jui  mindum  se  ipsum  regere,  fran- 
gere,  rerormarequr  didicil,  qui  de  pleni- 
ludine  sua  aliis  communicare  non  valet. 
Sed,  hcu  ;  mullorum  corda  e.vcEecavit  am- 

Sap.\u('.  bilii),  qui  non  advertunl  istud  :  Judicium 

''  '  durissimum  ia  liis  qui  prtesunt,  fiet  :  e.xi- 

guo  enim  conceditur  misericordia;  poten- 
tes  autem  potenter  tormenta  patientur;  et 
fortioribus  fortior  inslal  ciucialus.  Hene 
igitur  ait  Chrysostomus  :  Quis  est,  qui 
pra?lationem  aut  curam  animarum  deside- 
rat,  nisi  qui  non  limel  judicium  Uei  ? 
8  Ruit  enim  Jcrusalem  :  quia  tam  urbs, 

c|uam  habitalores  ipsius  destructi  sunt  a 
Chalda?is  et  Romanis;  cl  Judas  concidit,  id 
est,  tribus  Juda  et  ceterse  urbes  vastata?. 
sunt ;  (juia  liiigua  eorum,  id  est  sermo 
blasphemus,  et  adinventiones  eorum,  id 
est  excogitaltB  malitise,  fuerunt  vontra  Do- 
minum    Jesum    Christum,    contra    quein 

Luc.wm.i.  dicebant  :  Hunc  invenimus  subvertenlem 
genlem  nostram;  et  alibi,  Tolle,  tolle,  cru- 
cifige  eum;  et,  Reus  est  mortis.  Tempore 
quoque  Ghaldajorum  Judaei  blasphemi  fu- 
erunt,  idida  venerando,  scu  providentiam 
Dei  negando;  peccabantque  nou  solum  ex 
passione,  ignorantia  et  infirmitate,  sed  ex 
proposito.  Unde  per  Osee  Dominus  ait  : 

Osee VII, 2.  Circumdederunt  eos  adinventiones  su»  ; 

jbij.  15.  et,  In  me  cogitaverunt  malitiam.  Itaque, 
lingua   eorum  et  consilia  fuerunl  contra 


Joann.\n 
15. 

Mallli. 
XXVI,  66. 


A  Dominum,  ut  provocarent  oculos  majesta- 
lis  cjus,  id  est,  ut  Deum  omnia  conspi- 
cientem  contra  se  incitarent.  Hoc  autem 
non  causaliter,  sed  consecutive  intelligen- 
dum  est.  Non  enim  impii  ideo  peccant, 
ut  provocent  Uominum,  sed  ad  culpam 
eorum  consequitur  provocatio  Dei  :  non 
quod  Uominus  irritetur  seu  perturbetur ; 
sed  dicitur  provocari,  quia  in  justam  ul- 
lionem  propler  nostra  peccata  inducilur 
scu  procedit.  Pioplerea  apud  Jeremiam  le- 
gitur  :  Numquid  me  ad  iracundiam  provo-  7«,-.  vn,  i9. 

B  Lanl  ?  dicit  Dominus;  nnnne  semetipsos  in 
ciintusione  vultus  sui?  Et  tainen  idem  Je- 
remias,  imo  Dominus  per  Jeremiam,  testa- 
tur  :  Erant  filii  Israel  jugiter  facientes  /6id.xi,iv, 
malum  in  conspectu  Domini,  ut  euni  ad  '' *' 
iracundiain  provocarent,  et  ut  irritarent 
cum  in  operibus  manuum  suarum. 

Agiiitio   viiltus  eorum  respoudebit  cis.        9 
Hoc  Hieronymus  ita  exponil  :  Id  est,  sua 
receperunt    peccata.  Alii  sic  :  Ita  erunt 
exercitati  in  vitiis,  quod  pravilas  cordis 
relucebit  in  facie.  Potest  quoque  exponi 

C  hoc  modo  :  Agnitio  vultus  eorum  respon- 
debit  eis  :  id  est,  quia  non   ex  ignoran- 
tia,  sed  ex  conleinptu  peccaverunt,  idcirco 
agnitio  vultus,  id  est  intellectus  eorum, 
rcspondebit  eis,  id  esl,  debitae  poena?  eos 
subjiciet  :  sicut  in  Jeremia  asscrit  Domi- 
nus,  Yise  tuae  et  cogitationes  tuaj  fecerunt  /4,,/.  n.is. 
tibi  hffic;  et  alibi,  Peccata  nostra  respon-  is.ux.\->. 
derunt    nobis,  id  est,  sicut  fecimus,   ita 
faclum  est  nobis.  Hoc  est  quod  per  Jo- 
elem  Dominus  contestatur,  Cito  velociter  joeim.i. 
reddam    vicissitudinem    super   caput    ve- 

U  strum  ;  el  Christus  in  Evangelio,  Eadem  Maiih.v,i, 
mensura  qua  mensi  fueritis,  remetietur  ^- 
vobis.  Poena  namque  correspondet  et  pro- 
portionatur  peccato.  Bt  peccatuin  suuin 
quasi  Sodomaprcedicaverunt,  iiec  abscon- 
dcruiil,  id  est,  impudenter  et  iibere  pec- 
caverunl,  quemadmodum  Sodomitje  :  apud  Gen.  \m, 
quos  in  tantum  prsevaluit  impiissima  con- 
suetudo  peccandi,  ut  jam  impietas  repu- 
taretur  justitia,  nec  vcrecundarentur  de 
culpa.  Taleserant  et  sunt  Judaei,  qui  Ghri- 
stum  occiderunt ;  illi  quoque,  qui  eraut 


13;   XIX,   4, 


ENAKRATIO    IN   CAP.    III    ISAI.K. 


ART.    X 


353 


/■-•or. 

XXVIIl,  i.i. 


lempore  captivilalis  HaljyliMiiea'.  (Juamob- 

7er.vi.i5.  rem  apufl  Jeremiam  habelur  :(]onrusione 

noii    snnl    coniusi.  cl  ei'ubescere  nescie- 

runl.  Taies  siiiil  oinncs  habiluali  in  viliis, 

Piov.iiM.  qui  la'lanlii!'  (|iiuiii  malefccerinl,  cl  c.xsul- 

tanl   in  rehiis  pcssiinis  :  quibus  coni[)etit 

Jer. ,11. 3.  illud.  Frons  miilieris  meretricis  iacla  est 

tibi,  noluisti  erubescere. 

Sciendiim  vero,  quod  iieccaliim  pro- 
prium  pra'(iicare  scu  rc\-clarc,  cl  non  abs- 
condere,  aliquando  hoiiuiii  csl  :  quando 
vidclicel  ex  humililalc  iil,  scii  in  confes- 
sione,  el  causa  correclionis.  Dum  aiilem 
e.v  vaiia  gloriatione  el  pr«sumptione  au- 
daci  talis  pra^dicalio  oritur,  pessimum  vi- 
liiim  esl.  Hinc  enim  Salomon  ait  :  Qui 
abscondit  sceleia  sua,  non  dirigetur;  qui 
autcm  confessus  fuerit,  el  reliquerit  ea, 
misericordiam  consequetur.  Dcbemus  ita- 
qiie  vitia  noslra  abscondcre,  ne  Dcus  inho- 
noretur,  el  proximiis  scandalizctur.  Debe- 
nius  tamen  ea  humiliter  confiteri  persona» 
debitffi,  loco  et  temporc  congruis.  PiiPtci- 
ea,  sicut  sunt  quiEdam  singularia  bona, 
seu  eminentes  virtules  ct  gralia?,  qim 
(quantum  fieri  potesl)  omiiihus  abscondi 
debcnt:  ita  suiil  (pKedain  cnormia  mala, 
qua;  publicanda  non  siinl  nisi  in  eonfcs- 
sionc,  vcl  pmiilcr  necessariam  aul  lalio- 
nabilem  caiisam. 

Vw  anirrue  eorum,  id  est,  va?  scu  per- 
petua  damnalio  ipsis  obslinatis  Judicis  ; 
fjuniiiatn   rcitdila   su7il  eis    mala.  id    esl 

10  .iusla  lormcnla  pro  peccatis  ipsoriim.  Dici- 
(e  juslo,  id  csl  liomini  virliioso,  ijuoniam 
l)ene,\A  est,quod  luudabililcr  egit,  et  bene 
halicbit  ;  quoniam  fructum  adinvenlio- 
num  suarum  comedet,  id  est,  pro  opere 
suo  veram  mercedem,  videlicel  graliam  in 
pr;psenti,  el  gloriam  in  fuliiro  rccipicl. 
(JihT  iiliqiie  merces.  esl  spiriliialis  alimo- 

faiii.  V.  1.  iiia  lioiiiinis  :  de  qtia  habelur  :  (^omedite, 
amici.cl  hihilc;  cl  inebriamini,  carissimi. 
■   /'roiMii.,  Itcni  :  Dc  fructu  oris  siii  homo  saliabilur 

11  bonis.  Vw  impio  in  malum  sumii,  id  esl 
proplcr  maliim  ciilpa'  qiiod  fccil,  el  nia- 
Itim  pcena;  quod  suslinebil.  Relrihulio 
eiiim  mavuum  ejus,  id  est  operum  suo- 

T.  8. 


A  iiim    malorum,  /iel  ei  :  qtioniam  poenas 
liicl  condignas.  nisi  poenileal.  Unde  scri- 
pluin  cst  :  Impii  sceundum  qua;  cogita- 5<ip. m, lo. 
vcrunl,  corrcptioncm  habebiint.  Et  .(ob  : 
Deus  inullum  ahire  non  palilur.  ./otxxiv.ii 

Pojiulum  mcuin  Israclilictim  exaclores  12 
sui,  id  cst  principes  avari  atqiie  tyranni- 
ci,  spoliaverunt  bonis  temporalibus  ac 
ilivinis.  exqiiircndo  ab  eis  decimas  atque 
pi  iiiiilias  [lius  dcbilo,  ct  suo  pravo  exem- 
plo  [)crlrahendo  eos  ad  vitia.  Hi  exactores 
fiicriinl   saccrdotes,   Scriba'   ac    Pharis;ei. 

B  ([iiiiriini   consilio   cclcri    Jud;fortim    (^hri-     .Vaiih. 
slum   occidi    petierunt ;   sicque  omnibus  ""'• ""' 
bonis  eos  spoliaverunt.   Idcirco  per  Eze- 
chielem  Dominus  ail  principihus  lalibus  : 
Cum  auslerilale  imperabatis  eis   et  cum     Ezech. 
polcnlia.  Hoc  moraliter  de  omnibus  malis  *""'■•  '• 
pr;elalis  accipi  [)otcst,  dominisquc  avaris, 
qui  ab  invilis  aliqua  exigunl  conlra  justi- 
tiam.  De  quihus  Dominus  loquilur  :  Car- .i/ic/i.m.s. 
nem  populi  mei  comedunt,  et  pellem  de- 
su[)er  excoriavcrunt.  (Jui  ctiam  devorant  .i/«rc xn, 
domos  viduartim.  Jil  mulieres  dominatw  ■"*' 

C  sunl  eis  :  id  est,  viri  adeo  molles  fucrunt, 
i|uod  magis  scciiti  suiit  muiicrum  siigge- 
slioncs  iiiancs.  quam  ralionis  judicium. 
(Jiioconlia  iii  1'^cclesiastico  dicitur  :  Non  necu.ix.i 
dcs  mtilicri  [lotcstalcm  aniina'  tiue.Ycl  per 
mtilicrcs  inlciligunlur  piinci[)es  cffcmina- 
li,  de  qtiihus  paulo  ante  iniiuctum  est  : 
{•".ffcminati  (iominabunliir  eis. 

/'opulf  iiieus,  ijui  hedliim  te  dicunl.  id 
csl.  ([ui  lc  collaudant,  et  libi  blandiuntiir, 
ipsi  ledeeipiuDl :  qiua  faciunt  le  ;pslimare 
quod  dives    sis,  nulliusqiic  cgeas;  qiium  .i/,o<-.iii,i7. 

D  ita  non  sil,  secl  sis  iniser  et  miserabilis, 
paiiper,  ca?cus  et  nudus;  et  viam  grcs- 
suuin  luorum  di.isijtanl,  id  est,  proces- 
sum  conversalionis  lua?  inficiunt  el  per- 
vcrlunt.  (Juamvis  ista  ad  lillcram  accipi 
vaicanl  dc  Jiiihcis,  (]iiiis  falsi  prO|)lielie 
adiilando  fallchiinl.  Icnqiorc  obsidionis  a 
Cliiildieis  sivc  Itomanis;  tamcn  universali- 
lcr  veriim  esl.qtiod  illi  i]tii  hcalificanl  vi- 
liosos.  iiiqicrfcctos,  et  ad  vanam  gloriam 
pronos,  (leci|)itint  eos,  i]uoiiiam  jiarant 
eis   laqiicum,   roveamqtic   magna'  itiiiiii'. 

23 


3b4 


ENARRATIO    IN    CAP.    III    ISAIJ:.    —   ART.    X 


I  Tliess.  11 


Eccli.  XI, 
30. 


Baruchiv. 
4. 

IPelr.  II, !> 


/o6xvi,20. 
ICor.  iv,3. 

13 

U 


Jer.  XTi,  10 


15 


Idcirco  ail  Apostoliis  :  Neque  aliqiiando  in 
sermone  adulationis  fuimus.  In  Ecclcsia- 
slico  quoque  scribitur  :  Ante  mortcm  non 
laudes  hominem  quemquam.  Verumtamen 
non  videtur  incongruum  beatiticare  sive 
laudare  bominem,  ma.xime  in  virtutii)us 
stabililum,  seu  communitatem,  propter  ali- 
quod  evidens  beneficium  Dei,  quatenus 
provocentur  ad  meiiora.  1'nde  Daruch  : 
Beati  sumus  nos,  quoniam  qiia;  Deo  sunl 
placita,  manifesta  sunt  nobis.  Et  Petrus  : 
Yos,  inquit,  genus  electuni,  regale  sacer- 
dotium,  gens  sancla.  Non  igilur  proni 
simus  ad  laudem  alterius,  nisi  de  ejus 
conslantia  certi  simus.  Melius  quippe  est 
ojjjurgari  a  justo,  quam  a  peccatore  lau- 
dari.  Ideoque  humana  irrationabiliter  pro- 
lata  judicia  contemnentes,  nec  laudibus 
liominum  e.\toliamur,  nec  vituperiis  con- 
tristemur,  dicentes  cum  sancto  Job,  Ecce 
in  ccelo  testis  meus,  et  conscius  meus  in 
oxcelsis;  atque  cum  Panlo,  Mihi  pro  mini- 
mo  est  ut  a  vobis  judicer,  aul  ab  humano 
die. 

Sfat  ad  judicandum  Dominus,  hoc  est, 
ad  judicandum  paralus  esl,  d  slal  ad  ju- 
dicandos  poitidos  bonos  el  malos,  ut  sin- 
gulis  inferat  quod  merenlur.  Dominus  ad 
judiciuni  vcniet,  id  est,  ad  aclum  ,judi- 
candi  procedet,  cum  senibus  jMpidi  siii  ct 
principibus  ejus,  id  est  contra  seniores  et 
piincipes  Judseorum,  ut  eos  juste  condem- 
net,  propter  indignum  regimen  subdilo- 
rum.  Propter  quod  subdit  loquens  ad  eos : 
Vos  enim  depasti  estis,  id  est  destruxislis, 
vineam  meam,  id  est  populum  Israel,  de 
quo  legitur  :  Pastores  multi  demoliti  sunl 
vineam  meam ;  ct  rapina  paupcris  in  do- 
1110  vestra.  id  est,  pauperibus  sua  violen- 
ter  abslulistis.  Qiiarc  atteritis  populum 
meiim  '^  id  est,  cur  eum  opprimitis  ?  ct 
facies  pduperum  commolitis,  id  est,  fame 
ac  macie  cruciatis  ?  Hoc  est  quod  Amos 
ait  :  Audile  verbum  hoc,  vaccse  pingues, 
qui  calumniam  facilis  egenis,  et  confrin- 
gitis  pauperes. 

Porro  quod  diclum  est,  Dominus  ad 
judicium  veniet  cum  senibus  populi  sui 


A  et  principibus  ejus,  exponi  potest  de  ex- 
tremo  judicio,  hoc  modo  :  Dominus,  scili- 
cet  Cliristus,  de  quo  Petrus,  Hic  est,  ait,  ac(. x.se. 
omnium  Dominus,  ad Judicium  finale  ve- 
uict  in  die  novissimo,  sicut  in  Apocalypsi 
profitetur  :  Ecce  venio  cito.  et  merccs  mea  Ajdoc. xxn, 
mecum  esl,dare  unicuique  secundum  ope-  '" 
ra  sua;  cnm  senibus  populi  sui,   id  est 
cum   sanctis  Aposlolis  et  eorum   succes- 
soribus,   qui   judicabunt   cum  Christo,  ct 
principibus  ejus,  id  est  cum  angelorum 
agminibus,    qui    omnes    descendent    cum 

B  Christo.  Iluic  autem  expositioni  consonat, 
qiiod  Judas  in  sua  Canonica  loquitur  :  Ec-  jmirWAx 
ce  veniet  Domiuus  in  sanclis  niillibus 
suis,  facere  judicium  contra  omnes,  el  ar- 
guere  omnes  impios.  Quod  vero  subjungi- 
tur,  Vos  enim  dcpasti  estis  vineam  meam, 
de  Ecclesia  ejusque  falsis  praelatis,  alque 
indignis  principibus  moraliler  explanalur. 
Ecclesiam  namque,  id  est  plebem  Christi, 
quotidie  demoliuntur,  perdunt  el  negli- 
gunt  ;  pauperes  spoliant,  subditos  oppri- 
munl  ;  et  de  eleemosynis   pauperum,  de 

C  patrimonio  Christi,  de  bonis  Ecclesise  pa- 
scunl  equos  et  concubinas  ;  induuntur 
vestibus  pretiosis,  epulanturque  splendi- 
de.Conlra  hos  pessiinos  dispensatores  sub- 
slantiai  Domini  sui,  specialiler  ad  judicium 
venturus  est  Dominus,  quemadmodum  Sa- 
piens  asserit :  Altissimus  interrogabit  ope-  sap.  vi,4- 
ra  vestra,  el  cogitaliones  veslras  scrutabi-  ^' 
tur:  cito  et  horrende  apparebit  vobis,  quia 
quumessetis  ministri  regni  ejus,non  recte 
judicastis.  nec  cuslodistis  legem  justitise. 
Consequenter  describitur  pcena,  mulie- 

D  I  ibiis  Judaeorum  inflicta  temporibus  deva- 
stalionis  eorum  a  Babyloniis  ac  Romanis. 
Et  dia-it  Dominus  :  Pro  eo  qiiod,  hoc  est  16 
quia,  elevalce,  id  est  per  elationem  inflatse, 
sunl  fdice  Sioii,  hoc  est  mulieres  Jeru- 
salem  ac  Judajse,  et  ambulaverunt  collo 
cxtento  ex  superbia  cordis,  et  nutibus  ocu- 
lorum  ibant  impudenter  et  curiose  cir- 
cumspiciendo,  (■/ /)^a«f/t>irt«^  ludendo,  seu 
manus  jactando,  et  ambulabaiit  hinc  inde 
vagantes,  et  quielis  impatientes,  et  pedibus 
suis  composito  gradu  incedebant  ex  niniia 


ENAllllAIIO    IN    CAl'.    III    ISAI.K. 


ART.    X 


.5;i.) 


17 


18 


10 


20 


21 
22 

2:1 

*  paUiola 


Jotite  XV 
xix,|ia9«ini. 
a.  I  l'ar 
VII,  i8,  i'.l: 
Vllt,  M. 


vaiiilalr,  cl  iit  ail  suiiin  uiiiorcm  viros  al- 
liciMfiil.  Pioptcrea  decalvahit  Dominiis 
vcrliceni  /iliariim  Sion,  id  csl,  capillos 
capilis  earuni  abradi  faciet,  ei  Dominns 
crinem  earum  nudabit,  hoc  est,  ornamen- 
tis  suis  privabil.  In  tanta  cnim  prossura 
fueriinl,  qiioil  vcl  ex  (Icsolationc  proprios 
crines  eveliebant,  vel  inedia  famis  pili 
cadebant,  vd  ab  hostibus  cxtrahcbantur. 
/;/  die  illa.  id  est  lemporc  qiio  a  Habylo- 
niis,  vel  potius  a  Homanis  vastati  sunl, 
secundum  Hieronymum,  auferet,  id  esl, 
auferri  faciel  a  filiabus  Sion.  Dominus  or- 
namcnlum  calceameiilorum,  quo  femin;e 
calceos  suos  ornabant,  ct  lunula.^i,  lioc  est 
bullulas  ad  siniililiidinem  lunae  faclas,  cir- 
ca  coUiim  pendcntcs,  cf  torqucs,  id  est 
circulos  quibus  et  ipsa?  colla  ornabant,  et 
monilia,  id  est  qutPCumque  ornamenla 
hic  in  speciali  non  posila  :  monilc  cnim 
commune  est  nomen  ad  omnia  isla:  ci 
armillas,  quibus  brachia  circa  scapulas 
ailornanlur,  et  mitras,  et  discriminalia, 
lioc  est  peclines,  et  periscclides,  id  est 
ornamenta  brachiorum  tirca  manus.  cl 
munr/iuhis,  id  est  ornamcnla  in  finibiis 
vestium  facta,  ex  coloribus  diversis  con- 
texta,  ('/  olfactoriola,  id  est  vascula  iii 
(liiibiis  poncbanlur  redolentia,  et  indiires 
in  auribus  dcpcnilcntes,  et  annulos,  cl 
gemmas,  hoc  est  lapides  pretiosos,  et  mu- 
laloria,  lioc  est  vestium  diversa  paria;  cl 
pallia',  ct  linleamina,  ct  acus,  el  spccula, 
el  sindones,  el  vittas  :  hsec  plana  ac  nota 
sunt ;  et  theristra,  hoc  est  lineas  veslcs 
seu  pallia,  quibiis  in  aestate  femintc  ute- 
bantur.  Omnibus  his  spoliahiinlur  femina> 
ac  virgines  Jiidieorum. 

{'ossunt  (|no((ue  pcr  filias  Sion.  intcllii;i 
urhes  minores  ct  vilUe,  siciil  in  libio  .lo- 
siic  sa>pius  habetur  :  Talis  aut  lalis  uibs 
ciim  fiiiabiis  suis.  Quoniam  reliqiia'  eif,'0 
urbcs  ac  villic  .liidiciP  passur;e  cr;ml.  (|iiod 
ipsa  JudiPic  mctropolis,  piita  Jeriisalcm ; 
ideo  dieit  filias  Sion  omnia  ista  passuras  ; 
iiilcllij;ciiclo  liimcn  (icr  filias,  iirliiiim  ;il- 
qiie  \  iliariim  liabitiilorcs.  —  .\lyslicc  iiiilcm 
pcr  filias  Sion,  inlelliguiilin   iiiiiiii;i'  cliii- 


.\  slifidcles  :  quse  qiiiim  (^lirislum  sponsiim 
reliqiierint,  vanisquoqiie  rebus  spirituali- 
lcr  fornicando  inli;eserinl.  omniiiin  gnitia- 
riiiii  (lecoie,  virtuliim  splcndorc,  ac  donis 
Spirilus  Sancli,  per  pra?dicla  ornamenta 
signatis,  privantiir.  necalvatiirqiic  vertex 
carum,  hoc  esl,  (luod  foris  pulchriim  vi- 
detur,  oslendilur  intiis  pleniim  forc  sordi- 
biis  vitioriim.  Nihil  enini  occiilliim,  qiind  iiir.vin.iT. 
non  revelelur;  nec  al)scondilum,(|iiod  non 
nianifestetur. 

Et  eril  pro  suavi  odore  fwlor,  et  pro       24 

B  zona  funiculits,  el  pro  crispanti  crine 
calrilium.cl  pro  fiiscia  peclorali  cilicium  . 
Ad  litleram,  priEdiclEB  personie  seu  urbes 
Jiida-orum,  pro  suavi  odore  ungiientorum, 
foolore  carccrisqiic  sqiialorc  affliclo'  siiiit; 
ct  quae  nulricbanliir  in  croceis,  amplexalae  Thtn.n. 
siint  stercora.  Pro  zona  quoque,  id  est  pro  ^' 
ciiigulis  curiosis.  rigabaiiliir  fiiniculis  lan- 
quam  captiv;e.  \'A  pro  crispanti  ciinc.  id 
cst  pilis  ornalis,  calvilium  siint  adepUB  : 
qiiia.  ut  dicliim  esl,  decalvavit  Domimis 
verliccm  cariim.  I]t   pro  fascia   pectorali, 

(;  iil  cst  pro  \illa  lciiui.  qua  ulicra  constrin- 
giiiiliir,  nc  siia  nia^uiluiliui'  indcccntiam 
ciir[)ori  faciant,  ruit  uiiiliciibus  islis  cili- 
ciiim.  Solcbant  enim  se  viri  ac  femina» 
JiKlicorum  lemporc  magn;r  affiictionis  ve- 
slire  ciliciis. 

Siiiriliialiter  vero  et  nobis,  si  a  gralia 
excidamus,  erit  pro  bono  ac  dulci  odorc 
virlutnm  et  bouic  famiP.  fdor  peccati  at- 
(pic  diffamiiP  :  de  (pio  scribiliir,  1'uliiie-  /■s.xvxvn, 
runl  el  corriiptac  sunl  cicatriccs  mc;e.  Forro  "■ 
pro  zona  conlinenti;e,  de  qiia  ail  Salvalor, 

D  Sinl    liimbi   vcstri    priecincli  ;    el   Paiiliis,  Lm.xu.-m. 
Slalc  succincti  lumbos  \('slros  in  verilate:    Ephet.M. 
eril  nobis  funiculus.  id  csl  iuopriiP  ini-  "• 
iiuilalis  coiislrictio  cl   jiigiiiii  diiilioli.  De 
qiiibiis  asseril  Salomun  :  liii(|iiil;ilcs  sii;e  i;av.\.ii. 
capienl   impiiim,  el    fiinibiis    peccaloiuiii 
siiuriim    coiislringcliir :   ct   iililii,   lii    iiisi- /(.i,(,  m.i;. 
diis  siiis  capicnliir  iiii(|iii.  I)c  pcccaloriltiis 
ctiam  dicil  .\posloliis  :  Hesipiscant  a  la-  ii  rim.  n, 
(liicis  iliaboli.  a  ()ii(i  caiilivi  tenenlnr  ad 
ipsiiis    voliiiltalcm.    Scd    cl    /i/-ii   cris/Kinfi 
crliic,  id  csl  cogilaliiiniliiis  (iniiiiiilis.  qn;i' 


jii. 


330 


ENARRATIO    IN    CAP.    IV   ISAI.E.    —   ART.    XI 


Cant.  V, ; 


Eccli. 
x\xiv,  6. 


Marc.  IV 
10. 


Eccle.  i\- 
18. 


oriuntur  ex  menle,  quemadniodum  pili  ex 
capile  :  de  quibus  in  Canticis  legilui'.  Ca- 
put  meuni  plenum  cst  rore,  et  cincinni 
mei  gutlis  noctium  :  erit  nobis  calvlti- 
i(m,\A  est  imaginatio  nuda  et  infructuosa, 
quemadmodum  ail  Scriptura  :  Sicut  par- 
turientis,  cor  tuum  pliantasias  patietur, 
nisi  fuerit  ab  Altissimo  visitatio  emissa. 
Postremo,  i^ro  fascia  pec/orali,  id  est  pro 
dulci  ac  amorosa  unlone  mentis  cum  Spon- 
so  coelesti,  erit  uobis  cilicium,  id  est  ama- 
ra  dislraclio.  spinsp  et  Iribuli,  atquc  sol- 
licitudo  supcrflua.  Ue  qnibus  dicitur  : 
.Erumnee  sijeculi  et  deceptio  divitiarum,  et 
circa  reliqua  concupiscentije  introeuntes, 
suffocant  verbuin  Dei,  et  sine  fruclu  effici- 
tur.  Sicque  anima  veste  nuptiali  spoliatur, 
et  ejus  ignominia  dcnudatur. 

Ecce  quanla  mala,  quanta  damna,  lor- 
menta  atque  pericula  ingerit  nobis  pecca- 
tum.  Unde  veracitcr  dictum  est  :  Qui  in 
uno  peccaverit,  mulla  bona  perdet.  Ut  igi- 
tur  anima  nostra  coelesti  pulchritudine  ad- 
ornetur,  quasi  a  facic  colubri  fugiamus 
peccata;  spiritualium  quoque  calccamen- 
torum  ornamenta  habere  conemui',  id  est 
operum  bonorum  diligentem  custodiam, 
seu  imilationem  exemplorum  praeceden- 
tium  patrum,  et  item  celerem  cursum  ad 


Ephfs.  VI, 
13. 


25 


26 


A  pra^dicalioneni  verbi  coelcslis.De  his  nam- 
iiuc  spirilualibus  calceamentis  habetur  in 
Canlicis  :  Ouam  pulchii  sunt  gressus  lui  Cant.m,{ 
in  calceamentis,  tilia  principisl  Et  Pauhis: 
Galceati,  inquit,  pedes  in  praeparationem 
Evangelii  pacis.  Yideamus  ne  auferantur 
nobis  lunulse,  id  est  illuminationes  a  Chri- 
sto  sole  justitiae;  et  torques,  id  est  sapien- 
lia  habitualis,  gultur  mentis  perficiens  ad 
profercndum  verbum  prudentia;  et  sakitis. 
Pulchcrrimi  ijuoquc  viri  tui  gladio  ca- 
dcnt,  et  fortcs  tui  iii  ^)ra'('/o.  Chaldsei  enim 

B  et  Uomani,  mulierum  ac  urbium  Sion  vi- 
los  decoros  ac  validos  occiderunt.  Et  mce- 
rcbzint  atc/ue  lugclmnt  porttv  ejus,  id  cst, 
portEe  Jerusalem  el  filiarum  seu  urbium 
ei  subjectarum,  tristes  erunt  ac  flentes. 
Dicuntur  aiitcm  portae  lugcre  per  meta- 
phoram,  quomodo  dicimus  pralum  ridere. 
Lugent  igitur  porlce  propter  oecisionem 
Iranseuntium  olim  per  eam,  et  civitatis 
destruclionem.  Parique  sensu  Jeremias  ait 
in  Threnis  :  Yiee  Sion  lugcnt,co  quod  non 
sint  qui  venianl  ad  solcnnilatem.  £l  deso- 

C  ttita,  videlicet  ipsa  urbs  Jerusalem,  in  ter- 
rii  sctleliit :  sicut  conqueiilur  ibidem  Jcre- 
mias  :  Quomodo  sedet  sola  civilas  plena 
populo?  et  rursum  :  Sederunt,  inquit,  in 
terra,  conlicuerunt  sencs  Jcrusalein. 


Tliren.  I,  -i. 


/bid.  1. 
Jljid.u,  10. 


ARTICULUS    XI 


EXPLANATIO   CAPITIILI    QUARTI    :    ET    APPREHENDENT    SEPTEM   MULIERES    VIRIIM   UNUM. 


DU.M  pulcherriini  alque  polcnles  Judaeo- 
rum  fuerunl  interfecti  a  Homanis  sive 
Chaldffiis,  prout  in  praecedenti  dicebatur 
capitulo;  tunc  propler  defectum  et  pauci- 
lalem  virorum,  sepiem  mulieres  propriis 
viris  orbatse,  apprehendent  vincm  unum, 
ut  fiat  maritus  earum.  In  veleri  eniin  Te- 
slainento  licuit  uni  viro  plures  uxores  ha- 
bcrc.  Et  ne  vir  unus  renuat  tot  conjuges 
sumere,  quasi  non  potens  omnibus  provi- 


D  dere,  ipsse  muJiercs  eruui  diccntes  ad  vi- 
rum  :  Panem  nosirum  comedemus,  el  ve- 
stimentis  nostris  operiemur,  id  est,  nos 
ipssB  providebimus  nobis,  sufficientiam- 
que  viclus  et  amictus  habemus :  tanium- 
modo  invocelur  nomen  iuum  super  nos,\A 
est,  hoc  solum  precamur,  ut  sis  noster  ma- 
ritus,  tequc  protectorem  habeamus  ;  aitfer 
opprobrium  riostrtini,  id  est,  a  malediclo 
legis  nos  libera,  auferendo  a  nobis  sterili- 


ENARRATIO    IN    CAV.    IV    ISAI.F. 


ART.    XI 


no7 


Cf.  Exod. 
xxiii,  iG. 


Jer.  xMii.;j 


Joann.' 


/*S.  I.MlMV 

13. 

J.1.  XIV.K. 


Acl.  I,  0. 

LUC.  XXIV 

51. 

/Airf.  1,  ii 


talcm,  impiapgnandiKiiio  nos.  Mfiyscs  onim  A 
scripsit  :  Malcdiela  in  israci.  (iii;p  non  rc- 
ii(|iicril  semcn  supcr  t(M'iam.  Ishnl  ad  lit- 
teram  factiim  cst,  (iiiando  .liKhcis  pro  ma- 
jori  parte  occisis,  qnidam  remansernnl.ad 
qnos  fcmin»  conflii.xcriinl,  iit  dcsponsa- 
rcnliir  ab  cis.  Per  scplcm  anlcm.  infcili- 
gi  potest  quaecumquc  feminariim  islariim 
miilliludo.  co  quod  scplcnariiis  sit  niimc- 
riis  pcrfeclionis. 

/n  die  illa,  id  est  tempore  quo  ista  evc- 
nient,  eril  germen  Domini,\A  est  Ghristus 
Filius  Dei,  in  magnificentia  el  cjloria,  id  B 
cst  in  magna  operatione  miraciilorum,  et 
in  fama  sublimi.  atquc  in  piaeclaro  Iionore 
el  maxima  siibliinilalc.  De  isto  germine 
Dominiis  ait  :  Kccc  dics  veniunt,  ct  susci- 
labo  David  gcrmcn  juslum.Tcmporc  cnim 
quo  a  Romanis  vaslali  siint  Jiidffii,  videli- 
ccl  posl  passioncm  dominicam,  ct  cliam 
quando  Christi  Kvangclium  prffidicabatur 
ubiqne,  fiebant  in  nomine  Ghrisli  innu- 
mcrabilia  signa,  sicut  cl  ipsc  pr.fdi.vil  : 
Qui  crcdit  in  mc,  opcra  quffi  cgo  facio,  ct 
ipsc  faciet,  et  majora  horum  facict,  quia  G 
cgo  ad  Patrcm  vado.  Et  colcbaliir  Cliristiis 
a  nuindo,  tanquam  vcrus  Dcus.  Idco  sub- 
ditur  :  et  frucluR  terrm  sublimis.  Tunc 
cnim  fructus  lcrric.  id  csl  Filiiis  Virginis 
gloriosae  (de  qua  canlamiis  in  Psalmo,  Tcr- 
ra  nostra  dabil  fructum  siiiim :  cl  alibi, 
.•\pcriatur  tcrra,  ct  gcrininct  Saivatorciii), 
fiiil  iii  cordibiis  (^liristianoiiim  siiblimis. 
imo  sublimatus  erat  ad  dexteram  Patris, 
jii.xta  illiid  :  Videnlibns  illis.  clcvalus  csl :  ct 
fcrcljatiir  in  cadiim.  iit  i-iuas  ail.  Dc  liii- 
jiis  riiictii  tcrra'  dicitiir  :  Hcncdictiis  frii-  D 
ctiis  vcntris  lui.  i'orro  i^x  his  cvidcnlcr  iii- 
nolcscil,  quod  ca  qiup  siipcrius  dicta  siiiil 
(lc  vaslilalc  cl  dcjeclionc  ,hida'oriim.  non 
sint  inlclligcnda  pro  lcmporc  caplivilalis 
Habylonica^  :  liinc  nam(|iic  nonijiim  Chri- 
stus  crat  incarnalus,  cl  miindo  cvangcli/a- 
lus,  aiil  p(T  miracula  cxallalus.  Jil  e.r.-iul- 
lalio  /lis  r/ui  salvali  fuerint  de  Israel  :  id 
csl,  lcmi)orc  islo  post  Chrisli  passidncm 
cl  glorificalioncm,  cril  spiriliialis  hclilia 
Jiidicis  ad   (^hrisliiin    convcrsis,   vidcliccl 


sanclis  Aposlolis   cclerisquc   discipulis   : 

de  quibus  dicilur,  Discipuli    rcplcbanlur    .\ci.  \m. 

gaiidio  cl  Spiiitii  Sancto:  ilcm,  Siimcbanl  ',".■,     .» 

cibiiin    cum    cxsiillalione   cl    simplicitalc  *'■ 

cordis,  et  collaudabanl    Denm,  habentcs 

gratiam  ad  oinncm  plcbcni.  1'ndc  cl  Chri- 

stus  cis  pra'dixil  :  1^1    vos   nunc  qiiidcm  jnnnn.\\\, 

tristiliam  habelis,  scilicet  temporc  passi-  ''• 

onis  ;   ilcriim   aiilcm   vidcbo  vos,  sciliccl 

posl   rcsurrcclioncni,  ct  gaudebil  cor  ve- 

slrum  ;  ct  gaudium  vestrum  ncmo  tollet 

a  vobis. 

Et  crit  :  Omnis,  qui  relictus  fueril  in  3 
Sion,  et  residuus  in  Jerusalem ,  id  est  re- 
liqiii.T  populi  Isracl.  qui  mancbiinl  in  vila 
gralia»  cl  in  cssc  spirilnali.  cclcris  proplcr 
infidclilalcm  spiritualiter  aut  etiam  cor- 
poraliler  morluis,.srt«c/«.s  vocabitur,\A  cst 
rc  el  nominc  (]brislianns.  Non  enim  om- 
ncs.  sancti  vocabiiiiliir,  ijiiia  non  omncs 
crcdidcriint  in  Christum  ;  sed  illi  dc  qui- 
bus  1'aiilus  ait,  Non  rcpulit  Dcus  plcbcm  flom.  xi,  2. 
siiam  (iiiam  prffscivit ;  cl  rursus,  Temporc  ibid.  5. 
isto  rcliqiiiic  sccundum  clcctioncm  gralia» 
Dcisalvse  facta?  sunt.  De  quibus  itcriim 
Inqiiitiir  :  Nisi  Dominus  Sabaoth  rcliqiiis-  /s.  1,9. 
sct  nobis  scmcn,quasi  Sodoma  fuisscmus. 
Idco  subditur  :  omnis  qui  scriptus  est  in 
viia.  id  cst  in  libro  vita"  scu  pra>dcslina- 
lionis  .Tlcrn.Te,  in  ./erusalcm,  id  csl  dc  ha- 
bitatoribus  Jerusalcni.  Talibus  qiiippc  ait 
Salvalor  :  naudctc.  quia  iiomina  vcslra /."<■■ », -o. 
sciipla  siinl  in  cn'Iis.  Possumiis  aulcm  pcr 
Sion  ct  Jcrusalcm,  inlelligerc  vel  ipsam 
iirbcm  Jcriisalcm,  montcmquc  Sion.  iibi 
habilavit  piiinitiva  Ilcclcsia  ;  vd  ipsam 
lx*clcsiaiii,  qna'  appcllaliir  Sion  alquc  Jc- 
riisalcm,  pcr  ralioncm  siipcrius  Iradilam. 

.S'/  ab/ueril  Dmni/ius  sordrs  fi/iaruiii  i 
Sion,  et  sanr/uinem  Jcrusalcm  dc  iiicdio 
c/us.  Hic  ratio  assignatur,  cur  pr.Tdicli. 
sancli  vocabnntiir  :  Si  ab/ucrit,u\  cst,qiiia 
abliicl.  vcl,  qiiiim  abliicril  Doininus  sor- 
ilcs,  id  csl  pcccala.  fi/iarum  Sion,  id  csl 
reliquianim  islariim,  scu  populi  Sion.  ac 
filioriim  Kcclcsia^,  ct  s,iii;/iiiiic/ii  Jcru.^ia- 
lcii.  iil  i'sl  opcia  sangiiinca  scii  iiiiqna  ha- 
bilaloriiiii  Jcriisalciii,  in  s/iirilu  judicii  ct 


3o8 


ENARRATIO   IN   CAP.    IV   ISAI.E. 


ART.    XI 


Joaiin.wt 
13. 


Ac(.ii,  37 
38. 


Mntlh.  m 

n. 

j^ach.  XIII, 
Joel  111,  18 

s 


Luc.  111,  22 


I  Cor.  x,l 


.sjiin'/u  ardoris,  id  cst  Spiritu  Sancto,  sive 
per  operationem  et  gratiain  Spiritus  San- 
cti  :  qui  est  spiritus  judicii,  quoniam  ip.se 
inlcr  reprobos  et  electos  diseernit,  atque 
in  oinnibus  verum  judicium  facit  ac  docel, 
quemadmodum  Christus  profitetur,  dicen- 
do  :  Quum  autem  venerit  ille  Spiritus  ve- 
rilalis,docebit  vos  omnem  veritatem.  Dici- 
tur  quoque  spirilus  ardoris,  quoniam  ipse 
esl  amor  et  ignis  divinus,  corda  electo- 
rum  inflammans,  vitiaque  consumens.  Ab- 
hiit  veio  Dominns  sordes  ct  sanguinem  po- 
puli  sui  in  fonte  Baptismatis.  Unde  quum 
Petro  praedicante  compuncti  fuissent  Ju- 
dsei,  dicentes,  Yiri  fratres,  quid  faciemus? 
Petrus  respondit  :  Baplizetur  unusquisque 
vcstrum  in  nomine  Jesu  Christi,  et  aceipie- 
tis  donum  Spiritiis  Sancli,  Baptisinus  aii- 
lem  piirgat  virtute  et  gratia  Spiritus  San- 
cti,  imo  totius  supersanclse  Trinitatis:qu8e 
tamen  purgalio  attribnitiir  Spiritiii  San- 
cto.  Piopter  quod  Joannes  Baplisla  (Uxit  : 
]lle  (scilicet  Christus)  baptizabit  vos  in 
Spiiitu  Sancto  et  igni.  De  hac  ablutione  et 
fonle  Baplismi,  in  Zacharia  scriptum  esl  : 
In  die  illa  erit  fons  patens  domui  David 
et  habitatoribus  Jerusalem,  in  ablutionem 
peccatoris  et  menstrualae,  Joelis  quoqiie 
tertio  :  Fons  de  domo  Domini  egredieliir. 
el  irrigabit  torrentem  spinarum, 

El  creavit  Dominus  super  omnem  locum. 
montis  Sion,  et  ubi  invocatus  cst,  nubem 
per  diem,  et  fumum  et  splendorem  ir/nis 
fiammantis  in  nocte.  Hic  beatissimus  Isa- 
ias  ostendit  effectum  Baptismi,  In  Bapli- 
smo  enim  datur  Spiiilus  Sanctus  :  in  cujus 
signum,  Christo  baptizato,  descendit  Spi- 
ritus  Sanctus  in  ipsum,  ut  habetiir  Lucse 
tertio.  Dicitur  autem  Spiritus  Sanctus  dari, 
quia  gratia  ejus  infunditur.  Apostolus  quo- 
que  ait  :  Quoniam  patres  noslri  omnes  sub 
nube  fuerunl,  el  omnes  mare  transierunt ; 
et  omnes  in  Moyse  baptizati  sunt,  in  nube 
et  in  mari.  Qiiemadmodum  ilaque  mare 
Buhriim  erat  figura  Baptismi,  sic  cokimna 
nubis  et  ignis,  qiiae  prmcessit  Judaeos,  erat 
figura  grali»  Spirilus  Sancti.  quae  in  Ba- 
plismo  confeitur.  .Nam  sicul  cohimna  illa 


A  oslendebat  Judaeis  viam  in  nocte,  in  die 
auteiii  prote.xit  eos  a  solis  fervore;  sic  gra- 
tia  Spiritus  Sancti  ducit  ac  dirigit  nos  ad 
palriam  paradisi  ccelestis,  ostendens  nobis 
viam  saliitis  in  nocte  sa?culi  hujus,  defen- 
ditque  nos  contra  concupiscenliae  ignem, 
omniumque  tentationum  fervorem. 

Itaque  ait  :  Et  creavit  Dominus,  id  est, 
tempore  evangelic»  prffdicalionis  creabil: 
ponit  enim  more  prophclico  praeteiilum 
pro  futuro,  quod  lamen  modo  impletuni 
est ;  super  omiiem  locum.  monlis  Siou,  id 

B  cst  super  omnes  Ecclesias,  vel  super  ip- 
sum  locum  montis  Sion  in  Jerusalem  con- 
stituti,  c/  iibi  iiivoca/us  es/,  id  est,  ubi- 
cumquc  fiierinl  fideles  ipsum  suppliciter 
invocantes ;  nuiienii  id  est  gratiam  Spi- 
ritus  Sancti,  qua)  dicitur  nubes  propter 
caiisas  praetactas ;  pcr  diem,  id  est  toto 
tempore  quo  in  fide  Ghristi  permanserint. 
Undc  per  Zachariam  ait  Dominiis  :  Effun-  Zacu.  %a, 
(lain,  inquil,  super  domum  David,  id  est  '"' 
Ecclesiam,  spiritum  graliae  et  precum.  Et 
Chrisliis  in  Evangelio  loquitur  :  Ubi  fu-    Maith. 

C  erint  duo  vel  tres  congregati  in  nominc  ''""'  '"■ 
meo,  ibi  in  medio  eorum  sum.  Creabit  quo- 
que,  hoc  est,  cordibus  electorum  infundet, 
c/  splcndorem  if/nis,\i]  est  clarilalem  gralife 
ca?lestis,  seu  divinae  dilectionis,  fiamman- 
/is,  id  est  corda  fidelium  illustrantis,  in 
nocte  ignorantiae  atque  peccati,  seu  adver- 
sitatis  :  ita  ut  neque  adversis,  nec  prospe- 
ris  elidantur,  et  impleatur  in  eis  illud  Psal- 
mislse,  Per  diem  sol  non  uret  te,  nequc  />s.  cxx.e. 
luna  per  noctem.De  hujus  ignis  splendore 
ait   Salvator  :  Ignem   veni   miltere  in  ter-  /,uf.x,i,49. 

D  ram,  et  quid  volo  nisi  ul  ardeat  ?  Haec  au- 
teni  prius  copiosiusque  creavit  Dominus 
supcr  montem  Sion  in  Jerusalem,  quia  in 
eo  misit  Apostolis  Spiritum  Sanctuin  in 
specie  ignis. 

Supcr  oinncm  cnim  gloriam,  id   est  ul- 
tra  omnem   e.xcellentiam  columnae  nubis 
el  ignis,  filiis  Israel  olim  appaientis,  pro- 
/cc/io  gratiae  Dei.  E/  /abcrnaculiim,  id  est        6 
Ecclesia,  de  qua  dicitur,  Ecce  tabernacu-  Apoc.%\i, 
lum  Dei  cum  hominibus;  cri/  fidclibiis  iii  '• 
iiinliraculum  dici,  id  est  in  refrigerium 


ENAKRATIO    I.N    CAP.    V    ISAI.E. 


AIIT.    XII 


:io'.l 


Ps.  XXVI,; 


vit;e,  a/j  (vslu  libidinis,  cl  in  securitalem  A  culis.  nuanliiin    pr;plcTca   vciilas   twcedil 

et  absconsionem ,  id  est  in  lutelam  et  eva- 

sioneni,  a  lurbine  adversilalis,  cl  a  iihiria 

leniporalis  prosperilatis.  IIoc  esl  quod  san- 

ctus  rex  canit  in  Psalmo:Quoniam  abscon- 

dit   me  in   tabernacnJo  suo  in   die  nialo- 


figuram,  et   anima  carnem,  lanlum  haec 

nnbes  Iia^cque  prolectio  transcendunl  co- 
Inninani  niibis  ac  proleclionem,  Judieis 
oliiii  iii  (lcserlo  concessas.  Illa  nubes  cor- 
porca.  corpora  ab  e.xleriori  calore  defen- 


ruiii;  prole.\it  iiic  in  abscondilo  labeinacnli  dit :  isla  nubes  spiritualis,  animas  Chrisli 

sui.  (Jratia  igitur  Dei,  el  proleclio  Spirilus  anorum   ab   inleriori    lipsione  pra;serval. 

Saneli,  esl  omni  fideli  umbraciilum,  secii-  Idcoque  in  Psalino  eanlalnr  :  Obumbrasli  /'j.. 

ritas,  alque  absconsio  ab  universis  peri-  super  caput  nieum  iii  die  bclli.  '^' 


ARTICULUS  XII 


EXPOSITIO    CAPITULl    OUI.NTI    :    CANTABO    DILECTO    MEO. 


BEATISSIMUS  insuper  Prophela  in  pra-- 
scnli  ca[iiliilo  rcdil  ad  describendiini 
inala  popuii  sui.  id  csl  ciiipas  Jiida>oiiiin, 
el  pciMias  [)ro  ciili)is  inflictas  :  aj<ili[iic  lioc, 
ulens  quadam  parabola,  coinparando  Sy- 
najjogam  vinete  diligenter  e.xculta?,  sed  in- 
1  rructuosip,  et  ait  :  CaiiUibo  (lilccto  inco,  id 
est  Deo  omnipolenli,  super  omnia  diligen- 
r«.i/.i,  i^.  do  :  de  qiio  Sponsa  ail  in  Canticis.  I^cce  lii 
[)nlclicr,  dilccle  ini,  cl  dccorus.  Caiilal  au- 
lcm  Prophela  canticum  seqiiens  dilecto 
suo,  hoc  cst  pro  dilcclo  suo,  quia  in  per- 
sona  Dci  ha!c  dicil.  Vel,  Dileclo  meo,  id  esl 
ad  laudem  et  gloriam  ejus.  Canticain  iia- 
iriiclls  nici,  id  est  carmen  lugubre  Christi, 
(lc  cadem  mecum  slirpe  procreandi,  id  csl 
dc  tribii  Jiida,  vinew  saa-.  hoc  csl,  qilod 
ipsc  canit  dc  vinea  sua  Syuiigoga.  Cogiio- 
vil  cnim  Isaias  in  spiritii,  qiiod  Chrislns 
cantaliiiiis  erat  canlicum  istinl  de  [)opii- 
lo  Juda'oriim.  ([iii  mmc  vinca  appellaliir. 
.Nam,  siciil  scii|)liiiii  csi,  Clirisius  vidcns 
civitatem  Jcrusalcin,  llcvil  su[)cr  cam,  di- 
ccns  :  Uiiia  si  cogiunisses  cl  lii.  I',!  dcniio: 
(Jnolies,  in([uil.  voliii  congregare  filios  lii- 
os,  (|iiciiiadiiiii(|uni  congicgMl  gallina  [iiil- 
los  siiiis  siil)  alas,  ct  noliiisl  i !  .NCc  iiiiriiiii,  -.i 
isaias  Chrisluiii  n>>iiiiiicl  [i.ili  nclcin,  (|uiiiii 


/.ur.  \i\ 
*l,  ti. 


Mnllh 
x\m.  :I7, 


B  Sponsa  in  Canticis  euin  iiiincupcl  fralrcm, 
(licendo  :  (Jiiis  milii  dct  lc  fratrem  meum?  cnnt.xm,\. 
Scciindiiiii    aliam    ([uoqiie    lianslalioncm. 
([iiam   allcgal    llicronymiis,   appellal    eum 
et  fratruelem.  Patruelis  aiitem  proprie  di- 
citiir  filius  [)atrui  :  fraliiielis  vero,   filius 
fialris.   Parabolam    quoqiic,  qiiam    Isaias 
hic  ponit  dc  vinea,  Christus  in  Evangelio 
eisdcm   pene  verbis  e.vpressil.  dmn  ail  : 
lloiiio  eral  [latcrfamilias,  qiii  planlavil  vi-  .vmth.w,, 
neam,  et  maceriam  circumdcdit  ei,  et  fo-  ■*'• 
dit  in  ea  torcular,  et  (rdificavil  liinini.  cl 

G  locavil  eain  agricolis. 

Iloc  igilur  canticum  canens  Prophcla, 
siibjiingit  :  ]'incii  facla  csl  dilcclo  nicn.  id 
csl,  Synagoga  consecrala  est  Deo,  ct  po|)u- 
liis  Jtidieorum  ad  divinuin  ciiltum  elecliis 
csl,  //(  coriui.  id  esl  in  rcgno,  /i/io  nlci, 
idestdivinam  niisericordiam  percipicnti. 
Ilicc  cnim  vinea,  regia  [loteslate  firiii;il;i 
eral,  cl  habiiit  rcgcs  ac  rcgniini,  (|uibus 
Dcus  misericordiam  magiiam  largitus  esl. 
Idco  rcgniiin  cjiis  diciliir  filiiis  olei.  hoc 
csi    rcplctiim    misericordiii   Dci  :  ([iicuiad- 

D  modiim  aliqiiis  nppellalur  inconslantiie  fi- 
liiis.  i>|  csl  inconsliinlia  [ileniis.  Yel,  In 
coinii.  id  csl  iii  loco  iillo  cl  forli.  filio 
olci,  id  csl  oli\is  rc[ilclo,  c.\  (|iiil)iis  olciim 


3(i0 


ENARRATIO    IN    CAP.    V    ISAI.E.    —   ART.    XII 


oriliir  :  sicque  vocalur  loeus  islc  filius 
oloi,  quasi  plenus  co  unde  oleum  genera- 
tur  :  sicul  lalro  dicilur  filius  inorlis,  quia 
sceleribus  plenus,  pro  quibus  mors  infer- 
lur.  Fuil  ergo  haec  vinea  in  allo  loco  loea- 
la.  Jerusalem  namque,  qua>  erat  piincipa- 
lis  urbs  ejus,  sila  eral  in  loco  cminenli, 
quiinlum  ad  eam  parlem  ubi  eral  lem- 
plum  alque  regis  palalium.  Fuilque  prope 
Jerusalem  mons  Oliveli,  sic  diclus  propler 
copiam  olivarum  in  eo  nascentium. 

Fl  scpivil  C(uii,  id  est,  Deus  lianc  vine- 
am  angelorum  auxilio,  el  lege  alque  nian- 
dalis  munivit.Sepivit  quoque  eam  Palriar- 
chis  el  Prophelis:qui  erant  muri  seu  sepes 
populi  hujus,  ne  da^mones  eam  vorarenl  ; 
et  lapides,  id  est  impedimenta  cultus  divi- 
ni,  videlicet  aras  et  idola  ac  populum  Cha- 
nanceorum,  elegit,  id  est,  collegil  el  jecil, 
ex  ea,  purgans  eam  a  lalii)us.  Yel  sic  :  La- 
pides,  id  esl  homines  sanclos,  ex  quibus 
construerentur  muri  supernje  Jerusalem, 
ek^git  ex  ea,  prwservando  eos  a  morte  spter- 
na.  Et  planlavit  vineani  electam,  id  est, 
prffi  ceteris  gentibus  prseelegit  hunc  popu- 
lum.  sicul  leslalur  :  Ego  te  planlavi  vine- 
/6irf. xni,  am  eleclam.  Jeremise  quoque  tcrtiodecimo: 
Sicut  adhaercl  himbare  ad  lumbos  viri,  sic 
aggkitinavi  mihi  domum  Israel,  ut  essel 
mihi  in  populum,  el  in  nomen,  el  laudem, 
el  gloriam.  JSt  a'clificavit  turrim,  id  esl 
templum  sublime,  in  medio  ejus,  videlicel 
in  Jerusalem.  Et  torcnlar,  id  est  allare, 
exsiruxit  in  cn.  Dicitur  aulem  allare  lor- 
cular,  quia  ad  ipsum  porlabanlur  viclima^, 
sicut  ad  torcuhrr  uvfe.  hi  ipso  eliam  effun- 
debatur  sanguis  holocaustorum,  sicul  in 
torculari  exprimitur  I iquor  uvarum.  iJ/cr- 
spcctavil  Deus  ul  vinea  ha^c  faccrel  iivas. 
id  est  opera  tVuctuosa  et  sancta ;  ei  fccit 
labruscas,  id  est  opera  prava  ac  pessima, 
ad  idololatriam  declinando.  Hinc  pcr  Je- 
//iirf.  1., 21  remiam  Dominus  ait  :  Quomodo,  inquit, 
conversa  es  mihi  in  pravum,  vinea  aliena? 
Et  alibi  :  Quid  est,  quod  dilectus  meus  in 
donio  mea  fecit  scelera  mulla  ? 

Xunc  crgo,  habitatorcs  Jcrusalem  et  vi- 
ri  JiJida,  judicate,  id  est,  rectum  judicium 


Jer.  11,21. 


II 


/iirf.  xi,15 

3 


A  pronunliale,  intcr  inc  ct  vincam  mcam. 
Quid  est  quod  dcbui  ultra  facere  vinece  -4 
mcw.  cl  non  fcci^  quasi  dical  :  Tanla  be- 
neficia  contuli  populo  huic,  quod  salis  est, 
nec  mihi  imputari  potest  ejus  malitia.  An 
rjuod  cxspeclavi  ut  faccrel  uvas,  cl  fccit 
hibruscas?  id  est,  an  hoc  defuit  beneficiis 
ei  collalis,  quod  non  longanimiter  prsesto- 
labar  emendalionem  ipsius?  quasi  dical  : 
Iloc  ila  non  csl,  quoniam  diu  et  mulluin 
clemenler  exspectavi  poenilenliam  ejus. 
rnde  per  Jeremiam  Dominus  sa>pius  ait 

fi  Juiia'is  :  Misi  ad   vos  omnes  servos  meos  jer.^us.i; 
Prophetas,  de  nocte  consurgens,  et  dicens:  '"^'■■''"^- 
Revertimini    a  viliis  veslris  pessimis,  et 
non  audistis. 

Et  nunc  ostendam  vobis,  o  filii  Israel  et  5 
viri  Juda,  cjiiid  cgo  fnciam  vincce  mca',  id 
esl,  quain  poenam  inducam  populo  huic 
propter  tanla  pcccSiiaL.  Auferam  scpem  ejus, 
id  est  angelicam  defensionem,  ct  crit  in 
direjUionem,  id  est,  ab  inimicis  suis  de- 
slruelur.  Diruam  maceriani  ejus,  id  est, 
sanclos  viros  ei  ultra  non  dabo,  qui  tan- 

G  quam  muri  eam  defendant  :  quia  post 
Chrisli  occisionem  niillum  habiierunt  Pro- 
phelain  in  Judaismo  manentem  cuin  ip- 
sis  ;  et  cril  in  conculcationem,  id  est,  ab 
exercitu  adversariorum  suorum  calcalii- 
lur.  Conslal  ergo,  quod  visibilibus  atque 
invisibilibus  hostibus  populus  Judseorum 
subjectus  sil.ila  quod  da?monum  jugo  sub- 
danliir,  el  Romanis  deserviant.  Ideo  sequi- 
lur :  Et  ponam  eam  desertani,  id  est  a  gra-  6 
tia  Dei  relictam,et  ab  hoslibus  desolatam: 
Uomani  namque  tulerunt  ab  eis  locum  et   Joaim.xi, 

D  gentem.  Hoc  est  quod  Christus  in  Evange-  **' 
lio  dicit  :  Ecce  relinquetur  vobis  domus  iiaiih 
veslra  deserla;  itemque.  Jerusalem  calca- 
bilur  a  gentibus,donec  impleanlur  lempo- 
ra  nalionum.  Noir  jnitabitur,  id  est,  vinea 
ista  spiritualiler  ultra  non  adornabitur,  ila 
quod  superfluitates  vitiorum  abscindan- 
lur  ab  ea,  ct  non  fodictur,  id  est,  non  im- 
pingiiabitur  alimento  graliee  Dei ;  sed  erit 
inculta  et  sterilis,  et  asccndent  super  eam 
veprcs  et  spina',  id  est  passiones  et  vitia, 
trihulationes  alque  miseriae  :  nam  populus 


xni,  38. 
Lnc.  x-M, 


ENAHnATIO    IN    CAP.   V   ISAI.E.    —    ART.    XII 


361 


Jer.ww 
IS.  I'J. 


Ezech.  XV 


ft 


It.   L\,  9. 


Judaeorum  malis  poena;  ac  culpa?  lepletus 
est  propler  peccata  in  Christum  cominissa. 

Omnia  ha?c  in  Daniele  clarissime  con- 
/>a;..ix,j6,  tinenlur  his  verbis  :  Civilatein  et  sanclii- 
arium  dissipabit  populus  cuni  duce  ven- 
tiiro,  et  finis  ejus  vastitas:  et  usque  ad 
CDnsummalionem  el  finem  perseverabil 
desolalio.  Et  in  Jeremia  quoque  scri[)lMm 
est  :  Dabo  eos  in  vexationem,  et  maledi- 
clionem.  el  stuporem,  el  sibilum.  et  op- 
probrium.  eo  qund  non  audierunl  verba 
niea.  dicil  Dominus.  Kzeehiel  autem  com- 
paral  domum  seu  populum  Israel  vili  are- 
faclip.  (luyp  ad  aliud  nihil  uliiis  esl,  nisi  ul 
coinburatur. 

Et  nubibus  mandabo,  ne  pluant  super 
cam  imbrem.  Lyra  exponil  hoc  de  niibi- 
bus  aeris,  ita  quod  pr;pdictam  Juda^orum 
caplivitatem  secula  sit  siccitas  terrse.  Me- 
liiis  vero  cxponilur  de  niibibus  iilis.  de 
(liiibus  cantalur  :  i']t  verilas  lua  usque  ad 
nubes.  Ait  igitur  Dominus  :  Et  nubibus,  id 
esl  .\poslolis  el  eorum  successoribus  :  de 
quibiis  infra  habeliir,  Qui  sunl  isti,  qui  ul 
nubes  volant?  mandabo  ne  pluant  super 
cam  imhrcm.  id  esl.  ne  corda  eorum  irri- 
gent  et  compliiaiit  verbo  prffdicationis,seu 
aqua  sapientia?  sahilaris.  Quum  enim  Ju- 
da^i  post  Christi  ascensionem.  contempsis- 
senl  pra-dicalioiiem  .Vpnstolorum.  landeiii 
Deo  jubente  reliquerunl  Ju(ia>am  .\posloli, 
el  per  loluin  miindiim  disseminaverunl 
Kvaiigelium  Cliiisli.  Inde  Haulus  lo(iiiitui- 
ad  Juda^os  :  Vobis  oportebat  primum  lo- 
qiii  verbum  Dei ;  sed  quia  repulislis  illiid. 
el  indignos  vos  jiidicaslis  vila>  aMernir, 
ecce  coiiverlimur  ad  genles:sic  enim  iu;p- 
cepil   nobis  Dominiis. 

Deinde  Propheta  exponit  parabolam  vi- 
nea>  jam  assiimptam.  Vinca  enim  Dominl 
c.ri  rcitiiHm,  i/onius  Isrucl  cst,  id  esl  fami- 
lia  seu  popuius  Juda^onim  :  quoniam  siciit 
vilem  plantal.  colil.  impiiii:uat  agricnla. 
sic  Deus  plebem  Jiida'oriim  in  tei-ram  pro- 
missionis  locavil,  beneficiis  coliiil,  gralia 
feciindavil.  Proplerca  apiid  Oscc  lcgiliir  : 
Vilis  frondosa  domiis  Nrael,  frucliis  ada'- 
qiialiis  est  ci.  In  libro  qiioque  Psalmoiiiin  : 


Ac/.  xiii.iO, 
47. 


Oter  X.  1. 


A  Vineam  de  .Egypto  Iranstulisli,  ejecisti  Ps  lihx,». 
gcntes,  et  plantasli  eam.  El  vir  Juda  </cr- 
mcn  dclcclabilc  cjus,  id  est,  persona  qiia>- 
ciimqiic  de  Iribu  Jiida,  est  gcrmen  delecla- 
bile  ejiis,  hoc  est  filius  adoplivus.  seu 
specialiter  Deo  gralus,  ad  graliamve  voca- 
tus.  Pra-cipuc  lamen  per  virum  Juda.  in- 
telligendus  esl  (^hristus,  de  tribu  Jiida  na- 
liis,  .\dverlendum  vero,  quod  Isracl  cl  Juda 
sie  differunl,  qiiod  populus  siiper  qiicm 
non  regnavil  rex  de  tribu  David.  vocatus 
est  populus  Israel,  videlicct  decem  Iribus; 

B  super  quos  vero  regnavit  rcx  dc  stiipe 
David.  diccbanliir  .Iiida.  seii  poptiliis  Ju- 
da,  ulpote  Iribus  Jiida,  el  Benjamin,  ac  sa- 
cerdolalis.  Et  quia  in  populo  islo  iit  com- 
miinilcr  pcrmansil  cultus  diviniis.  ceteris 
Iribubus  aiireos  viliilos  adorantibiis;  ideo 
jam  vir  Jiida  dicilur  germen  delectabile 
ejus,  qui  protestatiis  esl,  Dclici;e  mea?  cs-  Prov.^m. 
se  cum  fiiiis  hominiim.  Xiiiic  lamen  per  ■"' 
domuni  Isracl,  intclligitur  lolus  populus 
Hebrcporum. 

El  cxspeclavi  ut  vinea  ista  facercl  judi- 

G  cium,  inter  bonum  et  malum,  verum  ac 
falsum  disccinemlo,  propria  vilia  dijiidi- 
cando,  atque  pro  aliis  juslam  senlcnliam 
proferendo;  elecce  iniquitas  in  ea  invenla 
est,  non  verum  judicium.  Exspeclavi  quo- 
([ue  ul  facerel  cl  Justitiam,  id  esl  opera 
jiista,  quia  ha;c  duo  spccialiter  complacenl 
mihi;  ct  eccc  clamor,  id  esl,  conlenlio  in 
ea  reperta  esl.  Quoconlra  Paiiliis  pnecipil: 
Omnis  amaritudo,  et  ira,  el  indignalio,  el  Ephes.iy. 
clamor  lollalur  a  vobis.  .Magna  fuil  iniqui-  "" 
las,  magniisque  clamor  popiili  hiijiis  con- 

I)  Ira  (^hristiim.  qiiia  dixcruiil  :  lii  Hccl/.cbiib  iuc.\,.\i. 
principe  d;emoniorum  ejicit  d;einoiiia;  et, 
.Nos  scimus  qiiia  hic  homo  peccalor  cst ;    Joan».  iv, 
el,  Sangiiis  cjiis  siipcr  nos  el  siiper  filios  "  y^m 
noslros,  xxvn,  ss. 

Conseqiienli-r  Prophela  nHlarguil  pcc- 
cala  popiili  .liKheoriim  :  lamcn  increpatio- 
iics  hic  posihe.gciicralilcr  iiitclligi  possiml 
dc  omnibiis  in  qiiibiis  pcccala  iiiinc  coiii- 
mcjnor:in(lii  rcpcriiinliir.  Dc  avarilia  igiliir 
argiiens  cos,  ail  :  Wr.  id  esl,  ictcrna  dam-  .S 
natio  debelur  el  imiiiincl  vobis,  ijui  con- 


364 


ENARRATIO    IN    CAP.    V   ISAlj;.    —   ART.    XIII 


praesenti  seii  in  futiiro.  et  niaxinK'  quuin 
fuerint  in  lacuin  gehenna?  projecti ;  tunc 
incurvabitur  homo  ita  dainnatus,  ab  alti- 
tudine  sujp  elationis,  et  liumiliabilur  vir 
superbus  in  infernum  retrusus,  et  oculi 
sublimium,  id  est  prirsnmptuosorum,  de- 
primentur,  ne  amplius  ad  alla  ac  vana 
6'opA. .,  3.  adspirent.  Unde  Sophonias  inquit  :  Ruina? 
impiorum  erunt,  et  disperdain  eos  a  facie 
5np.v, 6.  terrse.  Et  Sapienti»  quinlo  :  Quid  nobis 
ibiii.M.  profuit  superbia?  etc;  et  subditur :  Taiia 
dixerunt  hi,  qui  in  inferno  damnati  sunt. 
16  Et  craUabitKr,  id  est,  sublimis  esse  co- 
gnoseeUir,  et  summus  csse  apparcbil,  Do- 
miims  e.xercituinn  iii  Judicio  rcinunera- 
tionis,  id  esf,  per  hoc  quod  de  impiis 
jiislum  JMdicium  faciet;;;'^  Deus  sanctics 
sanrti/icat>itur, id  est,ab  omnibus  sanctus, 
verus  ac  justus  esse  scietur,  in  justitia,  id 
cst  in  justa  retributione,  qua  singulis  sine 
personarum  acceptionc  retribuet  quod  me- 
rentur.  Ideo  namque  perinisil  Deus  repro- 
bos  impia  agere,  quatenus  in  eorum  justa 
damnatione  semper  reluceat  divina  jusli- 
Exod.K,  tia.  Unde  Dominus  ait  ad  Pliaraonem  :  Id- 
circo  posui  te,  ut  ostenderem  in  le  furli- 


A  tudinem  meam,  et  narretur  nomen  meum 
in  omni  terra. 

Et  pascentiir  agni  juxta  ordincm  suum  :       17 
hoc  est,  quum  injusti  in  populo  Judseorum 
perierint,  secundum  modum  pra^dictum  ; 
tunc  agni,  id  est  homines  innocenles  (de 
qualibus  ait  Salvator,  Ecce  ego  mitto  vos  iuc.x.3. 
sicut  agnos  inter  lupos),  pascentur  corpo- 
rali  spiriliialique  ciljo  juxlrt  ordinem  su- 
um.  hoc  esl  ordinale.  secundum  quod  me- 
ruerunt  :   sicut    superius   dictiim  est,   Si    /'•  >,  i'' 
voluerilis  et  audieritis  me,  bona  terrge  co- 

B  medelis.  Nam  .ludipis  a  Romano  exercitii 
devastatis,  Chrisliani  qui  eranl   in  Terra 
sancla,  sufficienliam  habuerunl.  PraMiioni- 
ti  quippe  erant  ab  angelo  egredi  Juda>am, 
regnumque  Agrippai  intrare.  Similiter  ac- 
cidil  in  caplivitale  Babylonica  Jeremiffi  et  yer.xxx.x, 
Baruch.  Et  deserta  in  ubertatem  vcrsa,  id  i^'  '['JH' 
est  lerree  nascentia  terrae  Judaiorum,  quse  •'"■».  ^. 
anle  slerilis  fuil,  tempore  caplivilatis  seu 
obsidionis,  et  postea  facta  est  frucluosa; 
advena'  coniedent,  id  est  adversarii  Judai- 
orum,  videlicet  gentes,  quas  Romani  po- 

C  siieriint  in   terra  Judaeorum,  expulsis  seu 
inlerfectis  ipsis  Judeeis. 


ARTICULUS  XIII 


PROSECUTIO    EXPLANATIONIS     HUJUS     CAPITULI    QUINTI. 


18 


V.E  qui  traJiilis  i ni(j>iitat<'ni  in  funicu- 
lis  ranitatis,  ct  (juasi  vinculumplau- 
stri  pcccalaai.  Wis  verbis  redarguit  sanctus 
Prophela  impoenitenliam  JiidsBoruin,perse- 
verantiamque  in  malo,  et  ait  :  Vw  maledi- 
ctionis  ffiternfe  vobis  debetur,  qui  tra/iilis, 
id  cst  cc>n[im\a.\is,iniijuitatem  in  funiculis 
vanitatis,  id  est  colligatione  seu  eonnexio- 
ne  operationum  inanium.Unum  enim  pec- 
catum  suo  pondere  trahit  in  aliud.  Sicque 
Jiidsei  ex  uno  facinore  in  aliiid  incidunl. 
et  usque  in  hodiernam  diem  Irahunt  ini- 
quilatem  alque  blasphemiam  contra  Chri- 


slum  :  in  funiciilis  quippe  propria?  vanila- 
D  tis  seu  prasumptionis.  Unde  in  Jeremia 

habelur  :  Onii''c  aversus  est   populus  iste  yer.  vm.s.  ^ 
aversione  contentiosa?  Et  per  Ezechielem  f| 

ait  Dominus  plebi  Judseorum  :  Immunditia  Ezech. 
lua  exsecrabilis,  quia  mundare  te  volui,  et """' 
non  es  mundata  a  sordibus  luis.  Et  cjuasi 
vinculuyn  plaustri  j^eccatum  :  id  est,  vffi 
vobis,  qui  ex  minoribus  vitiis  ad  majora 
proceditis,  et  propriorum  criminum  vin- 
ciilis  vos  ipsos  dure  gravilerque  ligatis. 
qucmadmodum  plauslrum  grossa  chorda 
circumligatur. 


ENARRATIO    IN    CAP.    V    ISAI.f.. 


ART.    XIII 


365 


19 


Soph.  \.ii 
20 


» 


Hsech.  xtti 
U. 


Qui  dicitis:  Festinet , et  cito  veniat  opus 
ejiis,  ul  vi)leatnu,s  :  id  csl,  px  pr.Tiliclis 
inalis  inciditis  in  culpain  dilTideiili»,  db- 
slinationcm  perfidia>,  seu  ahm-galioncin 
diviii»  providcnlia>.  Oui  dicilis  ad  Pio[ilic- 
tas  si-u  Aposlolos,  tuluia  siipplicia  vobis 
pncnuntianles  :  Festinet,  et  cito  veniat 
opiis  cjiis.  i(l  est.  vindicla  Dci  (]iiain  nfd)is 
coiiiiiiinainini,  cito  acccdat.  tjuasi  dicaiil  : 
-Non  timeinus  eam,  quia  nec  credimus  eam 
venluram.  rndc  dcrisoric  dicunt  :  Kcsli- 
ncl,  ct  cilo  vcnial  opiis  cjiis.  iil  vidcanius 
si  vera  sinl  qua^  valicinamini  nobis.  El 
(>ltproijict,  cl  vcnial  consiliuin  Sancli  Is- 
racl,  id  esl,  quod  Dcus  facere  nohis  cogi- 
lavit,  iiuiic  iiiipicalur,  ct  sciemus  i/iud 
vcriiiii  cssc  pcr  cxpcricntiam  :  aliter  cnim 
noii  crcdimus.  Dicitur  aulciii  Dciis,  Sanclus 
Israel,  id  est  sauctificator  |)lcbis  Israeliti- 
ca>.  Tanta  ilaque  fuil  cxciecalio  Ju(la>orum 
quorumdaiii  lcmporibus  captivilalis  liaby- 
lonica;  atque  Homana?,  ut  vel  Chrislum, 
vcl  providcnliam  Dci  negarenl,  alque  coin- 
minalioncs  Prophelarum  confictas  atqiie 
fahulosas  piilarcnl.  Proplerea  Ezechicl  ail: 
Dixeruut,  Kcliquil  Dominus  terrain,  el  non 
vidct  nos  Dominus;  et  Sophouias,  Non  fa- 
cicl  Dominus  bene,  ct  non  facict  male. 

Vw  (jui  dicllis  malum  bonutH,  ct  bonum 
malum,  id  est,  opera  virtuosa  dicilis  essc 
viliosa,  et  cconlrario,  sicqiic  incndacilcr 
judicatis,  impiuin  justificando,  el  justuin 
damnando;  ponentes  tenebras  lucem,et  lu- 
ccm  lcncbras,  id  est,  verum  dicitis  essc 
falsum,  et  vice  versa.  Vcritas  nanique  est 
liix  iiienlis,  et  falsilas  iiiciilis  caligo  est. 
Uiii  crgo  iiilcr  vcruni  cl  falsiim  noii  disccr- 
iiil,  |)i>iiil  luccm  lencbras,  cl  lciicbras  lu- 
ccm.  Ponentes  amarum  in  dulce,  et  dulce 
in  aniaruni,  id  cst,  famiilalum  Dci  ex  siia 
nalura  suavein,  convcililis  iii  ohscqiiium 
miindi  ;  et  opera  in  se  tortuosa,  puncti- 
va,  al(|uc  acerha,  sicut  sunt  actiis  avari- 
tia',  ii-a',  siipcibia',  pra-fcitis  opcrihiis  vcrc 
(lulcissimis,  scilicet  oralioni,  coiilcinpla- 
tioni,  dilcctioni,  ccterisquc  Dci  obseqiiiis. 
Talihiis  ail  Diimintis  :  .Mcercrc  fccistis  cor 
jii^li  iiiciiil.uilri .  i|iicm  cgii  iiiin  coiitrista- 


A  vi,  et  confortastis  manus  impii;  rursnsque, 

Intcrfccerunl  animas  qua'  non  moriuntiir,  Ezechxttt. 
el   vivificahaiil  animas  qua?  non   viviinl. 
Quocontra    Dominus  ait   :  Si  separavcris  7^. «,  ly. 
prctiosum  a  vili,  quasi  os  meum  eris. 

Vcc  (jui  sapicnlcs  cstis  in  oculis  vcstris,  21 
et  coram  vobismelipsis  prudenles,  id  esl, 
qui  proprio  sensiii  nimis  confiditis.  et  aliis 
viis  pia>fcrtis,  alque  vos  ipsos  in  divinis 
rcbus  ac  humanis  eruditos  putalis,  non 
iliialilcrciiiiKpic,  scd  ciiiiiiciilcr.  Hinc  eliam 
1'aiiliis  ;t(l  liiiiiiauiis  admonel  :  .Nolitc  csse    nom.  xn, 

R  prudentes  apud  vosmetipsos.  El  alibi  :  Si  '!'• 
(liiis  putat  sc  aliqiiid  scirc.  noniliim   scit  i. 
qucmadmodum  oporlcal  eum  scirc  Sed  et 
Salomon  ait  :  Yidisti  hominem  sapicnlcm  ProvxxM. 
sibi  vidcri?  magis  illo  spcm  habcbil    iii- '-• 
sipicns. 

Vce  (jiUi  potentes  estis  ad  bibendum  vi-  a 
num,  et  viri  forles  ad  miscendam  cbri- 
ctatcm,  id  est,  potcntia  naturali  vobis  a 
Deo  concessa,  qualenus  in  bonis  operibus 
eam  exercealis,  abutiinini  ad  vitia  gula>, 
miscentes  veslris  conviviis  ebrietatcm.  et 

C  viui  pocula  magis  qiiam  fluenta  sapicntia> 
diligitis.  Unde  in  Ecclesiastico  legilur  :  Vi-   Eccii.xt\, 
num  cl  muliercs  apostatare  faciuut  etiaiii  ■• 
sapienles.   Et  alibi  :  Quam  sufficicns  est  ibi,i.xxxt, 
homini  erudito  vinuin  cxiguum :  llinc  in  ■*• 
Provcrbiis  legitur  :  Luxuriosa  res  vinuni,  proi.x\.i. 
cl  lumultiiosa  chrictas;  qiii  dclcclaliir  his, 
uou  eril  sapiens.  Et  alihi  Salomon  loqiii- 
tur :  Gui  vae?  cujus  palri  vae?  cui  rixae?  cui   ihid. xxttt, 
fovca»?  cui  sinc  cansa  vulucra?  ciii  siiffos-  -'"'-■ 
sio  oculorum  ?  .\onnc  his  qui  coinmorantiir 
iu  vinOjCt  sludent  calicihus  cpotandis?  Ne 

1)  intucaris  viniiiii  (piando  flavcscit,  quum 
splcnducrit  iii  vilro  ci^dor  ejus.  Iiigrcdiliir 
blande ;  scd  in  novissiino  mordebil  iil  co- 
liiher,  et  sicul  rcguliis  vcnena  diffnndel. 
Qui  juxlificalis  impium  jiro  muncribus,cl  2;j 
justitiamjusii  aufertis  ub  eo.  His  crgo  va? 
inorlis  a?terna>  inciimhil  alquc  debctiir, 
qiii  ex  avarilia  iiiipium  cxciisaiil.  saUaiil, 
jiislificanl,  perverlentcs  jiidicium  aniorc 
donoriim;  et  qiii  jusliim  condciiinaiil.  cau- 
saiii  cjus  pcivcilcndo,  cjusqiic  opcra  si- 
nislre  iiilerprelanilo.  niiocoiilra   .Moyses  : 


370 


ENAKRATIO    IN    CAP.    VI    ISAI.E. 


ART.    XV 


Sancti  sacralissimis  donis,  dicentes  cum 
Ps. XXII, 1,2.  sancto  Propheta  :  Dominus  regit  me,  et 
nihil  mihi  deerit;  in  loco  pascuse  ibi  me 
collocavit.  Et  descria  in  ubcrtalem  vcrsa 
advena;  comedent :  \A  est,  legem  atque  Pro- 
phetas,  a  Judaeis  non  spiritualiter.  sed  car- 
naliter  inteilectos,  et  prsedicationem  Aposto- 
lorum,  cetera  quoque  dona  divina  populo 
Judseorum  exhibita,  sed  conlenipta  ac  de- 
relicla  ab  eis.  gentiles  ad  fideni  conver- 
si  spiritualiler  manducavenint,  legem  et 
Prophelas  non  superficialiter,  sed  mystice 
intelligendo,  evangelicam  praedicationem 
avide  adverlendo,  gratiamque  Christi  a 
Judaeis  conlemptam  humiliter  recipiendo. 
Hinc  Dominus  in  Evangelio  loquitur  :  Alii 
laboraverunt,  et  vos  in  laborem  eorum  in- 
trastis. 

Va'  qui  sapientes  estis  in  oculis  vestris. 
Videlur  huic  contrarium  illud  Apostoli  : 
Et  si  imperilus  sum  sermone,  sed  non 
scienlia;  et  rursus,  Docentes,  inquit,  om- 
nem  hominem  in  omni  sapienlia.  El  re- 


Joann 
38. 


21 


llCor.  M,r,. 

Cotoss.  I, 

28. 


A  spondendum,  quod  ncc  Paulus.nec  aliquis 
juslus,  dato  quod  scial  sibi  a  Domino  sa- 
pientiam  datam,  est  sapiens  in  oculis  suis. 
quia  non  in  se,  sed  in  Domino  gioriatur; 
nec  sibi,  sed  Domino  sapientiam  suam 
adscribit ;  nec  alios  tanquam  insipientes 
contemnit  :  imo  se  in  se,  et  comparatio- 
ne  sui  ad  Deum,  se  ipsum  insipientem 
arbitratur. 

Ideo,  id  est  propter  mala  prsedicta,  ira- 
tus  cst  furor  Somini  in  populum  suum 
christianum.    Et  percnssit  cum,  tradendo 

R  ipsum  manibus  adversariorum  suorum.  Et 
ctevabit  siijnum  in  nafionibus  procul.  et 
sibilabit  ad  eum  dc  finibiis  terrw.  Sicut 
Hieronymus  langit,  quidam  exponunt  hoc 
de  vocatione  gentium  ad  fidem  :  quee  uti- 
que  ad  fidem  Chrisli  velociter  de  omnibus 
finibus  mundi  accesserunt,  elevato  per 
.\postolorum  doctrinam  atque  miracula  si- 
gno  crucis  in  omnilius  parliijus  terr;e.  Ye- 
riiin  qiiomodo  hiiic  sensui  consonent  quae 
sequuntur,  Hieronymus  asserit  se  nescire. 


II  Cor. 


25 


26 


ARTICULUS   XV 


ELUCIDATIO    CAPITULI    SEXTI    :    IN    ANNO,    ETC. 


Is.  1.  I. 


IV  Jieg.  XV, 
l,2;ll/'or. 
XXVI,  I,  16- 
21. 


IX  aiiDO  ijuo  iuortuus  cst  rex  Ozias,vidi 
Dominum  scdentem  super  soliuni  excel- 
sum  et  clevatum.  In  primo  hujus  libri  ca- 
piliilo,  dixit  se  Isaias  visionem  Dei  vidisse 
sub  qualuor  regibus.  scilicet  C^zia,  Joa- 
thau,  Achaz,et  Ezeciiia.Omnia  aulem  huc- 
usque  exposita,  vidit  in  diebus  Oziae  :  quo 
mortuo,  alque  regnante  filio  ejus,  juslo 
videlicet  Joalhan.  vidit  qu»  in  isto  descri- 
bunlur  capilulo.  Ail  enim  :  In  anno  quo 
mortuus  cst  Ozias  rex  Jiida  :  qiii  alio  no- 
mine  dictus  est  Azarias,  regnavitque  qiiin- 
quaginta  duobus  annis  in  Jerusalem.  (Jui 
quiim  thurificare  in  templo  prsesumpsis- 
set,  slalim  percussus  esl  lepia,  et  habita- 
vit   in  domo  seorsum.  Joalhan  vero  filius 


C  cjus  rexit  palatium,  et  judicavit  populum. 
Diciinl  quoque  nonnulli,  quod  anniis  iste 
quo  mortuus  ferlur  Ozias,  et  Dominus  ab 
Isaia  visus,  non  sit  intelligendus  de  anno 
morlis  qua  separatur  anima  a  corpore, 
sed  de  anno  percussionis  sute  :  quee  dici- 
tur  mors,  quia  ex  tunc  separatus  eral  a 
populo,  et  quasi  morluus  mundo. 

!'/>('(■,  visione  imaginaria  ac  intellectuali. 
Multis  etenim  inodis  fit  visio  prophetalis, 
videlicet  :  per  infusionem  inlelligibiliuin 
specierum,   sicut  in  David  el   Salomone; 

D  per  impressionem  sensibilium  formarum, 
inediante  sensu  exleriori,  qiiemadmodum 
Daniel  vidit  scripliiram  parietis,  quam  Bal-  can.v.as- 


Ihasar   videral  ;  per   infusioneni   quoque 


28. 


ENARRATIO   IN   CAP.   VI    ISAI.E. 


AKT.    XV 


:i7l 


Gen.   \\ 


D(i't.  \,  l . 


Jer.i,  i:i 
10. 


Exod.wut. 
il    ii 


\ 


h.  i.wi.  I 


/>». 


Imiiiiiis  iiilcilcctualis,  siciil  iii  .Iom'ji1i,  (lui 
somnium  Pharaonis  exposuit.  Quarlo  vcro 
til  [icr  imaginarias  formas  a  Deo  imprcs- 
sas,  vcl  a  scnsii  rcccplas  (liviiiiliis,  laiiicii 
ad  aiiud  quam  ad  ca  qu»  foiis  siint,  ordi- 
natas  :  proptcr  qiiod  nccessc  csl,  taiiiim 
foiinarum  significalioncm  inlcllectuaicm 
cognosccrc  :  alitcr  non  csset  proi)hctica 
visio,  quoniam  inlelligcnlia  est  opiis  in 
\isionc.  Hinc  (juoque  in  lali  visione  opor- 
lcl  ficri  alienalioncm  scu  abslraclioncm  a 
scnsibilibus,  nc  apparilio  rcfcralur  ad  ca 
qu»  exterius  repr.esciitantur.  scd  ad  ca 
qmi'  pcr  lalia  significaiiliir  :  qucmaiimo- 
duin  .lcremias  vidil  oliain  succcnsam,  jjcr 
(liiani  intellcxit  significari  incendiiim  lcni- 
pii  akjiic  Jcriisalcm.  Kl  Iioc  modo  vidil 
Isaias  jam  Diiiitlnitiii.  id  csl  angcium  in 
[)crsona  Domiiii.  .Noii  ciiim  cial  ipse  Do- 
miiiiis,  scd  aiigcliis  a|iparciis  iii  cjiis  [icr- 
sona,  sccuiiiliim  Dionysiiim  si^ciindo  Vav- 
icslis  liicrarcliise  capiluio  :  proplcr  ([iioil 
Dominiis  ap[)cllaliir,  siciil  cl  angcliis  lo- 
([iicns  cum  .Moysc,  inlcrdiiiii  aiigcliis,  in- 
lcnluiii  Dominus  diciliir,  ul  [)alct  in  \'.\q- 
do.  .ScdeiiUnn  .supcr  su/iiiin  excehum  e/ 
clcvalum,  id  esl  in  throno  sublimi,  scii 
alto  quodam  sedili,  .\pparuit  cnlm  in  for- 
ma  scii  spccic  magni  hominis.  ciijiis  so- 
liiini  vidcbaliir  csse  in  coelo,  scabcllum(|iic 
cjus  erat  in  tcmplo,  Tnde  inferiiis  ail  : 
(](clum  mihi  scdcs  est,  terra  aulcm  sca- 
bclluin  |)cdiim  meoriim  ;  et  in  l'salmo  : 
Dominus  in  leniplo  sancto  suo;  Dominus 
in  cado  scdes  cjus.  Idcirco  Hicronymus 
dicit,  qiiod  Donriniis  vidcbalur  ab  Isaia 
iii  lcm[)lo  ((uoil  O/ias  polliicrat,  iisur[)an- 
do  sciliccl  officiiim  sac(!r(lolale,  videliccl 
in  lcinplo  a  Salomone  tpdificato.  Dc  qiio 
siibdiliir  :  el  iilena  erdl  itiiiniis  a  mnjcsln- 
le  ejiis,  id  est  cffcctii  (livin.p  majcslatis  : 
quia  ab  ea  rcfulsit  clarilas  niagna,  do- 
miim  implcns  al([uc  illiislrans.  El  cn  (/ua- 
siili  i/isii  erniil .  rejileliiiiil  leinpluin,  id  csl, 
M'siiiiiciiia  dcpcndcnlia,  (jiiibiis  Diiiiiiiiiis 
\iilcbalui'  iiidiiliis.  Iciii|ilum  [ii;cilicliiiii 
im|dc\('riinl .   .\|i|iai'uil    ni'iM|ii'    iii    liabilu 

rcgis    loilgO   ac    ilcprniirlllr.    I   inlr    I  llriiilii- 


\  lio  ac  Symmachiis  ila  lianstiileriiiil  :  VX 
qnse  sub  pcdibiis  ejus  eranl,  implcbant 
tcmplum.  In  Hcbra'0  aiitcm  sic  dicilur  : 
i';i  ora>  cjiis  rcplcbanl  lcm[diim,  id  csl, 
fimbria?  vestium  ejus  usquc  ad  lciii[)li 
[lavimentum  dcscendcrant. 

.\p[)ariiil  aulcm  Dominus  in  forma  ho- 
miiiis  sedentis,  scciindum  qiiosdam  quo- 
iiiam  scdere  spcctat  ad  judicanlcm  :  li.Tc 
aiilcm  apparilio  facla  fuil  ad  piiiiicndum 
pcccatum  Ozi;p.  profcrcndo  conlra  cum 
scnlenliam.    Scciindiim    ha-c    vcro   diccrc 

li  o|)ortercl,  (iiiod  lcmporc  hujiis  visionis 
Ozias  nccdiim  dcfiinclus  fiiisscl,nisi  scciin- 
diim  scnsum  prtetactum.  Cerlius  crgo  dici 
potest,  quod  in  forma  sedentis  apparuil  ad 
dcsiguaiidam  rcgiam  dignitalcm.  ac  jiidici- 
ariain  [lolcslalcm  ipsius;  el  cliain  quia  in 
liac  visioiic  judicavit  ac  condemnavil  po- 
[)iiliim  .lii(hi'oriim  fiiluiiim.  Dcni(|iic  sa>pe 
lcgiliir  Diiminiis  apparuissc  saiiclis  l'ro- 
[iliclis  in  specie  iiominis  et  forma  scden- 
lis.  Daniel  cniin  :  .Vdspicicbam,  inquil,  /)„,i.vii,9. 
doncc  throni  [lositi  sunl.  cl  .Vnliijiiiis  dic- 

(;  ruiii  sedil.Kzcchiel  quoque  vidil  Dominum 
iii   spccic  hominis  sedenlis  siipcr  Cliciu- 
bim  :  et  a   liimbis  ejiis  ac  dcorsiim  crat  ^ire/i.vni, 
qiiasi  ignis:  a  lumbis  vero  ejus  et  sursnm,  ■'"''• 
quasi  adspcclus  splendoris,  ut  visio  ele- 
clri  :  sicut  in  Kzcchiele  innuilur.  Scd  et 
.Michseas  prophcla,  filius  Jemla,  ail  :  Vidi    iii  Reg. 
Dominum  sedcnlcm   siipcr  soliiim  siiuni,  '^^"•*'"'- 
ct  omncm  cxcrciluni  cccli  adsislcnlcm   ci 
a  dcxtris  ct  a  sinislris. 

.\pparuit  aulein  Dominus  Isaiic  in  hu- 
mana  effigie,  ad  insinuandum  quod  assiiin- 

I)  |iliii'iis  cral  naliiram  hiimanam.  \'.\  (|iiia 
incarnatio  facla  csl  iii  pcrsona  Kilii,  non 
1'alris, aut  Spiritus  Sancti,  idciico  lioc  loco 
[icr  Domiiiiim  daliir  inlclligi  l''iliiis  Dci,  sci- 
liccl  (Miiisliis.  l'i'oi)lcr  qiiod  Joanncs  cvan- 
gclista,  qiiiim  allcgassct  verba  hiijus  capi- 
tiili.addidil.  Ibcc  di.xil  Isaias,  (jiiando  vidit  ^oann.vn, 
gloriaiii  cjiis,  cl  lociiliis  csl  dc  co  :  ncc 
diibiiim  (|uin  (ihristiim  significcl.  Scd  oli- 
viarc  vidcliir,  (jiiod  1'aiiliis  ail  obslinalis 
pcifidiMjiic  Jiida-is.   .Mlcgaiis  cniin   vcrba 

I         ■  i  I  .  .  •  1.  Ac(.KV\lll, 

jsaui'  Imc  loco  ciuiliiila,  sic  orsiis  csl  :  Hc-  js  jo. 


374 


ENARRATIO    IN   CAP.    VI    ISAI^. 


ART.    XV 


incomprehensibililas  huinanae  gcneralio- 
nis  seu  incarnationis  in  Domino  Salvalore. 
Denique  si  textus  talis  esse  dicatur,  Du- 
abus  vclabant  laciem  suam,  et  duabus  ve- 
labanl  pedes  suos  :  dicerc  possumus,quod 
Seraphim  facies  suas  velant,  quasi  non 
audenles  Deum  respicere  :  ad  designan- 
dum,  quod  nec  voUmt,  nec  vakMit  divina? 
majestatis  profundilalcm  scrutari.  Yelant 
quoque  et  pedes  suos,  quoniam  secundum 
divinissimum  ac  sanctissimum  Dionysium, 
angeli  sancli  ncquaquam  prsesumunt  aii- 
quid  agere,  vel  in  aliquid  se  movere,  nisi 
sicut  divinitus  eis  prfefixum  est  alque  os- 
tensum.  Pedes  suos  itaque  velanl,  id  esl, 
se  ipsos  a  gressu  ac  operc  prohibenl,  nisi 
prout  Deus  eis  pra^slilerit. 

El  duabus  volabinit,  id  est,  per  duas 
medias  alas  ad  omnia  divina  obsequia 
promptissime  fercbantui',  ascendendo  ad 
siiperiora,  et  dcscendendo  ad  nostra  sola- 
tia  inferioraque  ista  juxta  Dei  imperium, 
non  quod  angeli  in  propria  natura  habe- 
anl  alas,  aut  cis  indigcanl. 
3  El  clamabant  aller  ad  alterum,  id  est 

unus  ad  alium,  se  invicem  ad  laudem  Dei 
horlantes,  et  dicebant  :  Sanctus,  Sanctiis, 
Sanclus, Dotninus  Deus  exercituum,'iA  est 
angelorum,  ccelestiumque  virtutum  et  om- 
nium  agminum.Deus  enim  sublimis  et  i)e- 
nedictus,  essentialiler  sanclus  est,  et  essen- 
tia  cjus  est  sanctitas  supersui)slantialis, 
pura  ac  infinita,  omnis  puritatis,  aequilatis 
ac  sanctitatis  origo,  causa,  vigor  alque 
mensura.  Sanctum  namque  vocalur,  quod 
onini  macula  caret,  omnique  perfectione 
rcliicel  :quod  ceiium  est  Deo  perfectissime 
convenire.  (Jlamant  autem  tcr,  Sanctus,  ad 
insinuandum  summae  Trinitatis  mysteri- 
um,  scilicct  quod  in  Deo  sil  trinitas  Pcrso 
nariim.  Singulariler  vero  adjiciunt,  Domi- 
nus  Deus  exercitiium,  ad  innuendum  quod 
in  hac  Trinitate  perseveret  unilas  idenli- 
tasque  essentise.  Judffii  tamen  affirmanl 
ideo  ter  dici,  Sanclus,  ut  sanctitas  Dei  evi- 
dentiiis  exprimatur  et  collaudetur  :  siciil 
propter  majorem  expressionem  Jeremias 
/er.vii,4.  ail  :  Xolilr  confidere  in  verbis  mendacii. 


A  dicenlcs,  Templum  Domini,  templum  Do- 

mini,  templum  Domini  est;  itemque,Terra,  /er.vxn.jg. 
terra,  tcrra.audi  verl)um  Domini. Ouamvis 
aulem  replicatio  talis  aliquando  fiat  pro- 
pler  expressionem  seii  exhortationcm  ma- 
jorein,  credendum  est  tamen,  in  Scripturis 
vcleris  Testamenti  per  hujusmodi  trinam 
replicalionem  nnminum  divinorum,  insi- 
nuari  tiinitatem  Personarum  in  Deo,  sicut 
dum  ail  Psalmisla  :  Benedicat  nos  Deus,  />s.lxv],7, 
Dcus  noslcr,  benedical  nos  Deiis.  Zacharias  *' 
quoque  ait  :  Dixit  Dominus  ad  Satan  :  In-  zach.m.i. 

B  crepet  Dominus  in  te,  Satan ;  et  increpet 
Dominns  in  tc.  Ouod  aulem  islud  sit  car- 
men  angelicum  ac  Bealorum,  palet  ex  eo 
quod  in  Apocalypsi  ait  Joannes  :  Requiem  Apocxt.i. 
non  habebant,  die  ac  noctc  dicentia  :  San- 
clus,  Sanctus,  Sanctus,  Doininus  Deus  om- 
nipotens. 

PJeun  cst  om/iis  tcrra  gloria  ejus.  IIoc 
Iripliciler  intelligi  potest.  Primo  sic  :  Ple- 
na  est  omnis  tcrra,  id  est  habilantes  in 
terra.  gloria  (^jus,  id  est  clara  Dei  notitia 
cum  laudc  ipsius.  Unde  inferiiis  scribitur: 

C  Bepleta  est  tcrra  scientia  Domini,  sicut    /«.  m,  9. 
aquse  maris  operientes.  Post  Christi  quip- 
pe  advenlum,  repletus  est  totus  mundus 
evangelica  aposfolicaque  doctrina.  Sccun- 
do  sic  :  Plena  est  omnis  terra  gloria  ejus, 
id  est,  majestale  divina  omnia  implente, 
qiiemadmodum  in  Jeremia  legitur  :  Num-   jer.wm, 
quid  non  coelum  cl  terram  ego  impleo,  di-  "-'• 
cit  Dominus?  Tertio  sic  :  Plena  est  omnis 
tcrra  gloria  ejus,  id  est  participationc  di- 
vinse  perfectionis,  et  gloriosis  ct  excellen- 
tibus  Dei  effectibus,  scilicet  magnis  pro- 

D  digiis.  prirclaris  iniraculis,  variis  donis  : 
imo  in  universis  aliqiiid  divin»  perfectio- 
nis  ac  bonitatis  resplendet.  Hinc  Dominus 
ad  .Moyscn  loquilur  :  Yivo  ego,  et  implebi-  Xum.ww 
lur  gloria  Domiiii  omnis  terra.  1^1  hunc  "' 
sensum  pulo  nunc  magis  ad  propositum. 
Mystice  per  diio  Seraphim,  duo  tcsta- 
mcnta  signanlur,  videlicet  vetiis  ac  novum 
Testamentum,  quae  nos  in  Dci  amoris  ar- 
dorc  incendunl.  Dicuntur  scx  alas  habere, 
{[uoniam  ad  coiilcmpkilionem  opcrum  sex 
dicrum   nos  elevant.  Stant  quoque  jiixta 


ENARRATIO    IX    CAP.    VI    ISA!^. 


ART.    XV 


.373 


Jonnit.  M 
i\  :  Acl. 
.XXVIII,  i'3. 


Zach.  XI 
5. 


Dominuni,  (|uia  in  i|)suin  respiciiinl,  et  de 
ipso  Io(]iiiinlui'.  Vclanl  cliam  viilluin  ac 
[)t'(1cs  Domini,  quoniam  muila  siib  tcKn- 
mento  ct  obscuritalo  (ie  Deilatis  nalura  ct 
(Ihristi  incarnalionc  (lcsciil)unt.  Clamanl 
iiisiipcr,  Sanclus,  Sanctiis.  Sanclus,  qiKmiam 
Tiinilalis  inyslciiiim  demonstrare  conan- 
liir.  ct  compleclunlur.  —  Elucescil  aulcm 
cx  his,  ciim  vehcmenlcr  crrassc,  qui  hoc 
loco  per  diio  Seraphim,  Filiiim  et  Spiri- 
tiim  Saiicliim  intclliiiil,  pru'cipue  qiiiim 
cvangcjisla  Joanncs  l"iliuin  dical  visuiii  in 
majestate  regnantem,  et  Paulus  Spirilum 
Sanctum  dicat  cssc  locutum. 

El  commola  sunt  superliminaria  car- 
tilnum  a  voce  clamantis.  Ad  litteram, 
movebantur,  hoc  cst,  videbantiir  move- 
ri.  pariclcs  tenipli,  et  per  conscquens  su- 
perliminaria  ipsoruin,  a  vocc  clamanlis, 
vidclicel  Seraphim  Deum  laudantis,  vcl 
proferentis  senlcnliam  contra  Oziam  seii 
piipuliim  Judtporiim  :  qua>  commotii)  si- 
gnilicavil  indignationcm  Dci  conlra  ini- 
qiios,  vel  fortiliidinem  vocis  divina;  sive 
angclicip.  Ouidam  vcro  e.xponunt  hanc 
coniiiiolionem  de  terraJ  niotu  sub  Ozia  fa- 
.  cto,  dc  quo  in  Zacharia  scriplum  cst  :  l".t 
fiigictis  siciil  fugislis  a  facic  tcrriP  mnliis 
in  dicbtis  Ozia;  rcgis  Juda.  Ouando  enim 
illc  pcrcussus  est,  factus  csl  terr»  motus 
magiius  in  tcmplo.  ex  qiii)  moli  siint  pa- 
rictcs  tcmjiii,  el  siipcrliminaria  cardiiiiim 
circa  lcrram.  Et  domus  repleta  est  fumo  ■ 
id  est,  tcmplum  in  qiio  visio  ista  oslciisa 
est  Isaia",  fiiiiio  implcbalur.  Vov  quod  Ju- 
(hci  inlclligiml.  lciii|i!iiin  liiisse  impletiiin 
lliMiiiamalc  scii  iiiccnsci,  proplcr  advcn- 
liiiii  liiviiKc  piiescnliip.  .\iii  dicunl,  pcr 
tiDc  significalum  fiiisse  incendium  lem- 
|)li  ac  Jcriisalcm  a  (^hald.Tis,  llieronymus 
vcro  dicil  lempliim  fiiiiio  iinplcluiii,  aii 
(lcsignaniliiiii  Irncbras  ignorantia?  Judaio- 
riim  :  ipii,  (luiim  lota  tcrra  impleta  essct 
gloria  (Ihristi,  in  crrore  pcrfidia-  [icrman- 
seriinl. 

Spiriliialilcr  (juoquc  locus  islc  e.\|)oni- 
liir  :  /iV  commola  suuf  ■su/icr/iiiiiuiiria  car- 
i/i/iiim  a  vocc  c/aman/is  :  (|uoniani  Scia- 


.\  phim  tci  Sanctiis  claniantibiis,  el  (]hrisli 
.\[)ostolis  in  loto  orbe  mysterium  bealissi- 
m;e  Trinitalis  praMlicanlibus,  quando  pas- 
sionem  Salvatoris,  el  gloriam  resurgentis 
totiis  j;im  miindiis  cognoscere  coepil.  mox 
inola.  siiblata,  atque  destructa  sunt  super- 
liminaiia  templi.  Secundo,  omnes  cardi- 
ncs  coiicidcriint.  qiiemadinodiim  Chrislus 
pia>di.\il  :  Hclin(|iictur  vobis  ilomiis  vcslra  .Vniih. 
deserta.  Nam  et  Romani  quadragcsimo  sc-  "'""■  '*" 
cuiidi)  anno  posl  Chiisli  [)assionem,  tem- 
piuiii  al([iic  Jcrusalcm  inceiuleriinl.Ilaqiic, 

B  poslqiiam  tcrra  rcpleta  cst  gloria  Salva- 
loviii,domiis  el  Synagoga  Jiid.Torun)  rcplela 
esl  fumo  caliginosa>  cjecitatis. 

Et  dixi  :  Vce  mihi,  quia  lacui,  quia  vir  S 
poUutis  labiis  ego  sum.  Consuetudo  San- 
cloriiin  est,  tunc  se  polissime  humiliare, 
qiiando  divina?  sanctilatis,  majestalis  scu 
pcrfcclionis  magnitudinem  intiienlur  seu 
expcriuntur,  el  ([iiasi  pripsenlialiler  Domi- 
num  vident  :  ttinc  cnini  comparalionc  Dei 
se  nihil  cssc  perpcndiinl  :  qtitimque  divi- 
nani   sapicnliam  ac    sanclilatem   conside- 

G  rant.se  ipsos  immtindos  cl  insipicntes  esse 

fatcntur.  Uiidc  Abraham  :  Loquar,  inquit,    cen.wui, 
ad   Dominum,  quum  sim  piilvis  el  cinis.  ■'• 
Job  qiioqiic  loqiicns  cum  Domino  :  Insi-  /o6»i.ii,3, 
pienler,  ail,  locultis  suiii  :  idcirco  inc  rc-  ''" 
prehendo,  et  ago  poenitentiam  in  favilla  ct 
cinere.  Et   lamcn  Job  anlc  lcslatus  esl  : 
N('i|iii'  reprchcndil  me  cor  meiim  in  omni  ihid.win, 
vila  mea.  Sed  nondum  viderat  Dominum.  *' 
(Jiicmailmndtim    [^ostca    Jercmias    cli;im, 
([1111111  ;iiiilisscl  Dominiim  sibi  lo([tienlem, 
clamavil  :  A,  a.  a.  Dominc  Deus,  ccce  nc-  Jc-.i.t^. 

D  scio  loqiii. 

Siiiiili  moilo  Isaias  Domiiiiim  contcmpla- 
tiis,  atque  angelico  canlico  (lelcclaliis,  im- 
perfectionem  siiam  deplangil,  dicendo  : 
!'(('  ///;■//('.  qiiia  laciii  ab  his  quai  dicere 
dcbui.  Sicquc  iiiciirril  peccaliim  omissio- 
nis,  qiianlum  ad  lingiiam,  non  obscrvans 
illiid  l'xcl('siasliu  :  Tciiquis  loi[ucndi,  el  Jiccie.i».'. 
Icii)|)iis  laccndi.  Taciiil  aiilcm  Isiiiiis  inor- 
diiialc,  ([uaiido  regcm  Oziain  dc  sua  [iriP- 
siim|)lione  iion  sulis  audacter  cori'i|iiiil. 
Vcl  liicilissc  sc  ilicil.  ([iiiii  iiiin  jiif^ilcr  l;iu- 


376 


ENARRATIO    IN    CAP.   VI    ISAIJ;.    —   ART.    XVI 


dibus  Dei  se  intendisse  consideravit.  Quid 
vir  pollutis  labiis  ego  sum  :  id  est,  non 
ideo  solum  vae  mihi  est  quoniam  tacui, 
peccando  per  omissionem,  sed  etiam  quia 
vir  pollutis  labiis  ego  sum,  id  est,  per  lin- 
guam  peccavi,  loquendo  quse  erant  lacen- 
da,  vel  non  satis  devote  alque  intente 
Deum  laudando  labiis  meis  :  qudniam  in 
medio  populi  polluta  labia  habenlis  habi- 
lavit,  sicut  subjungit.  Et  in  medio  popiili 
poUiita  labia  //r(i^('»,'/x,videlicet  Juda^orum, 
qui  erant  prsesumptuosi,  mendaces,  sive 
blasphemi,  ego  habito.  Ideo  male  cavere 
poteral.  quin  inlerdum  loquendo  excesse- 
jacob.m,  ri I .  Iii  uiultis  cnim  oriendimus  omnes,  et 

2   8 

'  ■  linguam  nemo  domare  polest,  prout  Ja- 


A  cobus  lotiuilur.  Si  autem  ita  non  fult  in 
Isaia.  tunc  dicil  se  labiis  pollutum,  soluin 
propter  peceatum  omissionis.  ideoque  in- 
dignum  se  profitetur  visione  divina,  quam 
modo  descripsit.  Propter  quod  subditur  : 
ct  regem  Dominum  excrcituum  in  solio 
elevato  sedentem,  videlicet  angelum  in 
ejus  persona,  vidi  visione  imaginaria  ocu- 
tis  mcis  interioribus  ac  intellectualibus. 
Quod  enim  per  similitudines  in  virtute 
imaginativa  formatas  vidit,  inlelleclualiter 
recognovit.   Tanquam    dical    :  Quum  sim 

B  peccato  obnoxius,  tam  sublimi  visione  di- 
gnus  non  fui.  Et  simili  modo  Gedeon  di- 
xit  :  Ileu!  mi  Domine  Deus,  quia  vidi  an-    Judic. 
gelum  Domini  facie  ad  faciem. 


ARTICULUS  XVI 


PKOSECUTIO    ELUCIU.\TI0N1S    EJUSDEM    CAPITULI    SE.KTI. 


c 


lONSEQUENTER  sanctus  Isaias  suam 

6  \_^  purgationem  describit.  Et  volavif,  id 
est,  festinanter  Deo  jubente  accessit,  ac/ 
me  uiius  cle  Scraphim,  stantibus  super 
templum  juxta  Dominum.  Videlur  autem 
Hieronymus  hoc  loco  potius  sentire,  quod 
non  erant  dumtaxat  duo  Seraphim,  sed 
plures  angeli  sic  vocati,  quia  hoc  convenit 
mulliludini  angelorum,  qiia?  ad  Dei  obse- 
quium  semper  parala  esl.  Et  in  maiui 
ejus  calculus,  quem  forcipe  tulerat  cle  al- 
tari.  Quoniam  visio  isla  in  templo  ostensa 
est,  ideo  Isaias  asserit,  Seraphim  ad  se  vo- 
lantem  abstulisse  de  allari  holocaustorum 

x«!).vi,i2,  (in  quo  erat  ignis  perpeluus,  habens  sem- 
'^'  per  in  se  prunas  seu  carbones  ignitos)  cal- 

culum,  id  est  prunam  ardentem,  foreipe, 
id  esl  cum  quodam  instrumenlo  sacerdo- 
tali,  quo  circa  altare  ulebantur  sacerdo- 
tes.  Hunc  itaque  calculum  forcipe  de  allari 
ablatum,  portavit  unus  de  Seraphim   ad 

7  Isaiam,  langeni;  os  ejus,  sicul  subjungit.  Et 
tctigit  os  meum  cum  calculo  illo.  ad  desi- 


C  gnandum  consumptioncm  et  expurgalio- 
nem  peccati  labiorum  meorum.  Etdixit: 
Ecce  tetigi  hoc  calculo  labia  tua,  el  au- 
fcretur  imquitas  tua,  non  a  me,  sed  a 
Domino,  qui  solus  potest  peccata  dimitte- 
re;  ego  aulem  non  purgo  le,  nisi  inslru- 
mentaliter.  Et  peccatum  iuum  mundabi- 
tur,  id  est,  tu  per  gratiae  infusionem  seu 
perfectionem  a  peccato  luo  mundaberis. 
Verumtamen  advcrtendum,  quod  calcu- 
lus  mulla  significat;  potestque  loco  prse- 
senli  non  solum  rarbonem  ignitum,  sed  et 

D  carbunculum  imporlare, qui  est  lapis  flam- 
mei  coloris,  propter  quod  igneus  appella- 
lur.  Unde  Sepluaginla  inlerpreles  Irans- 
lulerunt,  Et  in  manu  ejiis  carbunculus  : 
per  quem  gratia  Dei,  seu  donum  prophetise 
figuralur.  Per  hoc  ergo,  quod  Isaias  ima- 
ginaria  visione  conspexit  angelum  sumere 
calculum  de  allari  templi,  illiimque  manu 
sua  portare  ad  se,  et  tangere  labia  sua, 
eaquc  mundare,  significabalur  quod  an- 
gelus  portavit  ad  Isaiam  donum  coeleste. 


ENARRATIO    IN    CAP.   VI    ISAI.E. 


AHT.    XVI 


seii  gratiam  prophelalem,  quam  Deo  prae-  A 
s(an(e  tuli(  de  altari  illo  ctrlesli,  de  quo 

Apoc.^i."}.  in  Apocalypsi  inducitur  :  Vidi  sublus  al- 
tare  aniinas  inleriVclorum  propter  veibiini 
Uei.  Iloc  sublime  allarc  carbunculis,  id 
est  igneis  donis  Spiritus  Sancti  peccata 
piirganlibiis.  plenum  esl.  Unde  qiia;  hic 
de  allari  ac  calculo  e(  forcipc  inlrodiicun- 
tur,  non  nialerialiler,  sed  spiritualiter  in- 
lelligenda  siint  :  i'icbanl  cniin  secunduin 
imaginariaj  visionis  apparilionem. 
8  £(    audivi    vocem    Domini,   diccnli.s  : 

Quem  mittam?  et  quis  ibit  nobis?  Domi-  B 
niis.  qiii  sedebal  in  sede  excelsa,  juxla 
qiiem  Serapliim  stabant,  audiente  Isaia  in- 
leriori  auditu,  quasi  cum  angelis  loquens 
sciscilabaliir.  non  ex  ignoranlia.  sed  iil 
Isai»  olTicium  legationis  convenienler  in- 
jungeret  :  Quem  mitlam,  videlicet  ad  po- 
pulum  Jiida  atqiie  Jeriisalem  '.  VA  (jiiis  ibil 
nobis  '.  Per  hoc  quod  Dominiis  pliiraliler 
ait,  Nobis,  innuilur  mys(erium  Trini(a(is, 
cujiis  opera  ad  ex(ra  siin(  indivisa.  rnde 
Domino  prcecipienle,  imperat  Trinitas.  Kt 
quamvis  pcrsona  Kiiii  loquaUir.  lamcn  C 
pmplei'  suninia;  ac  saneke  Trinilalis  inse- 
parabililatem.   dicit  pliiraliler,  .Nobis.    I^l 

6>n.  1, 26.  simili  modo  scriptum  est  :  Dixit  Dominus 
Deus  :  Faciamus  hominem  ad  imaiiinein 
ct  similitudinem  nostram. 

Consequenter  describi(ur,  quomodo  Isa- 
ias  se  obtulit  ad  obsequium  Dei.  El  dij-i, 
id  est,  Doinino  respondi  :  Ecce  er/o  pra?sto 
sum,  mitte  me.  Hsec  prompliludo  bealissi- 
mi  lsaia>,  qua  se  mox  oblulil  ad  oiTicium 
pricilicalionis  legationiscpie  divime,  imo 
ad  aclum  pasloralem,  non  ex  pra-sumptio-  D 
ne,  sed  discretione ;  non  ex  vanilate,  sed 
carilale  ;  non  ex  superbia,  sed  ex  vera 
obedienlia,  emanavil.  pra'sciliiii  (puiniani 
vidil  se  purgadiin  a  vi(io,  el  disposiluiii 
ad  (anliim  obseiiuium.  Jercmias  lamen  (a- 
lc  ininis(erium  hiiiiiililer  recusavil,  dicen- 
di)  :  .\.  a,  a,  Diiiiiine  Deus,  ecce  nescio 
i(ii]iii.  Moyses  quoque  miillas  ralioncs  ad- 
duxil,  ne  midercliir  ad  rcgcm  Kgypli  ac 
filios  Israel,  siciit  in  Kxodo  lcgiliir.  Ilaqiic 
lam  Isaiic  promplitudo,  quam  Jeremiie  ac 


Jer.  f.  ii. 

Kxofl.  III 
M.Uiiv.l 
10,  n. 


Moysis  abnegatio,  laudabilis  e.xslitit  :  quo- 
niam   ex   bono    fonte,    seu   vera   virtule, 
(piamvis  diversa,  processit.  Et  simile  ali- 
iiuid  in  Hvangelio  rccilalur.  Cenlurio  nam-  Matti,.^m. 
que  (^lirislum  domo  recipere   non    aiide- "' 
bal  ex  humililate,  qiiem  Zacha?us  gaudens  iuc.su, li. 
suscepit  ex  magna  dilectione.  Non  igitur 
lsai;r  proniptiliido  Iralicnda  cst  in  imita- 
tionis  exempluni,  nisi  a  pcrfeclis,  qui  pie 
pra^sumere  possunt    se    purgatos  esse  a 
Domino. 

El  dixit  Dominus  ad  me  :  Vade,  et  di-  9 
ccs  populo  huic  :  Audite  audientes,  et  no- 
life  inlcUigere ;  et  vidclc  visioncm,  et  no- 
lile  cof/noscerc.  Hoc  quod  Dominus  per 
Isaiam  annuntial  populo  JudEeonim,  ut  non 
inlelliganl  ncqiie  cognoscanl  {\\\x  eis  di- 
cuiiliir,  inlclligcndum  est  pcr  modiini  pro- 
phetica;  denunliationis,  qua  pr»dicuntur 
mala  fulura:  non  per  modiim  pra>ccpli 
seu  cxhorlalionis,  ul  ita  se  habeanl.  .\il 
crgo  :  Audite  andientes,  hoc  est,  o  Judan 
(|iii  aures  corporis  ad  audiendum  habclis, 
audile  qua>  (lico,  ct  nolitc  inlcllif/erc,  id 
est,  ea  non  inlclligctis;  et  videte  visionem, 
id  es(.  piopheliani  adspicile,  et  dicta  Pro- 
pliclaruin  iiericgilc.  <<  nolite  cognoscerc, 
id  esl,  ea  non  cognoscetis  per  sanum  in- 
lcilcclum.  Oiiod  autem  iste  sil  sensus.  palel 
ex  Iranslalione  Scpluaginta  inlerpretum. 
qua  utitur  Lucas,  qua"  talis  esl  :  .\nre  au-  ac/.xxm.i. 
dictis,  et  non  inlelligetis;  el  videntes  vi- "• 
debitis,  et  non  perspicielis. 

(Jiia?  autem  seqiiunUir.  Kxca>ca  cor  po- 
puli  liujus,  elc,  uno  modo  possunt  esse 
verba  Dei  ad  Isaiain ;  eritque  sensus  :  E.r-  10 
arcn.  id  esl,  exciPcandiim  prienunlia,  cor, 
id  es(  intellectum,  ;Joy)»// //«y".s;i'^  aurcs 
ejus,  prfflserlim  inleriores,  rt.'/irmi'rt,  id  esl, 
aggiavandas  pr;p|o(|ucrc,  i(a  (iiiod  vcrbiim 
Dci  ncque  iibcnlcr  iiciiuc  saliibrilcr  aii- 
dient;e/  oculos  cjn.s  menlales  claudc,  id 
csl,  claudciidos  edisserc.  ita  qiiod  lumen 
graliic  cos  iiidoire  non  po(cri(;  iic  /hr/c 
vidcat,  sciViccl  verilalcm,  ocm^x  suis  iiilcl- 
Iccdialibus,  ct  oiirihn.-<  siiis.  videlicel  aiiri 
biis  coiilis,«(«//r('.  id  est.audicndo  obcdial, 
cl  cordcsuo  inlcllii/at  spiriluali(cr  Prophc- 


380 


ENARRATIO    IN   CAP.   VII    ISAI.E.    —   ART.    XVII 


qHcB  projecit  fructus  suos  :  quo  significa-  A  expulsis,  sancli  ac  vere  fideles  fuerunt  : 


tur  popiilus  Judaeorum  depraedari  deberc, 
quemadniodum  dictum  est.  Semen  mn- 
ctitm  crit  iJ.  qiiod  stetcrit  in  ea  :  id  est, 
ex  Judaismo  ad  Christum  conversi,  qui  in 
tcrra  Juda:'^^  manerc  permissi  sunt.  Judieis 


imo  universi  qui  fide  et  opere  in  Ecclesia 
permanent,  sancti  vocantur.  Post  captivi- 
tates  enim  prsefatas  semcn  Ghrisli,  id  est 
filii  sancta?  matris  Ecclesia»,  qui  sunt  veri 
Israclitse,  lcrram  promissionis  possedil. 


AKTICULUS   XYII 


EXPLANATIO    CAPITLLI    SEPTIMI    :    ET   FACTIM    EST    IN    DIEBUS    ACHAZ. 


l\Jterj.\ 


II  Pnr. 
XXVIII,  5,  6. 


i\Aeij.\M. 
5. 


ET  factum  est  in  diebus  Achaz,  filii  Joa- 
than,  filii  Ozia;,  rcfjis  Juda,  ascendit 
Rasin  rex  Syria,  et  Phacee  filius  Romeliw 
rex  Israel,  in  Jerusalem,  ad  praeliandum 
contra  eam,ct  non  potucrunl  debeUarc  cnm. 
In  primo  sciendum,  quod  sicut  secundo 
Paralipomenon  legilur,  Rasin  rex  Syriae  et 
Phacee  filius  Romelise  rex  Israel,  semel 
ascenderunt  seorsum  in  Judaeam  et  conlra 
Jerusalem,  et  vicfus  est  Achaz  cum  popu- 
lo  suo  a  quolibet  rcgtim  islorum  seorsum  : 
in  lantum  quod  Hasin  rex  Syriae  mullos 
de  regno  Juda  Iranstulit  in  Damascum  :  et 
alio  quodam  tempore  Phacee  rex  Israel, 
scilicet  dccem  tribuum,  inlerfecit  uno  die 
cenlum  viginti  millia  hominum  bellato- 
rum  de  Juda.  De  isto  aulem  prslio  Isaias 
non  loquitur,  sed  de  illo  quod  accidit 
quando  hi  duo  reges,  propter  triumphum 
pra?habitum.  animali  sunt  rursus  intrare 
Juda>am,  et  inilo  pacto.  simul  venerunt  in 
Jerusalem,  id  est  conlra  Jerusalem.  De  islo 
Isaias  nunc  Iractat,  quatenus  ex  occasione 
descriptionis  misericordissimse  liberatio- 
nis  a  Deo  exhibitsc  impio  regi  Acliaz  et 
populo  ejus,  describat  mysterium  redem- 
ptionis  humanee  factse  per  Chrislum,  de 
cujus  adventu  ac  necessitate  in  isto  capi- 
tulo  loquitur. 

Et  nuntiaverunt  quidam,  ad  quos  ru- 
mor  isle  devenit.  domui  David,  id  est  re- 
gi  Achaz,  ejusque  cognatis  dc  stirpe  David 
progenitis,  dicentes  :  Requievit  Syria,  id 


B  est,  Rasin  rex  Syrise  innixus  est,  super 
Ephraim,  id  esl  super  regem  Israel  :  cu- 
jiis  regnum  dicilur  Ephraim,  quoniam  pri- 
mus  rex  Israel,  pula  Jeroboam  filius  Na-  iiiiiey.xi 
bal,  et  communiter  alii  reges  Israel,  erant  '  ' 
de  tribu  Ephraim  filii  Joseph.  Tanquam 
dicerent  :  Rex  Syrise  confoederatus  est  re- 
gi  Israel  alque  de  ejus  adjutorio  sperat.  Et 
commotum  est  cor  cjus,  scilicet  Achaz,  et 
cor  populi  ejus  magno  timore,  .sicut  mo- 
rcntur  ligna  silrarum  a  facie,  id  est  ab 
impetu  alque  prEPScntia,  venti,  qui  ligna 

C  hiuc  inde  impellit  el  jaclat.  Qui  cnim  non 
speral  in  Domino,  cito  terrelur,  et  arundi- 
ni  vento  agital»  assimilalur  ;  juslus  vcro  Pnv. 
quasi  leo  confidens  absque  terrore  eril.  ''^'•"'' ' 
Achaz  itaque  et  populus  ejus,  quoniam  a 
quolibet  horum  regum  per  se  vicli  fue- 
runt,  desperabant  se  posse  ambobus  adu- 
natis  resistere  :  ideo  vehemenler  terrili 
erant. 

Et  dixit  Dominus  ad  Isaiam  :  Egredere       3 
in  occursum  Achaz,  tu  et  qui  derclictus 
est  Jasuh  filius  tuus,  ad  extremum  aqum- 

D  ductus  piscina'  supcrioris  in  via  agri  Ful- 
lonis.  Misertus  Dominus  populo  Juda,  mil- 
tit  ad  regem  Achaz,  Isaiam  et  filium  ejus 
Jasub.  asserens  quod  inventurus  sit  eum, 
scilicet  Achaz  regem.  juxta  extremum  (id 
est  superiorem  seu  ultimum)  locum  aquse- 
ductus  piscina^  superioris  in  via  agri  Ful- 
lonis,  id  est  in  itinere  illo  quo  itur  ad 
agrum  in  quo  fullones  pannos  in  piscina 


ENARRATIO    IN    CAF.    Vjl    ISAI.K. 


AIIT.    XVII 


381 


lotos  siccabant.  Krant  aiitrni  iii  Jciiisalcin  A  manasar  rege  Assyrioruin,  qiii  et  rilios  Is- 


ilua>  piscina'.  iii  (jiiibiis  aqiui'  colli;,'i'i)an- 
tur,  viilelicct  supciior  atque  inrerior.  Flii- 
xilque  aqua  de  una  in  aliain.  iit  aliqtii  as- 
serunt.  Porro  e.\  lioc  qiiod  Doiiiiniis  ait  ad 
Isaiam,  ]:]gredcro  tu  et  qiii  (lcielictiis  est 
Jasub  fiiius  tuus,  quidam  aninnaiil  Isaiiiiii 
diios  filios  habuisse  :  qiioruin  iiniis.  (|iiia 
minns  quain  concu[)ivil.  a  rege  Jnda  ho- 
norabatur  (qiiiiin  lamen  csset  consangiii- 
ncus  ejus.  quoniain  Isaias  de  regia  fnerat 
stirpc),  idcirco  a   patre  suo  Isaia  ac   po- 


lael  transliilil  in  lcrrain  .Medoium,  ul  ha- 
bclur  quarto  Keguin.  Itaque,  nc  tinieas  a 
caudis  istoruin   titionuin,  i>i  ira  furoria, 
hoc  est  propter  irain   fiiribiindam,  Rasin 
regis  Syriw  cl  Phacce  /(//('  liumclia'.  Quasi 
dicat :  Non  tcrrearis  propler  impctum  ira?, 
quo  disponunt  venire  adversus  \e.Eo<jiiod       3 
ro/i.si/iu/ii  inicrit  fOnlra  (c  S/jria,  id   est 
Hasin  rex  Syriae  ejuxine  populus, ?««^M»n*,    •aiiasi 
id  cst   injuslum  et  asperuin,  cl  Ephraim,  "'"''"" 
id  est  popiiliis  Isiael,i7  filius Rotnclia'  rex 
piilo  Judajoruin  recedens,  regi  Assyriorum  B  cjus,  dicentes  :  Ascendamus  ad  Jiidam,  id       C 


XVIII. 17;  /5, 
\k\VI,  ±. 


adlucsil.  VA  diciinl  quod  filius  iste  fiiciat 
Kabsaces.  quem  lempore  Ezechia»  oplimi 
\\ /lei/.  regis,  Sennaclierib  rex  Assyrioruin  misit 
in  Jcriisalcm,  sicut  inferius  scribitui'.  llie- 
ronyiiuis  vero  aliam.  cl  (juasi  myslicam 
rationem  assignal,  eur  Jasub  cum  palie 
siio  Isaia  irc  jira^cijiilur.  Jasub  eqiiidein 
interprctatur  reliquus,  scii  convertens,  vcl 
reversus,  ul  alii  dicunl.  Pcr  hoc  ergo  quod 
Jasub  cum  Isaia  proficiscitur,  designatur 
quod  popiilus  Jiida  de  inanibus  praediclo- 


esl  contra  urbes  ac  popnlum  Judtpornm, 
<7  su.^ici/cmus  cuin  a  quiete  et  pace  quain 
habel,  ipsum  turbando,  et  avellamus  eum 
de  [)roprio  loco  ad  nos,  subdendo  euin  no- 
slro  imperio;  et  ponamus  regem  in  )iiedio 
cju.s,  id  cst  in  terra  ac  populo  ejus,  fHium 
Tid/ccl,  ul  nobis  deservial  sub  Irilmto.  aut 
alio  inodo. 

Hiec  dicit  Dominus  Deus  :  Non  stabit, 
ct  non  eril  istud,  id  est,  tale  consilium 
non  sortietur  cffectum.  Sed  caput  Si/riiu 


rum  regum  erueiidus,  vel  ex  admonitionc  G  Dainascus,  id  est,  inlerim,  scilicet  iisque 


Isaiaj  ad  Ucum  per  pcenitenliam  reveisu- 
rus,  deberet  esse  securus  cuin  Isaia,  et  ei 
tanijiiam  palri  adhajrere. 

Ei  diccs  tu,  Isaia,  ad  cum,  scilicct  re- 
gein  Acbaz  :  Vide  ut  sileas,  id  est,  quictus 
cslo,  nc^jue  iiioriimpas  in  desperalionis 
aut  ditfidenlia'  vcriia;  noli  limcrc,  cl  cur 
luum  ne  formidel  a  duabus  caudis,  id  est 
tiirbis  seii  exercilibus,  priediclos  duos  re- 
ges  sequentibiis  :  caudis,  inqiiam,  lilionum 
fumiguntium  istorum,  hoc  est  reguin  jaiii 


devastationem  Syria;,  Damascus  erit  capiit 
atque  metropolis  urbiuin  Syrite;  cl  capiil, 
id  esl  princeps  seu  rex,  Damasci,  erit  in- 
lerim  Rasin.  Et  adhuc  sexaginta  e.t  (juin- 
que  anni,et  desinet Ephraiin,iA  esl  dccem 
Iribiis  (qua'  l]|)liiaim  a[)[)ellantur.  |)iopler 
causain  jaiii  i)ia'liabilamj, «•.s.sc ^./o/^«/«.s  .•  id 
est,  post  tot  annos  vel  occidetur,  vel  de 
propria  leria  Iransferelur,  el  regniim  cjiis 
cessabil.  (Jiinmodii  aiileiii  coiiipiilaiidi  sinl 


islorum,  in   brevi  exterminaiida   fiiciiinl. 

iv/ifj.wi,  Nain  Tlieglalli|)lialasar  rex  Assyrioriiin,  ad- 
huc  vivenle  Achaz,  intravit  Damasciim,  el 
Kasin  regein  Syria'  inlerfecil,  |)opiiliiiiujiie 

ibiJ.x\.M<.  i|)sius  Iraiislnlil  (lyieiien.  (tsee  eliaiii  filiiis 
Ela,  insidiose  inlerfccil  Phacee  riliiim  Ko- 
inelia',  el  regnavil  pro  eo  :  qiii  nono  reiiiii 

II.HI.  wii,    .         . "       '.        '  r , 

4  I,.  siii  aniKi  vineliis  el  iiicarceraliis  est  a  ^al- 


lii  aiiiii,  \  idciicliiiii  esi.  .Noii  eiiiiii  iiiiinera- 
jira-faloiiim  :  (jui   tiliones    riiiniganles  di-  D  li  [idssuuI  ab  co  lempore,  (juo  Isaias  isla 
ciinliir.  (jiioniaiii  siciil  flamiiia  e.xstincta  li-      IoliiIus  esl   rcgi  Achaz.   Duoilecimo  nain- 
tiones  modico  tempore  fumiganl,  inoxque      que  anno  regis  Achaz  regnavit  (Jsee  super  iv/jfj.xvn. 
deficiiint;  sic  gloria,  polcslas  el  regniiiii      Israel  novcm  annis.  .Uhaz  aiilem  re^Miavil  '■ 

,..,,.  /iiu.  \vi,i. 

sedeciin  aniiis.  Posl  ciijiis  inorlem  regna- 
\il  (Isee  quinqiie  aiinis  :  quilius  explelis 
ea|)liis  est  ipse,  el  K|)liiaiin  j^artim  occi-  ibui.xyn, 
sus.  [^artiimjue  translaliis  est.  Adverlen-  '""*• 
(liim  ergo,  sicnl  liieidiiynius  recilat,  qiiod 
llclira'i  hos  annos  coiii[)iilarc  inci|)iunl  a 
lcm[)oii'  Amos  |)iophela',  qiii  [irimo  |)io- 
[ilicla\  il   eoiilia   Israel,  diccns  :  Israel   ea- .\,„ojvii,n. 


384 


ENARRATIO    IN    CAP.    VII    ISAIJE. 


ART.    XVII 


Luc.  1 
ei  seq. 


Zach.  111 
8,  '.I. 


vocabilur  nomen  ejus  Emmanuel .  Seciin- 

(liim  evangplicam  veritatem,  apostolicam- 

qiie   (loclrinam,    locus    iste    difiicultatem 

.v«(//..i,  non  habet  :  quia  ut  est  in  Matllia^o,  ista 

'■  prophetia  de  Ghristi  conccptione  in  Yirgi- 

ne  gloriosa,  sacrosancta,  et  in  aeternum 

intemerala  ac   benedicta  Maria,    impleta 

26  cst :  quando  videlicet  (ut  habetur  apud  Lu- 

eain)  missus  est  Gabriel  angelus  a  Deo  ad 

virginem,  cujus  noinen  Maria,  dicens  ad 

eam  :  Ecce  concipies  in  utero  et  paiies  fi- 

lium.  Tunc  namque  completum  est  iliud 

ye>-.  sxM,  novum,  de  quo  in  Jeremia  legitur  :  Novum 

-■  creavil    Dominus    super    terram,    Femina 

circumdai)it  virum.  Tuncque  implevit  i)o- 

minus  quod  per  Zachariam  praedixit  :  Ec- 

ce  ego  adducam  serviim  mcum  fJrientem, 

videlicet  Christum;  et  c;ielabo  sculpturam 

ejus,  id  est,  corpus  ejus  in  utero  virgineae 

fienitricis    supernaturali    modo    formabo. 

Vocatus  est  autem  Ghristus  a  cunclis  fide- 

libus  Emmanuel,  id  est  nobiscum  Deus. 

Ipse  namqu(^  in  una  persona  est  Dens  et 

homo. 

Sed  quia  Juda?i  contra  nos  in  islo  capi- 
tulo  multipliciter  agunt*,  immorari  oportet 
paulisper  loco  prEesenti.  Primo  ergo  obji- 
ciunl  nobis,  quod  nostra  translatio  vitiosa 
sit,  et  evangelista  Matthffius  falso  alleget  : 
quoniam  in  Ilebreeo  non  habetur,  Ecce 
virgo  concipiet ;  sed,  Ecce  adolescentnla 
concipiet.  Adolescentula  autem  est  nomen 
commune  virgini  et  corruptte.  — Prseter- 
ea  signum  prtecedit  signatum.  (,}uuni  ergo 
conceptio  Ghristi  posl  multos  aiinos  secu- 
ta  est  liberationem  regni  Juda  a  regibus 
Syriae  atque  Samarite,  non  potuit  esse  si- 
gnum  ab  Isaia  prEedictum  pro  liberatione 
regni  Juda  jam  dicta.  —  Insuper  in  He- 
bra-o  habelur.  Et  vocabit  (videlicet  ad(ile- 
scentula)  nomen  ejus  Emmanuel.  .Maria 
autem  non  vocavit  Filium  suum  Emma- 
nuel.  sed  Jesum.  —  Denique  de  puero  islo 
subjungilur  :  Bulyrum  et  mel  coinedet.  ut 
sciat  reprobare  malum,  el  eligere  biinum. 
Gliristus  autem  ab  exordio  su»  conceplio- 
nis,  plenus  fuit  scientia  discernendi  inter 
bonuni  et  malum.  Xon  ergo  comedit  buty- 


'  ai-guunl 


A  rum  el  mel,  ut  sciret  reprobare  malum,  el 
eligere  bonum.  —  Et  rursus  de  filio  isto 
subjicitur  :  Antequam  sciat  vocare  palrem 
et  matrem.  Talis  el  tanta  ignorantia  non 
eral  in  Chrislo,  qui  utique  a  principio  sua3 
conceptionis,  plcnus  fuit  non  solum  omni 
scientia,  sed  omnium  quoque  linguarum 
notitia  :  habuit  namque  gratias  gralis 
datas. 

Sed  ad  ista  atque  similia  sancti  doctorcs 
diligenter,  imo  plenissinie  respoiuleriint. 
Ad  primum  ergo  diccndum,  quod  evange- 

B  lista  Matthaeus  magis  allegat  sensum,  quam 
\erba ;  et  nostra  translatio  hoc  ioco  polius 
transtulit  sensum  e  sensu,  quam  verbum 
e  verbo.  Ut  enim  B.  Hieronymus  docet, 
ubi  nos  habemus,  Ecce  virgo;  in  Hebnpo 
habetur,  Ecce  alina  :  quod  nomen  apud 
Jiidfeos  ffiquivocum  est,  duo  significans, 
scilicet  adolescenlulam.  et  absconditam 
adspeclibusque  virorum  subtraclam  :  quod 
inaxime  convenit  Mariae.  Nunc  vero  desi- 
gnat  absconditam,  id  est  puellam  diligenter 
custodilam,  qua?  usque  ad  lempus  despon- 

G  sationis  suae  mansit  et  Deo  ministravit  in 
templo,  in  quo  a  parentibus  fuerat  Deo 
oblata.  Evangelista  ergo  Matthffius,  Spiritu 
Sancto  plenior  quam  Isaias,  sciens  quid 
Propheta  hoc  loco  per  Alma  intellexit,  po- 
suit  sensum  magis,  quam  verbum  :  quem- 
admodum  etiam  pro  eo  quod  Isaias  ait, 
Concipiet.  ipse  ponit,  In  utero  habebit. 
Dicuiit  quoque  nonnulli,  quod  in  toto  ve- 
leii  Testameiito,  non  voccntur  aliqua»  hoc 
nomine  communi,  nisi  Rebecca  et  Maria 
soror  Moysis,  et  in  hoc  praesenti  capitulo  : 

D  iinde  sicut  ill»  dua?  virgines  erant  quando 
hoc  nomine  significabantur,  sic  ista.  quae 
nunc  alma  vocatur,  virgo  esse  innuitur. 
Huic  aulem  dicto  concordat  Hieronymus, 
asserens  se  non  recordari  nec  opinari 
quod  unquam  legerit.  Alma,  pro  muliere 
nupta,  sed  virgine  ;  ut  noii  solum  sit  vir- 
go,  sed  etiam  virgo  junioris  fetatis,  seu 
adolescentula  :  qualis  utique  erat  felix  ac 
dulcis  Maria,  duin  Christum  (tola  Trinitate 
operante)  concepit. 

Ad  secundum  responsio  est,  quod  in 


Alma  non 
solum  puel- 
la  vel  vir- 
go,  sed  per 
epitasim 
virgo  abs- 
condita  di- 
cilur. 


I 


Matth.  1, 
i3. 


Gen.  XXIV, 
10. 


ENARRATIO    IN    CAP.    VII    ISAI.K. 


AUT.    XVIII 


•m 


Ezech.  IV 
3. 

Judic.  VI 
17,  36-40. 


F.xod. 


sat-ra  Scriplma  pnnilur  (luiilcx  signuni 
rcspccUi  alicujus  circcUis.  vidclicct  pro- 
gnosticuni  ruluri,  ct  rcincinorativuin  pra- 
teriti.  De  signo  prognostico  Dominus  ait 
a<l  rzcchicicin  :  Sijjnuin  cril  (Idiniii  Isracl 
id  quod  lii  iacis.  I",l  taic  sij,Muiin  pcliit  Ge- 
deon  dari  sibi  iii  vcllcre.  Dc  signo  aiUem 
\Reg.\,i.  rcincinniativo  ail  Saiiiiicl  ad  Saul  :  IIoc  li- 
bi  siyiiuni,(|U(i(l  iiiixit  tc  Ddiiiiniis  iii  prin- 
cipein  :  Qiiuin  abicris  lnidic  a  iiic.  iiivcuics 
diios  viros  jiixla  scpiilcruiii  Uaclicl.  I)c 
hnjusceinodi  ctiain  sigiio  Doiiiiiiiis  loqui- 
tnr  Moysi  :  iloc  habebis  signum,  quod  mi- 
scrim  tc  :  Ouiiiu  cdiixcris  pnpuluin  iiiciini 
dc -Egypto.  iiiiinolabis  Doiniiid  supcr  iiioii- 
tem  istum.  Ilaquc  dc  tali  signo  loquitur 
jain  Prophcla.  l^t  utiquc  istud  signiim  ad- 
co  magnuni  cst,  ut  Achaz  cl  i)0[)ulus  cjus 
inerito  credidissent  se  liberandos  divinitus 
a  rcgibus  Hasin  ct  Phacee,  aiidito  qiiod  per 
divinain  potciitiam  essel  virgo  concc[)tii- 
ra  paritura([uc  liliuin. 

Ad  tcrliiiin  rcspondcudum,  scciindum 
Hieronymuin,  quod  noinen  Hcbraiciiin  pro 
quo  nos  habcmiis,  Yocabis,  tale  est  ut  si- 
gnificet,  ct  Vocabis,  ct  Vocabit.  Sivc  aii- 
tem  dicatur,  Vocabis,  sive  Yocabit.  rc(lii 
in  idcm  :  (|uia  inniiilur  ([uod  {iiicr  diccliir 
Ijiinianiicl.  Quuinqiic  olijicitiir,  qiiia  .Maria 
Filium  appcllavit  Jesuiii,  iion  aiitem  I".m- 
nianiicl  :  rcs^iondcndiiin,  (]iiod  Maria  [iro- 
[irio  nomiiic  vocavil  cuiii  .lcsuiii,  qucinad- 
ni(i(lum  angclus  ei  insinuavit;  non  nomine 
communi,  seu  nomine  significante  perso- 


Luc.  1,31. 


.\  nain  ("hrisli  in  (iidiiic  ad  ali([iiain  |)ropi'ie- 
tatcin  :  sic  vcro  Maria  ct  ceteri  Sancti  iniil- 
tis  Christum  nominibus  vocaverunl,  inlcr 
qua*  unum  erat  Emmanuel.  Hinc  enim  in- 
rcriiis  dc  Christo  indnciliir  :  l".l  vocabi- 
tur  iioinen  ejiis.  Adniirabilis,  Consiliariiis, 
Deus,  Fortis,  Pater  fuluri  saeciili,  Princeps 
[lacis.fn  .Icrcmia  qnoqiic  scriplum  cst  :  IIoc 
csl  noincn  ([iiod  vocabunl  cnin  :  Dominus 
jnsliis  nostcr.  Kl  apud  Zachariain  Christus 
a|)[i('llatiis  csl  Oriciis.  Aiiios  vcro  alqnc  F.ze- 
chicl  cuni  David  appcllanl.  Daiiicl  autcm 

B  vocat  eiim  Sanctum  Sanctorum  et  Lapidem 
de  inontc  pnrcisiim.  I".niiiiaiiucl  vero  niil- 
Ins  taiii  propric  iuiiicii[)aliir  iil  Clirisliis, 
(jiii  cst  Dcus  et  homo  in  identilatc  perso- 
iia',  non  in  unitate  nalura'.  De  qiio  habe- 
tur  :  Vcrbuin  caro  lacliim  cst,  et  habilavit 
in  nobis.  I]t  Uarueh  :  Post  haec  in  terris  vi- 
sus  cst,et  cuin  hominibns  conversatus  csl. 
Mystice  vcro  concipit  paritque  filiuin, 
diiin  anima  a  pcccati  corruptione  aliciia, 
concipit  et  gignit  Dei  verbuin.  Pro[)lcr 
([iiod  (]hristus  ait  :  Mater  mca  ct   fralrcs 

C  mci  Iii  sunt.  qui  audiiinf  vcrbum  Dci,  ct 
raciiint  illud.  Qiii  autcin  Deuin  coiilcmpla- 
lur  scu  Christiim,  gignil  eum  intra  se, 
([uaiilnni  ad  essc  intclligibilc,  qiiod  habct 
(•ogiiituin  in  cognosccntc. 

Postremo,  quia  duarum  sequenlinin  in- 
slaiiliariiin  solnlio  dcpcndcl  cx  saiio  inlcl- 
lccln  lcxlus  in  sequcnli  articulo  dcclaran- 
(li  :  idcirco  nunc  diH(  raliii,et  in  sequenti 
articulo  requiratiir. 


h.  ij,  6. 


Jer.  xxxlii, 

Itl. 

Zach.\»,%\ 
VI,  M. 

Amos  IX 
II;  E:ech 
xxxiv,  23. 
Daii.  11,34; 
II,  34,  45 


yoann. 1,1  4. 

Baruch  iii, 
38. 


Luc.  VIII, 


ARTICULUS    XVITI 


ELUCIDATIO    RESIDU.E    PAnTIS    III JLS    CAPITUL!    SEPTIMI. 


t.^ 


N 


TO.N  \  idcliir  ignorassc  sacralissiiiius  Isa-  D  I"ilins  islc  Virginis  liciicdicla'  \  craiilcr  iii- 


ias  fiiluros  fiiissc  hicrclicos,  qiii  (Ihri-  fans  cril,  vcrusqiie  homo,  cl   cibo  infan- 

sti  incarnalioncm  non  verani,  scd  [ilianla-  tiiim  vescctur,  videlicel  bulyro  cl  mcllc; 

sniaticam    affirmarent.    (^ontra    lios    ci'go  ut  scial  rcprobnrc  malitm,  nXos.X  condcni- 

iiiinc  ail  :  Ihili/rum  cl  mel  comcdel,\t\  csl,  iiarc  liiciclicoi  iiiii  ci  rdrcin.dicciilinin  ciiiii 

r.  s.  ;;:, 


386 


ENARRATIO    IN   CAP.    VII    ISAI.E. 


ART.    XVIII 


ffebr.uA- 


iion  vere  assumpsisse  eorpus  humanum, 
el  cliijcre  boinim,  id  est  npprobare  catho- 
licse  lidei  veritatem,  quia  butyrum  et  lae 
manducando,  ostendit  se  hominem  verum: 
debuit  namque.  secundum  Apostolum,  per 
omnia  fratribus  assimilari.  Vel  quod  dici- 
tur,  Reprobare  malum  et  eligere  bonum, 
intelligi  potcst  communiter  de  cujuscum- 
que  mali  seu  vitii  reprobatione,  et  boni 
oppositi  electione.  Comedit  ergo  puer  iste 
bulyrum  et  mel,  ut  sciret  reprobare  ma- 
lum  et  eligere  bonum  :  quia  ad  iioc  usus 
est  cibo,  quatenus  ad  perlectam  ajfatem  et 
quantitatem  perveniens,  publice  prjedica- 
ret,  vitia  increpando,  el  bona  laudando  ac 
operando.  Sed  qualitercumque  exponatur 
haec  reprobalio  atque  eleclio,  hoc  quod  di- 
citur,  Ut  sciat,  non  tenetur  causaliter,  sed 
concomitanter.  Non  enim  propler  hoc  cau- 
saliter  Christus  ista  comedit,  ut  sciret  re- 
probare  malum,  ctc,  quum  ipse  ab  initio 
suaj  conceptionis,  omni  fuerit  scientia  pie- 
nus.Sed  isla  reprobalio  mali  et  eleclio  bo- 
ni,  consecutae  sunt  comestionem  butyri 
mellisque.  Ht  hoc  modo  cantamus  in  Psal- 

Pi.  L,  G.  mo  :  Tibi  soli  peecavi,  et  malum  coram 
te  feci,  ut  justificeris  in  sermonibus  tuis. 
Per  hoc  itaque  soluta  est  quarta  objectio. 
Quia  anlequa)ti  scial  puer  reprobare 
tnalum  et  eligere  bonum,  derelinquetur , 
id  est,  desolabitur,  el  suis  habitatoribus 
destituelur  sive  privajjilur,  terra,  id  csl 
Syria  atque  Samaria,  quam  lu,  o  Achaz, 
detestnris,  id  est,  odis  et  abhorres,  a  fa- 
cie,  id  est  a  prsesenlia,  duorum  regum 
suorum,  videlicet  Rasin  et  Phacee,  seu 
Osee.  Antcquam  enim  Christus  de  Virgine 
natus  est,  et  anlcquam  scivil  per  scien- 
tiam  infusam  alque  creatam,  inter  bonum 
et  malum  discernere,  rex  Assyrise  Rasin 
rcgcm  Syriae  interfecit,  ejusque  populum 

/6;ri.xv,3o.  transtulit  in  Cyrenen;  et  Osee  filius  Ela 
occidil  Phacee  filium  Romeliae,  ipsumque 
Osee  rex  Assyriorum  cepil  et  incarceravit, 
et  filios  Israel  lianslulit  in  terram  Medo- 
rum,  quemadmodum  diclum  est.  Ex  hoc 
loco  evidenter  ostenditur  falsilas  quoruin- 
dam    Ilebrteorum,   dicentium   quod   filius 


IG 


W  /ieij.xx]. 
9. 


4,  C. 


A  isle  seu  puer,  de  quo  loquilur  Isaias,  fue- 

rit  Ezechias  filius  Achaz.  Achaz  aulem  se-  nneg.xw. 
decim  annis  regnavit :  posl  qucm  rcgnavit 
Ezechias  viginli  et  novem  annis,  eratque  Jbiit. \^ui. 
viginti  quinqiK^  annorum  quum  ca'pisset  " 
rcgnare  :  qute  omnia  quarto  Regum  con- 
scripta  sunt.  Samaria  auteni  capta  est  sex-  liiii.  lo. 
lo  anno  regni  Ezeehise,  ul  patuit.  Ouum 
ergo  caperetur  Samaria,  habuit  Ezechias 
triginla  et   unum   annos  :  et   lunc   ulique 
scivil  rcprobare  malum  el  cligerc  bonum. 
.\on  crgo  de  eo  nunc  dicilur,  Aiitcquam 

B  sciat    puer   reprobare    malum.   Praeterea, 
quoniam  Achaz  sedecim  annis  regnavit,  et 
lizcchias  viginli  quinque*,  constat  quod    •  xsv  an- 
li.zechias  ad  minus  novem  annorum  crat,  ^^^^   ^^_ 
antequam  Isaias  loqueretur  ad  Achaz  seu  gnarerapiL 
populum  ejus  de  nativitale  pueri  hujus, 
in  signum  priEdiclae  liberationis  :  imo  tre- 
decim  annorum  exstilerat,  quia  secundum 
doclores,  Isaias  ista  vaticinatus  est  quarto 
anno  regni  Achaz.  Ouidam   igifur  Judaeo- 
rum  asserunt,  quod  quae  hic  dicuntur  de 
puero  isfo,  sint  intelligenda  dc  filio  Isaiae, 

C  (luem  dicunf  eum  gcnuissc  dc  uxore  sua 
adolescentula.  Horum  opinio  post  pauca 
destruetur. 

Conscqucnter  Propliela  oslendit  rcgi 
Achaz,  quod  alios  qiiosdam  magis  formi- 
dare  haberct,  quam  reges  Syriae  atque  Sa- 
mariae.  Adducet  Dominus  super  te  et  su-  \i 
pcr populum  tuum,ct  super domum  patris 
tui,  id  esl  super  riiiiim  tuum  Ezechiam,ct 
lijium  ejus  Manassen.  et  super  posferita- 
tem  ipsorum  :  qui  magis  dicuntur  domus 
patris  Achaz,  videlicet  Joalhan,  quam  do- 

D  mus  Achaz,  quoniam  Ezechias  justissimus 
cral,  Manasses  quoque  pa^nituit,  Achaz  ve- 
ro  tofus  perversus  in  sua  idololatria  per- 
mansit.  Ifaque  super  hos  adducct  Dominus 
vel  effecfive,  vel  permissive,  dies,  qui  non 
venerunt  a  diebus  separationis  Ephraim 
a  Juda,  id  esf  tempora  tam  amara  el  af- 
flicfiva,  vel  efiam  tam  jueunda  diversis  de 
causis  atque  respectibus,  qualia  non  vene- 
runf  in  regno  Juda,  a  tcmpore  quo  sub  Je- 
roboam  filio  Nabaf  Ephrataeo,  reeesserunt  mneg.,.,,, 
dcccm  fribus  (quae  Ephraim  nominantur)  "*• -"• 


ENARRATIO    IN   CAIV    VII    ISAI.F.. 


ART.    XVIII 


387 


ivyifj.  XV, 

19. 

ibid.  XXIII, 
iOelneq. 

Ibid.  x\v, 
1  el  seti. 


Jer.  L,  1 7 


WPar. 

xxviii,  io. 
•  Tlicglulii. 
{ilialasar 

IV  ne<j. 
xviil,  13;  II 
Par.  xxxii, 
1. 


18 


Px.  I.XXVII, 

♦9. 


II  Reij.  XII, 
II. 


a  regno  Jiida,  vidclicet  a  Uoboam  filio  Sa- 
lomonis.  Addiicet  vero  Dominus  dics  lios 
cnm  rcfjc  Axsyi-idmm,  id  csl  in  ailvcntu 
ejus  contra  Jutkcani.  Ipsc  cniiii  piiiiriiii- 
um  fnit  tam  dira>  affliclionis  Jiida-oiiim. 
Kl  posl  ciim  affli.xit  ac  vicil  cos  rc.\  -Kgy- 
pti ;  tandem  Nabuchodonosor  rex  Babylo- 
iiis  pcnitus  cos  oppressit.  Tndc  Jercmias 
ait  :  Prinius  ic.\  Assur  comcdil  eum.  scili- 
cel  popuium  Jiida;  iste  novissimus,  Xabu- 
chodonosor  e.\ossavit  eiim.  Primo  (]uippc 
Salmanasar  *  rex  Assyriorum  vclicmrnlcr 
afllixit  Acha/  ct  popukim  cjiis;  dcindc  fi- 
liiis  cjiis  Scniiaclicril)  asccndil  conlra  ICze- 
cliiam,  proiit  qiiarlo  Itcgiini  cl  sccnndo 
Parali|)omcnon  rccitalur. 

m  cril  in  i/ic  illa,  id  cst,  lcmpoic  illo 
conlinget  et  fict  quod  scqiiitur  :  Sibilabil 
Dirmiiim,  id  est,  inspiraliit  cfricicnlcr  scu 
pcrmissive  :  sicul  in  Psalmo  canlaliir,  .Mi- 
sit  in  eos  iram  indignationis  suae,  iinmis- 
siones  pcr  angcios  malos.  Kt  secuii<io  Re- 
gum  ait  [Dciis|  ad  David  :  Dabo  iixorcs 
tuas  proximo  tiio,  videlieet  Absaloni  fiHo 
luo,  dormietipic  ciim  cis.  Talia  nanupie 
Deus  faccrc  diciliir,  in  qiianlum  ca  jiiste 
l>crinillit.  Sic  ilaque,  Sil)ilabit,  id  cst,  vo- 
luntatcm  pugnandi  immitlet,  ma.sca',  fjiia' 
Cit  iit  c.rlrcmo  /liDiiiiiHiii  ^Ef/ypli,  id  cst 
popnlo  /Egypliornm  liahitanli  apiid  fincs 
fluviorum  suorum,  vidclicct  Nili.  Kt  dici- 
tur  cxcrcitus  popiili  hiijns,  musca,  vcl  pro- 
ptcr  sordes  idololalriBe  sua?,  vel  proptcr 
miillitiidincm  suain.Quidam  vero  pcr  mu- 
scam  inlclligniit  pu])uliim  Lihyae,  qiii  sub- 
diliis  crat  Assyriorum  imiicrio,  ct  jiixla 
fincs  .Egypli  morahatur.  Potcst  autcm  de 
iitroquc  popiilo  intelligi,  pra>cipuc  si  refe- 
raliir  ad  lcmpora  divcrsa.  Sibilabit  quoqiic 
Dominus  cl  api,  <iua'  csl  in  lcrra  A.s.sar, 
id  est  genti  Assyriorum,  qiiie  apis  voca- 
tiir  co  quod  cetcras  gciilcs  pungchanl. 
impiignabanl,  el  sagillarnm  aciilcis  pcr- 
fiiiabant.  Ml  venient,  \rl  jiiinler,  vel  divi- 
sim,  lempi)ribiisqiie  divcrsis,c/  rc</uiesccnl 
omncs  iii  torrciilihiis  va/liuiii  cl  in  caver- 
nis  pelrarum,  el  in  omni/ms  frutelis,  ct 
in  uiiircrsis  foraminibu.s  :  id   esl,  (]iiriii- 


A  admodum  apes  el  muscae  iii  vallibiis.  ca- 
vcrnis,  friitclis  atque  foramiiiilins  solcnt 
<icmorari ;  sic  gcnlcs  isl;p  tcriam  Jiukca; 
occupabiint.  ct  in  urbibus  ejus  quiescent. 

///  c/ie  ii/a  radct  Dominus  in  novacu/a  £0 
con(lucla,in  /iis  fjui  sunt  Irans  f/umen,  in 
rege  Assyriorum,  caput  et  pilas  peduni  et 
barbam  univcrsam.  F>illcra  hffc  a  diversis 
variis  modis  exponilur,  langamqiic  diios 
modos.  Quidam  igitur  per  novaciilam  con- 
diictam  intclligiint  rcgcm  .\ssyriorum.  qui 
<'iat  flag<'lliim  Dci  coiitia  JiKlajos  <'l  alias 

B  naliones  :  aplius  lamcn  pcr  novaciilam 
aciitam  vcl  con<luclam,  inlelligi  arbilror 
gladinm.  l'ii<le  Dominus  ait  a<l  l-]z<'chic- 
lcm  :  Fili  hominis,  sume  libi  glailiiim  ra-  /;:,cA.v.i. 
denlcm  pilos,  id  cst  novaculam  bcnc  scin- 
dentem.  Est  igiliir  sensus  :  /«  die  i//a,  hoc 
csl  lcmporc  illo,  quo  n>x  Assyriornm  cum 
populo  suo  ingrcdictur  rcgnum  Jtida,  ra- 
dct,  id  est,  affliget  et  spoliahit,  Duminus 
in  novacu/a  conducla,  id  csl  pcr  gladiiim, 
//(  /lis  qui  sunl,  id  esl  habitant,  Irans  /lii- 
men,  Euphraten  viddicet,  in  rege  Assy- 

C  rioruin  cl  jiopulo  cjus,  id  cst  per  gladiuin 
regis  hujus  cl  siii  cxcrcitiis.  cii/>iil.  i<l  cst 
i'cg<'iii  Jiiila,  cl  pitos,  id  est  [iii|inliiin  cjus, 
cl  barbam  univcrsam,  id  csl  omnc  robur 
virorum  suorum  :  quiim  cniiii  barba  sil 
signniii  virililatis.  ix^r  <'ain  inl<'lligiinlni' 
robusli,  (jui  ciica  rcgciii  fnciiiiil.  Ilst  ila- 
quc  scnsiis,  qnod  pcr  rcgcni  Siniiiachcril) 
et  ejus  exereitum  affligebanlur,  spoliaban- 
liir,  scu  occiiichanlur  miilti  dc  rcgno  Ezc- 
cliia>.  Umncs  cniin  p<'ii<'  iirbcs  Jiukea'  va- 
staverunt  Assyrii ;  et  Ezcchias  perlerritiis,    iv  iteg. 

D  thesaiiros  qiios  repcrit,  misil  ad  rcgcm  "^i^.is-k;. 
Assyriorum,  iil  abircl.  —  Sccundo  <'xpoiii- 
liir  sic  :  /n  die  it/a  radet  Dominus,  id  est 
iiil<'iTicicl.  In  novacu/a  eonducla,  id  esf 
|ici  ni.iiiiiin  angeli,  seu  divinam  sapicn- 
liam,  omiiia  ordiuanl<>in.  alqiK'  siip<'ifliia 
resecanleni,  tn  liis  ijui  sunt  trans  /luincn, 
iii  rege  Assijriorum,  capul,  id  ost  ipsuin 
rcgem  Sennachcrib.c^  /iIIds  j)c</uiii  cl  /iur- 
/lam  luiivcrsam,  i<l  csl  popiiliim  ejus  ac 
principes,  cquiles  cl  pcdeslres.Sicul  enim 

,.  I       ,       ,  I  I,  •      •  /l.  XIXVII, 

iiilra   liab<-lur.   angcliis  Domini    p<>r<'iissil  30. 


388 


ENARRATIO    IN    CAP.    VII   ISAI^. 


ART.    XVIII 


Js.  XXXVII 
3T,  3«. 


IV/?e^.xxv 
8  el  seq. 


Ibid.  22. 


23 


24 


una  nocle  in  castris  Assyrioruni   ccntum 
octo}j;inla  quinque  millia  :  quo   viso,  rcx 
,  fugit,  el   paulo  post  a  propriis   liliis  est 
occisus. 

Porro  Hicronymus,  per  eos  qui  sunt 
trans  flumen,  intelliytl  Ikbylonios,  qui  in 
Judsea  caput  et  pilos  ct  barbam  raserunt, 
id  cst,  omnem  decorom  ct  fortilndincm 
Judffiorum  in  nihilum  rcdegerunt,  tcmplo 
incenso,  Jerusalemque  eversa,  et  habitalo- 
ribus  vel  occisis,  vel  Iranslalis  :  et  juxla 
hunc  sensum  cxponit  litteram  sequontem. 

M  erit  tn  die  illa,  id  est  statim  post 
hanc  caplivilatem  :  Nutriet  homo  vaccam 
botim  et  dtias  oves  :  id  est,  illi  quos  Chal- 
dsei  relinquent  in  tcrraJudaese  sub  manu 
Godoliae,  ut  terram  colant,  in  tanta  pe- 
nuria  crunl,  ul  qui  ante  habebant  boves 
vaccasque  plurimas  et  ovium  greges,  jam 
unain  vaccani  de  numero  boum  relictam, 
et  duas  oves  pasccnt,  eo  quod  cetera  om- 
nia  Chaldeei  consumpserint ;  et  jJrce  uber- 
tatc  lactis  comedel  butyrum,  id  est,  pa- 
nibus  indigebit,  sed  lacte  abundabit,  in 
tantum  quod  butyrum  manducet.  Tcrra 
namquc  inculta,  pascua  copiosa  proferl 
pro  vaccis  et  ovibus.  Unde  constat,  quod 
rcprobatio  qua  quidam  hanc  expositionem 
Hicronymi  redarguit,  nulla  sit.  Bultjrum 
enim  et  inel  manducabit  omnis  qui  reli- 
ctus  fuerit  cum  (lodolia  a  Chaldseis  in 
medio  terra-  Judeeae.  iMelius  enim  habere 
poterant  butyrum  propter  abundantiam 
lactis,  et  mel,  quoniam  terra  illa  apibus 
abundabat,  quam  frumentum,  propter  ni- 
miam  terrae  depopulationem.  Et  erit  iit 
die  illa  :  Omnis  locus  in  qtio  fueriitt  mitle 
vites,  mille  argenteis:  id  esl,  propter  homi- 
num  vineas  colentium  paucitatem,  tanta 
erit  penuria  vini,  ut  singulse  viles  singulis 
argcnteis  siclis  vix  valeant  emi.  Nam  et 
vites  destructae  fuerunt,  sicque  mille  vi- 
tes  vaenerunt  mille  argenteis,  id  esl,  mille 
argenteos  erant  valentes.  Et  in  spinas  et 
in  vepres  erunt :  id  est,  in  locis  vinearum, 
spinse  vepresque  creverunt,  quemadmo- 
dum  fieri  solet  in  terris  debellatis.  Cum 
sagitlis  et  arcti  ingredicntur  illuc  :  id  cst, 


A  homincs  loca  vinearum  intrabunt  cum  ar- 
mis,   vel  proptcr  formidincm  Ijcstiarum, 
quae  esse  solent  in  locis  vaslatis,  vcl  pro- 
pter  adversariorum  timorem,  ne  forte  ho- 
stes  in   locis   hujusmodi    lateant.    Vepres 
cnim  cl  spina'   ernnt    in   universa   terra 
.ludaeae  in  caplivitate  Babylonica,  propter 
habitatorum  dclectum.  Sabbatizavit  enim     np<,r. 
tcrra  sabbata  sua.sicut  Jeremias  praedixil.  ^''"'•-'- 
El  omnes  montes.  id  est  loca  monlana,  i/ui       25 
in    sarculo    sarrienttir,   id    est,   in   manu 
cum  pala  a  spinis  el  vepribns  mundabun- 

B  tur,  ut  valeant  seminari.  Non  enim  habe- 
bant  isti  in  terra  relicti  boves  ad  aran- 
dum,  et  vomeres  ad  aratra  :  proptcrea 
propria  manu  cum  sarculo  terram  mon- 
tanam  purgabanl,  scindebanl,  et  semina- 
bant.  Noit  veniet  illtic  tcrror  spiinarum  ct 
vepriuni  :  id  est,  spinEe  et  vepres  non  cre- 
scent  in  montibus  istis,  eo  quod  homines 
securius  habilabunt  in  montibus  quam 
vallibus,  propter  locorum  difficullalem. 
Et  erit  in  pascua  bovis,  et  in  conctilcatio- 
nem  pecoris  :  hoc  est,  cetera  pars  terrae 

C  inculla  manebil,et  crit  in  pahulum  Itoum, 
ct  a  pccoribus  calcabilur.  Secundum  hanc 
itaque  expositionem  loquitur  hic  Prophcta 
de  slerililate  atque  inopia  tcrra?  Judaeae 
post  captivilatem  Babylonicam. 

Quidam  exponunt  opposito  modo,  de 
fecundilate  terrae,  ct  sufficientia  victus, 
quam  Deus  Ezcchiae  et  populo  ejus  con- 
cessit,  durante  obsidione  Assyriorum  in 
tcrra  Judaeae.  Eritque  sensus  :  In  die  illa, 
videlicet  temporc  impugnationis  Assyrio- 
rum,  nutriet  homo  Judaeus  de  regno  Eze- 

D  chiae,  vaccam  boum  et  dtias  oves,  id  est, 
non  omnibus  suis  pecoribus  spoliabitur, 
sed  de  numero  boum  ac  ovium  ab  Assy- 
riis  abslractarum,  retinebit  et  alct  saltem 
unam  vaccam,  duasque  oves.  Butyrum  et 
mel  manducabit,  id  est,  temporalibus  re- 
bus  ac  alimentis  abundabit,  omnis  qui  re- 
lictus  fuerit  in  medio  terrce,  id  est,  qui 
ab  Assyriis  non  fuerit  interfeclus.  Post 
occisionem  quippe  exercitus  Assyriorum, 
multa  eral  in  Judiea  ferlililas.  Et  in  spi- 
nas  ct  in  vepres  ertmt  :  quoniam  propter 


ENARRATIO    IN   CAP.    VIII    ISAI.K.    —    ART.    XIX  38!) 

impugnalionem  Assyriorum,  miilii  .IikIip- A  ojiis  di'  quo  sciiiiitur.  Siib  iimi)ra  doimil  yoAxi.,i6. 

orum  vineas  suas  ac  lcrias  reliqucrunl,  in  secreto  calami,  in  locis  humentibus.Por 

in  quibus  stalim  spina?  ct  vcpres  cxor-  apcm  vcro  qiia»  csl  in  terra  Assiir,  iulci- 

ta?  sunl.  El  omxcs  monles  qui  in  sarculo  iigiinlur  tyrauui,  liomincsquc  criulclcs  ac 

sarrienlur,  non  veniel  illiic  terror  spina-  impii.  qiii  pios  innoccntesque  piingunl  cl 

riim  et  vcprium,  id  cst,  fertilcs  crunl,  ct  opiirimimt.  Ilis  intcrdiim.  exigcntibus  pcc- 

Deo  prolegenlc  custodicntiir,  alqiic  sccii-  catis  lidcliiiin.sibilal  Dominus  iil  vcnianl, 

rc  possidcbuntiir ;  et  erit  fruclus  ac  locus  ct  ciincla  Rcclcsia'  loca  occupcnt,  radcn- 

montium   horum    in  pascua  fjovis,  cl  in  tcs.  spoliantcs  cl  piinicnlcs  capiit,  pilos  ct 

conculrationem  pecoris,  id  csl,  jiimcnlis  barbam,  id  csl  prselalos  Ecclcsia>  cum  re- 

sufficict   ad   aiimcntum  ct   habilationcin,  ligiosis  (qui  siguificantiir  pcr  barbam,  tan- 

ct  non  solum  Iiominibiis,  qiiam  cctcris  viriliorcs)  cl  plcbc  comiiiii- 
Insiipcr  juxta  Iropologiam,  pcr  miiscam  I!  iii.  niiiim  autem  Ecclesiam  raserint  alque 

dcmoraiilcm  in  cxtrcmis  riiiiniiium  .Egy-  vaslavcrinl,   tiinc   purgatis   ridclibiis.  ipsi 

pli,  inlclligunlnr  amalorcs  voluplatis  car-  radiintur   atqiic  divinilus   pcrciiliunliir   : 

nis,  qui  mundi  hiijiis  csecitate  ac  fluxu  qucmadmodum  virga,  pucro  casligato,  ja- 

libidinis  involviintiir  :  imitatorcs  cl  filii  ctaliir  in  igncm. 


ARTICULUS  XIX 


EXPLANATIO   CAPITULI    OCTAVI    :    ET    DIXIT   DOMINUS    AD    ME. 


ET  liixit  Dominus  ad  me  :  Sume  tihi  C  prnpliriissam,  ct  conccpil.  Scd  qiiia   lola 

librum  grandem,  et  scribe  in  eo  stilo  exposilio  lillcra?  hujus  dcpcndct  cx  hoc, 

hominis  :    Velociter  spolia  detrahe,  cito  iil    sciatur,   qiiis   sit    pucr  dc   quo   moilo 

pra'dare.  El  adhibui  mihi  testes  fideles,  Iractalur  :   iilcirco  ha?c  difficiillas   primo 

Uriam  sacerdolem,  et  Zachariam  filium  expcdicnda  vidctur. 

Barachiw;  et  accessi  ad  prophetissam,  ct  Quidam  igilur  asscrunt.  quod  piicr  istc 

concepit  et  peperit  filium.  Et  dixit  Do-  fiicrit  filius  Isai»,  qiicm  pepcril  sibi  iixor 

miniis  ad  me :  Voca  nomen  ejus,  Accelera,  siia,  qiuc  hie  prophclissa  vocaliir.  Scciiii- 

spolia  detrahe,  feslina  pra'dari :  quia  an-  diim  hos  crgo  istc  csl  sciisus  litlera'  pr;c- 

lequam  sciat  puer  vocare  patrem  suum  scnlis  :  Et  dixit  Dominus  ad  me  servum 

et  matrcm  stiam.  nuferelnr  forliludo  Da-  siiiim  Isaiam  :  S)ime  libi  tibrnm  i/randem. 

masci ,  el  spolia  Samoriie  cnrmn  rei/c  As-  'u\  cst  magiiiim  voliimcn.  scii  codiccm  is- 

si/rioruni.   Iliiciisqiic   |iosiii    lcxtiiin,   (|iia-  |)  liiiii  :  i|iii  iliritiir  liiicr  irrainlis.   qiiDiiiam 

tcniis   clarins    iiilclliganliir  <licciida  :  csl  dc  magiiis  Io(|uilur  rcbus  ;  <i  scrifie  in  eo 

ciiim  Iiic  lociis  difricullalibiis  plcnns,  iiii-  s/iln  honiliiin.  id  csl,  (^lirisli  myslcria  pro- 

i|c  a  ili\i'isis  di\  rrsiiiioilc  rxplaiialiir.  l'ii-  pliriiir  libi  rcvclala  describc  vcrbis  apcr- 

nio  ciiim  flifficiillas  occiirrit.  aii   piicr  dc  lis  ac  snlilis.  (Jiiid  aiili'iii  scribcrc  dcbcal, 

(]iio    iiiiiic    Io(|nilur   Isaias,  cl    prnphclissa  siibdiliir  :  \'eliiriler  spnlia  delrahe.  'u\  cst. 

i|ii;c  piin  iiiii  isliim  conccpil.  siiil  piicr  iljr  lii,   o   rcx   Assyriornm,   vclocilcr  dclrahcs 

cl  viigii  illa  dc  ipiibiis  in  pra'crdciili  ca-  spidia    rcgis   SyriiC,   diripicndo  boiia   illi- 

piliili)  dicliim  csl.   Ilcriim  iliiliiiim  csl,  iii  iis:  eiln  pnrdiire,  id  csl,  cliam  cilo  rcgcni 

ciiins   prisinM    iiiiiic   iliciliir  :   .\cccssi   ad  Krad    spuliabis.  Sic  crgo   pri    \rrlia   Iia'c 


3'JO 


ENARRATIO    1>'    CAP.    VIII    ISAI.E.    —   ART.    XIX 


quse  Isaias  desciipsit,  significatur  caplivi- 
tas  et  spolialio  duorum  regnorum,  de  qui- 
bus  praeeedenti  capitulo  dictum   est.  Et 
ad/iibni  milii  /cstcs  fidclcs,  id  esl,Deo  obe- 
diens  fui,  exseeutionique  actus  milii  iii- 
juncti  adhibui  duos  testes  fide  dignos,  vi- 
delieet    Uriam   sacerdotem,   qui    lempore 
ivA?j.xM,  Achaz  erat  sacerdos  templi  :  et  quamvis 
10 «'««?■    idololatra  esset  ac  impius,  dicitur  tamen 
testis  fidelis  propter  dignitalem  sacerdo- 
tii  ;  et  Zachariam  fttium  Barachia',  non 
ilium  Zachariam  qui  in  numero  duodecim 
Prophetarum  undecimus   est ;   nec   illum 
iiPar.xxiv,  quem  Joas  rex  .hida  occidit,  de  quo  Za- 
xxjii  35.     charia  loquitur  Chrislus  apud  Matthaeum ; 
sed  Zachariam  quemdam  qui  eral  tempo- 
re  Achaz,  de  quo  quidam  intelligunt  ilhid 
iiPnr.xxvi,  Paralipomenon,    quod    l']zechias    qusesivit 
"■  Dominuni  in  diebus  Zachariae  erudili  in 

liniore  Dei.  Hos  testes  adhibuit  Isaias  ad 
ailiim  sua?  scripturfe,  non  ad  concubitum, 
dr  qiio  sequitur.  Et  acccss^i  ad  prophetis- 
sam,  scilicet  ad  conjugem  meam.  affeclu 
maritali,  causa  prolis  procreanda'  ad  cul- 
lum  divinum  ;  et  concepil  et  peperit  fi- 
lium.  Et  dixit  Dominus  ad  me  :  Voca  no- 
men  ejus,  Accelera,  spolia  detrahe,  festiua 
prwdari :  id  est,  tale  nomen  ei  impone, 
quo  isla  significentiir.  ila  quod  nomen 
pueri  al)  hac  propiielale  imponatur;  quin 
antequam  sciat  puer  iste  tibi  nascilurus, 
vocare  palrem  suum  et  matrem  suam,  id 
est  adhuc  durante  ejus  infantia,  aufcretur 
fortitudo  Damasci,  id  est,  Rasin  rex  Sy- 
rise,  in  qua  Damascus  eral  metropolis,  oc- 
cidetur,  ejusque  populus  capietur ;  aufe- 
rentur  quoque  el  ijMlia  Samariw,  hoc  est, 
opes  Samariae  praedabuntur,  coram  rcge 
Assyriorum,  id  est  in  praesentia  ejus,  vel 
potius  ab  eo. 

Conlra  hanc  expositionem  doclores  alii 
miihipliciler  arguunt  :  quorum  quaedam 
argumenla  ex  diclis  soluta  sunt. 

Porro  Xicolaus  de  Lyra,  dicit  B.  Tho- 
mam  de  Aquino  hanc  expositionem  secu- 
tum,  prout  videlur  ex  quadam  postilla 
quEe  Thomse  adscribitur.  Yerum,  si  Thoinas 
sic  senserit,  nescio.  In  vita  autem  ipsius 


A  bealissimi  Tliomae  scripluni  esl,quod  fece- 
rit  commentum  super  Isaiam  prophelam  : 
iii  quo  eliam  opere  quum  circa  quemdam 
passum  Isaia?  angiisliaretur,  nesciens  oum 
iiilelligere,  mullis  diebus  in  jejuniis  et 
oralionibus  affligens  semetipsum,  depre- 
catus  esl  Dominum.  quatenus  dignarelur 
sibi  ostendere  verum  iiilellectum  passus 
illius  ;  tandemque  pius  Dominus  miser- 
tus  sancti  Docloris,  misit  ad  eum  sacro- 
sanctos  apostolos  Petrum  et  Paulum  :  qui 
quum  veneranduin  Doctorem  plenissime 

B  instruxissent,  ad  eum  qui  ipsos  misit, 
reversi  suiit.  Unde  et  ego.  anteqnam  prae- 
sciis  opus  aggrederer,  diu  multumque  co- 
natus  sum  adipisci  commenlum  tanti  Do- 
ctoris  super  Isaiam  ;  sed  nihil  profeci, 
quoniain  neminem  reperi  qui  vel  vidisse 
se  diceret  commeiitum  hujusmodi. 

Yerumlainen  quaedam  sunt,  quae  appa- 
rentiain  magnam  praebent  exposilioni  prae- 
dictte.  Nam  prima  facie  litteia  videtur  eis 
favere  et  consonare.  Ouum  eiiim  Isaias 
dixisset  :  Dixit  Dominus  ad  me,  Sume  tibi 

C  librum  grandem.  mox  quasi  de  se  ipso  lo- 
quens,  adjecit  :  Et  adhibui  mihi  testes  fi- 
deles.  et  accessi  ad  prophetissani.  Denique 
Osee  primo  aliquid  sane"  legitur,  quod  ta-    Maie 
men  ad  lilteram  de  sancto  propheta  Osec 
exponitur.  Ait  enim,  de  se  ipso  loquens  : 
Abiit,  et  accepit  Gomer  filiam  Debclaim  ;    oseei,  3, 
et  concepit,  et  peperit  ei  filiuin.  Et  dixit  *'"" 
Doininus  ad  eum  :  Yoca  nomen  ejus  Jez- 
rael,  quoniam  adhuc  modicum,  et  visitabo 
sanguinem  Jezrael  super  domum  Jehu,  et 
quiescere  faciam  regnum  Israel.  Et  conce- 

D  pit  adhuc,  et  peperit  filiam.  Et  dixit  ei  : 
Yoca  iiomen  ejus,  Absque  misericordia, 
qnia  non  addam  ultra  misereri  domui 
Israel. 

Insuper,  quod  quaedam  instantiae  argu- 
entium  contra  expositionem  hanc  faciliter 
dissolvantur,  hinc  constal.  Primo  enim  ar- 
guunt,  quod  Isaias  quum  esset  honeslus, 
nequaquam  adhibuit  tesles  ad  suum  con- 
cubitum.  lioc  solvilur,  quia  nunc  dictuni 
est,  quod  adhibuit  testes  non  ad  copulam 
carnalem,  sed  ad  suam  scripturam.  sicut 


ENAnnATIO    IN   CAT.    VIII    ISAI.F,. 


AUT.    XIX 


391 


iKihiiii  iuccrr  sdlriil.  —  Scciinilii  ;ii).'iiniil 
(lc  liia  saccidiitc,  qiind  quiiiii  cssi^l  pcssi- 
iiiiP  vilae,  iion  [lolcral  csse  lcslis  lidclis. 
.lam  dicliim  csl,  qnod  appdlaliir  lcslis  li- 
dclis,  non  proplcr  vilic  siinclilalcin,  scd 
jjioplcr  saccrdolii  dignilalciii.  1^1  nimnc 
iMiiiii  f^cnlilium  sunt  tesles  fidelcs  in  rnio 
jiidiciaii  ? 

Tcilio   arguiint,  qiiod   Zacharias  filiiis 
IJaraciiiii'  non   poluit  esse  lcstis  ab  Isaia 
adliibiliis.  Si  cniiii  iiilclligiiliir  dc  Zadiii- 
ii/'«r.xMv,  ria   lilio  Joiiidii',  {|iicni   .loiis   occidil,   lioc 
■'  slarc  non   valcl  :  (]iiimiaiii   longo  fempo- 

rc  iiiilc  Isiiiiini  niorlniis  fiiil.  Nec  potesl 
iiiiclligi  (lc  Ziicliariii  qiii  csl  iiiuis  duodc- 
Zacii.i.t.  ciin  l'ro|)liclariiin  iqiioniain  lenipore  longo 
posl  morlcni  Isiiia;  esl  nalus.  Oiia'  oninia 
ex  qiiarto  Hcgiiin  palcsciinl.  Iloc  quotiiic 
jam  solutum  esl,  qiiia  seciindiiin  islos  ex- 
positorcs,  Zacharias  de  qiio  nunc  agitiir, 
nciilcr  cral  iiloruin.scd  aliiis  (inidam  tein- 
porc  Isaiai  vivens.  VA  quamvis  Lyra  seciin- 
duin  inodum  sute  audaci»,  asscrat  lianc 
solulionem  csse  confictam  scu  ficliciain, 
liicililcr  tamcn  hoc  dictiim  l^yrffi  ab  aliis 
rc[)iobarcliir.  .Miilla  cnini  suiit  vcra,  quaj 
iion  liabcnliir  in  Scriptura  canonica.  Sed 
ncc  vcrisiniilc  csl,  (piod  tain  sancliis  do- 
clor,  iit  cxslilil  Tlioiiiiis,  in  exposiliimc 
l'ro[)licliiriiiii  ulcrcliir  licliciis.  Ilciii  niiiic 
lacliini  csl,  el  cx  scciindo  Piiriilipoiiicnon 
ii/'<i/-.xN%.,  dcclariiliiin,  lcmporc  llzccliiii'  riiissc  qiicni- 
'''  dam   Zachariam   iTiiililiiin.  ilc  qiio  cliiiin 

li.  Ilicronyiiiiis  lioc  loco  clTicil  nicnlioiiciii. 
Mzccliiiis  aiilciii  iioii  diii  posl  leiiipiis  hii- 
jiis  [)ro|)IietifP  co'pit  regnarc,  iiinlc  piobii- 
bilc  esl,  illiiiii  Ziiciiiii  iiirn  \  ixissc  lciii|iiiir 
Achiiz  cl  Isaiii'. 

Oiiarlo  arguiinl,  (|iiiii  de  islo  piicro  dici- 
liir  :  .\nlc(|iiaiii  scial  |)iicr  vocare  palrein 
siiiiiii  cl  niiilrcm  siiam,  aiifcrcliir  forlilii- 
ilii  Itaiiiiisii.  Ilicc  autein  spoiialio  facla  csl 
sc.xlo  itiiiio  rcgni  h^zeehia'.  I'ucr  veri),  de 
qiii)  niinc  agiliir,  si  fiiil  filiiis  Isaiic,  con- 
cc|)liis  csl  (|narlo  aiino  rcgiii  .Vcliaz  :  liiiic 
ciiim  scciiniliim  doclorcs,  lociiliis  csl  Isa- 
iiis  isla  ad  ,\cliiiz  cl  |)o|)iiIiiiii  ejiis,  Scciiii- 
iliiiii  lioc  ila(|iie  piicr  islc  vixissel  circilcr 


.\   illKnlrciiii    iimios    sllli    illl[irlio    ,\cllil/,    illl- 

iiosqiic  scx  siib  llzcchia  anlc  dcsolalioncin 
Siiinaria',  Scd  aiile  lanliim  a'lalcin  scil 
[iiier  vocarc  patrcm  siiuni  ac  matrcm,  lino 
conccsso  ([iiod  [iiicr  islc  iialiis  fnissel  iii 
|)rinci|)io  rcgiii  flzcciiia',  laincii  aiilc  |)rie- 
diclam  spoiiationcm  scivisset  palrcm  rna- 
lrcin(|iic  cx[)iiiiicre.  Vidcmiis  cniin  [lueros 
anle  scxliini  iiiimiiii  lioc  facerc  [lossc.  Ilicc 
objcclio  \iilriiir  rortior  cctcris  :  quic  ta- 
iiicn  abiiliis  solviliir,  diccnlibiis  qiiod  spo- 
liiilio  Saiiiiiriii',  dc  (]iia  iiiinc  Iraclaliir.  non 

li  cral  iila  quaj  facla  est  nono  anno  Osce   iv  //«,/. 
rcgis  Israei,  el  sexto  anno  regis  flzechiin,  '"""■"'■ 
ab  ipso  Salmaiuisar  rcge  Assyrioriim;  sed 
alia  [)ra>cedens,  lemporc  Phacee  filii   Ho-  /4i</.xv,2«. 
meliir,  a  Theglalhphalasar  rege  Assyrio- 
riim,  dc  qiia  qiiarlo  Kcgiiiii  lcgiliir. 

Scd  quidquid  sit  de  argumenlalionibiis 
islis,  ego  pro  ineliori  eligo,  alqiie  securins 
a>slimo  seqiii  llieroiiymiim,  qiianluin  ad 
princi[)aic,  videiicel  quod  piier,  de  qiio 
niinc  sermo  esl,  sit  (>lirislus  filius  Virgi- 
nis  :  el  hoc  tcnent  doclores  communitcr. 

C  Erit  itaquc  sensus  :  Et  (li.rit  Dominua  ad  \ 
rne  :  Sume  libi  librum  grandcm,  cl  scribc 
iii  eo  stilo  hominis,  Velociter  spolia  detra- 
lic,  cltn  pr<rilan' :  id  esl,  sacraineiiliim  seii 
proprictalem  noniinis  hiijiis  piicri,  ct  my- 
slcriiim  rcsurrcclionis  ejiis  comprchcndc 
in  islo  voliiiiiinc,  iippcllando  vidclieel  [)ii- 
cniiii,  qui  iii  [iricccdcnli  capiliilo  vociiba- 
Im  l!iiiiiiiiiiiicl,  noiiiiiic  r|iio  significeliir 
qiiod  ipsc  in  siia  rcsiirrcclione  vclocilcr 
s[)oliavil  iiiferniim,  et  [iricdani  a  dial)oIi) 
ra|)lam  aiislulil,  sicut  ait :  Dc  manu  morlis    o,ee  xin, 

1)  libcrabo  eos,  de  inorlc  rediinam  eos.  Kro  '*• 
iiiors  liia,  o  mois ;  ero  morsiis  liiiis,  infer- 
nc,  1)1  a|)ud  Joannem  :  Kgo,  inquil,  qiiiim  jonnn.vu 
('xallaliis  fiiero  ii  tcrra.  oinniii  trahaiii  ad  "• 
nic  ipsiiin.  I[)sc  cniiii  1'oiiciii  iiriiiiiliiin  li-  M,,iih.\n, 
gavil,  vasaque  cjiis  iliri|iiiil.   Kt  adhibui  ■'■'■  , 
iiiihi  lcstrs  /idclcs.  ,\li(|iii  diciinl,  islud  cl 
qiiiP  seqiiiinliir  non  dici  iii  persona  lsaia>, 
sed  llci  1'alris  ielcrni.  Veriimlamcn  S.  Ilic- 
ron\miis  e\|>()nil  eii  iii  [icrsona  hiiiii'.  Iioc 
iiiodo  :  AV  iiilhibiii  ail  opiis  in|iiiicliiMi  iiii- 
lli   tcstcs  fidctcs,  vidcliccl    rriniii  siiirrdii- 


392 


ENARRATIO    IN   CAP.   VIII    ISAI.E. 


ART.    XIX 


lem,  et  Zachariam  filiiim  Baracliia'.  Yi- 
detur  autem  Hieronymus  per  testes  istos 
intelligere,  Uriam  sacerdotem,  et  Zacha- 
riam  virum  eruditum  qui  usque  ad  tein- 
pora  Ezechia?  perniansit,  sicut  prfflactum 
est.  .Vrgumenta  vero,  quse  contra  hoc  iieri 
possunt,  soluta  sunt. 

Dcinde  Isaias  in  propiia  pcrsona  profa- 
3  tur  ;  Et  accessi  ad  pruplietissam,  id  est  Spi- 
ritum  Sanctum,  secundum  Hieronymum  : 
designatur  enim  Spiritus  Sanctus  nomine 
prophetissEe,  quoniam  in  lingua  Hebra^a 
significatur  per  nomcn  feminini  generis. 
Unde  in  scrmone  de  Assumplione  Hiero- 
nymus  dicit,per  Hebeccam  significari  Spi- 
rilum  Sanctum  propler  rationem  praedi- 
ctam.  Accessit  itaque  Isaias  ad  Spirilum 
Sancluni,  exhibendo  sc  dignum  el  aptum 
dono  seu  gratiee  prophetali.  Dicitnr  cniin 

Ps.xxxiu.e.  in  Psalmo  :  Acccdite  ad  eum,  et  illumina- 
mini.  Accedimus  quippe  ad  Dominum,  dis- 
ponendo  nos  ad  gratiam  ejus,  et  amando 
contemplandoque  ipsum.  Hoc  modo  acces- 
sit  ad  eum.  cui  in  Evangelio  loquitur  Chri- 

.Uarc. XII,  stus  :  Nou  es  longe  a  rogno  Dei.  Sed  quo- 
modo  huic  prophetissae,  id  est  Spiritni 
Sancto,  conveniat  quod  subditui',  et  con- 
cepit,  non  video.  Non  enim  Spiritus  San- 
ctus  aliquo  modo  mater  est  Christi,  nisi 
e.xponatur,  Concepit,  id  est,  concipere  fecit 

Vs.vii.it.  virginem,  de  qua  siiperius  dictum  est  :  Ec- 
ce  virgo  concipiel.  Verumtamen,  quamvis 
Spiritus  Sanctus  Latino  sermone  mascu- 
lino  genere  designatur,  nec  tamcn  proprie 
prophcta  vocatur  ;  sic  quamvis  in  Hcbrjeo 
feminino  genere  exprimitur,  non  tamen 
videtur  prophetissa  proprie  nuncupari. 
Propter  quod  convenicntius  arbilror,  pcr 
Prophetissam  significari  Mariam,  omnitim 
prophctissarum  summam  ac  principem, 
sicut  Propheta,  significat  David,  prophe- 
tarum  eximium.  Ad  hanc  Prophetissam 
Isaias  accessit,  contemplando  cxcellcnlis- 
simam  dignilatem  ipsins,  eamque  miran- 
do,  imo  de  ca  prophetando.  Et  concepit 
ipsa,  non  de  me,  sed  de  Spiritu  Sancto, 

Zuc.  1,35.  qucmadmodum  angelus  ait  ad  eam  :  Spi- 
ritus  Sanctus  superveniet  in  te,  ct  virtus 


34. 


A  Altissimi  obumbrabit  libi ;  cl,  Quod  in  ea    Mmth.,, 
nalum  est,  de  Spiritu  Sancto  est. 

£t  ili.rit  Dominus  ad  me  :  Voca  nomen 
ejus,  id  cst  filium  hujus  Prophetissae,  Ac- 
celera,  spolia  detrahe,  festina  prwdari  :  id 
cst,  hanc  proprietatem  seu  actum,  qui  est, 
celeriter  spolia  auferre,  ac  festinanter  pra?- 
dari,  allribue  Christo  ;  de  quo  cantatur  in 
Psalmo,  Ascendisli  in  altum,  cepisti  capti-    />s.  iami, 
vilatem  ;  dc  quo  ait  Apostolus,  Ascendens  ^^Aes.iv, 
in  alluni,  cnptivam  duxil  caplivitalem,  dc- «• 
dil  dona  hominibus;  dc  quo  Zacharias  ait, 

B  Tn  quoquc  in  sanguinc  testamenti  tni,  Xnc/i.ix,ii. 
cmisisli  vinclos  tuos  de  lacu  in  quo  non 
est  aqua,  id  est  dc  liml)0  mU-rm.Quia  an-  4 
tequam  sciat  puer,  id  est  Christus,  vocarc 
patrem  suum  et  matrem  siiam  ore  huma- 
no  et  creala  scientia,  videlicet  anle  ipsius 
incarnationem,aM/(?re<Mr  fortitudo  Dama- 
sci,  etc,  sicul  expositum  cst.  Per  quod  da- 
tur  intelligi,  quod  spoliatio  inferni  facta 
a  Christo,  erat  signum  memorativum  spo- 
liationis  Syri»  atque  Samari;e  a  rege  As- 
syriorum  :  decuitque  omnino,  regi  Achaz 

C  et  populo  ejus  incredulis  dari  signum  ita 
remotum. 

Poslremo  quidam  volunt,  quod  nunc  di- 
citur,  Et  adhibui  mihi  tcslcs  fideles,  dici 
in  persona  Dei,  non  Isaia^  :  adducenfes  ad 
hoc  translationem  Chaldaicam  apud  He- 
breeos  anlhcnticam,  imo  Hcbraic£e  verita- 
tis  exposilivam  in  locis  obscuris,  in  qua 
sic  dicitur  :  Et  contestatus  sum  ex  parte 
mca  tcslifiraliones  malas,  qnas  dixi  futu- 
ras  in  prophetia  Uriee  sacerdotis.  Ecce  fu- 
turuin  cst  quoque,  sic  omnem  consolatio- 

D  ncm,  qnam  dixi  venturam  in  prophelia 
Zachari»  filii  Barachi»,  eccc  adducturus 
sum.  Ef  acccssi  ad  prophetissam,  etc.  Ifa- 
quc  jnxta  istam  translationcm.  pra?dicla 
verba  dicuntur  in  pcrsona  Dci,  per  Pro- 
phetam  loquentis.  Et  Urias  de  quo  nunc 
agitur,  non  erat  illc  qui  tempore  Achaz  iv/icfl.xvi, 
erat  saccrdos  atque  idololalra;  sed  Urias  '^  '"''' 
propheta,  qui  prophetavit  tempore  Joakiin 
filii  Josiae  :  et  pcr  hunc  Uriam  prtedixit 
Dominus  mala  poenalia  superventura  po- 
pulo  Juda,  quae   hic    nominantur  tcsfifi- 


ENARRATIO    IN   CAP.    VIII   ISAI.F. 


ART.    XIX 


39:^ 


Jer.  XXV 
20. 


/fic/i. 11.10 


Ibid.  IX.  9. 


/-«<•.  I,  35. 


^/lor.  XVII, 
I.  I.i. 
Kcete.  XI, 
I. 


cationes  mala".  UikIo  Jeremias  ait  :  {•"iiil 
qiioquc  vir  [)r()j)lH'laiis  iii  noniine  Doinini, 
1'i'ias  filiiis  Semci ;  et  propiicta^  il  ailvcr- 
siis  civitalem  istam  et  terram  lianc.  Sinii- 
liler  Zacliarias  de  qiio  niinc  scrmo  csl, 
non  erat  tempore  Achaz  cl  isai;e:  scd  erat 
Zacharias  filius  Barachite.  filii  .\(iilo.  pio- 
pliela,  (iiii  esl  inlcr  (luodcciin  iiropliclas 
iindcciiiiiis  :  pcr  qiiciii  Doininiis  inulla  bo- 
iiM  piMMli.xii  ijc  populo  suo.  (piic  liic  ap- 
pcllanlur  consoialioiics,  siciil  csl  illiid  Za- 
cliari;p  :  l.,au(la  ct  l;clare,  fili;i  Sion,  quia 
ecce  ego  vcnio.  et  habitabo  in  mcdio  tui, 
ail  Dominiis.  Illiid  qiioqiie  :  Kxsiilla  satis, 
filia  Sion :  jiibila,  filia  Jcrusalcm  :  ecce 
Rex  tuus  venict  tibi,  jiistus  et  salvator : 
ipse  pauper,  et  asccndcns  super  asinam. 
Pari  modo  qiiod  scquilur,  El  accessi  ad 
prophetissam,  est  verbiim  Dei  accedentis 
ad  .Mariam.  quemadmodum  dictum  est  : 
Spiriliis  Sanclus  siiperveniet  in  te.  Dciis 
enim  siipcinalurali  ordine  fecil  cani  fc- 
ciindam.  Patct  ergo,  quod  horiini  testium 
adliibitio  sive  adductio  non  crat  corpora- 
lis  el  de  pnescnli,  sed  spiriliialis  ct  de  fii- 
turo.  I£t  (iiciliir  Deiis  eos  sibi  adhihiiissc 
in  testes,  in  qiiantiim  pcr  cos  prwdixit 
qiKc  facerc  ordinavil.  Implelio  iinoipic 
proplicli;!?  Tria?  dc  dcslriiclione  Jci'ii--alciii. 
eral  cvidens  sigiiiiin  iinplcliiniis  proplic- 
ti;r  ipsiiis  Zachariae  de  consolalione  fiiln- 
ra  per  Christiim. 

Conseqiienlcr  poniliir  caiisa  c;iplivil;ilis 
ac  devaslationis  deccm  Iribniim,  scu  regni 
Isracl.  Et  iidjccit  DoDiiiu/s  toqui  ad  uic 
adkuc,  diccns  :  Pro  eo  quod  abjecit  popu- 
lus  iate,  videlicet  decem  tribiis,  aquns  Si- 
loe  f/uii'  viidiiul  ciiiii  .silc/itio,  id  est  reges 
et  princii^es  de  genere  David,  qui  ciim 
man^^iicliidinc  el  obscrvantia  lcgis  divin;r 
piipiiliim  siiiim  gnbernaveriinl.  Pro  majo- 
ri  cnim  p;irlc  boiii  ;ic  jusli  fueriint.  Pcr 
aqinim  enim  significaliir  populiis.  jiixla  il- 
liid  .Apocalypsis,  .\qii;i'  iniill;i'.  pnpuli  iiiiil- 
li  siint:  et  Kcclesi<tsl;e,  .Millc  panem  liiiim 
snpcr  Iranscuntes  aqiias.  Siloc  vero  esl 
fiiiis.  i|iii  oritiir  ad  radices  inontis  Sioii. 
Indc  pcr  aipnis  Siloc  inlclligunliir  poslcri 


8 


.\  David,  ctim  qiiiete  praesidentes.  ^^  assum- 
psil  maijis  Rasiii  cl  filiinn  Roi/ictia',  hoc 
esl,  siibesse  obedireque  maluil  Hasin  regi 
Syriae,  et  Phacee  filio  Roinelia?.  regi  Israel, 
rcgibiis  impiis  alipic  idnlolatris.  quam  rc- 
gibus  Juda,  apiid  qiios  pcrinansit  cultus 
di\  iiiiis. 

Propter  hoc  cccc  Domi/ius  adduccl  supcr        7 
eo.s,  scilicet  populum  Israel.  ai/uas  /fumi- 
nisfortes  et  multas.()u\A  aulciii  pcr  aqiias 
has  intelligatnr  adjnnxil.  vidclicet  regc/n 
Assi/rinrum,  ct  om/icin   i/loriam  ejus,  hoc 

B  esl  omnem  exercituin  et  potestatcm  ejits. 
Qiiemadmodiim  naniqiic  qiiarto  Hegiim  ha-  iv/icj.xv, 
bcttir,  primo  cirpil   Pliiil   rex  Assyrioriim  '"' 
affligere  decem  tribus;  deinde  Theglalh-  /jid. »». 
phalasar,  postremo  Salmanasar  transliilil  ii,idx\<i,o. 
eos  in  Mcdos.  Et  asccndci  rex  iste  cuiii  cx- 
ercitu  suo  super  omnes  rivos  ejus,  el  fluet 
super  u/iiversas  ripas  ejus,  hoc  est,  omnia 
loca  regni  Israel  occupabit,  et  iindiquc  dif- 
fiindcliir  exercitus  ejtis  operiens  superfi- 
cicm   tcrra;;  (7  iOit  per  ./udam  inundan.s, 
i(l  cst,  regnum  Juda  ingredietur  cum  impe- 

C  lu  cl  cxercilu  magno,  siciit  fliiviiis  magniis 
decurril.  tcrramque  operil.Isltid  pia-cipuc 
implelum  fiiil  lcmporc  Ezechi;c.  (luando 
Sciinaclicrih  Jinhcam  inlravil,  oinnes  iir- 
bcs  Jiida  ;ic  licnjaniin  vaslaiis,  ct  ad  Jc- 
riisalcm  veiiire  disponciis.  Proplcr  qiiod 
silbdiliir  :  cl  l/-ansicns  u.si/ne  ad  collum  ve- 
iiici .  id  est,  rcgnuni  Jiida  quasi  lolaliler 
oliliiichil  cl  viiiccl  :  (lucmadiiiodiini  ;i(iii;i 
iisqiic  ad  cidliim  pcrlingcns,  liomincm  pc- 
nc  siibmcrgil.  El  cril  cxlcnsio  alarum,  id 
est  inagnitudo  exercituum  ejus,   implcns 

D  latitiidi/icm  lcrriv  luiv.  pnta  Ju(l;r,T.  o  E/n- 
inanucl,  qiiein  Virgo  coiiccpil  cl  peperit, 
0  Christe,  Nobisciiin  Dciis.  Tanliis  cniin 
fiiil  exerciliis  .\ssyrioriim,  (iiiod  lerram  Jii- 
d;r;p  vehcmcnlcr  implcvil.  V.\  islo  ;ippa- 
rcl.  qiiod  ea  qiia>  dicla  siint  anlea  de  ptic- 
iii  nasciluro  in  signnm  libcralionis  rcgiii 
Jiida,  non  pnssiinl  dc  filio  ls;ii;e  inlclligi  : 
illc  ciiini  noii  fiiil  doiiiiiiiis  lcri;c  hiijiis. 
rndc  ilc  co  iion  diccrcliir.  i|iiiid  cxlciisio 
Mlariiiii  irgis  Assyrioriini  implcrct  latilti- 
(liiiciii  lcrra?  susp  :  nisi  dicaliir  lerra  siia. 


Ibid.  XVII 
13. 


396 


ENARRATIO    IN    CAP.    Mll    ISAI.E. 


ART.    XIX 


Mai/h.Mi,  aclmodum  Christus   testatur  :  Nolile  san-  A  id  est  spirilnales  fratres   ac  filii.  (luihus 


clnm  dare  canibus,  neque  margaritas  vo- 
slras  ponalis  ante  porcos,  ne  forte  con- 
culcenl  cas  pedibus  suis.  Sed  luTC  secreta 
et  Judaeis  incognita,  committuntur  disci- 
pulis  Salvatoris.  Pcr  Apostolos  namque 
reserata    sunt  eloquia  Prophetarum   :   ad 


post  resurrectionem  dixit :  Pueri,  numquid  Joaiw.%\t, 
pulmentarium  habelis?  Quo.^  dedit  mihi "' 
Domiiius  Paler,  seu  Trinitas  Deus,  sicut 
professus  sum  :  Nemo  potest  venire  ad /«id.  vi.gc 
me,  nisi  fuerit  ei  datum  a  Patre  meo.  In 
signum  et   in  portentum   Israelis.   Judaei 


Ps.  vMi.ie.  quod  pertinet  illud   in  Psalmo,  Et  appa-      enim  contempserunt  et   deriserunt  disci- 


Dan.  XII,  9 


17 


pulos  Christi.  Propter  quod  Paukis  dicit 
Speclacuhim  facti  sumus  mundo  et  angelis  i  Co>-.  w.o. 
et  hominibus.  Cliristus  quoque  loquitur  : 
Ycnit  hora,  ul  omnis  qui  inlerficit  vos,  ar-  joann.\\\, 
B  bitretur  obsequium  se  prsestare  Deo;et  ali-  ^' 
bi,  Odio  crilis  omnibus  hominibus  propter    Lnc.  \\\. 
nomen  meum.  Erunt  itaquc  in  signum  et  '^' 
portenlum  Israelis,  in  tantum  ut  digito  dc- 
monstrentur.  tanquam  derclicti  seu  repro- 
bali  a  Domino  e,:cercituum,  qui  hnbitat  per 
fidem  et  gratiam  in  monte  Sion,  id  est  in 
Ecclesia  milifanfe,  divina  et  invisibilia  fi- 
delitcr  speculante.  De  quo  monte  Sion  ait 
ad  Hcbrfeos  Apostolus  :  Accessistis  ad  mon-   Hebr.  x.i, 
tem  Sion,  et  civitatem  Dei    viventis,    et  *"• 
Jerusalem  coeleslem.  Quoniam  ifaque  Em- 


48 


ruerunt  fontcs  aquarum,  et  revelata  sunt 
fundamenta  orbis  terrarum.  Unde  et  Da- 
nieli  dictum  est :  Yade,  Daniel,quia  clausi 
signatique  sunl  sermones  usque  ad  fem- 
pus  prsefinitum. 

Ouoniam  ergo  Isaias  spirilu  prophelali 
prospexit  ista  in  Chrisfi  advenfu  apericn- 
da,  idcirco  respondet  :  Exspectabo  Domi- 
riifiii,  puta  Emmanuelem  regem  Chrislum, 
(jui  abscondit  faciem  stiarn  a  domo  .Iiicob, 
id  est,  suam  cognilionem  juste  subtraxit 
populo  Judaeorum,  ef  in  tenebris  infideli- 
tatis  cos  reliquit;  et  prwstolabor  eum.  Ex- 
spectavit  enim  eum  Isaias  in  vita  prsesenli, 
et  demum  in  limbo  inferni  prsestolatns 
est  cum. 

Ecce  er/o,  et  pueri  mei,  rjuos  dedit  milii  C  manuel  Christus  paulo  ante  dixit  ad  Isaiam, 
Dominus  in  sirjnum  et  in  jmrtentiim  Isra-      Signa  legem  in  discipulis  mcis;  nunc  eos- 


elis.  Quidam  exponunt  islud  de  Isaia  et  fi- 
liis  ejus  carnaliljus;  sed  hoc  communiler 
non  lenetur.  .\lii  igitur,  quos  sequitur  Ly- 
ra,  exponunt  dc  spiiilualibus  filiis  seu  dis- 
cipulis  Isaia?.  Eranl  aulem  filii  fales  ab  aliis 
spreti  atque  insani  repulali :  ideo  dicunlur 
dari  in  signum  cl  porlcnlum  Israelis,  id 
est  Israelilic»  plebis,  a  qua  deridebantur. 
Unde  quarto  Hegum  principcs  dixerunt 
ad  Jehu,  quem  unxit  unus  de  filiis  Pro- 


dem  discipulos  ex  carilatis  affeclu  pueros 
nominat,  cl  de  cis  plenius  tractat,dicendo: 
Ecce  ego  et  pneri  mei,  sicut  jam  patuit. 

Apostolis  ergo  et  ceteris  evangelicsD  le- 
gis  praedicatoribus  Christus  consequenter 
ait  :  Et  ijuum  dixerint  arl  vos  infideles, 
qnibus  Evangelium  pra^dicatis  :  Qurvrite, 
id  est,  de  futuris  interrogate,et  de  secrefis 
consulite,  a  pi/thonibus,  id  est  ab  homini- 
bus  habenlibus  spiritum  pythonieum,  seu 


19 


W  lieg.  IX 
II. 


phetarum  missus  ab  Eliseo  :  Quid  venil  D  divinanlibus  per  apparentem  alicujns  de- 


Ezech.  XII 
II; XXIV, Si 


insanus  iste  ad  te  ?  Ezechiel  quoqne  fre- 

qnentcr  locutus  est  filiis  Israel  :  Ego  por- 

tcnlum    vestrnm.    Yerumtamcn    cxposilio 

isla  non  videtur  concordare  Apostolo,  qui 

ad  Hebrseos  docet  hiEC  verba  dici  in  per- 

sona  Salvatoris,  el  de  ejns  discipulis.  Ait 

Hchr.w,  enim  :  Propler  quod  non  confunditur  eos 

"'*'■       fratres  vocare,  dicens  :  Nunfiabo  nomen 

ihiii.  13,    lunm  fralribus  meis.  El  ilernm  :  Ecce  ego, 

et  pueri  mei,  qnos  dedil  mihi  Dominus. 

Christus  igitur  ail  :  Ecce  ego,  et  pueri  mei. 


funcli  suscitalionem  ac  responsionem.  Py- 
Ihon  namqne  quamdam  specialem  artem 
magicam  adinvenif  divinandi,  id  esf  de 
fuluris  aut  secretis  notitiam  acquirendi 
per  fallacem  apparitionem  mortuorum.Id- 
circo  hac  arle  utentes,  appellanlnr  pytho- 
nes.  Unde  in  Acfibus  pnclla  pylhonissa, 
quse  qua-slum  magnum  faciebat  dominis  aci.  xvi, 
snis,  multa  videlicet  lucrando  per  divina-  '"' "■ 
lionem  pylhonicam.  clamavil  post  lergum 
Pauli  et  Sila-  :  Isti  homines  sunl  servi  Dei 


ENARRATIO    IN    CAP.    VIII    ISAI.E. 


.\RT.    XX 


:]1)7 


I  iitii. 

XXVIII.  S.l  I 


20 


21 


excclsi,  (|iii  aniiniitiuiil  vohis  \iain  sainlis. 
Saiii  (iiii)i|ii('  (lixil  iiiniicri  pv  lli(iiii^>a'  :  I>i- 
viiia  iiiilii  in  |iylhoiic.  Kl  inulicr  :  Oiiciii, 
inqiiit,  suscitabo  tibi  ?  Et  a  divinis  :  id 
ost,  (inuiii  (lixcrint  vobis,  OiKcrlte  ab  aliis 
(|uocnnu|iic  ni(Khi  (iiviiiaiilihiis ;  (jiii  slri- 
dent  in  incanlalionibus  suis,  id  csl,  ad 
inslar  barbaroriim  verbis  insolilis  ct  igno- 
tis  iitniitiir.  Kcspondchilis  cis  :  Xiimi/iiid 
iioii  populus  a  deo  suo  requirel  visionem 
pro  viris  a  inorluis  ?  qiiasi  dical,  Imo  : 
nain  el  pagani  atquc  i(lohilali;c  a  diis  siiis 
sciscitanlur  responsa.  Nam  per  locum  a 
majori,  nos  fideles  qnajiere  debeinns  non 
a  |)yllionibiis  cl  divinis,  neque  a  mortnis, 
sed  a  Deo  noslro,  ejusque  Proplielis  ac 
Sanclis  responsa,  pro  omni  negotio  occiir- 
renle,  lam  pro  vivis,  quain  morliiis.  ideo 
subditur  :  Ad  leycin  magis  el  ad  teslimo- 
tiium  :  id  est,  ad  legem  divinam,  in  qua 
superstitiones  divinorum  damnantur,  ct 
ad  loca  Sciii)tiirarnm  polius  recurrcndum 
esl,  quatcnus  inlerriigcinus  eo  iiiodo  quo 
docet  divina  Scriptura. 

Quod  si  )ion  di.rcriiil  ju.rta  verhiim 
hoc:k\  est. si  isti  increduli  el  superstiliosi 
11(111  acqni(>vcriiit  vestrse  responsioni,  sed 
iii  suo  crrore  permanserint  ;  non  crit  eis 
malutina  lu.r,  id  esl  gratice  splendor  et 
sabibris  cognitio  verilatis.  .67  transibit  per 


A  ciim,  id  csl,  malnlina  lucc  Inx  tiansiliet 
congrcgatioiiem  iiiridelcin,  non  demdian- 
do  iii  ea;  cl  corruet,  cl  esurict  :  id  csl, 
congregalio  supersliliosa  peecando  labe- 
liir,  cl  esuriem  patietur,  vel  cihi  corpoia- 
lis.  qnia  Irciiiicnler  deci|)iiiiilur  hoiiiiiics 
per  divinos.  el  sic  incidunl  magna  pericu- 
la  ;  vol  cihi  spirilualis,  esiiriendo  ac  si- 
tiendo  jnstitiaiii.  postqiiam  priores  suos 
errores  cognoveril,  cl  ad  (lliiisliiii)  piciii- 
lciido  redicril.  Et  ijuum  csurieril  aliquo 
horiiiii  modoruin,  irascelur  sibi  ipsi  {]uod 

B  se  talitcr  1'alli  permisil,  vel  aliis.  a  qiiibiis 
viderit  se  esse  deceptain  ;  et  ^naledicel  ex 
iiiipatienlia  seii  zelo  justitia?,  regi  suo,  id 
est  principi  lemporali  cui  adha?sit,scu  dce- 
moni  cui  servivit,  et  deo  suo  falso,  aut 
idolo  quod  inaniter  coluit,  quoniam  suiim 
cultorem  lempore  necessilalis  non  potnit 
salvare.  El  suspiciel,  scilicct  congrcgatio 
isla,  sursum,  el  ad  terram  intuebitur,  id 
esl,  undiquc  adjntorinm  qiia^rcl  lcmpore 
sua;  faniis  atquc  anguslia;.  El  cccc  Iril/u- 
latio,  et  tenebrw,  et  dissolutio,  et  angu- 

C  f^lia,  cl  caligii  perscqucns  :  id  est.  oiiinia 
inala  hiBc  apprehendenl  congregationcm 
perfiduriim.  in  pythonibus  atque  divinis 
sperantium;  cl  non  poli-ril  avolare,  id  esl 
evadcre,  de  anijuslia  siia  virtiitc  projiria. 
ncqiie  poteslate  deoruiii  snorniii. 


AiniCULUS   XX 


EXPOSITIO    TROPOLOGICA    EJUSDEM    C.VPITULI    OCTAVI. 


Pit.ETKItlvV,  juxla    sensum   moi'alem,  D  omuiniii  (Idciimciita  vii  tnlniii  lcgniiliir  cl 
iinusqiiisqnc  fidcliiim  dicere  polcst  : 


1         /•,'/  ili.rlt  Dominus  ail  mc,  per  inspiratio- 

iiciii  iiitcrnam,  seu  sacra)  Scriptiira'  admo- 

nitioiiem  :  Sumc  lihi  lihrum  grandcm.  id 

esl  Viiginem  gloriosam,  sanctam  .Mariam, 

/onnn.  1. 3,  Vcrbuiii  Dci,  pcrqiiod  facla  sunt  omiiia,  iii 


addiscunlur.  Et  scribc  iii  co  slilo  liominis, 
id  cst,  in  liac  virginea  Matre  evidenler 
scripliiiii  profitere.  ^'clocilcr  spolia  de- 
Ira/ic,  cito  /iiuri/arc,  id  est  (Ihiistiim  iiire- 
ros  spoliaiiteni,cl  islis  nominibiis  iuyslice 
iippellalum  :  siciil  in  pru>ccdcnli  habclur 


suis  caslis  viscciibus  contiiiciilcin,  iii  t\\]:\      ailicnlo,   El  ad/iihui  mi/ii  tcslcs  fidclcs 


100 


ENARRATIO    IN    CAP.    IX    ISAI.E.    —   ART.    XXI 


gniim  in  manu  tua,  eruntque  et  movebun- 
tur  inter  oculos  tuos. 

Prajterea  vir  fidelis  omne  temporalc 
prcemium  spernens,  solamque  seternam  re- 
nuinerationem  exquirens,  et  Dominum  lon- 
17  ganiniiler  prajstolans,  dicat  :  Ej-spcctabo 
Dominum,  qui  abscondit  faciem  suam  a 
cJomo  Jdcoh.  Domus  Jacob,  est  ecclcsia 
supplantantium  vitia  :  a  quibus  Dominus 
faciem  suam  abscondit,  dum  gratiam  su- 
am  ad  horain  suspendit,  consolationemque 
sublraiiit.  el  eos  diversis  persecutionibus 
et  lentamcntis  cxponit,  juxta  illud  Sapien- 
Sap.m.t,  tiae  :  Tanquam  aurum  in  fornace  proftavit 
eleclos  Dominus,  et  quasi  holocausli  ho- 
stiam  accepit  illos. 

Quse  autem  sequuntur  usque  ad  fincm 
capituli,  exponi  possunt  in  persona  Eccle- 
siae,  seu  i)oni  prtelali,  aul  homiuis  justi 


A  ac  spiritualium  filiorum  ejus,  sccundum 
eumdem  sensum  quo  in  pra?cedenti  arli- 
culo  clucidala  sunt  in  pcrsona  Christi  di- 
scipulorumque  ejus.  Quum  ergo  Ecclesia 
fiiios  suos  spirituales,  devotos  el  innocen- 
les,  ab  amatoribus  suis  conspicit  derideri, 
adversaque  perpeti,  cum  onini  gaudio  ct 
patienlia  dical  :  Ecce  ego,  et  jmeri  niei 
ijtios  ilcdit  mihi^Dominus,  in  portentum. 
Prohibet  demum  Ecclesia  cunctis  fidcli- 
bus,  nc  pylhones  consulant,  aul  divinos 
iulcrrogent,  scd  ad  Deum  et  sacram  Scri- 

B  pturam  fiducialiter  convertanlur;  his  ve- 
ro,  qui  ita  non  agunt,  plurima  mala  mina- 
tur. Sed,  hcul  quam  mulli  lidclium  divinis 
intcndunl,  et  magicis  arlibus  se  invol- 
vunl !  Quibus  utique  supervenient  tribula- 
tio  sempiterna,  tenebrae  infernales,  angu- 
stia  desperata. 


18 


ARTICULUS  XXI 


EXPL.\N.\TIO   CAPITULI    NONI    :    PRIMO    TEMPOKF.    ALLEVIATA    EST   TERRA   ZABULON. 


D' 


^ERELICTIS  expositionibus  variis  at- C 
jue  superfluis,  ipse  beatissimus  evan- 
gelista  Matlhseus  in  expositione  hujus  ca- 
pituli,  tanquam  sapiens  architectus  jaciat 
fundamenlum.  Primo  tamen  verba  textus 

1  ponenda  sunt.  Primo  tempore  alleviata 
esl  terra  Zalmlon,  et  terra  Nephthali  ;  et 
novissimo  aggravata  est  via  maris  trans 

2  Jordanem  Oalilcece  gentium.  Populus  qui 
ambulahat  in  tenehris  vidit  lucem  ma- 
gnam  ;  habitantibus  in  regione  umbrcv 
mortis,  lux  orta  est  eis.  Porro  ad  cogno- 
scendum  qualiter  isla  in  Christi  advenlu  D 
impleta  sint,  commemoranda  sunt  cvange- 
licae  verilalis  eloquia.  Ait  ergo  Matthfeus 

Maiih.iy,  quarto  capitulo:Quum  audisset  Jesus  quod 

''"'^'        Joannes    traditus    essct,   secessit   in  Gali- 

lEeam;  et  relicla  civitatc  sua  .Nazareth,  ve- 

nit  et  habitavit  in  civitate  Capharnaum 

maritima,  in  finibus  Zabulon  et  Nephthali : 


ul  adimpleretur  quod  diclum  est  per  Isa- 
iam  prophetam,  dicentem  :  Terra  Zabulon 
et  terra  Nephthali,  via  maris  trans  Jorda- 
nem  Galikeae  genlium.  Populus  qui  sede- 
bat  in  tenebris  vidit  lucem  magnam  ;  et 
sedentibus  in  regione  umbrae  morlis,  lux 
orta  est  eis.  Ex  his  evidentissime  eluce- 
scil,prsedictam  prophetiam  in  primo  Chri- 
sti  adventu  fuisse  impletam. 

Est  igitur  sensus  :  Primo  fempore,  id 
est  in  principio  preedicationis  evangclicae 
ab  ipso  Christo,  alleviata  est  terra  Zabii- 
lon,  et  terra  Nejjhthali,  id  est  habitatores 
harum  terrarum,  videlicet  nati  de  tribu 
Zabulon  et  Nephthali,  seu  alii.  Jam  cnim 
hffl  tribus,  quae  pro  majori  parte  fuerant 
capta>,  exoneratae  ac  relevatce  sunt  a  jugo 
diaboli  ac  servitute  peccati  :quoniam  mul- 
ti  earum  ad  Christi  praedicationem  pceni- 
tuerunt.  Ccepitque  Jesus  in  his  locis  prae- 


ENABRATIO    IN    CAP.    IX    ISAI.i: 


AIIT.    XXI 


Mallh.  IV 
17. 


Joait 
III. 


dicarc  alqup  miiaciila  laccrc:  pro|itei  (1110(1  A  liiminal   nmncm   homincm  vcnicntcm    in 

pra?alicgalis  verbis  adjccit  S.  MatthEeus  : 

Kxiiidc  ca'pit  Jcsiis  pra>dicarc  ac    diccrc, 

PaMiilcnliam   agitc.  appropin(|iiabil  ciiim 

rcgnum  ccelorum.  Denique,  sicut  apud  Jo- 

anncm  habctur,  primum  signiim  Christi, 

vidclicct  conversio  aqiiff'  in  vinum,ractum 

est  in  Cana  Galilaea',  scilicet  in  terra  pnc- 

dicta,  et  credidcrunl  in  cuin  discipiili  cjus. 

/jV  novisaimo,  id  est  circa  finciii  piicdica- 

tionis  Chrisli,  agyravata  esl  via  maris:\i\ 

csl,populus  in  praidicta  habitans  lerra,  in- 


hunc    mundiim.  HahitanUhus  in  refjione 
utnhra'  mortis,  id  cst  in  pra-dicta  regione 
scu  lcrra,  pcccalis,  qn;p  siint  uinbra'  nior- 
lis,  repleta,  lua;  orta  est  eis,  vidclicct  Chri- 
stiis,  qui  ait  :  Ego  siim  lux  miindi.  Intcr  Juaan.ym, 
hos  enini  Chrislus  visus  cst,  atque  cum  Baruehm, 
eis  conversari  dignaliis  esl.  —  Allegorice  ^»- 
autcm  inlclligi   possunt   ha^c    non   solum 
de  populo  jam  pra^dicto,  scd  de  universis 
gcntibus    ad    liilcm    convcrsis,    qui    olim 
anibulabaiil    in   lcncbris,  s(>d  Cliristo   cis 


duralus  cst  cordc,  et  fidcm  atque  doctri-  B  anniintialo.    vidcrunl   oculo    fidci    liiccm 
nam  Chrisli  gravilcr,  imo  infidcliter  aiidi-      iiiagnain.  Ilabitaiilibiis  ipKKjiic  in  rcgionc 


II  Pelr.  II 


Joann.  vi 
Cl. 


ToIj.  1. 


ilallh.  XI 
20,il.i3. 


erunl,  redeuntes  ad  vomilum,  diccntcs  ad 
invicem  :  Durus  est  hic  sermo,quis  potest 
ciim  aiidirc?  .Maie  hoc  loco  appcUatiir  iiia- 
re  (jcnesarelh,  in  cujus  littorc  sita;  craiil 
Capharnaum,  Tiberias,  Bethsaida,  Coroza- 
in,  civilates  pcrtincnlcs  ad  fines  Zabtiloii 
el  .Ncphthali  (de  ciijiis  Iribii  crat  Tobias). 
Ilaruni  ilaque  civilatum  homines,  primum 
pio  magna  parle  inlcndcrunt  doctriiuc  Sal- 
valoris,  postca  lamcn  avcrsi  sunl.  liidc 
Chrislus  exprobrasse  legitur  civilalibiis  is- 
lis,  iiuemadmodum  sciipttim  csl  :  Tiinc 
cwpil  cxprobrafc  civilalibus  in  qiiibus  fa- 
ctae  sunt  plurims  virtutcs  cjus,  quia  noii 
egissent  pirnilcnliam  :  Y»  tibi.  Coro/ain; 
VtP  libi,  Dctlisaida.  Et  tu,  Caphatnatiin, 
numqiiid  usque  ad  ccelum  cxallaberis?  l's- 
qiic  in  infcrnum  dcsccndcs.  Dicilur  aulein 
lcrra  liffic  via  maris,  quia  in  ea  est  via 
coniinunis  qua  deferunlur  merccs  a  Jor- 
dancad  mare  Meditcrraneum.  Propter  quod 
siibdilur  :  Irans  Jordanem  Galilaw  fien- 


unibra'  inorlis,  id  cst  Sanctis  in  limbo  in- 
ferni  detentis,  lux  orla  est  eis,  Christo  ad 
infcros  descendente,  ac  eos  illuminantc  ac 
cduccnfe. 

Deinde  Propheta  convertit  sermonem  ad 
Dominiiin.  diccns  :  Midtii>licasti  gontcm,        3 
id  csl.  popiiliim  istiim.  seu  genus  ac  ple- 
hciii  Jiiihpiuuiii  luiiiicro  vchcmenler  auxi- 
sli:  iion  iiia/jiil/ii-iisii  livtitiain  spirilitalcm 
iti    cordibus    Piophctarum,    Apostoloniiii, 
C  ac  cclcrotiim   pi;edicatorum  :  quia  Juda?i 
pro  majori   parlc  iiifidelcs  manscrunt   ct 
pcfdili  :  (lc  quo  multi  conlristati  sunl  ho- 
tniiics  sancti.  l'nde  dicil  Apostolus  :  Tri-  itom.K.i, 
slilia  niihi  inagna  est.  ct  dolor  conlinuus  '• 
cordi  iiico  pro  fralribiis  meis  Judffis.  Mi- 
clueas  qtioqiic  clamal  :  1'tinam  noii  csscin  .i/,v/,.,i,ii. 
vir  habens  spiritum,  et  niendacium  potius 
loquerer.  Lwlahunfur  coram  le  spiriluali 
jticunditate  sancti  Apostoli,  el  ceteri  lui 
discipuli,  sicut  <jui  Uulanlur  in  mcsse,sic- 
nt  cxsultant  viclores  capla  prwda,  quan- 


tium,\A  est,  per  quam   itur  ultra  Jorda- D '/'J  dividunt  s/jolla.  id   cst,   valdc  cxiibc- 


nem,  juxla  qucm  esl  (ialilwa  gcntium.  Lc- 

mnfij.ix.  gilur  autem,qiicmadmodiim  Salomoii  ilrdii 

"■  lliiam  rcgi  Tyri  viginli  op])ida  iti  (lalihca: 

qiioniam  ergo  rcx  lliram  cial  gcntilis,  illa 

pars  (ialila?a!  appcUata  esl  Calilwa  gcntiiim. 

•  aiiihula.       /'iijii/liis  i/iii  scilchal''  ui  tcnchrls.  iil  csl 

'"'  lioinines  lcriiP  Zabulon  ct  Ncplilliali,  qiii 

vcrsabantur  in  obscuritalc  ignoranliie  cl 

vilioriim   caliginc,  ridil  liiccm   mui/iiaiii, 

id    csl  Chrisliim,   cjiisipic   doctrinam,   dc 

^««,111. 1, '1.  (pio  scriptuiii  cst  :  Mial  lii.\  vcia,  qua-  il- 

T.  8. 


ranter  gaudebiiiit.  ()iicniadmoduiii  enim 
mcssores  teinpoic  inessis,  ct  possessores 
agfoiiiiii  scgclihtis  congrcgalis  Uelaiitiir: 
cl  siciil  Iriiimphalorcs  hclantiif  posl  bcl- 
liim.scii  laptores  posl  pra5dam,(lum  spolia 
intcr  sc  pafliiinliir  :  sic  priiiii  paslorcs  Kc- 
clcsiio  vclicmciitissimc  cxsiillaliiiiil.  quan- 
dii  liMifciim  Chrisli  frugihiis,  id  esl,  liccle- 
siam  implcvcruiil  fideliiiiis  a  sc  conversis, 
(pios  iilii|iic  pcssimis  raploriliiis.  id  csl  dic- 
monibiis, absluleiunl,  spolianles  eos  praMJa 

2U 


m 


ENARRATIO    IN   CAP.    IX    ISAl.E. 


ART.    XXI 


liominum,  qiiam  variis  tentamentis  suo 
iniperio  subjeeerunt.  Unde  Christus  dixit : 

Jonnn.  \ii,  Nuuc  princeps  hujus  mundi  ejicietur  foras. 

"■  ^  Causa  aulem  lantte  Ia?liti;e  subditur.  Ji^- 

ffum  enim  oneris  ejus,  id  est  jugum  mise- 

rse  subjeetionis,  quod  dffinon  hoininihus 

wpctr.»,  superinduit,  eosque  gravavit  :  A  quo  enim 

''''  quis  victus  est,hujus  et  servus  est:  et  cir- 

gam  humeri  eju.s,  id  est  flagellum  quo 
dsemones  hunianum  genus  affiixerunt,  va- 
riis  modis  eos  vexando,  et  sceplrum,  id 
est  dominium,  exactoris  ejus,'\d.  est  diabo- 
li,  qui  ab  hominibus  debitam  poenam  exi- 
git  pro  peccatis  ad  quae  eos  induxit;  supe- 
rrts</,  liberando  homines  ab  omnibus  malis 
his,  subjiciendoque  eos  tuo  obsequio,  tuo 
jugo,  et  tuo  imperio.  Hoc  autem  fecisli 
sicul  in  die  MaJiaii,  id  est  sine  luimaiio 
subsidio,  scilicet  propria  potestate,  et  sine 
interitu    hominum,   queinadmodum    olim 

Judic.Mi.  prsestitisti  victoriam  Gedeoni  contra  Ma- 
dianitas,  ut  legitur  in  libro  Judicum.Unde 

Luc.  K,  \<.>.  aii  Salvator  discipulis  :  Ecce  dedi  vobis 
potestatem  supra  omnem  virtutem  inimi- 

]i,i(i.  is.  ci.  Et  rursus  :  Vidi,  inquit,  Satanam  sicut 
fulgur  de   cq?1o   cadentein.  Et  Apostolus 

ict»-.xv,;,7.  ait  :  Deo  gratias,  qui  dedit  nobis  victoriam 
per  Jesum  Christum.  —  Quidam  vero  ita 
exponunt  :  Jugum  oneris  ejus,  id  est  ju- 
guiii  observantiarum  legalium,  de  quo  di- 

Af(  xv.io.  cilur  in  Actis  :  (^uare  lentalis  imponere 
jugum  super  cervices  discipulorum,  quod 
ncque  patres  nostri,  neque  nos  portare 
poluimus  ?  (7  virgam  humeri  ejus,  lA  est 
ordinationes  molestas  Scribarum  ac  Pha- 
risseorum,  quas  aliis  imponebant,  proiit 
Mttith.  Christus  testalur  :  Alliganl,  inquit,  onera 
gravia  el  importal)iiia,  el  impoiiunl  ea  su- 
per  humeros  hominum,  digilo  autem  suo 
nolunt  ea  inovere;('/  sceplrum  cvacloris 
ejus,  id  est  dominium  crudelium  princi- 
puin,  ab  inferioribus  inuita  exigenfium : 
superasli  sicut  i/i  die  Madia» ,  tradendo 
videlicet  principes  Judseorum,  primitivam 
Ecclesiam  persequentium,  in  inanus  Ro- 
manorum,  qui  eos  occiderunl  sicut  Ge- 
deon  Madianilas  :  et  ad  hoc  referuntur 
quffi  sequuntur. 


A       Quia  omnis  violenta  prwdatio  cum  tii-        o 
r/)uttu,\(\  est  bona  fidelibus  injnste  ablata 
a  principibus  Judfforuin  :  juxta  illud  Apo- 
sloli,  Hapinam  bouorum  veslrorum  cum  /Jebr.x,u. 
gaudio    suscepistis  ;   et   illud  Jacobi,  Ipsi /(«•06.11,  c. 
sunt  qui  per  potentiam  opprimunl  vos  ;  et 
vestimoitum  tuum  mixtum,  id  est  intin- 
clum,  sanguine  occisorum  ab  istis  princi- 
pibus,  scilicet  vestes  fidelibus  interfectis 
abstractse.  Melius  tainen  per  vestimentum 
mixluin    sanguine.   intelligitur  opus  san- 
guinolentum  seu  vitiosum  :  quoniam  sicut 

B  justi  indnuntur  virtutibus,  juxta  iliud  Job, 
Justitia  indutus  suin,  et  vestivi  ine  sicut    Joh  wtx, 
veslimenlo;  sic  impii  vitiis  velut  vestibus    *' 
operiuntur.  Brit  in  eombustionem  et  ci- 
l>>im*  iguis  :  {\n\-A  Romani  urbes  et  bona    •  dbus 
ac  populum  Judieorum  pro  parte  coinbus- 
serunt.  —  Vel  sic  :  Quia  omnis  violenta 
prcedatio  cum  fumultu,  id  est  aclio  prse- 
datoris  injuriosa,  atque  cuni  impetii  facla 
seu  cum  multitudine  daemonum  perpetra- 
la,  ct  vestimentum  mixtum  sanguine  (sic- 
ul   expositum  est),  erit  in  combustionem 

C  gehennae,  et  cibum  ignis  infernalis  :  ita 
quod  ipse  praedator  diaboUis  cum  suis  sa- 
teililibus,  seu  homo  raptor  cum  suis  con- 
sortibus,  in  inferno  cremabitur  pro  suis 
sceleribiis.  Dicitur  enim  praedalio  sive  pec- 
catuin  comburi,  quoniam  propter  ipsum 
iniquus  incenditur.  Dicitur  etiam  cibus 
ignis,  quia  est  causa  ob  quam  ignis  con- 
tiniio  cruciat  peccatorem. 

Prsterea,  quia  de  Puero  dicto  Emina- 
nuel,  et  ejus  nominibus  multa  dixit  su- 
perius  obscure  ac  mystice,  nunc  de  eodem 

D  Puero  ac  ejus  nominibus  loquitur  eviden- 
lcr  :  et  propler  certitudinem   prophelise, 
loqucbatur  Isaias  de   futuro   per  modum 
prffileriti.  Ait  igitur  illustrissimus  Isaias  : 
Parvulus  enim  luitus  est  nobis  :  parvulus        6 
utique  eetate  et  corporis  parvitate,  non  sen- 
su  aut  hebeludinc;  sie  eniin  vir  erat  et  gi- 
gas,  quemadmodum  Jereinias  et  David  te- 
stantur,  dicentes  :  Novum  faciet  Dominus    jer.wM, 
super  terram,  Mulier  circumdabit  virum ;  ''■ 
et,  Exsullavit  ut  gigas  ad  currendam  viam.  Ps.xvin.o. 
Itaque,  Puer  dulcissimus  natus  est  nobis. 


II. 


ENARBATIO    IN    CAP.    IX  ISAI.E.    —    ART.    XXI  i03 

Undf?  nisi  dc  bcnedit-la  ilia  \irj,'iiica  (!c-  A  iiiiionrni  iiliiiisquc  nalur;c  iii  iiiso.  Diciliir 

/j.  vii.u.  nilricc,  dc  qiia  dicluin  esl  paiilo  anlc,  ICe-  aiilem  Cort.viY/rf/v/^s.qiiia  mandalis  neealoui 

ec    virgo   eoncipiel    cl    paiiel    riliiim.   IJc  cvanijciica  consilia  addidil,  vel  quia  coii- 

cujus  Pueri  nalivilalc  angelus  ail  pastoii-  silium  sanclae  Trinitalis  de  nostrse  redcin- 

/.uc.  11,10,  biis  :  Annunlio  vobis  gaiidium   inagniim  plionis  modo  at(]iic  mystrrio  noi)is  palcic- 

quod  eril   omni  populo  :  quia   natus   esl  cit.  l)e  quo  uunc  consilio  i*aulus  ail  :  .Nihil  A<-(.»x,io, 

vobis  hodie  Salvator,  qui  esl  Christus  Do-  sublraxi  vobis  ulilium,  quominus  annun-  ''■ 

minus,  in  civitate  David.  Et  /ilius  <{atits  liarcin  vobis  omiic  consiliiim    Dei.   rnde 

fsl  liohls  :  id  csl.  is  qui  esl  naluralis  .-pler-  liaiislalio  Sepluaginla  intcipictum  sic  ha- 

nusque  l-ilius  Dci  Patris,  datus  est  uobis,  bel  :  Vocabilur  nomen  cjiis.  inagni  consi- 

id  csl,  ad   noslram  salulcm  descciidit.  al-  lii  angclus.  Vocaliir  insiipcr  Ihus,  scciin- 

que  se  ipsuni  pio   nobis  cxposuil.   Indc  diim  qiiod  legilur  :  lloc  esl    nomcn  (jiiod  ^«•'•xxui.e. 

joann.w,  apud  Joauiicm  scribitur  :  Sic  Deus  dilexil  B  vocabunt   eum   :  Deiis  Jiisliis   noslcr.    Iii 

"■•  miindiim,  iil  Kiliuni  suiiiii  unigcniliini  da-  llcl)i;eo  habcliir  nomen  Doinini  tetragi;im- 

rel.iil  omnis  qui  cicdil  in  ip>uin,  iion  pci-  maldii,  qiiod  soli   veio  Dco  convenil.  \'.\ 

eat,  scd  habeat  vitain  ielcrnam.  Kt  Apo-  quo  scquitur  qiiod  Christus  sit  verus  Deiis, 

Gaitti.  11,  slolus  :  In  fide  vivo  Filii  Dei.  qiii  dilexit  siciit  dc  eo  scriptum  esl  :  Ilie  est  verus  i/omm.v, 

"*■  me,  et  Iradidit  sc  ipsum  pio  nic.  Dcus,  et  vita  aMcrna.  AppcilaUir  el  Portis,  "*' 

El  faclus  est  principalus  super  liume-  juxta  illud  in  Psalmo  :  Quis  est  isle  Rex  /'«.xxm.s, 

rutn  rjus  :  id  esf,  super  rortitiidinem  bra-  gloria;  ?  Dominus  forlis  el  polens;  et,  Do-  '*' 

cliii  seu  poleslatis  Pucri  hiijiis  fundavit  et  minus  virtutum  ipse  csl  rex  glori;p.  Pro- 

staluit  Deus  dominalionem,  qua  Puer  is-  pter  quod  Virgo  elecla  de  Filio  stio  profes- 

le  omnium  eonstiliitus  est  Dominus,  sicut  sa  est  :  Quia  fecit  mihi  magna  qui  potens  /-nf.  i.w. 

^oaiiH.  111,  apud  Joannem   legilur  :  Pater  diligit  Fili-  csl.  Vocatur  quoque  et  Pafer  fu/uri  swcu- 

''  um,  et  oiiinia  dcdil  in  manii  ejiis.  In  Psal-  C  /i.  quia  per  gratiam  ejiis  omiies  electi  ad 

/>«.  11,0.    mo  quoquc  de  sc  ipso  teslatur  :  Kgo  au-  slalum  ac  aeternilalem  codeslis  patria>  per- 

lcm  consliliiliis  sum  rex  ab  co  super  Sion  duciintur,  et  ipse  omniiim  Heatorum  caput    Ephes.  i, 

Ephes.i.  monlcm  sancliim  cjiis.Oninia  naiiique,  sc-  esl.  Deniqiie  Princepx  pacis,  id  csl  dalor,  "■■ 

'■■  cundum  Aposlolum,  subjecil  sub  pedibus  conscrvator,   ac   dominus   omnis    inlcrii.T 

ejus.  Vel  sic  :  Factus  est  principatus,  id  tranquillitalis  et  sanclae  concordiie   iiiin- 

esl  causa  seu  ratio  prinei|)iin(li,  siipcr  liu-  cupaliir.  Proptcr  (piod  ipscmel   loqiiitiii'  : 

mcrum    ejiis    corporalcm.   Chrisliis   ciiim  Pacem  rclinqiio  vobis.   paceni    incam   do  Joann.wi, 

yoann.xix,  bajulans  sihi  crucein,  exivil  ;i(l  iiidiIciii  :  vohis  ;  et  alibi  :  lii  i]u;imciimque  domum  ""^^  ^  5 

/iiwxiisi  l'oc  vero  agcndo,  princiiicin  liiijiis  iniinili  inliaverilis,  ])iiinuiii  dieile,  Pax  liiiie  do- 

dcjecit ;  dcinde  inuiidi  gloriaiii  slr;ivil,  ac  nnii.  .Xposloliis  (]iiO(iiic  :  Ipsc.  in(]uit,  est    Ephet.n, 

^r(.  i,4i.  universorum  judex  et  Dominus  constitui  pax  nostra,  qui  fecit  utraquc  unuiii.   Per '*■ 

ineruit.  D  (^lirislnm  qiiiiipc  in  ecclcsiaslica?  paeis  iini- 

Et  rocabitur  nomen  ejus,  Admirabilis,  l;ilc,  atiiuc  iii  ver;i  carilale  eonjiiiuli  sunl 

Consiliarius,  Deus,  Forlis,  Paler  futuri  Judff.i  el  genliles,  quemadmodiim  apiul  Za- 

.svrcf///, /V///((7>.s /Mc/.s-.  .\omina  isla.  scciiii-  cliariam  U^gitiir  pr()])hclalum  :  Consiliiim    y.„th.\K, 

diim  llicronymiiin,  noii  coiiiliiiwiiiiln,  scil  ]);icis  cril    inlcr  diios  illos.  Kl   in  Psalino  "• 

divisim  legcnda  sunt.  Sex  cnim  nominibus  cantamiis  :  Orielur  in  diebiis  ejus  jiisli- /i,,  ,,„,  7. 

asserit  PrO])hela  vocandiim  liunc  l'iicruni.  tia  et   abiiii(l;inlia  pacis.   Sed   eonlrariari 

Vocabilur  crgo  Adiniriiliilis,  ralionc  iiiira-  videliir  (iimd  Ciiiisliis  disseruil  :  Non  vcni    yiaith.Xy 

ciiloruni  (iiiic  fccil,  vcl  iioliiis  ])r()i)lcr  in-  p;ieeiii  millcre  in  lerrani.  scd  gl;iiliiiiii.  \'.\.  '•• 

comprehcnsibililatcm    sii;c    diviuie    nalii-  rcspoiidcndum,    quod   lioe    iiilelligciidiim 

rir,  propler  inicslimabilcm  (luoiine  graliam  sil  dc  paee  earnali  el  sa>ciilari.  de  qiia  ad 

humanitalis  siia'.  cl    iiiniilcr    iiicH;iliiliiii  Jciiin;iIciii  liiiinihir  :  l'.l  i]iiiilcm  in  li;ic  dic  i,„r.x,y,ii. 


404 


ENARRATIO    IN   CAP.    IX    ISALE. 


ART.    XXI 


]S.  l.VM,21. 

Jonnn.  xiv, 

27. 

7 


Ps.  11,8. 


Zach.  IX, 
10. 


jDaji.vii.l^. 


Luc.  II.  14. 


Joann.  xii. 
47. 

Marc.  \. 
45. 

Joann.  vi 
38. 


Ihid.  XVMl 

36. 


Zach.  IX, 9 
Jer.  XIV,  S 


tua,  quae  ad  pacem  tibi.  Paceni  vero  cujus 
Christus  prineeps  vocatur,  injusti  non  ha- 
bent,  sicut  inferius  scribitur  :  Non  est  pax 
impiis.  dicil  Dominus.  Idcirco  quum  Chri- 
stus  dixisset,  Pacem  meam  do  vobis,  adje- 
cit  :  Non  qnomodo  mundus  dat,  ego  do 
vobis. 

MiiltipUcabitur  ejus  imperium  :  id  est, 
dominium  Christi  paulatim  crescet,  donec 
per  totum  mundum  diffundatur.  Christus 
nanuiiie  ilominatur  seu  imperat  in  Eccle- 
sia  militanti,  qu»  in  Jerusalem  initiata 
est,  et  in  universo  orbe  multipliciter  au- 
cta  esl.  Unde  secundum  mulliplicationem 
fidelium  multiplicatum  est  extensive  im- 
periiiin  (^hristi.  Propler  quod  Pater  ait  ad 
Ghrislum  in  Psalmo  :  Postula  a  me,  et  da- 
bo  libi  gentes  hereditatem  tuam,  ct  pos- 
sessionem  tuam  terminos  terrse;  et  apud 
Zachariam  :  Polestas  ejus  a  mari  usque  ad 
niare,  et  a  fluminibus  usque  ad  fines  ler- 
rae.  Porro,  secundum  vaticinia  Danielis, 
Antiquus  dierum,  id  est  Deus  aeternus, 
dedit  ci  potestatem  ct  honorem  etregnum; 
et  omnes  populi,  tribus  et  lingu£e  servicnt 
ei.  Potestas  ejiis,  potestas  setema,  quae  non 
auferetur,  ct  regnum  ejus,  quod  non  cor- 
rumpelur.  Et  pacis  non  erit  finis  :  id  est, 
pacis  chrislianae,  quse  confertur  a  Christo, 
de  qua  angeli  cecinerunt,  Et  in  lerra  pax 
jioininibus  bona>  voluntatis,  terminus  nul- 
lus  cril.  In  via  enim  prsesentis  exsilii  in- 
choatui',  cl  in  patria  perpetuatur. 

Super  soUum  David,  el  siiper  regnum 
cjiis  scdcbil.  Scimus  Christum  in  primo 
suo  adventu  non  advenisse  ut  judicaret, 
non  ut  regnaret,  non  ut  ei  ministrarelur; 
sed  ul  judicaretur,  ut  Palri  obediiel,  iit 
minisliaret.  (Jiiomodo  ergo  de  eo  praedi- 
clum  est,  Super  soliiim  David  et  super 
regnum  ejus  scdebit?priesertim  quum  ipse 
locutus  sit,  Kegnum  meum  non  est  de  lioc 
muiulo.  Primus  enim  Christi  adventus  in 
omni  abjectione,  paupertale  el  humilitate 
esse  debuerat,  secundum  illud  Zachariee, 
Ipse  pauper,  et  ascendens  super  asinam ; 
et  Jerciniaa,  Quare  quasi  colonus  futurus 
es  in  lerra,  el  quasi  vialor  declinans   ad 


A  manendnm?  IIoc  nempe  est  quod  Chrislus 

de  se  in  Evangelio  protestatur  :  Filiiis  ho-  Maith.ym, 
minis  non  habct  ubi  caput  suum  rcclinet.  ""■ 
Verumtamen,  quod  Chrislus  super  soliiim 
David  et  regnuin  sedere  debeat,  angelus 
Virgini  Malri  praenuntiavil,  dicendo  :  Da-  Lue.t.n. 
bit  illi  Dominus  Deus  sedem  David  patris 
ejus,  et  regnabit  in  domo  Jacob  in  a?ter- 
num.    Jeremias   quoque   dicit  :  Begnabit  ./«•.xxm.s. 
rex,  et  sapiens  erit.  Et  per  Ezechielem  Do- 
miniis  ait  de  Christo  :  Servus  meus  David     Ezech. 
erit  princeps  eorum.  (^uomodo  ergo  isla  "^|*i;_ ^g.' 

B  concordabuntur?  Et  respondendum,  qiiod 
diiplex  esl  regnum,  videlicet  corporale, 
(liio  homo  homini  in  exterioribus  actibus 
humanis  subjicitur  :  tale  regnum  Christus 
in  primo  suo  adventu  non  habuit.  Aliud 
vero  esl  rcgnum  spirituale,  quo  Deus  per 
fidem  et  gratiam  in  Ecclesia  seu  cordibus 


fidelium  dominatur,  quantum  ad  culluni 
iliviniim  :  et  de  isto  regno  niinc  agitur. 
Christus  namque  in  suo  advenlu  coepit  in 
menlibus  elcctorum,  quos  convertit,  re- 
gnare. 

C  Est  igitur  sensus  :  Super  solium  David 
ct  supcr  regnum  ejus  sedebif,  id  est,  in 
regia  ac  judiciaria  potestate  erit,  et  ipsi 
Ecclesia?  prtesidebit,  dominando  suis  fide- 
libus.  El  Zacharias  inducit  :  Ipse  sedifiea-  zach.u. 
bit  templum  Domino,  et  portabit  gloriam,  '^' 
et  seilebil,  el  dominabitur  in  solio  suo. 
Dicilur  ilaque  Cliristus  super  solium  David 
et  super  regnum  cjus  sedere,  quoniam  in 
regno  Ecclesiae  seu  populo  christiano,  cu- 
jus  figura  erat  regnum  David,  doniinium 
lenet.  Unde  nec  solium,  nec  sessio  corpo- 

I)  raliter  sunt  sumenda. 

Ut  cunfiruiet  ilhid  [ct  corroboret]  iii  ju- 
dicio  et  Justilia  :  id  est,  Christus  ad  hoc 
scdebit,  el  dominaiiilur  in  regno  seu  po- 
pulo  suo  mililanlis  Ecclesise,  quatenus  re- 
gnum  suum  stabiliat  in  conversatione  ju- 
sla,  dando  fidclibus  suis  gratiam  veracitcr 
jiidicandi,  ac  juste  vivendi.  Hoc  esl  quod 
ail  l4)hesios  dicit  Apostolus  :  Christus  di- 
lexit  Ecclesiam,  et  tradidit  semetipsum 
pro  ea,  ut  illam  sanctificaret,  mundans 
illam  lavacro  aquse  in  verbo  vitse  :  ut  ex- 


Ephes.  V, 

i.i-i7. 


ENARRATIO    IN    C.VP.    IX    IS.M.E.    —    ART.    XXII 


m 


Vallh. 
XXVIII,  ^O. 


Philipp. 
G. 


/*«.LXXXV111, 

38. 


Jer.  XXXIII, 
iO,  il. 


hibcret  sibi  glorlosam  Ecclesiam.  noii  iia- 
bcntein  macuiam  neque  rugam.  Amodo  e( 
usijue  insctnpilennDii:  id  est. ex  hoc  nuiic 
et  usque  in  finem  sa;culi,  conservando 
suos  in  judicio  et  jiistitia  per  gratiam: 
post  pra?sentem  vero  incolalum,  confii- 
niando  eos  in  patria  pcr  gloriam  consum- 
malam.ilinc  enim  Christiis  loquitur  :  Kccc 
cgo  vobisciim  sum  omnibus  diebiis,  usque 
ad  constimmationem  sa?culi.  Et  cur  hoc? 
nisi  iit  Ecclesiam  in  jiidicio  jtislitiaqiic 
confirinet.  fndc  .Aposloiiis  :  Coiifiiiiiiiiis. 
inquil,  quia  qui  ccepit  bonum  opus  in  vo- 
bis,  pcrficiel  iisque  ad  dicm  Domini  no- 
slri  Jcsu  Clirisli.  Hoec  aulcni  ideirco  th' 
Christo  dicunlur,  qiiia  in  ipso  dumtaxat 
rcgnum  Davitl  veracilcr  prrpcliialiif  :  qiio- 
iiiam  nciiio  ex  scininc  David,  pcrpcliiiiiii 
regniim  in  mundo  sortitus  esl,  nisi  Chii- 
sltis.  Unde  de  pcrpetnilalc  rcgni  David 
Dominus  ail  in  l'salmo :  Thronus  cjiis  siciil 
sol  in  conspeclii  meo,  et  sicut  luna  perfc- 
cta  in  a>ternum.  Et  in  Jercmia  Dominiis 
ail  :  Si  irritum  fieri  potesl  |)actum  meum 
cuin  die  ac  nocte,  ut  non  sit  dics  cl  iiox 
in  tempore  siio  :  el  pacluin  meum  irriliim 
esse  potffit  cum  David  servo  mco,  ut  non 


A  sit  ex  co  filiiis  qui  regncl  in  throno  ejus. 
Nihilo  minus  regnnm  David,  quanlum  ad 
regalc.  temporalc,  ac  mundialc  dominium, 
in  Joachin  rcge  Juda,  qiiodammodo  fincm 
accc[)il,  qiioad  lcgilinnc  prolis  successio- 
ncm  in  regno.  Proplcr  tpiod  Dominus  dixit 
de  eo  ad  Jeremiam  :  Scribe  virum  isliim  yerxxn.ao. 
stciilcm.  iil  non  sil  dc  scminc  cjus  qiii 
sedcat  super  thronum  David. 

Zelus  Domini  exercituum,  id  esl  magna 
dileclio  Dei  omnipolcnlis  ad  gcnus  hiima- 
niiin.  facLet  hov,  tit  Chrisliis  lam  graliose 

U  ac  pic  prsesideat  regno  suo.  Ideo  namquc 
Patihis  lestatiir  :  Proptcr  niiniam  carilalcm  Ephes.wx 
suam,  qua  dilcxil  nos  Palcr,  Filiiim  siiiim 
misit.  Et  Joannes  ail  :  In  hoc  apparuit  ca-  Uoann.iv, 
rilas  Dci  in  iiobis.  qtiuniaiii  riliiim  siiuin 
tinigcnilum  misil  in  niiindiiiii,  ul  vivamiis 
per  ipsuni.  Potest  quoque  per  Dominiim 
cxcroiliium.  ipsemel  Chrislus  inlclligi,  dc 
qiio  in   .\pocalypsi    habcliir  :  Qiii  dilcxit  Apoc.i.s. 
nos,  et  lavit  nos  a  peccatis  nostris  in  san- 
guine  suo. 

Sccundum   Hieronyiiiuiii.    Kmmanueiis 

C  nasccntisquc  Pucri  de  Virgine  prophetia 
scplimo  capilulo  inchoala,  hoc  loco  fi- 
nitur. 


ARTICULUS  XXII 


EXPL.ANATIO   SEQLE.NTIS    PARTIS    CAPITULI    .\0.M    :    VERBUM   MISIT. 


/..vii,  te/TN  siipcrioribiis  capiliili  scplinii,  Domi- it      llaqiic  ait  :   Vcrbuin  niisit  Dominus  i/i        8 


•'1 


I 


nus  pcr  Isaiam  annunliavil  iin|)iissiiiiii  Jucod,   id  esl,   per   Jacob  pr;edixil,  quod 

rcgi  .\chaz,  libcrandum  fore  regnum  siiuiii.  reges  esse  dcbcrciil  dc  Iribii  Jinla  :  jiixla 

vidcliccl    rcgniim   Jiida,  a    rcge  Syri;r  ac  illiid  (lenesis,  Non  aufcreliir  sccplruin  dc 

rcgr  Samaiia^,  eo  cpiod  rcges  isli  cum  rc-  Jiida;  cl  ccciilit  in  Isnicl,  id  esl,  dcccin 

gnis  suis  in  brcvi  exsisterenl  deslrucndi.  tribiis  regniim  Jtida  conlcmpscriiiil,  el  re- 

ihid.w.    Y.\  qiiia  .Xchaz  non  crcdidil,  daliim  esl  ci  gcs  sibi  conslilticriinl  iiii(|ii(is,  non  dcsccn- 

signiiiii  viiginalis  eoiicc|)liis,  scii  iwilivila-  dciilcs  dc  gcncrc  Da\i(l,  dc  (jiiibiis  loqiii- 

lisChrisli  de  Virgiiic.iMullis  ergo  mysleriis  liir  Dominus  :  Ipsi  ivgnavcriinl,  ci  non  ex 

dc  Clirislo   in   mcdiiim   inliodiiclis.   iiiiiic  mc:  principcs  cxslilcrtiiit.  cl  iioii  cogiiovi. 

rciiil  l'rii|iliclM  ad  (Icm-i  iliciKliiiii  dcsliiicli'  IikIc  iii  Psaiiini  lialicliir  :  l'.l  rcpiilil  lalicr- 

oiiciii  rcgiiiiriiiii  rcgnii  Jiida  insidiaiiliiiiii,  iiaciiliim  .lovcpli,  d   Iribimi    lipliraiiii  iinii 


Ctfn.  xtix, 

10. 


Ihre  VIII,  \. 


/'.t.l.XWII, 

(i7,  liS, 


406 


ENARRATIO    IN   CAP.    IX   ISAI.E. 


ABT.    XXII 


elegit  ;  sed  elegit  tribuni  Juda.  Alii  per 
Jacob  et  Israel  intelligunt  eunidem  popu- 
lum,  scilicet  decem  tribus,  ad  quas  misit 
Deus  verbum,  id  est  prophetiam  comniina- 
toriam  Isaiap,  Osee.et  aliorum  Prophelarum 
de  destructione  ipsarum.  Ideirco  verbum 
islud  tanquam  grave  onus  cecidit  in  Is- 
rael,  id  est  in  populum  islum. 

9  Et  sciet  per  experientiam  poenae,  quod 
verum  sit  verbum  istud,  omnis  popuhis 
Ephraim,  id   est  regni  Israel.  cnjus  pri- 

iii/(f9.M.  mus  rex,  puta  Jeroboam,  erat  de  progenie 
"*■  Ephraim ;  ct  babitantes  Samariam,  qu;e 

erat  urbs  regia  atque  metropolis  in  regno 
decem  tribuum  :  id  est,  isti  etiam  experi- 
mentaliter  scient  quod  dictum  est.  In  su- 
pcrbia  ct  magnitudine,  id  est  praesumptio- 

10  ne,  cordis  diceiUes  :  Lateres  ceciderunt ,  id 
est,  domus  nostrse,  qu;e  debiles  erant  et 
de  lalcribus  factae,  ab  hostibus  nostris  de- 
structse  sunt;  sed  quadris  lapidibus  a'di- 
ficabimus,  id  est,  domos  fortiores  quam 
anle  habuimus,  faciemus.  Sycomoros  suc- 
ciderunt,  id  est,  aedificia  nostra  de  vilibus 
lignis  compacta  dejeccrunt ;  sed  cedros 
immutabimus,  id  est,  sedificia  prioribus 
fortiora  erigemus  :  cedrus  quippe  vocatur 
iniputribile  lignuni.  Ouidam  vero  per  lale- 
res  et  sycomoros  inleiligunt  reges  Israd 
impotentes,  sub  quibus  regnum  Israel  op- 
primel)atur;  per  lapides  vero  quadros  ac 
cedros,  reges  robusliores,  quos  deeem  tri- 
bus  elegerunt,  ut  regnuin  reformarelur. 
Hieronymus  ita  exponit  :  Lateres  cecide- 
ruiil,  id  est,  domus  ac  populus  regni  Juda 
velut  lateres  perierunt;  sed  quadris  lapi- 
dibus  aedificabimus,  id  est,  quum  regnuni 
istud  nostro  imperio  subjecerimus,  facie- 
mus  in  eo  domos  firmiores. 

11  Et  elevabit  Dominus  hostes  Basin  supcr 
eum,  id  est,  regem  Assyriorum  et  ejus 
exercitum  adducet  super  Rasin  regem  Sy- 
riae  et  populum  ejus ;  et  inimicos  ejus,  id 
est  Assyrios  istos  hostes  Rasin,  in  tumul- 
tum  vertet,  id  est,  cnm  tumullu  et  impetu 
venire  faciet  contra  eum.  Ssepe  enim  pr»- 

ivfle«/.xvi,  diclum  est,  quemadmodum    rex  Assyrio- 
rum,  Rasin  regem  Syriae  interfecit.  et  po- 


A  piiluni  ojus  eepit.  Elevabit  etiam  Dominus 

Si/riiim  ah  oricnte,  et  PhiUstiim  ah  occi-  12 
dciitc  :  id  est,  cum  rege  Assyriorum  venire 
faciet  mullos  Syrorum,  qui  moranliir  ad 
orienlalem  plagam  respectu  lerra>  Israel; 
mullos  quoque  Palaestinorum  commoran- 
tiiim  in  plaga  occidenlali  respeclu  regni 
Israel.FIos  namque  rex  Assyriorum  assum- 
psit  in  auxilium  contra  Israel.  Et  dccora- 
huiit  Isracl  toto  ore,  id  est,  copiose,  late, 
atque  pro  libitu  occident  seu  capient  po- 
pulum  Israel,  regemque  ejus. 

B  Ii>  omnibus  his  non  est  aversus  furor 
e/u.s  :  id  est,  post  tanlarum  poenarum  in- 
flictionem  non  est  Deus  placatus  populo 
Israel ;  sed  aclhuc  manus  ejus  axtenta,  id 
est,  virtus  ejus  adhuc  parala  est  ad  eos 
gravius  puniendos.  Cur  autem  hoc  conti- 
git,  suhdilur  :  Ei  popidus  Israel  uou  est  rc-  13 
versus  pcr  pcenilentiani  et  vita?  meliorati- 
onem.  ud  percutientem  se,  id  est  ad  Deum 
qui  eos  per  adversarios  pr^dictos  casti- 
gavil  ;  ct  Domimnn  e.rercituum  non  ex- 
quisierunl,  ejus  misericordiam  invocando, 

C  sed  vilulos  aiireos  eoluerunl.  Constal  ergo 
(]iiod  Dominus  non  placalur,  neque  pecca- 
liiin  diinillilur  propter  pereussionem  pra- 
voruin.  nisi  ipsi  pocniteant.  nominumque 
rcqiiirant.  Neqiic  his  olivial  illud  Nahum, 
Xon  consiirgct  duplex  tribulatio;  vel,  sc- .Yrt/i«mi,9. 
cundum  aliam  lilteram.  Non  vindicabit 
Dominus  bis  in  id  ipsum.  Hoc  enim  diclum 
est  de  punitione  sufficienti  ac  plena. 

Et  disperdct  Dominus  ab  Israel  caput       14 
et  cnudam  incurvanteni  ct  depravantcm 
in  die  una  :  id  est,  per  regem  Assyriorum 

D  occidi  seii  captivari  permittet  aut  faciet 
in  populo  Israel  capitaneos  et  seductores 
ipsorum.  Quid  enim  per  caput  et  caudam 
designetur,  subjecit  :  Longcevus  et  hono-  15 
rabilis,  ipsc  cst  caput,  id  est,  seniores  et 
nobiles  capita  populi  nuncupantur;  et  pro- 
phcla  docens  mendncium,  ipse  est  cau- 
da.  id  est,  pseudoprophetfe.  qui  commo- 
di  corporalis  inluilii  principibiis  prospera 
promillcbanl,  eosque  fallebant,  cauda'  vo- 
cantur  :  quia  per  modum  caudce  seque- 
banfur  potentes.  vaticinando  eis  mendacia 


F.NARRATIO    IN    CAP.    IX    ISAI.E.    —   ART.    XXII 


407 


/s.  111.  li. 


41. 


vm.  li". 


Undo  falcni  prophctam  nominat  caudam 
inciirvantcm  et  dcpravaiitrm.  id  cst  a  re- 
cliliKline  jiistiliu'  averleiilcm,  <■!  alios  ad 
peccata  moventem.  IIos  igitur  IJominus  di- 
spersit  uno  die,  quando  regem  Assyriorum 

10  super  eos  indiixit.  Et  erunt,  qui  heatifi- 
cant  populum  istum,  id  cst  pseudoprophe- 
la)  populuin  Israel  laudaiites,  seduccnlcs, 
quia  so  ipsos  et  alios  decipiunt;  el  qui 
benti/icantur  al)  eis,  erunl  pra'vipitali.  id 
esl  dejpcti  :  omnes  enim  siinul  pericrunl. 
Iliiic  simile  est,quod  ait  superius  :  Popule 
meus,  (]iii  le  bealuiii  (liciint.  ipsi  te  de- 
cipiunt. 

l'roptcr  hoc  super  ndolescentulis  ejus, 
videlicel  populi  Israel,  non  la'tahitur  Do- 
'iiiliius,  id  est,  non  oslendet  se  supcr  eis 
helaii.  dando  eis  benelicia  sua  :  siciii  de 
qiiihusdam  loculus  esl,  LaMahor  super  eis, 
quiim  liciie  1'ccero  eis.  I'>l  .Nelicmia»  oclavo 
haheliir  :  Ciaudiiim  Uomiiii  est  fortitudo 
vcslra.  niiDniaiii  ijriliir  permisil  Dominus 
aildlcsccnlulos  piqiiili  Isracl  Irucidari  et 
capi,  dicitur  super  eis  non  Isetari.  El  pu- 
pillorum  ejun  et  viduarum  non  miserebi- 
tur,  sed  omiies  Iradet  manibus  hoslium. 
Quia  omnis  homo  in  populo  Isracl,  id  cst 
qiiidam  ex  omiii  genere  eorum  ;  vel,  Om- 
nis,  id  est  tam  miilli,  quod  alii  quasi  iiulli 
videhanliir;  In/pocrila  est  simulando  ope- 
ra  religiosa  forinsccus,  et  neijuam  iiile- 
rius,  qnia  sub  veste  ovina  gerit  mentem 
lupinam  ;  et  universum  os  locutum  esl  stut- 
litldin,  id  est,  omnes  verba  vana,  blasphe- 
ma,  sive  inania  proluleruiit.  In  omnibus 
his  niiu  csl  aversus  furor  eju,s,  etc,  sicul 
expositum  esl. 

18  Succensa  est  enim  quasi  if/nis  impiclas: 

id  esl,  peccaluin  popiili  Isiael  ex  cordc  in 
vitiis  iiiriaiiiiiialii  processil,  ila  quod  cum 
niHgno  alque  ardenti  afleclu  peccavci  iiiil  : 
vejir<'iii  et  spiiinm  rorn/il/,  id  csl,  pcecalo- 
res  viliorum  ac  passioiiiim  aciileis  plenos 
ciiiiMiiiicl  :  prii|ilci'  iiiii|uilalcm  riciiini  sii- 


A  am  damnantur.  £!t  succendetur  in  densi- 
tate  saltus  :  id  cst,  vindicta  hiec  in  loto 
popiilo  desicviet,  sicul  iu  densilale  ligno- 
rum  ignis  furcscit;  et  convolvetur  super- 
bia  fumi  :  id  esl,  supcrbi  acrem  fumo 
verborum  inanium  adimplentes.his  poenis 
iiivolventur. 

In   ira  Domini  cxcrcituum  conturbnla       ig 
est  tcrra  :  id  est,  populus  terrae  Israel  in 
tanlis    piTcussionibus    disscnsioiiibusque 
tuihabitur ;  ct  erit  popu/us  istc  ijuasl  es- 
ca  ifiiiis,  id  est,  igni  tri!)ulationis  tradc- 

H  tur,  alqiie  ab  co  consiimetur,  sicul  esca 
a  comcdenle.  Vir  frnlrl  suo  non  pnrcet  : 
id  est,  populiis  Israel  non  solum  ab  ex- 
Iraneis  arriigclur,  sed  inler  se  (lissensio- 
nem  habehil,  et  uiius  alleri  nocere  slude- 
bit,  secundum  illud  MichiCiB  :  Yir  fratrem  .i/icA.vn.i. 
suum  venatur  ad  inortem.  Et  dec/lnablt  20 
ad  dcxteram,  cl  csuriet :  id  est,  vir  ab  ad- 
versario  suo  recedet,  ut  possit  refici ;  sed 
cibum  invenire  non  poterit,  quantum  ad 
saturilalcm  :  el  coiuedet  ad  siiilslrnm,  el 
non  salurabilur,  id    est,    quocumque  se 

C  verterit,  esuriem  patietur.  Sic  crgo  Pro- 
phela  pra^dicil  eis  1'amem  futuram.  Unus- 
ijuisque  carnem  brachii  sui  vorabit :  id 
est,  contra  proximum  suum,  cui  mcrito 
innilerelur  ul  firmamenlo,  consurget  ;  et 
si  polerit,  occidel.  Manasses  Ephrnlm,  el 
Ephrnliii  Mniiassen,'u\  esl,  tribus  .Manasse 
vorabit  trihum  Kphraim,  cl  ccontra  :  quia 
sc  muluo  oceideriinl,  non  obslaiile  qiiod 
ex  eodein  palre,  videlicel  .loscpli,  nali  fii- 
erunl.  Quemadmodum  pal(>t  ex  libro  Ue-  \\nt,j.x\. 
giim.  (lissensio  popiili  Nrael  iiiler  se,  pi>;p- !'»*«""• 

l)  cipiie  orla  csl  |ii(iplcr  rcges,  ipids  singiili 
eoriuii  iiilchaiiliir  proinovere  conlra  vo- 
liinlalem  iilidium.  Sluiii/  ijjsi  conlra  Ju- 
ilniii.  id  esl,  tiihus  .Manassc  et  ICphraiin 
siiiiiil  pugnahunl  eonlra  popiiluin  Jiida. 
Iloc  sippius  accidisse  leslantur  hisloriic. 
Iii  oiiiiilliiis  his  iioii  <'sl  nversux  furor  ejus,  21 
sed  adhuc  maiius  e/us  extenta. 


408 


ENARRATIO    IN    CAP.    IX    ISAl.E. 


ART.  xxm 


ARTICULUS    XXIII 


ELUCIDATIO     MORALIS     EJUSDEM     CAPITULI     NONI. 


Ps.  XXXVll, 


Jiom.  viit, 
35. 

Pliilipp.j\\ 
13. 

Jacob.  IV, 7, 

Ps.  XVII, 38. 


IPe(riv,8, 
Luc.  VII, 47, 


.yiallli.M. 
21. 


II  Cor.  I,  8. 
Pror.xxiv, 
16. 
[Joann.  i. 


DENIQUE  Zabulon  intcrpretatur,  habi- 
lacuhim  fortitudinis  ;  Nephthali  vero, 
dilalatio.  Moralitor  ergo  :  Primo  teinpore, 
id  esl  lcnipore  visitationis  supernee,  in- 
fusionisque  gralise,  alleLHata,  id  est,  ab 
oneribus  peccatorum,  qucC  sicut  onus  gra- 
ve  gravaiil  injustum,  erepta,  et  ad  coele- 
stiuin  conleniplationem  elevata,  est  terra 
Zabulon,  hoc  est  congregatio  fortium  at- 
que  eonstaiitiuni  honiinum,  qui  cum  Apo- 
slolo  diccre  possunt  :  Quis  nos  separaljit  a 
caritate  Dei?  et,  Omnia  possumus  in  eo 
qui  uos  confortat ;  qui  implent  ilhid  Jaco- 
bi,  Resistite  diabolo,  et  fugiet  a  vobis ; 
quibus  convenit  illud  in  Psalnio,Persequar 
inimicos  meos,  et  comprehendam  illos,  el 
non  convertar  donec  deficiant.  Et  terra 
Neplithali,  id  est  congregatio  veram  cari- 
talem,  seu  caritatis  latitudinem  usque  ad 
inimicorum  amorem  se  extendenlis,  ha- 
bentium.  Garitas  enim  operit  multiludi- 
nem  peccatorum.  Et  Mariae  Magdalene  re- 
niissa  sunt  peccala  multa,  quia  dilexil 
multum.  Et  quanto  Deum  ardentiori  affe- 
ctu  dihgimus,  tanto  coelestia  purius  atque 
frequenlius  conlemplamur.  Siquidem  ubi 
fueiil  Ihesaurus  tuus,  ibi  erit  et  cor  luum, 
ut  Verilas  ail.  Et  novissirno,  id  est  postre- 
nio  post  alleviationem  gratiae,  aggmvata 
est  pra?sentis  exsihi  poenis  atque  miseriis, 
venialibusque  peccatis,  via  maris,  id  est 
pripdicla  congregatio  electorum,in  via  hu- 
jus  maris  niagni  seu  sseculi  peregrinan- 
tium,  et  ad  seterna  suspirantium.  Per  mul- 
tas  enim  tribulationes  oportet  nos  intrare 
in  regnum  coelorum.  Apostolus  quoque  : 
Supra  modum,  inquit,  gravati  sumus.  Sed 
et  justus  septies  in  die  cadit.  Et  si  dixeri- 
inus  quia  peccatum  non  habemus,  nos  ip- 
sos  seduciinus.  Sic  ergo  aggravata  est  via 


A  maris  Irans  Jordanem,  id  esl  post  Bapti- 
smatis  undam  et  lavacrum,  Gali/wa',  id 
est  transmigralionis  seu  transitus,  gen- 
tiiim  baptizalarum,  ad  superiora  lenden- 
tium.  Elecli  namque  in  saeciilo  isto  post 
consolationes  internas,  post  contemplatio- 
nes  siipernas,  post  occupationes  coelesles, 
multum  (ut  diclum  esl)  afficiuntur  »rum- 
nis,  dislractionibus,  tenlalionibus,  atque 
doloribus. 

Popmlus  qui  sedebat'  in  tenebris,  vidit        2 
liicem  magnam,  etc.  Hoc  sicut  prBetactum    ''""''"'''- 

B  esl,cunctis  convcnit  peccatoribus,qui  post 
conversalionem  sa^cularem.  post  vilam  car- 
nalem,  post  vitiorum  e.vcfficationem  irra- 
diantur  splendore  gratiarum  coelestium, 
donis  sapicntia",  scientia>.  inlelleclus,  ilein- 
que  consilii,  et  convertuntur  ad  Clirisliim 
ac  splendidam  vitam,  lucentes  (ul  iiiquit  phiupp.u, 
Aposlolus)  in  medio  nationis  pervers;c  sic-  '^'  '^- 
ul  luminaria  muiidi,  verbum  vila>  conli- 
nentes :  quibus  convenit  illud  in  Matthaeo, 
Yos  estis  liix  mundi.  Maiih.  v, 

Deinde  sequitur  vox  pastoris  el  prsedi-  '*■ 

G  catoris  ad  Dominum  :  MuUiplicasti  gen-  3 
tein.  quoniam  multi  sunt  vocati  ;  non  ma-  ibid.w.u;. 
gni/icasti  twlitiam,  quoniam  pauci  sunt 
eiecti.  (,}uum  ergo  multi  perveniant  ad  fi- 
dem  christianam,  pauci  vero  ad  conversa- 
lionem  chrisliformem,  querulosa  voce  ait 
Deo  Ecclesia  :  Multiplicasti  gentem...  De 
conversatione  tamen  bene  viventium  fa^la- 
buntur  boni  prfelati  et  doctores  coram  te, 
Domine,  tibi  gratias  referendo,  sicut  qui 
livtantur  in  messe.  Unde  Joannes  in  tertia 
sua  Ganonica  profitetur  :  Majorem  horuin  nuoann.i. 

D  gratiam  non  habeo,quam  ul  audiam  filios 

nieos  in  veritate  ambulare.  VA  Paulus  scri-  iThess.n. 
bens  discipulis  :  Gloria,  inquit.  nostra  vos  -<•■ 

'      ,  ......  ,  .         IlCor.  VII, 

estis;  et,  Multa  mihi  gloriatio  pro  vobis,  4. 


ENARRATIO    IN    CAP.    IX    ISAI.E. 


ART.    XXIII 


409 


8 

Joann.  i,  I . 


Luc.  VIII,  8. 


IhHl.  I... 


Matth.  IV 


Arl.xm.K. 


Jliidem. 


I  Esdr.  IX, 
Dan.  XIII, ■'>, 


rcplctus  sum  consolationc,  supcrabundo 
gaudio  in  omiii  liibulationc  noslra.  Eccc 
quomodo  boiius  pastor  dc  spiiitualium  fi- 
liniiiiii  -uniuin  prolcctu  gavisus  cst.  Talcs 
essc  dcbent  omiics  boni   pra^lati. 

Verhuiii,  id  est  Chiisti  doctrinani,  scu 
Christum,  de  quo  scriptum  csl,  Iii  priiui- 
pio  cral  Yerbum,  misit  Doiiiiniis  in  Jaco/i. 
id  csl  in  Kcclcsiam  et  populum  chrislia- 
num  ;  el  cecidil,  id  csl,  bene  ac  fructuose 
rcccptum  csl,  //(  I.sracl,  id  cst  iii  fidelibus 
ct  ck'ctis  Dcum  sinccrc  coiilciupliinlibiis, 
qui  sunl  terra  bona,  dc  qua  scriptum  csl : 
Scmcn  cccidit  in  tcrram  bonam :  et  ortum, 
fecil  fructum  ccntupliim.  rude  ait  Salva- 
tiir  :  Quod  autem  in  terram  bonam  cc- 
cidil.  hi  suiit  qui  corde  bono  i't  oplimo 
audicnlcs  verbuni  Dci  rclinciit,cl  frucliiui 
affcrunl  iii  palienlia.  —  Vcl  sic  :  Vcibum 
misit  Domiiius  in  Jacob, id  cst  ad  populiiin 
Juda-orum,  de  qiiibiis  locutus  csl  CIii  istiis, 
Non  sum  missus  nisi  ad  ovcs  pcrditas  do- 
miis  Israel.  VA  cccidit  in  Isracl,  id  csl,n(in 
fructificavit,  scd  confracluni  esl  in  populo 
isto,  qucmiidmodiim  in  Aclibiis  ail  1'auiiis 
ad  cos,  Ki-pulistis  vcrbiim  Dci,  et  indigiios 
vos  jiKlicaslis  vita>  apterna*.  Vel,  Cccidil  iii 
Isracl,  id  csl  iii  [ilcbcm  gculiliiim  convci- 
sam  ad  Chrisliim  (qiiam  Apostokis  nomi- 
nal  Israel), dc  quibus  ad  prsallegata  \ciba 
adjccit,  Kccc  convciliiiiur  ad  ,i,'cnlcs.  — 
Vel  :  Verbum  iiiisil  Diimiiiiis  iii  Jacdb,  id 
est  in  homincs  simplices,  contra  pcccala 
liiclaulcs  :  cl  cecidil  in  Israel,  id  csl,  iii 
hominibus  lillcralis,  cl  viris  maguffi  scicn- 
lia;  atqiie  pra?latis,  dissipalum  csl  :  qiii 
quod  sciiinl  et  alios  docenl,  noii  faciiinl, 
qiios  iiiflal  scieiilia,  (|iii  sc  rcpiilaiil  sa- 
picnlcs.  Unde  scriplum  cst  :  Manus  prin- 
cipum  cl  magislraluiim  fiiil  in  transgres- 
siiinc  hac  prima:  cl  iii  Danielc,  Inii|uilas 
egressa  cst  de  Habvlonca  senioribus,  (|ui 
vidcbantiir  regcrc  p(i|iukiiii.  Ml  JcrcmiiP 
(|iiinlii  :  Ibo  ad  oplimatcs,  cl  lor|uar  cis  ; 
ipsi  enim  cognoveriinl  viaiii  Doniini  :  cl 
cccc  lii  magis  (•oufrcgcriiiil  jiiguui,  iii|ic- 
niiil  viiiciila.  —  Vcl  :  Verbiim  iiiisil  Dn- 
ininiis  in  Jaciiji,  id  cst  iii  |iiipiiliiiii  calliu- 


.V  liciim  vilia  conculcantcm :  ct  cecidii.  id 
est  dcsiriicliim  est,  in  isracl,  id  cst  in  con- 
vcnticulis  h»icticoruin,  Scripturam  divi- 
nain  pcssime  exponentium  :  qui  sc  Deum 
cognoscerc  jaclanl,  aUiiie  a  rcgno  Chrisli 
dcccdunt,  qucmadmodum  dcccm  tribiis, 
qu;e  diclaj  sunt  Israel,  a  regno  David  sc 
retraxerunt. 

Et  .scict  omnis  populus  Ephraim,  id  est       9 
in   temporalibus  e.vcrcsccnles  et  cupidi. 
Kphraini  namqiic  ferlililas,  seu  cremen- 
tiiiii    inlcrpictatur.  El  habitnnlcs  Sama- 

B  riam,  id  esl  legem  se  obscrvarc  simulan- 
les,  seu  custodiam  pra^lationis  habcntes. 
Samaria  quippc  iiilcrprclaliir  custudia.  In 
superbia  cordis  dicentes  :  Lalcres  cecide-  10 
runt,  id  est,  Christiani  catholici,  quos  la- 
tcics,  id  est  viles  ac  debilcs,  rcputamus, 
corruerunl  et  errore  dcccpli  sunt  ;  sed 
ijUddris  lapidibus  wdificabimiis,  id  est, 
nostras  doclrinas  et  ecclcsias  firmiler  sla- 
liilicmus  natiiralibiis  rati(uiibus  ct  sa?cu- 
lari  potcnlia.  Et  clccabit  Doininus  lioslcs  11 
Ra.sin,  id  est  populum  christianum,  qui 

C  csl  iiiimicus  Kasin,  id  csl  sscularis  sa- 
picnlitc  Dco  cdntrarianlis,  .supcr  cum  .■  ita 
(jiiod  sapicntia  christiana  sa^culari  sapicn- 
li;c  pia?valcbil,  ju.xla  iliinl  Aposloli,  lii  ca-  iico>-,x,5. 
plivitatcni  rcdi!,'cnlcs  omiiciii  inlcllccliim, 
in  obscqiiiiim  Chiisli.  Scd  ([iiia  lucrcticos 
Ddiniuus  ali(iiian(i()  cxpiignal,  cl  pcrciiiil 
pcr  iiifidclcs  scu  rcprobos,  idco  clcvabil 
iii/riam  ab  oricnle,\i\  est  supcrbos,t7  P/ii-  12 
lisiiim,  id  cst  polione  cadcntcs,  sive  car- 
nales  ;  ct  demrabunl  Isracl,  id  est  luercli- 
cos,  toto  ore,  id  csl,  cum  ingcnti  avidilale. 

D  //'  oinnibiis  /lis  non  csl  avcrsus  /uror  i-Jus 
ab  islis  luerelicis;  scd  adhuc  ntanijf^ju-s, 
sciliccl  Dci,  caWnla,  ut  pcnitiis  conleran- 
lur.  Et  popu/us  ha^rcticiis  non  csl  rcvcr-  i:) 
sus.  Iisresiin  dcscrcndo,  ad  pcrcuticnlcm 
,sc.  scilicct  Chrislum. 

El  disjicrdii  Dominius  ab  Isracl  jaiii  \.\ 
|)ra>(licto,  scii  populo  solu  fidc  christiano, 
ca/iut,  iil  csl  li;ercsiarchas.  iiidignos  pnc- 
liilos,  ct  impios  principcs,  i7  (■(///(/(»//(.  id 
cst  coruiii  imitatiircs.  fiilsosquc  doclorcs. 
siciil   consciiiiciilcr  c\[i(iiiitur,    l.omjivvus       15 


410 


ENARRATIO    IN   CAP.    IX    ISAI^. 


ART.    XXIII 


16 


17 


Zach.  \ 


Job\\\\\,'>. 


19 


IS.  LXIV,  0 


\Joann.  iv 
1. 


Mutth. 
3(i. 


/•Sccli.xw 
12. 
'  venim 

20 


el  honorabilis,  ipse  est  caput,  etc.  Et  erunt,  A 
qui  beatificant  populum  istum,  videlicet 
ha?relicos  et  indijjnos  preelatos.  ac  impios 
atque  siipeibos, el  ad  inanem  gloriain  pro- 
i\0%,scducentes,(n\\ai  fallunt  quos  laudant; 
et  qui  beatificantur,cv\M\l  prcecipitati,  qwo- 
niam  incident  mala  culpse  et  poense.  Istis 
nempe  maxime  nocet  laudatio  hominum. 
1'ropter  lioc  supcr  adolescentulis  cjus  non 
livlabilur  Dominus,  et  pupillorum  ejvs  ct 
riduarum  non  miserebilur.  Omnes  enim 
perire  permillit  ac  damnat,  qui  ad  ha>re- 
licorum  speclant  consortia.  Spiritualiler  B 
autem  viduie  nnininanlur  anima'  hserelico- 
rum  ac  peiversorum,  quibus  propler  pcc- 
cala  Sponsus  coelestis,  et  vir  cujus  Orions 
nomen  ejus,  ablatus  cst:  pupilli  vero,  qui- 
biis  Deus  desiil  esse  pater  per  graliani. 
Quia  omnis  Injpocrita  est  ct  nequam.  Uni- 
versi  namque  hiprelici,  et  hypocrila>  sunl. 
iino  et  ceteris  religiosiores  se  simulanl  : 
idcirco  misericordiam  consequi  non  nic- 
renlur.  quemadniodum  apud  Job  lcgilur  : 
Nuniquid  Dcus  aiKJict  vocem  liypocrilae. 
quando  vencrit  super  eum  angustia?  G 

In  ira  iJomini  c.Tcrcituum  conturbala 
csl  lerra.  Dum  cnim  Deus  offensus  est.  et 
graliam  ab  hominibus  tollit,  turbanlur  ha- 
bilanlcs  in  lerra.  inordinate  vivendo,  lites 
cl  conlcnliones  sectando,  et  poenas  debi- 
las  incidendo.Undc  inferius  scriptum  esl : 
lCt  tu  iralus  es,  et  peccavimus.  Vir  fratrl 
suo  non  parcet.  Proptcrea  apud  Jcremiam 
habelur  :  Unusquisque  a  proximo  suo  sc 
custodiat.  el  iu  omui  fratre  suo  non  ha- 
beat  fiduciam  :  quia  omnis  frater  supplan- 
lans  suppianlabit,  el  omnis  ainicus  fraii-  D 
duientcr  inccdcl.Non  ergo  credainus  omni 
spiritui,  ncque  cor  nostrum  aperiamus  cui- 
libel  homini,  pra^serlim  qiium  Chrisliis  di- 
cat  :  Iniinici  liominis,  domestici  ejus.  lla>c 
aulem  intelligenda  sunt,  ut  in  pluribus  : 
raro  enim  invenitur  verus,  fidelis,  inlc- 
gcrque  amicus.  Et  ideo  ait  Scriptura  :  Bc- 
atus  vir  (|iii  invenit  amicum  fidelem '. 

El  declinabil  nd  deacteram,et  esurict ;  et 


comedet  ad  sinistram,  et  non  saturabitur. 
Frequenter  enim  jubcmur  regia  via  incc- 
dere,  id  est  virliitis  medium  obscrvare,  et 
non  declinare  ad  dcxleram,id  est  ultra  vi- 
res  nil  atlcnlare,  quatenus  rationabilc  sil 
obscquium  noslrum.  Scriptum  est  cnini  : 
Quia  plus  fecit  quam  potuit,  idcirco  per-  jer.  xlmh, 
iit :  et,  Noli  esse  jiistus  inultum,  neqiic  '^:^^^^  ^^^ 
plus  sapias  quam  oporlet,  nc  fortc  obslu-  i". 
pe.scas.  Hoc  tamen  indiget  sano  intellectu, 
quia  exemplo  Aposloli.  debemus  nos  indc-  PhiHpp.m, 
sincuter  in  anleriora  exlendere,  atque  ad  '''' 
verae   perfectionis  alliludinem  adspirare. 
Qui  ergo  hoc  modo  declinat  ad  dexteram, 
esuriet,  id  esl.  spiiituali  refeclionc  care- 
bil.  Nec  debcmus  dcclinare  ad  sinisliain. 
manifesla  vilia  pcrpclrando.  Sic  vcro  de- 
ciinans.  comedrl.  qiioiiiam  aquic   fiirlivie  /voim^.it. 
diilrinrcs  sunt.  ct  panis  absconditus  sua- 
\inr  :  naiu  cl  via  sliilli  recla  cst  in  oculis  ibid.\ii,\o. 
cjiis:  et  non  saturabilur  alimonia  spiritua- 
li,  videlicet  pane  vitse  et  aqua  sapientiae. 
T'nusquisque  carnem  brachii  sui  vora- 
i;7.'videlicet  Manasses,  id  est  divina  man- 
data  oblivioni  tradentes  ;  Ephraim,  id  est 
tcmporalia  congregantes,seu  cupidos,  quo- 
runi  possessio  crcscit  in  tcrra  :  unus  enim 
iiijuslus    saepe    pcrsequitur    alium.    juxta 
qiiod  in  Osce  habetur  :  Sanguis  sanguinem  oseew.t. 
tcligit.  Quocontra  monet  nos  sanctus  Apo- 
slolus  :  Si  invicem  mordetis  et  comcdilis.    r,niai.\. 
vidcte  ne  ab  inviccm  consumamini.  El  .la-  '^" 
cobi  tertio  scriptum  est  :  Si  zelum  iiiii;i-  jncoh.m. 
rum   habetis,  et   conlenliones   sunt  inler  '^- 
vos,  nolile  gloriari  ct  inendaces  esse  con- 
Ira  veritatem.  Hinc  rursus  hortatur  .\po- 
slolus  :  Esfole  invicem  benigni.misericor-   Ephea.t^i, 
dcs,  donantes  invicem,  sicut  et  Deus  in  ''■ 
Christo  vobis  donavit.  Simul  ipsi  contra 
.Iiidirm  :  id  est.  pra^dicti  injusti   pcr  Ma- 
nassen    ct   l']phraiin    designati,   simul    in- 
siirgent  conlra  Ecclesiam,  confessoresque 
Christi,  qiiibiis  ipse  ait  :  Si  me  persecuti  Jomm  w, 
sunt,  et  vos   pcrsequenlur,  quia  non  est 
servus  major  domino  suo.  Cetera  ex  prae- 
cedcnti  articulo  facile  elucescunt. 


ENARRATIO    IN   CM\    X    ISAI.E. 


ART.    XXIV 


41  i 


ARTTCULUS  XXIV 


KXPd.SlTIO    CAPITLI.I    DKCa.Ml    :    V.l':    OLI    CO.MjL.NT    I.KCKS     INIIJLAS. 


Mallh.w 
6. 


ll.:hr.\:\-> 


Miirr.  \ii 
10. 


I.N  siipt-rioii  cai)iliilo  rcclarguil  isaias 
pcccala  regni  Isracl,  sciiicct  dccem  Iri- 
1)1111111 ;  nunc  iucrcpal  vitia  rctrni  Jiiila,  vi- 
(lcjiccl  iliiaiuni  liibiiiiin.  Oiiiiiain  laincn 
c.\|iiiiiiiiil  lla-c  ilc  |)iipiilii  ilccciii  liihiiiiui  : 
qiios  si'(|iiiliir  Lyra.  Scd  llicriuivino  |io- 
liiis  placcl,  iil  cx|)onaliir  dc  jiidiciliiis  .liida 
ali|iii'  .Iii  iisaleni,  scilicct  Scribis  d  IMia- 
iis;i'is,  ([ui  (siciil  iii  l';vanf,'clio  .MalllKci 
(liciliir)  irriliiiii  fccciiiiil  inandaluui  Dci 
proptcr  Iradilioncs  suas.  Vciuiiilanicn  lil- 
tcra  coiivcniculcr  inlcllif,'i  polcsl  i\v  iiui- 
vcrsis  injuslis  lcf,Mslaloiihiis.  aliiiic  pcr- 
vcrsis  jiidicibus.  Ail  cnim  : 

Vir,  id  cst,  teterna'  morlis  damiuilio 
iiiiminct  eis  (jui  condunl,  id  csl  insliliiunl, 
lcrjcs  i)tifjuas,c/  scribcnles  injuslitiam  seri- 
/i.scrinil,  id  cst,  libros  perversi  juris  ad 
poslcros  Iraiismiscrunl  ;  iil  opprimercnt 
in  Judicio  piiitjtcrcs,co  quod  muncra  darc 
non  valcanl.  ncijiic  resistcre,  c(  vim  face- 
rciil  i-nii.sir  liii iiiiliitm  popiili  mei.  id  esl, 
caiisas  jiislas  iiiiinirium  liouiiniim  violcn- 
tcr  subverleriinl,  ut  vclul  injuslas  danina- 
rcnt  ;  ut  essenl  viduir  prar/tt  eorum,  cl 
jiitplllos  iliri prrciil .  id  csl,  (lualcuus  vi- 
diiis  aliiiie  piipillis  liona  siia  alislralierciil. 
Hipc  eniin  ad  lilleraiii  rccciiiiil  jiidices  Jii- 
(la-ornm  priiniliv;p  Ilcclcsiic,  iii  ipia  mii- 
licrcs  cl  filios  qiiiiriiiii  marilos  cl  [lalrcs 
occidcninl.  hoiiis  ciinilis  scu  posscssioni- 
Iuis  pri\avcriiiil.  riiilc  scriliil  .Vposloliis  : 
Uapiuaiii  lioiioriiiii  xolioiiiin  riiin  gaiidio 
susecpistis.  Iir  IMiai  isai^  i|iiiH|iir  (llirisliis 
iii  l''.vangelio  iliiil.  (|uoi|  siiii  ohlcnlii  pro- 
lixM'  oralionis  ilcvora\criiiil  domos  vidiia- 
ruiM.  (.}wi(l  facietis  in  die  visi/atioiiis.  id 
esl  lcmporc  jiista>  piinilionis.  cl  caliiinitu- 
tis  ilc  loiif/c  i'ciiiciilis.\i\  csl  miscritp  vobis 
al)    a'li'riio    parala"  ?  .  1'/  citjits  coiifitt/ictis 


\  aii.rili II III  f  ct   iilii   ilcrclini/uclis  i/loriiini 
vcslriim,  id  esl  polcslalcm  vestrani,  pom- 
pani,  sive  Iioiiorciii,  nc   iiirnrvcmiiii  sul>        4 
rinculo,  id  esl,  nc  pcr  flagella  et  eaptivi- 
lalcin  luiniilicmini,  e/  cum  interfectis  ca- 
iliitis.  id   esl,  nc  siciil  cclcri  occidamini  ? 
(liiasi  dical  :  Tiinc  niillus  polcril  vos  lihc- 
raic.    Iliiir    incrcpaliiiiii    ^iiiiilc    ol    illiul 
Joauiiis   JtaplisUc  :   IMof^cnics  vipcraruiii.    xiatiii.m. 
ipiis  oslcndil   \oi)is  l'iif,n'rc  a  vcnlura  ira  (  '■ 
rudc  cl  (llirisliis  IMiarisa'is  ac  Scribis  ail  : 
(leniiiiiiia  \  i|ici'ai'iini.  (iiioniiido  fiifriclis  a  ihni.  wm, 

H  juiliiio  yclicnna';  Taliliiis  (iiio(iiic  diciliir: 
riulale,  paslores,  et  clamate;  el  adspcrgi-  Jer.  xxv, 
lc  vos  cinere,  optimales  gregis :  qiiia  com-  '*' 
plcti  sunl  dics  vcslri,  ul  occidaiiiini,  cl 
cadclis  qiiasi  vasa  pretiosa.  Denique  pro- 
plcr  pripdicta  peccala,  capli  cl  inlcrfccli 
siinl  Juda'i  ab  cxercilu  Hoiiiaiioi  iim. 

(lonscqiiciiler  dcscribil   Proplicla  dcjc- 
clioucm  Sciinaclicrib  rcgis  Assyrioriim  cl 
poinili  siii  :  ilc  qiia  iili(|uc  rc  in  libro  islo 
niiillolics  propliclia  induciliir.  Wv  Assur,       5 
id  (^st  rcgi  Assyrioriim.  Vlri/u  furoris  iiici 

C  ct  baculus  ipse  csl  :  id  csl,  pcr  ciiin  tan- 
(liiam  |)er  iiislriiinciilnm  coiripio  peccalo- 
ri's.  I'll  sicul  virga  scii  baciilo  palcr  perciilit 
liliiiiii  delini|uenlcui,  ila  pcr  eiini  castiga- 
vi  |)()|)iiliiin  mciiiii  Jiula.  ///  inaiiit  cornm 
iiiilli/iiitllo  iiicii  .'  iil  csl,  pcr  jioleslalem 
rcgis  liiiiiis  el  sui  c.xcrciliis,  cfriiiido  indi- 
gnalioncm  iiicam  siipcr  iniqiios,  cos  jiislc 
piliiicnilo.  .lil  !/cntciii  fiillinciii.  id  csl  po-  li 
piihiiii  doluMiiii.  -.lijiccl  rci:iiiiiii  Jiida.  srii 
alios  Iraudulcntos,  iiiiltain  cuin  :  ct  riiiitrn 
/ii>liiiluiii  fiiriirls  inci,  id  est,  ciii  miilliim 

D  irascor,  mandabo,  id  csl,  \oliiiilalciii  iiii- 
piignandi  inspirabo  illl.  sallrm  pciinissi- 
vc,  "/  aitfcrat  s/ii)liii  honiinum  ini(]iioiuni, 
[rl  illrl/iiiit  /ira-dani,]  ct  /lonal   illiiin   in 


412 


KNAIUIATIO    IN    CAI».    X    iSALf:.    —    AHT.    XXIV 


non  pfiti- 
cnrum 


10 


xvrii,  4, 


fonrulcationcm  f/uasi  lutum  plalcarum,  id 
<'sl,  popiiliiiti  iinpiiini  oriinino  oiipiimiit 
.'il(|ii<'  siippcrjilci,  siciil  calcatiir  pr^diliiis 
Iraiisciiiiliimi  jiiliiin  vianiiii  coiiiiiiiiniiiiii. 

/pai;  autem  nou  nic  arljilruhitur,  ft  mr 
cjuH  rton  ila  cxinlimahit,  id  csl,  virtlririas 
siias  [(ropiiis  virihiis,  iion  rjivinjc  virliili, 
ads(;ii|jr'l  ;  polciilia  r|iio(|iic  diviniliis  silii 
conccssa,  propU-r  criidclilalciii  iiiiniaiii  ali 
ntcliir.  l'ro|)lrT  (|iiori  siilidiliir  :  ncd  ad  con- 
tcrcniluni  crit  r.or  cju.s,  cl  ud  intcrnccii»icm 
fjcnlium  jdttriuiarum'  :  id  (;sl,  iiiliiiiin 
iiir'iilis  siijij  cril,  iion  corriKcic,  scd  omni 
iio  d(\slnicrc  gciih^s  oiniKts  ()iias  polcril. 

lHcel  enim  t'X  ma|<iia  siipcrbia  :  Num- 
i/uiil  luin  prtiici jics  mci  simul  rci/cs  suiit  f 
'\i\  csl,  scrvi  mci,  qiios  posni  |)riii(;ip(^s 
piijiiili  nici,  ;r(|iialcs  Hiiiil  rcf<il)iiK  :  id<'o 
omnia  rcKiia  iiiilii  snhjiccrc  polcro.  Xum- 
ijiiiil  iiiin  iil  1'liiiriiiinis,  sir  Cliulanncf  cl 
iii  Ariilmd,  sic  Kmalht  Numt/uid  non  ul 
Ihi iiiitsriis.sir  Sii iiiiiriit  f  Isla  snnl  noinina 
(■ivilaliim  magnarnm  al(|iic  i'c;.'aliMin,  i|ii.'is 
sihi  snlijccil  rcx  Assyriornm.  Ai;  si  rlir.ii  : 
Siciil  oiiliniii  (liiarcamim,  sii;  cX  (llial.in 
nc;  cl  siciil  rdiliniii  Aipharl,  ila  cl  vici 
r.Mi.illl.  (Jiiiiirioilii  iiirriiil  miinun  mca  rc- 
i/iiii  iiliili,  ii\  r'sl,  |ii'iic  ar'  piriniplr'  polr'slas 
iiKMi  il(;|)r;llavil  rcgiia  irlololali  iic  dcdila; 
sin  et  nimulitcra  corutn  dr  Jcrusnlem  ct 
Siimiiriii,  id  (;sl,  siniili  mrxlo  irlnla  lialii- 
lanlinm  iii  .irMiis.iliin  alrpir'  Samaiia.  ad 
m.iniim  iiicam  r|i'\  iniinl  r'iini  siiis  riillo- 
lililis,  i\iiiiii/iiiil  iiiiii  siriil  l'rri  Siiiiiiiriic , 
lr|  r'sl  popillo  Sainaiid',  cl  lilnlis  cjus,  r|liai 
siili  mcaiii  rljliiiiiiin  i<"rl<!gi,  sir  fariam  Jc- 

rii-^iilrin    rl    si niiitilrris   rjlis  'f  V\\\ii\\\    ,S<'n 

iiar'lK;ril),  (|iiod  Ir^niporr'  V,/.rc\\\n\  fiiissr-nl 
iii  J<'rnKiil<'iii  irloiii,  sicnl  in  .iliis  rci^iiis  : 
ipioniiim  iiilci'  vcriim  Dciiin  riilsosrjiir'  d<; 
os  niilliim  rlisiini'tiiinr'iii  ii;^iiovil.  Sr'r'iiii- 
rliim  \'<irilat<'iii  liiinin  in  .jri  iis.ili^ni  iiun 
r'riiiil  idolii,  l'!/i'i'lii;i  i  i'^iiiiiilr',  iii.i  iiiiii||r'ii 
l<'lllpiiir'  ili  i'Mj|i|iii  i<'f^||i  sili,  ijiilirr  r;i 
<'Olllii\il  :  iiiin  piic  niniiii  /r-lri  lr'f(is  iiili 
U'C)(\\  sr'i  priilr'iii  ii'iii'iiiii  ii  Mnysr'  riirliiiii, 
nl  l<'f<illll'  i|iMitii  Hr;;liiii.  I.lliorl  aiili'iii  iiil 
sr;  capliiiiiiii   iilnlii  Sainiiiiii'  iilrpn'  ,li'riisii 


A  \cn\,  slatim(|iK;  siibjnngil,  Qiiia  sicut  fcci 
Samaria}  (;t  simnlacris  cjiis,  sic  faciam  J(;- 
rnsalcin  :  inl('llif,'i  pot(;st,  rpiod  iioii  iina 
vicc  lolain  sibi  Samariain  subjuf^avil. 

/iV  crit,  i/uum  implcvcril  Dnnii nus  run-  12 
rlii  opcm  sua  in  montc  Sion  rl  in  Jcriisu- 
lcin,  id  (;sl,  (piiiin  hiibilalorcs  ,lcrnsal(;m 
piivori;  rcfjis  Assyriornm,(;t  coinminalionc 
ltiihsiK;is  salis  affiixcril  :  Visitiil/n.  jlic  l'ro- 
|)liclii  iniital  scniioncni,  lofpicnK(pir;  iii  pcr- 
soiia  Domini,  ait  :  Visituho  suiirr  frurtnni. 
iiiai/ni/ici  cordis  rec/is  Asmr,  id  cst,  op(;i'a 

li<'lati  corrlis  rcf,'is  Assyriornm  iiiciscar,  in- 
lcificiciidr)    iii   r'iisti'is    r'jiis    |)cr  iinf!r;|iiin  iv/i«/.  xu, 
nna  noctt;  ccntiMii  oclnfiintii  i|iiiiiipi<;  inil- ^''' 
liii  iioiiiiiliim,  ('/  sujicr  i/liiriiiia  iilliluiliiiis 
oriitiiriini  rjiis,\(\  csl,  |)ra)siimplioiK;m  sn- 
pcihiic  siiic  iii  oiiilis  corporis  aiiparcnlis 
<|r'ji<'iaiii.  Siipr'1'hia  namrjiK'  priciipiir^  iip- 
piii'<'rr'  solr'l  in  riciilis,  jii.vta  illiid  iii  .loh  : 
(jiiirl   l<'  <'l<'Viil  r;or  liiniii,  r-l  r|iiasi    inaf,'na  yod xv,  u, 
cof^iliins  allrmitos  lial)<;s  o<;iilr)s'{ 

1)1.1  il  riiini   r<'x  Assiir  :  ln  forlititilinc       i;( 
niiniiis  nirif  f'ri ,  id   <'st,   propriii   piilr'sliilr' 

V,  rr'f;na  alipi<'  idola  popnloriim  dcvi<:i,  rl 
iii  siiinciiiiit  nirii  inlrllr.ri,  irl  csl ,  propria 
iiiilnslria  rt  iiii'o  innsilio  niiirliim  piif^iiii; 
iltijlir;  victririii;  r;xr'Of5itilvi  ;  rl  ilhsllt.li  Irr- 
iiiinos  iiiiiinliirnni ,  id  (;sl  l<;rras  [lopiilo- 
iiim,  iirlrlrnilo  r';is  mr'o  iiiipr'rio,  ct  princi- 
prs  rornni  ilriiricitiiliis  siiiii,  ritpii^iirlo  bona 
ipsornm  ;  d  ilclruini  ijuasi  polriis  in  sithli- 
mi  rcmdcntcs,  iil  (;st,  i'cf(i's  iii  iiltri  llirono 
sr'rlr'iil(;s  Slipcravi,  r<;f5ir)  lionorr;  (|<;slitiii, 
liinrpiiim  pot<'iis  prin  <;(;lcris,  AV  iuccnii  u 
i/uusi  niiium  manus  inrn  firliliulinrin  po- 

I)  iiiiloritni,  id  (;st  popnlos  foi'l<;s,  s<'ii  r<'f,'r's 
<'oriim  (ll(;x  ciiiiii  sapii;ns,  stahilimcnliim  .S///<,m,,2i;. 
scn  forliliirlo  r'st  popiili  siii)  ila  facilitcr 
polr;sliis  iiir;a  ohlinnil  i;l  snhj<;cil,  si<'iil  ni- 
iliis  aviniii  si-ii  pnlli  <'xsisl<'iil<;s  iii  nido,  y. 
Iriiiisr'iiiilil)iis  capiiiiilnr.  ICt  si.cul  cotliiiitii- 
Inr  iirn  i/itir  ilrrrliiiii  siinl  iib  iivr'  fovcil- 
lc,  ipiic  iitii|iii'  siiir'  liihiirc  liilliiiitnr ;  sic 
Uililicrsiiin     trrrnin.    lliill     simplir!itr'r    lllli 

vr'rsiini,  si'il  liiiii  iiiiif^iiiim  i't  iiiiillinii,  ipiorl 

\  ii|r'hilllir    ipiii'^!     tola    ()XSistr'ir'    ti'llii,    .'//// 
riiinirri/iiri ,   irl   i'sl,   Slll)    llir'ii    |)Otr'Stiltr'  riil 


ENARRATIO    IN   CAP.    X    ISAI^. 


ART.    XXIV 


413 


lcgi.  Et  ([iiia  dc  nido  ct  ovis  avium  orsus 
ost  loqui.  servat  metaphoram,  dicens  :  et 
non  fiiit  qui  moveret  pennam ,  id  est,  qui 
auderet  se  ad  resistendum  disponere,  el 
aperiret  os  ad  contradieendum  milii.  ct 
ganniret,  id  est,  fletum  aut  gemitum  evi- 
denter  effunderet.  Tantum  enini  oppressit 
cos  limor  potentiae  suee. 

Dcinde  declaratur  magnitudo  atque  per- 

13  versitas  regis  Assyriorum  :  Ninnfjuid  </to- 
riabitur  securis  contra  eum  qui  secat  in 
ea  ?  id  est,  numquid  attribuet  sibi  actum 
secandi,  et  non  potius  liomini  per  eam  se- 
canti  ?  Aut  cxaltabitur  serra  contra  eum 
a  quo  trahitur,  ita  ut  sibi  magis,  quam 
eam  tralicnti,  serrationem  adscribat  l  Quo- 
inodo  si  elevctur  virya  contra  levantem  se, 
dicens  se  propria  virtute  levatam,  et  exal- 
tetur  baculus,  qui  ut.ique  lignum  est,  ad- 
versus  cum  qui  pcrculit  baculo  aliquem, 
actum  percussionis  sibi  magis,  quam  ho- 
mini  baculo  ulenti,  altribuendo  :  sic  rcx 
Assyriorum  gloriatus  ct  elevatus  est  con- 
tra  Dominum.  Erat  enim  instrumentum 
divinse  justitia; ;  ipse  tamen  actus  quos 
fecerat,  sibi  ipsi  tanquam  prineipali  ad- 
scripsit  agenti. 

IG  Proptcr  hoc  mittet  doininator  Dominus 

exercilnnm  in  plngnibus  ejus,  id  est  in 
principibus  ejus  atque  majoribus,  lcnni- 
talcm,  id  est  incinerationem  seu  corru- 
ptionem,  comburcndo  coriim  corpora  ignc 
occulto;  el  sublus  gloriani  ejns,  id  cst  in- 
fra  ornamcnta  et  arma,  seu  vestes  sui  ex- 
ercilus,  succeusa  ardcbil  quasi  cond/nstio 
ignis.^&m  corpora  sui  exercitus  incinera- 

17  la  fucrunl.  arniis  vestibusque  illaesis.  Bt 
erit  Innwn  Isrncl  in  Ignc,  id  csl,  angclus 
Dei  populum  Isiacl  illiiininaiis  alqiii^  cii- 
stodiens,  ignc  diviiio  occidcl  .\ssyrios;  et 
Sanelus  cjns,  id  csl  angclus  sanclificans 
saltem  instruiiicnlalilcr  Isiaclciii,  cril  in 
flamma,  id  est,  ardorc  latenler  ardenle  in 
pulvcrcm  rcdigcl  corpora  Assyrionim.  Et 
(luoiiiaiii  Michacl  piincc|)s  cxslilil  Syna- 
/)nn.x.2i;  gogoj,  ut  diclt  Daiiiel,  ideo  pcr  angelum 
*"''■  istiim,  Michaelcm  qiiidam  inlclligiiiil.  Vc- 
rumlamcii,  quia  pcrcussio  luec  principali- 


A  fer  facta  est  a  Deo,  qui  etiam  in  Scripturis 
frcquenter  vocaturSanctus  Israel  et  himen 
ejus;  melius  arbitror,  pcr  Sanclum  liimcn- 
qiie  Isracl,  iutclligi  Deiim.quam  angclum  : 
prspsertim  quum  hic  ipse  Isaias  infra  dicat 
dc  Deo  :  Redemptor  noster  Dominus,  San-  /s.  xLvn.i. 
ctus  Israel  nomcn  ejus.  Et  succendetur  et 
devorabitur  spina,  id  esf  crudelitas  ejus, 
ct  vepres,  id  est  peccata  exercitus  Scnna- 
cherib.  Dicuntur  enim  opera  et  peecata 
hominum  inflaiiiinari.  dum  propter  ea 
homincs  incendunlur.  Ihcc  autem  succen- 

B  sio  facta  csl  non  longo  tcmporc,  scd  in  die 
una,  id  est  quadam  hora  diei  nafuralis, 
videlicel  brevi  horula  noctis  :  imo  quasi 
in  momento  complcla  cst,  sicut  el  percns- 
sio  primogcnitorum  .Egypli,  qiia'  facta  est  Eioii.^n, 
hora  media  noctis.  ''''' 

Et  gloria  saltus  ejus,  et  Carmeli  ejus,  i8 
id  est  e.xercitus  regis  .\ssyriorum  :  qui 
propter  suam  multitudinem  et  decorem. 
saltui  et  Garmelo.qiii  est  mons  ncmoribus 
consitus,  comparatur;  ab  anima  usque  ad 
carncm  consume.lur,  id  est,  penifus  vora- 

C  bitur.  Animae  namque  eorum  descendcrunf 
in  igncin  inlcrni,  corpora  vero  consiimpla 
sunt  igne  tcmporali.  El  eril  terrore  jtro- 
fugus,  id  cst,  ipse  Sennachcrib  videns 
populum  suum  ila  pcrcussum,  lcrriliis  fii- 
gicl.  Et  rcliquia-  llgni  snllus  cjus,  id  c>l  l!) 
rcliqiii  de  siio  cxercilii,  qiii  ligno  salliis 
comparanlur,  non  pcrcussi  ab  angclo,  pra- 
jxiucllalc  nu>ncrabnnlnr :  qiiia  iil  liadiinl 
Hebra^i,  dc  lanlo  cxcrcilu  dcccm  diimlaxal 
evaserunl;  cl  puer  scrlbcl  cos  :  quoniam 
litlera  apiid  Jiuheos  dccciii  significans,  noii 

D  habel   nisi  simpliccm  Iraclum  :  (|iicin  iili- 
(|iic  trahcrc  potcst  pucr. 

El  erll  In  die  llla.  id  esl  slalim  posl  iO 
haiic  Assyiioiiiiii  perciissioncm  :  Non  ad- 
Jiclel  rcsiduuni  I.sracl,  id  esl  po|)ulus  Ju- 
da3orum  non  occisus  ab  Assyriis,  cl  hl  i/nl 
fugerinl  de  domo  Jacob,  id  esl,  (|iii  liinoic 
As.syriorum  propria  habilaciila  diiiiisc- 
runt,  innltl  supcr  eo  qui  jicrcutil  cos.  id 
est  in  r(?ge  Assyiiormii  confidcre  :  in  (|iio 
confidcbanl  lcmporc  .\chaz,  qui  misil  niii- iv/if!,.»,!, 
ncra  rcgi  Assyrioi  uin,  diccns  :Scrvus  luus  '•"• 


416 


ENARRATIO    IN   CAP.    X    ISAI.E.     —    ART.    XXV 


ct  fcmplum  populi  Jerusalem   :  quia   ut 
Vs.  1. 8.    dictum  est,  nomine  Filia?,  totus  populus 
dcsignatur. 

Verumtamen  quia  Assyrii  percussi  sunt 
antequam  obsidcrent  Jerusalem,  subdi- 
33  tur  :  Ecce  dominalor  Douiinus  cxerciluum 
confringet  lagunculam  in  terrorc,  id  est 
t.^stea  vasa,  scu  corpora  Assyriorum  pcr 
modum  laguneularum  tcrrcna  alquc  fra- 
gilia,  in  lcrrore,  id  cst  in  plaga  horri- 
bili,  per  angelum  ea  incinerando,  ut  di- 
ctum  e9,i;et  e.rcelsi  statnrn,\A  cst  magni 
in  exercitu  Assyriorum  vciul  gigantcs,  suc- 
cidentur,  id  est,  vclut  arbores  infructuo- 


A  siB  radicitus  evcllcnlur,  occidcnlur,  ct  in 
ignem  a>tcrnum  miltcntur;  ct  sufjtimes,  id 
cst  supcrbi  scu  nobiles,  humitiabuntur 
per  pCEnas.  Et  subvertentur  condensa  sal-  34 
tus  ejus  ferro,  id  est,  copiosa  ninllitudo 
exercilus Assyriorum  dcstruelurgladio  seu 
potentia  angeli  :  qua?  dicitur  ferrum,  eo 
quod  nihil  lerrcnum  ei  rcsislere  queat, 
sicul  ncc  aliquod  melallum  prsevalet  fer- 
ro;  et  Libanus,  id  est  ipse  rex  Sennache- 
rib,  saiculari  potenlia  altiis  ct  candidus, 
cum  e.rcclsis,  id  est  cuni  principibus  suis, 

^  cadct  :  nam  rediens  Niniven,  a  propriis   /s  xxxvu, 
filiis  esf  occisus,  ut  infra  diccfur. 


37,  38. 


ARTICULUS   XXY 


TROPOLOGICA     DECLARATIO    EJUSDEM    CAPITULI    DECIMI. 


PUIUK)  cxordium  hujus  capifuli,quo  di- 
citur,  Vw  qui  condunt  ler/es  iniquas, 
et  scribcnlcs  injuslitiam  scripserunt ,  de 
omnibus  tyrannis,  hEereticis,  malis  prsela- 
tis,  et  falsis  lcgislaloribus  dici  potcsl.  Hi 
cnim  condiinl  aul  servanl  lcges  iniquas, 
id  esf  mandala  injusta,  seu  Iraditiones 
perversas  :  quibus  est  pro  rafione  volun- 

s<i;).ii,ii.  tas,  el  qui  illud  Sapicnlic-e  dicunl  :  Sit 
autem   fortiludo  nostra  lcx  jusliliae.  Tali- 

E:ech.\m,  bus  Domiuus   aif   in  Ezechiele  :  Mcerere 

*"-•  fecislis   cor  jusli  mcndaciler,   quem    ego 

non  contrislavi,  ct  coniorfaslis  manus  im- 

pii.  Observandum  est  itaque  nobis,  quod 

iei.. XIX,  in  Levitico  prsecipil  Dominus  :  Nolite  fa- 

'^"  cere  iniquum  aliquid  in  judicio,  iu  rcgula, 

in  pondcre,  in  mcnsura.  Gonditoribus  au- 
tem  seu  observatoribus  legum  injustarum, 

sa}j.si,o,6.  ait  Scripfura  :  Quum  esselis  ministri  rcgni 
Dei,  non  recte  judicaslis,  nec  custodistis 
legem  justilise,  neque  sccundum  volunfa- 
tem  Dei  ambulastis;  cifo  ct  horrende  ap- 
3  parebit  vobis.  Quid  facietis  in  die  visita- 
tionis,et  calamitalis  de  longc  venienlis,\d 
est,  in  die  judicii  vestri  particularis,  quan- 
do  mox  a  corporibus  separati,  judicandi 


cslis  a  Dco,  cf  item  in  die  judicii  univcr- 
salis  atque  exfremi  ?  Visitatio  autem  Dei, 

G  aliquando  sumitur  in  bono,  aliquando  in 
malo.  Dum  cnim  Dcus  indulgcnliam,  gra- 
liam,  auf  gloriam  tribuit  aut  infundit, 
dicitui'  visitarc  in  boiio,  sicut  in  Psalmo 
oiamus  :  Yisila  nos,  Domine,  in  salutari  ps.  «,  4. 
tuo.  Dum  aulem  peccata  nostra  ulciscitur, 
diiitur  visilarc  in  malo.  Pcena  quoque  cst 
iluplex  :  scilicct  temporalis  ct  medicina- 
lis ;  et  quum  hanc  poenam  Deus  infligit, 
visifaf  uf  judex  bcnignus.  Alia  csf  poena 
a'fcrna  et  damnaloria  :  quam  quum  Dcus 
infligit,dicitur  visitare  ut  judex  districtus. 

D  T  «'  As.sur.  Virga  furoris  mei  et  baculus  g 
ipse  cst.  Istud  de  omni  principe  superbo, 
crudcli  praelafo,  ef  homine  violento  intel- 
ligi  potesf.  Hi  quippe  sunt  virga  ct  bacu- 
lus,  quo  corrigif  Deus  elcetos  :  sed  quoniam 
ipsi  concessa  sibi  potcnfia  abutuntur,  po- 
tiusquc  intendunf  exsfirpare  atque  occide- 
re.quam  modeste  castigare;  idcirco  perac- 
lo  eoriim  ministerio,  projiciuntur  in  igncm 
a>ternum.  intcrim  tamen  mittunlur  «f/ f/f»-  6 
tem  fallacem  seu  peccatricem  cui  iralus 
esf  furor  Domini. 


ENARRATIO    IN   CAP.    X    ISAI.E.    —    ART.    XXV 


417 


12  El  erit,  quum  impleverit  Dominus  ope-  A  serebilur  secundum  multiludinem  miseri- 


ra  sua  in  monle  Sion.  id  est,  qunm  Eccic- 
siam  gratiosc  stabiiiverit,  ct  donis  Spirilus 
Sancti  eam  rcpleverit :  Visitabo  super  fru- 
clum  magnipci  cordis  rerjis  Assur :  id  est, 
prtediclorum  impiorum  ac  pcrsecutorum 


cordiarnm  suarutn.  /iV  cri/  bimen  fsracl,       17 
id  esl  (]in  islus,  dc  quo  paulo  ante  dictum 
cst  :  Populus  qui  sedcbat  in  tenebris,  vidit    h.n.t. 
luccm  magnam :  ct.  Kral  lux  vera,  quae  ./ooin.  1.9. 
illuiniuat  omncm  homincm:  in  igne,  quia 


Ecclesiffi  opcra  deslruct.  pcccata  damna-      per  ignem  inatcrialcm,  vcl  ignem  magnae 


13 


bit,  et  eos  succumbcrc  facict.  Dixit  enim 
Assur  rex,  id  cst  quilibct  priefiguratus  per 
regem  Assyriorum  :  In  forlitudine  manus 
mea;  cgo  feci,  et  in  sapienlia  mea  inlelle- 
o.i.  Hoc  dicunt  Pclagiani.  et  omnes  qui  se 


tribulalionis  frcquentcr  intcrncit  pcrfidos 
cl  pcrvcrsos  in  prsesenti.  Ecclesia  quippe 
virtutc  cl  nominc  Chrisli  comburil  ha>rc- 
ticos.  Unde  Sophonias  ait :  In  igne  zeli  Dei  5o/)*.i,is. 
devorabitur  omnis  terra.  Et  Sanctu^  isra- 


sine  divinsp  gratiie  adjulorio  ali^iuid  posse  B  d  in  flamm<i,u\  csl.Ciirislus.  qui  est  San- 


promereri  arbilranlur,   aul  propriis  viri- 

bus  quod  faciunt  largiuntur ;  ncc  in  Do- 

mino.  sed  in  sc   ipsis  gloriantur.  Isli   au- 

teni  non  crcdunt,  aut  ccrte  non  advcrlunt 

joa/in. IV,  illud  Salvatoris  :  Sine  nic  nihii  potestis 

'iifo.-.  111,  faccrc.  Sccundum  Apostolum  quo(]nc,  Non 

5-  sumus  sufficicnlcs  cogitarc  aliquid  a  no- 

bis  quasi  cx  nobis;  sed  sufficiculia  nostra 

ex  Dco  osl.  Non  crgo  sufficil  nobis  virtus 

nostra  ad  bcnc  vivcndum,  ncquc  ingeni- 

um  nostrum  aut  humana  scientia  ad  recte 


ctus  sanclificans  Israclcm.  scu    populum 

chrislianum,  erit   in  flanuna  in  dic  jiidi- 

cii.  quando  vcnUiiiis  csl   jndicarc  vivos  et 

inortuos,  sa'culumquc  pcr  igncin.  Proptcr 

quod  scriptum  esf  apud  Nahum  :  Doininiis,  .Sahmmx 

in  lcinpcslale  ct  turbinc  vise  cjus;atquc 

in  1'saimo,  Ignis  aulc  ipsuin  pr;ccedet,  et  Ps.  \,-.vi,  3. 

iiiriaininahil  iii  circiiilu  inimicos  ejus.  Et 

succcndclur  ct  ((croriiliilur  spina  ejus  et 

vepres,  id  est,   fraudulcnta  insidiatio,  et 

cetera  impiorum  peccata  ignis  ardore  pu- 


discernenduin :  scd  gratia  el  illuminalione  C  nicnlur.  El  crit  lcrrorc  profugus,  id  est. 


tfi 


Spiritus  Sancli  in  omnibus  iniligcnius.Ou;c 
autem  in  isto  capitulo  scripla  sunt  dc  pra>- 
suinplione  rcgis  Assyriorum  contra  Judie- 
os  ac  cclcras  genlcs,  intcUigi  possunt  de 
jaclantia  ha>rcticorum  et  ceteroruin  per- 
secutorum  Ecclcsia'  :  et  qualitcr  ad  hoc 
litlcra  valcat  applicari,  cx  pr;pccdentis  cx- 
positione  articuli  facile  innotcscit. 

Propter  hoc  niitlct  dominalor  Dominus 
in  pinguilms  ejus  tenuilatem,  id  est,  haere- 
ticorum  magislros  cl  principcs  in  malilia 


inimiciis  ICccIesia^  vidcns  plagam  Dei  con- 
sortibus  suis  infliclam,  territus  fugcrc  cu- 
picl,  nc  patialur  similia.  El  reliijuiw  ligni 
sallus  ejus  pra'  paucitate  numerabunlur . 
Hoc  impletur,  quando  collectio  inimico- 
rum  Ecclesiae  usquc  adeo  Irucidatur,  ut 
vix  pauci  permancant.  .Mullilndo  aulcm 
sive  exercilus  im[)ioruni,  ligiuim  sallus 
vocatur,  propler  rationcm  praBliabilam. 

Et  eril  in  dic  illa  :  Non  adjiciet  resi- 
fluum  Tsrael  inniti  sujwr  eo  tjui  perctttil 


18 


19 


20 


incrassatos  consiimct ;  cl  suhlus  gturiam  D  cos,  scd  innilelur  supcr  Sanctum  hrael 


Thren.  iii, 
31,  3i. 


ejus,  id  est  infra  simulatam  sanctitatem 
lia^rclicoiiim.  infia  apparcnlcm  fclicitatcm 
honiinum  mundanorum,  succcnsa  ardcbil 
r/uasi  combustio  ignis,  id  est,  interiora  eo- 
riim,  imo  cl  corpiis  ct  animani  inflam- 
mabil  ignis  infcrni,  ncc  aliquid  piodcrit 
eis  gloria  vana  impioriim.  Sic  ergo  Doini- 
niis,  qui  snos  <'lcclos  ad  lciiipiis  Iribulaii 
pcrmitlil,  landcin  libcial  ipsos,  pmul  in 
Thrcnis  dicilur  :  Qiiia  non  ici)cllel  in  sem- 
piternum  Dominns  :  (|uia  clsi  abjccil,  mi- 

T.  8. 


in  veritate :  id  est,  qiiiim  ita  percussi  fue- 
rinl  hostcs  jusloriim,  tiinc  Chi'istiani  qui 
pcrscculioncm  coriiin  cvascrunl,  non  ain- 
plius  sperabunl  in  polcnlibus  Iiujus  inuii- 
di,  a  (luibus  iibcilim  oppriinunlur,  scd 
confidcnl  in  Doiuino  xcrc  cl  pciscveran- 
lcr.  Reliquitv  convertentur.  quia  pauci  dc 
pnpulis  salvabunlur, 

//(Cc  (/icil  Dominus  :  Xoli  limcrc,  popu- 
tus  meus.habitator  Sion.  0  Chrisliani,  qiii 
opcrc  cl  fidc  pcrscvcralis  in  ccclcsiastica 


21 
24 


418 


ENARRATIO    IN   CAP.    X    ISAI.E. 


.\RT.    XXV 


Philipp.m 
20. 


uiiilalo,  el  qui  jani  por  conteniplationem 
et  spem  haljilalis  in  ca'lesli  Sion;  quoriim 
videlicet  conversalio  est  in  ca^lis,  quorum 
thesaurus  et  cor  in  Deo  reposita  sunt  :  ne 
formidelis  inordinale  ab  Assur,  id  est  a 
diabolo,  seu  hujiis  mundi  principiljus,  qui 
justos  affligunt.  In  virga  ciiim  percutiet 
h>,  id  est,  ad  tempus  tentabit  te,  et  aliqua- 
lem  molesliam  inferel,  et  ad  venialia  pec- 
cala  te  perlrahet.  Onum  respexerit  te  sibi 
resistere,  nec  velle  illicitis  assentire,  tunc 
ct  haculum  siiti.m  levabit  super  te,  id  esl, 
durius  tibi  instabit,  graviora  minabitur,  et 
ad  peccata  mortalia  laborabit  te  inducere, 
in  ina  .Egifpfi.  id  est  secundum  opera- 
tionem  hujus  mundi,  proponendo  videli- 
cet  divitias  et  delicias  sa?culi.  Quod  si  ita 
non  profecerit,  proponet  tormenla  et  aspe- 
ra  mundi,  quatenus  vel  prosperis,  vel  ad- 
versis  te  frangat.  Ideo  aulem  timcre  non 
25  debes.  Adhuc  enim  modicum,  et  consum- 
mabitur  indignatio  mea  supcr  scelus  eo- 

ifor..\,i3.  rum,  id  est,  cito  tibi  succurrain,  nec  pa- 
tiar  le  tentari  et  impugnari  supra  quam 
valeas  ferre,  et  iniinicos  tuos  dejiciam,  at- 
que  peccata  eorum  jusle  ulciscar.  Haec  est 
consolatio  bona  omnium  in  tentatione  dia- 
bolica  aut  pcrsecutione  humana  exsisten- 
lium,  quoniam  his  Deus  auxilium  poiliee- 
tur.  Unde  secundo  Paralipomenon  dicilur: 
Stale  confidenter,  et  videbilis  auxilium 
Domini  super  vos.  In  Psalino  quoque  Do- 
minus  clementissime  ait  de  homine  justo 
et  tribulato  :  Clamavit  ad  me,  et  ego  ex- 
audiam  eum;  cum  ipso  sum  in  tribulatio- 
ne;  eripiam  eum,  et  glorificabo  eum.  Cur 
ergo  tribulationcm  expavescimus,  et  non 
polius  cordialiler  desideramus,  quum  Do- 
minus  dicat  se  esse  nobiscum  in  tempore 
tiibulationis,  vel  potius  in  ipsa  tribulatio- 
ne?  Et  suscitabit  super  eum,  id  est  tenta- 
torem  seu  persecutorem,  Dominus,  flagcl- 
him  juxta  plagaiu  Madian  :  id  est,  non 
humana,  sed  divina  virtute  faciet  euni  su- 
peiari  et  cadere,  quemadmodum  vicli  sunt 
Madianitffl  a  Gedeone.  Unde  in  .Mallhaio  le- 

Maiih.\.\.  gitur  :  Dedil  Jesus  discipulis  suis  potesta- 
tem  spiriluum  immundorum. 


II  Pnr.  X 
17. 


Ps.  XG,  15. 


2G 


Jiidic 
l!)-23. 


A      In  die  illa  auferetur  onus  ejus,  id   est       27 
tentatio  seu   peccatum,  dc  huinero  tuo  : 
quia  per  gratiam  Dei  pugnantis  pro  te,  a 
peccato  commisso  purgaberis ;  et  malum, 
ad  quod  te  inducere  esl  molitus,  non  inci- 
des ;  et  gaudens  canlabis  :  Benediclus  Do-   fs.  cxmh, 
minus  qui  non   dedit  nos   in  captionem  ^' 
denlibiis  eorum.  Et  jugum  ejus  de  collo 
tuo,  id  est,  a  misera  servitule,  qua  pecca- 
tis  atque  dcemonibus  serviebas,  per  gra- 
tiam  Ghristi  salvaberis  :  venit  enim  Filius  Zurxix.io. 
hoininis  quajrere  et  salvum  facere  quod 

B  perierat.  Et  computrescet  Jugum  a  facie 
olei :  id  est,  obligatio  culpee,  et  omnis  mi- 
seria  afque  afflictio  noslra  dissolvetur  et 
fugiet  a  divinae  pietatis  adspectu  ;  imo  ab 
oinnibus  malis  poenaB  et  culpse  tandem 
eruentur  electi,  virtute  et  merito  Ghristi. 
De  hoc  jugo  scriptum  est  :  Jugum  grave  Eccii.xL,\. 
super  filios  Adain,  a  die  exitus  de  ventre 
matris  eorum,  usque  in  diem  sepulluree  in 
matrem  omnium.  Propter  hoc  clamat  Apo- 
slolus  :  Infelix  ego  hoino  !  quis  ine  libera-  Rom.  vji, 
bit  de  corpore  mortis  hujus?  et  respondet:  ''■ 

C  (iralia  Dei  per  Dominum   noslrum  Jesum   ibui.io. 
Ghristum. 

Veniet  in  AJoth.  transibit  in  Magroii.  28 
Sicut  hoc  loco  describitur  ordo  aecessus 
regis  Assyriorum  contra  Jerusalem  ;  sic 
dce.mon  accedit  ad  animam  quodam  ordine 
impugnationis,  proponendo  in  primis  ali- 
qua  apparenter  Ijona,  seu  minus  mala,  sic- 
que  paulatim  progreditur  ad  deteriora. 
Longum  vero  et  forsitan  legenti  fastidio- 
sum  forel,  singula  verba  h»c  moralizare  : 
propterea  de  sensu  morali  intendo  me  pro 

D  viribus  e.\pedire. 

Ecce  dominator  Dominus  confringet  la-       33 
gunculam  in  terrore.  Hoc  quidam  expo- 
nunt  de  passione  corporis  Christi,  quod 
appellatur  laguncula,quoniam  erat  de  ter- 
ra,  fuitque  in  eo  fons  aqua>  viva>,  et  habi-   coioss.w, 
tavit  in  ipso  plenitudo  divinilatis  corpo-  ^*- 
raliter.  Poiro  quffi   sequuntur,   et  excelsi 
statura  succidentur,  etc,  exponunt  de  Ju- 
da?orum  destructione  :  quae  lamen  gene- 
raliter  intelligi  possunt  de  finali  superbo- 
rum  omnium  dejectione. 


ENARRATIO    IX    CAr.    XI    ISAI.F..    —   AUI  .    XXVI 


419 


ARTICULUS  XXVI 


ELICIDATIO     CAIMTUI.I     INUECIMI    :    E(i  HEIII ET  lll     VIIUiA. 


R 


IHSrS  icvorlilur    sacratissimus   Isa- 
ias  ad  conscribcnda  Ghristi  mysteria  : 
quod  utiqiio  esf  principalc  suuin  inlenlum 

1  in  tolo  lioc  iibro.  Ait  ergo  :  Eiiredieltir 
virga  de  radice  Jesse  :  id  est,  virgo  .Maria 
nascetur  de  semine  Isai,  qui  diclus  est 
Jesse.  cralque  paler  iJavid.  Dicilur  autem 
virgo  Maria,  virga,  quoniam  eral  in  oiii- 
ni  virtute  erecla,  per  contemplationem  ad 
coelestia  elevala,  gracilis,  fructnosa.  Undc 

Can(. jii.c.  dc  ea  in  Canlicis  diciliir  :  Ouk  est  isla 
quae  ascendit  per  dcsertum  sicut  virgula 
fumi  ?  Et  /tos  de  radice  ejus  ascendel  : 
id  est,  (llirislus  de  semine  Jesse  gignetur. 

/(um.1.3.  (Jiiiim  enim,  secuiidum  .\poslolum,  Cliri- 
sliis  faclus  sit  ei,  scilicet  Deo,  ex  semi- 
ne  David  seciindum  earnem,  palam  cst 
(piod  luilus  sit  ex  seminr  Jesse  patris  Da- 
vid.  Yel,  Fl(js  dc  railice  ejiis  ascendel,  id 
esl,  (^hrislus  ex  purissimis  sany:iiinibus 
virga'  hujus  seu  virginis  .Mari;e  nascetiir, 

I.UC.  1, 33.  (luemadmodum  (iabriel  ait  ad  eam  :  (Jiiod 
nasceliir  ex  lc  Sanctdm.  vocabitiir  Kilius 
Dei.  Dicitur  aulem  (^hristus  flos,  propter 
immunilalem  ab  oinni  peccato.  propler 
piilcliiiliidinem  siiam,  et  propter  suavissi- 
nniin  omniiim  virliiliim  odoiem  in  eo  con- 
sistenlem.  Fropter  (piod  ait   in  (]anlicis  : 

C«ii(.  II,  I.  Kgo  flos  canipi  el  lilium  convallium.  E( 

2  reijuiescel  suprr  cuni  .spirilus  Domi/ii  : 
1(1  csl,  Spirilus  Sanclns  semper  immobili- 
ler  a  sua;  nalivilalis  exordio  in  ipso  ina- 

Jonnn.m.  ncbil,  qiiia  ul  diciliir  apnd  Joannem.  Non 

"•  ad  mensuram  dat  Deiis  S|)iriluin,  haud  dn- 

biiim  qiiin  homini  (^hrislo.  El  in  signum 

/.uc iii.il,  liujiis,  (^liristo  baplizalo,  dcscendil  Spiri- 

■*•  liis  Sancliis  cor|)iirali  specie  siciit  eoiimiba 

in   ipsum,  iil   habctiir  iipiul   Liicain.  Ilinc 

(liioqiie  Dominus  dixit  Juiiiini  Uaplisl;e  lic 

Juann.i.n  Cliiislo  :  Siipcr  (piciii  \  iilci  is  S|)iriliim  dc- 


A  scendentcm.  d  mancnteni  super  eum,  liic 
esl  qui  baplizat  in  Spirilu  Sanclo. 

Dcindc  Prophcta  Spirilnm  Sanetum  miil- 
lis  nominibiis  nominal,  viijclicel  seplem, 
secundum  septem  dona  ab  ipso  manan- 
lia.  Deiis  cnim.  qui  in  se  unus  et  siin- 
plex  esl,  nomina  iiiulla  sortilur  secundum 
diversilalem  suorum  elfectuum.  Itaque 
subdit  :  Spiritus  sapienlice  el  inteUectus, 
spirilus  consilii  et  forliludinis,  spirilus 
scientiw  et  pielalis,  id  est  Spirilus  Sanctus, 
qui  est  largitor  et  fons  sapientite,  et  cc- 

B  lerorum  qiia;  sequunlur,  quae  eliam  spe- 
cialitcr  dona  Spiritus  Sancli  appellantur; 
cl  rcplchil  cu)n  spirilus  limoris  Doniiiu. 
id  est,  Christus  homo  plenus  crat  dono 
limoris  seu  filiali  et  easlo  limore  Dci, 
(piantum  ad  actiim  timoris  qui  esl  reve- 
rcri  :  nam  quantum  ad  liuiic  aclum,  per- 
inaiict  liinor  iste  in  palria..Nrm  lameii  fiiit 
iii  Chrislo,  quantiim  ad  rormidinem  mali 
ciilpie,  qiioniam  Chrislus  seivil  se  non 
posse  peccare;  nec  qiiantnm  ad  formidi- 
nem  mali    puciue,  scilicel    separalionis  a 

C  Deo,  vel  condemnationis,  aut  similis  mali, 
(]iiod  pro  propria  ciilpa  infligiliir. 

Denique  iii  vcrhis  Iiis  taiigiinliir  (lona 
Spiritus  Sancti,  non  ,soliim  quanlum  ad 
cerlum  numerum,  sed  eliam  qiioad  dchi- 
liim  ordinem,  ila  iinod  digiiiora  pr;ei)ii- 
iiiiiiliir, et  ea  qu;e  magis  ad  invicem  conve- 
iiiiint,  combinanlur.  Scicndiim  ergo,  qiiod 
dona  Spiriliis  Sancli  snnl  habiliis  qnidain 
scii  hiiliiliiales  disposilioncs  in  aiiima.  a 
Spirilu  S;inclo  per  crealionem  infiisa»,  in 
adjiiloriiim    seii    expedilioiiem    virludim 

D  coiiccss;!'  :  pcr  (jiuis  rcddiliir  jinima  bene 
mobilis  a  Spirilu  Sanelo  iii  ordine  ad  fi- 
Mcm  siipcrnaluralem.tjiiemadmodiiin  eiiim 
iliipli-v  poiiiliir  rinis  lioiiiiiiis.  scilicci   na- 


k-20 


ENARRATIO    IN    CAP.    XI    ISALE. 


ART.    XXVI 


luralis,  de  quo  loquuntur  philosophi,  et 
supeinaturalis,  de  quo  Iractant  theologi : 
sic  duplex  est  motor  ac  regula  actuum  hu- 
manorum,  videlicet  ratio  naluralis,  et  Spi- 
ritus  Sanctus.  Et  sicut  virlutes  perficiunl 
vires  animse,  quatenus  ralionis  diclamen 
sequantur ;  sic  dona  perficiunt  ipsas  vir- 
lutes,  qualenus  anima  a  Spirilu  Sanclo 
in  omnibus  promple  sil  mnbilis  :  quia  ut 
liom.wi,  ait  Apostolus,Quicumque  Spirilu  Dei  agun- 
lur,  lii  filii  sunt  Dei.  Ouum  enim  motio 
aniinse  quce  est  a  Spiritu  Sancto,  sil  su- 
pernaturalis,  atque  ad  supernaturalem  be- 
atiludinem  ordiuala.  indigel  anima  quif)us- 
(iani  supernaluralibus  habitibus,  quibus 
disponalur  ad  recipienduni  iufluxum  in- 
spiralionis  divina\  scu  inolioncm  Spirilus 
Sancli  :  et  hi  habilus  sunt  doua  Spiritus 
Sancti,  quae  non  habentur  sine  caritate  et 
gralia  gratificanle.  Et  qui  caritatem  ha- 
bet,  etiam  septcm  dona  Spiritus  Sancli 
habet  secundum  aliquem  gradum. 

Porro  anima  movetur  a  Spiritu  Sanclo 
ad  duo,  videlicet  ad  cognitionem  veri,  et 
ad  dilectionem  operalioneinque  honi.  Gir- 
ca  veritalis  quoque  notitiam  perficitur 
aniina  dupliciter  :  priino,  ut  eam  perci- 
piat ;  secundo,  ut  percepla  recte  judicet. 
Similiter  circa  amorem  operationemque 
boni  dupliciter  perficitur  anima  :  primo, 
iit  impedinienlis  boni  efricaciler  resislal  ; 
secuudo,  ul  ipsi  bono  digne  inhcereat.Um- 
nia  aulem  dona  sunt  in  ratione  vel  volun- 
tate,  quoniam  hoe  dua?  potcntiffi  directe 
moventur  a  Spiritu  Saucto.  Halio  vero  est 
duplex,  videlicet  speculativa  et  practica. 
Ad  hoc  itaque  qiiod  ratio  specnlativa  faci- 
liter  mobilis  sit  a  Spiritu  Sanclo,  (|uoad 
apprehensionem  seu  perceptionem,  vel  ac- 
quisilionem  veritatis  divinorum  ac  neces- 
sariorum,  de  quibus  est  fides  ;  indiget 
dono  intellectus,  per  quem  anima  illustra- 
lur,  ut  ea  quee  fidei  sunt,  quodammodo 
pcnetret,  et  clare  cognoscat,  ila  ut  sciat 
eis  firmiter  esse  assentiendum.  Ut  autcm 
de  his  rectum  sortiatur  judicium,  indigct 
dono  sapientia>,   per  quam  sapil,   guslal, 


A  fide  cadentium.  Denique  donum  consilii 
peificit  rationein  practicam  circa  apprc- 
hensiouem  verilatis  in  rebus  actibusque 
humanis,  ita  ut  anima  hoc  dono  ornata, 
capax  sit  inspirationis  S])iritus  Sancti  in 
consiliando  de  rebus  agendis  ac  negotiis 
dubiosis.  Quantum  vero  ad  rectum  judi- 
ciiim  de  hujuscemodi  veritate,  perficitur 
aiiiina  dono  scieutice.  Alia  tria  dona,  vide- 
licet  fortitudo,  pietas,  limor.  perficiunl 
volunlalem  :  fortiliido.ul  invicte  exsequa- 
lur  quse  bona  sunl,  non  cedens  periculis  ; 

B  pietas,  ut  ad  alios  bene  se  habeal ;  timor, 
ne  propler  blaudimenta  concupiscentia- 
riim  a  bono  recedat. 

His  donis  anima  Christi  plenissima  fuit 
el  est,  et  de  pleuitudine  ejus  omncs  ac-  Joan,i.i,\6. 
cijtimus. 

Non  secundum  visionem  oculorum  ju- 
dirabil :  id  est,  Chrislus  in  primo  suo  ad- 
ventu  el  deinceps,  non  judicabit  de  aliquo 
secundum  ea  quee  foris  apparent,  vel  se- 
cundum  corporaliiim  oculoriim  inluitum. 
Unde  ipse  :  Nolite,  inquit,  secundum   l'a-  ibid.\»,vi. 

C  ciem  judicare.  Nequc  secundum  auditum 
aurium  arguet,\A  est,secundum  humanas 
accusationes  seu  exteriores  sermones  non 
reprehendet,  neque  ab  aliquo  de  jiidican- 
dis  edoceri  egebit,  quemadinodum  apud 
Joannem  habelur  :  Opus  ei  non  erat  ul  /4i.;.  11,25. 
quis  leslimonium  perhiberet  de  homine  : 
ipse  enim  scicbat  quid  esset  in  homine. 
Quod  autem  Christus  secundum  exterius 
visa  atque  audita  non  judicavit,  freqiien- 
ler  patet  in  Evangelio.  Unde  quum  sibi 
dixissent  Judaei,  Magister,  scimus  quia  ve-  Maitu.wM, 

D  rax  es,  et  viam  Dei  in  verilate  doces,  et  "■■ 
non  est  libi  cura  de  aliquo,  non  enim  re- 
spicis  personam  hominis  :  respondit,  Quid  /4/rf.  is. 
nic  tentalis,  hypocritae?  Christus  enim  de 
omuibus  judicat  secundum  infallibilem 
scientiam  in  ipso  exsistentem.  Est  autein 
in  Christo  scientia  increata,  perquam  de 
omnibus  judicat  auclorilalive,  qucmadmo- 
dum  Pater  et  Spiritus  Sanctus  :  et  quan- 
tum  ad  istam  scientiam,  convenit  ei  non 
secundum    visionem    oculorum    judicare, 


atque  discernit  veritaleni  di\inorum  sub      juxla  illud  :  Non  juxta  inluitum  hominis  : 


1  Reg.  \vi, 


ENARRATIO    IN    CAP.    \"I    ISAI.E.    —   ART.    XXVI 


421 


ego  jiiflico  :  liomo  onim  vidct  qiuT  paiTiil 
Doiis  aiilem  inluelur  cor.  ICst  qiioqiic  in 
Christo  scicntia  crcata,  pcr  qnam  univcrsa 
cognoscil  qua^  unquam  fiicrunt,  crunt.  vcl 
suiit  :  el  pcr  hanc  scicnliam  jiulicat  Chri- 
stus  ut  homo  instrumcntaliter. lanquam  lo- 
tiiis  Trinitalis  minister  in  profercndo  jii- 
dicium.  El  qiianliim  ad  islam  scicnliam, 
convcnil  ctiam  ci  non  sccunduin  visioncm 
oculorum  judicare,nee  secundum  aiidilum 
joann.\m,  aiiriiim.  Proptcr  qiiod  ait  in  Evangclio  : 
'"■  Siciil  dociiit  mc  Palcr,  sic  loqiinr. 

Quoniam  vero  jam  dixil  ([iioinodo  ('liii- 

slus   non   judicat,   conscqucnter  oslcndit 

i        quomodo  ludicet.  Sed  J iid icabif  in  Justilia 

pauperes,  id  est,  spontanee  paupcrcs  scu 

hiimiles.  juste   jiidicabil.  dando   pro   cis 

.i/ii/(A.v,:!.  scntcnliam  sicut  loculus  csl  :  Bcati  paiipc- 

res  spiritu,  etc.Hinc  ct  in  Psalmo  de  Chii- 

Pj. Lsxi, 4.  slo  indncitur  :  Judicahit  paiiperes  populi, 

ct  salvos  facict  filios  pau[)Ciiiin. /j7  arr/uet 

i»  a^quitate  pro  mansuetis  terra',  id  cst, 

mitcs  dcfendet  ab  accusalionc  pravoriim, 

pravosque  redarguct.  Hoc  fccit  Christiis, 

Maiih.\y.  qiiando  (iit  in  Mallh.TO  lcgitiu)  Pharis;eis 

'^'  siios    discipulos    increpantibus,    co    quod 

mandiiearcnl  manibus  non  lolis,  respon- 

dit  :  Quarc  cl  vos  transgrcdimini  manda- 

lum  Dci  |)roptcr  traditiones  vcslras  ?  Pro- 

Psi.\\iM.  plcr  qiiod   ait  Psalmista   :   Qiiia   libcrabit 

paiipcrcm  a  potente.  Ycl,  .\rgucl  in  scqiii- 

lale    pro    mansuctis    lcrrec,   id    cst.   ipsos 

mansuelos,  quum  erraverinl,  jusle  rcpre- 

Matth.wi.  hcndel.  Undc  ad  Pctnim   ait  :  Vadc   posl 

*'■  mc.   satana,   quia   noii   sapis  ca  (|iiiP  Dci 

.Worc.viH.  siiiil.  El  alibi  dicit  Aposlolis  :  .\dhuc  cx- 

''■  calum  liabclis  cor  vcslnim  '.  Joaiiiii([iic  cl 

/(.iV, «,3«.  Jacobo,  Ncscitis  (inqiiit)  qiiid  pctalis:  cl 

y.i«.iv,..,..  itcriim,  Ncscili'^  (•iijiis  spirilus  cslis. 

Et  pi'rri'/ic(  lcrram  viri/a  oris  fnii,  id 
csi,  lioinincs  in  tcrra  habitanlcs,  prtpscr- 
lini  icircnos  alqiic  carnales,  suis  sermoiii- 
bii^  incrcpabil,  cl  corda  coriim  tcrrcbit. 
Ili  Clirisli  scrmoncs  ciaiil  sagilh-c  acula>, 
ct  isla  pcrciissio  cst  dcjcctio  populoium, 
/'«  iHi,i..  dc  qiiibiis  fcrlur  in  Psalmo  :  Sagittic  Iiim' 
aciila',  popiili  siib  lc  cadcnl.rndc  in  Evan- 
3»  gelio  loquiliir  :  .Non   vcni   |)acciii   iiiitlcrc. 


.\  sed   gladiiim.  Ndii    mediocriler   percussit 
Christiis  tcrrani,  qiiando  Scribis  cl  Phari- 
sseis  ambiliosis  ct  cupidis  dixit  :  Va;  vobis,    Maiih. 
Scribae  et  Pharisa;i  hypocritff,  qni  munda-  "'""'  ^" 
tis  quod  dcforis  cst  calicis  cl  paropsidis; 
intiis  aulem  pleni  estis  rapina  et  immun- 
dilia.  Yae  vobis,  qui  similes  estis  sepulcris  ihid.ii. 
dcalbalis.  etc.  Ei  spirilu  labiorum  suorum, 
id  cst  oris  sui  imperio,  scu   virtutc  sui 
sermonis,  interficiet,  anle   finale  judici- 
iim, /;w;)/;/)«,  scilicpl  .\nlichrisliim,dc  qiio 
fertiir  in  Psalmo  :  Cadcl  (|iiiim  dominalus   /'s..x.  lo, 

B  fiicril  naiipciuiii :  ct  rursus  ibidem,  Incrc-  ^"n  "'^''J' 

1         1  '  Ps.  IX,  6. 

pasli  genles.  cl  peiiil  im|)iiis.  Hiiic  scrmo- 
ni  prophetieo  concordal  illiid  .\[)ostoli  ad 
ThessaIoniccnscs:Hcvclabitur  ille  iniquus,  imMj.  n, 
qiicm   Dominiis   ,Iesus    intcrficiel    spirilu  *• 
oris  sui. 

Et   erit  juslitia   cin<)ztltim    lumborum        5 
cjus  :   id   est,    spiritualcs   lumbi   Ghristi 
erunt  pra^cincti  jiislilia,  sicut  ipse  horla- 
tiis  cst  alios  :  Sinl  liimbi  vcslri  pra>cincli.  luc.\u,zs. 
Et   Paiiliis  ad  Ephcsios  :   Slalc  succincti  Ephes.w, 
liimbos  vestros  in  vcrilate,  indiili  loricam  '*• 

C  jiistitia?.  Hoc  est  qiiod  de  Chrislo  ait  Psal- 
misla  :  Accingerc  gladio  tiio  super  fcmiir />j.  xuv,4. 
Iiium.  potentissime.  Possiimus  aiitciii  jxt 
liiiiibos  iiilclligcrc  appctitiim  scnsiliviim, 
(|iii  tuiic  jiislilia  cingiliir  quaiido  iii  omni- 
bus  rationis  imperio  siibjugatiir:  quod  ma- 
ximc  cral  in  Christo.  El  fiilcs  :  noii  proiit 
csl  virliis  Ihcologica,  quia  non  cral  puriis 
vialor,  sed  vcriis  comprehensor.  Sumitiir 
aiitcm  hoc  loco  fidcs  pro  fidclilale,  scu 
ccrlitudinc  fidci  :  el  ista  est  cinctorium 
renum  (?/M.s.-quoniam  sicut  iii  Psalmo  can- 

n  latur,  Rcctiim  cst  vcrbiim  nomiiii.  el  om-  ps.\\\».\. 
iiia  opcra  cjiis   in   fidc  ;  itcniqiic,   Eidclis   />i.c\uv, 
Doiiiiniis  iii   vcibis  suis.   Possumus    vcro  ''■ 
[)cr  rcncs  Cliiisli    inlclligcre   spiritiialem 
rccuiidilalcm  i[)siiis.  (|iia,  sccimdiim  A[)0- 
sloliiin,  iiiullos  filios  addiixil   in  gloiiam.     n,hr.  ». 
Pcr  liDC  crgo  qiiod   jiistilia  diciliir  ciiigii-  '"• 
liiiii  liimlioriiin  Chiisli.cl  fidcs  cinctorium 
rcniim  cjiis,  designatiir  quod  ipsc  inlus  el 
foris,  mcnlc  cl  corporc,  a'(iuitalc  ac  fid(>- 
lilalc  fiicril  plcmis.Quidam  vcro  cx|)Oniiiil 
sic  :  El  cril   jiislilia  cingiiliim   liimboniiii 


422 


ENARRATIO    IN    CAP.    XI    ISAI.E.    —    ART.    XXVI 


ejus,  et  fides  cinctoiiuni  reniim  ojus  :  id  A 
est,  justi  ct  fideles  Christo  conjungenlur 
et  adhserebunt.  quemadmodum  zona  et 
himbare  adha>rent  homini  eis  utenli.  Unde 
ji-r.\m,n.  per  Jeremiam  Dominus  protestatur  :  Sicut 
adhsret  himbare  ad  himbos  viri,  sic  ag- 
glutinavi  mihi  domum  Isiael  et  domum 
Juda,  iit  essent  mihi  in  populiim.  Iluicquc 
expositioni  consonat  translatio  Chaldaica, 
quae  cst :  Et  erunt  justi  circa  eum,  et  agen- 
tes  fidelilcr,  appropinquanles  ei. 
6  Hdhilabit   lupus  cuiit  anno,  ct  pardiis 

cuiii  licedo  accubahil.  Ista  et  quae  sequun-  B 
fur,  excfficali  Jud»i  litteraliler  piilant  in- 
telligenda  in  primo  Chrisli  advenlu.  ita 
quod  tunc  omnia  bruta  quanlumcumque 
sa-va  et  indomabilia,  propriam  feritaleni 
deponent,  mansuescenl,  alque  domeslica 
eninl,  in  tantum  ut  nec  sibi  invicem  no- 
ceanl,  neque  hominibus.Et  qiiia  in  adven- 
tu  Jesu  Nazareni  isla  implela  non  sunl. 
credere  noliint  eum  exsistere  Christum. 
Sed  istud  facililer  rcprobatur.  Aut  enim  , 
omnia  quce  in  isto  dicunlur  capilulo,  lille- 
raliler  accipienda  sunt,  aut  qusedam  spi-  C 
riliialiler  accipi  oportet.  Si  primum,  ergo 
ad  litterani  Chrislus  erit  flos,  et  lumln 
ejus  eorporei  juslilia  prfecingenlur;  si  se- 
cundum,  lunc  qiia  ratione  virga,  flos,  lum- 
bi  et  renes  spirilualiler  exponunlur,  etiam 
Iiipus,  agnus,  pardiis,  hoedus,  et  reliqua 
spirilualiler  accipiunliir.  Deniquo  sacra 
Scriplura  frequenter  melaphorice  loqui- 
tiir,  alque  nominibus  besliarum  hoinines 
designanlur,  quemadmodiim  in  Gcnesi  Ju- 
das  vocatur  catulus  leonis,  Issachar  asinus 
fortis,  Dan  coluber  in  via,  Benjamin  lupus  D 
rapax. 

Est  igilur  sensus  :  Hahitahil  in  Chrisli 
Ecclesia  lupus,  id  est  homo  quondam  per- 
secutor  et  raptor,  cuin  agno,  id  est  cuin 
homine  innocente.  Hoc  in  Paulo  qui  de- 
vaslavit  Ecclesiam,  spiritualiter  cst  imple- 
tum,  quando  veniens  Damascum,  moralus 
esl  cum  Anania,  viro  mansuelo  ac  inno- 
cente.  Denique  Christus  ail  Aposlolis  :  Ec- 
ce  milto  vos  sicut  oves  in  inedio  luporum. 
Qiium  autem  lupi  illi  ad  Christum  conver- 


(jen.  XLix 
9,14,17,37 


Aci.  [X,  1 
21. 


Mnlih 
16. 


si  sunt,  tunc  habilaverunt  lupi  cum  agnis. 
Et  jiardus  cum  hoedo.  Pardus  est  animal 
varios   habens   colores,  juxla   illud  Jere- 
miae  :  Si  mutare  potest  .Elhiops  pellem  Jer.\m.i%. 
suam,  et  pardus  varietales  suas.  Unde  per 
pardum  significantur,   qui    olim  diverso- 
runi  viliorum  maciilis  infecti  fuerunt.Hoe- 
dus  qiiandoque  in  malo   accipilur,   sicul 
quum  in  Evangelio  legilur,  Slaluel  agnos  Mauh.\y.\, 
a  dextris,  ct  hoedos  a  sinistris;  quandoque    ' 
vero  in  bono,  ul  (|uum  Moyses  ail,  Immo-   £a»rf.  xn, 
labil    hoedum    mulliludo    filiorum    Israel.  ''' 
Per  hcedum  ergo  nunc  designantur,  qui  se 
ipsos  sanclificanl  Deo.  quemadmodiim  Ro- 
manos  monel  Aposlohis  :  Obsecro  vos,  fra-  yjom.xn.i. 
trcs,  pcr  misericordiam  Dei,  ut  exhibeatis 
corpora  vestra  hosliam  viventem,  sanclam, 
Deo  placenlem.  Ilaque,  pardus,  id  esl,  qui 
erat  variis   vitiis  implicatus,  ciiin  /laedo, 
id  est  cum  eo  qui  propter  Deum  morti-  Ps.xun.ii. 
ficabalur  lola  die,  acculiabit,  id  esl,  vivet 
et  habitabit  post  suam  conversionem  ad 
Chrisfum.  Hoc  in  gcnlibus  ad  fidem  con- 
versis  iniplctiim  esl. 

Vitulus,  id  est,  qui  erat  inquietus  et 
pelulans,  ct  lco,  id  est  homo  ferox,  e;;  ovis. 
id  est  pius  ac  humilis,  simul  morabuutur, 
id  est,  concordiler  servient  Domino,  qui 
habitare  facit  unius  moris  in  domo.  El  ps. i.vv,i,7. 
pucr  parvulus  minabit  eos.  id  est,  humilis 
pasfor  ad  puerorum  innocentiam  conver-     .vauii. 
sus,  diriget  eos  ;  et  obedienf  ei.  Talis  puer  ^'""'  '• 
erat  Timotheus,  ad  quem  loquitur  Paulus : 
Nemo  adolescenliam  liiam  contemnal.  T7-    \T>m.,\, 
tuliis,  de  quo  nunc  dictuin  est,  ct  ursus,  '-•  _ 
id  est  carnalis,  sive  in  propria  forfitudine 
sua  glorians,  pascentur  preliosissimo  edu- 
lio  corporis  el  sanguinis  Chrisli,  et  gralia 
Dei,  scii  alimonia  corporali  inter  fideles, 
quiim  fuerint  conversi  ad  Salvatorem.  Si- 
luiil  rcquicsccnt  catuii  coruin,  id  est,  filii 
eoriim  spiriliiales  sive  carnales  atque  fa- 
miliff  in  domo  Dei    slabililer   commane- 
biint,  sequentes  patrum  suorum  vesfigia. 
Et  leo  qiiasi  hos  comedet  paleas.  id   est, 
nobilis,  pofens  ef  delicafus,  rustico  cibo 
erif  conlenlus,  in  tantum  ul  quuin  infir- 
mus  fuerit,  olera  manducet.  Hom.^n-,^. 


ENARRATIO    IN   CAP.    XI    ISAI.E. 


ART.    XXVI 


423 


1  Cor.  XIV 
20. 

I  Pelr.  ir,  2. 


//e6r.v,lt. 


Mtxrc.  IX 

S7,  28. 


Luc.  X.  19, 


Marc.  \vp, 
17. 


J.IIC.  X.  17 


h.  II,  i 


Acl.  IV,  32 


Jonnu.  XII 
It. 


.B'^  delectabitur  infans  ab  ubere,  id  ost 
innocons,  ol  malilia  non  sonsihus  piipi', 
seii  in  Christo  lenalus,  qui  implet  illud 
Pctri  :  Ouiisi  modo  geniti  infantes,  ratio- 
nabiles,  sine  dolo.  lac  conciipiscitc;  nuper 
foraminn  aspidis,  id  est  super  eos  quos 
ingressus  est  et  obsedit  diabolus,  ejicien- 
do  de  eoriim  corporibus  d<Tmones.  Et  in 
cavernam  retjHli ,  id  est  in  eorpus  a  venc- 
noso  et  pessimo  deemone  obsessum,  (]in 
aldiictatus  fuerit,  id  est  homo  perfectus, 
qui  solidum  cibiim  capcre  vaiel,  nee  in- 
diget  lacte  parvulorum,  manvm  suam 
mittet,  id  est,  potestatem  suam  extendet, 
non  soliim  oraiulo,  sed  eliani  impeiando 
extrahens  dipmonem  ab  obsesso.  Non  eniiii 
omnia  dsMnonia  feque  facililcr  ejiciunliir. 
Tndc  (]iium  .\postoii  ante  (^hristi  passio- 
nem,  quemdam  a  doemoue  liberare  non 
poluissent.sciscitali  sunt  iJominum,  Quare 
nos  non  poluimus  ejicere  eum  ?  tandem 
respondil  :  lloc  genus  da>moniorum  in  nul- 
io  polest  exire,  nisi  in  oratione  et  jejunio. 
Ha>c  omnia  in  ipsis  Apostoiis  successori- 
bnsque  ipsorum  implela  siinl  :  quibiis  ail 
Salvalor  :  Kcce  dedi  vobis  potestalem  cal- 
candi  super  serpentes  et  scorpiones,  el 
siiper  omiiem  virliitem  inimici;  el  niliil 
vobis  nocebit.  \'A  alibi  :  Sifjna  eos  qiii  cie- 
diderint,  ha;c  sequenlur  :  lii  nomine  meo 
diemonia  ejicienl.  Ouod  autcm  de  hac  po- 
teslale  deleclali  sinl  diseipuli,  palet  ex  eo 
(IuikI  Liicas  disseruit :  Reversi  sunt,  inquit, 
seplnaginla  diio  ciim  gaiidio,  dicenles  : 
noiiiinc,  in  noniine  luo  eliam  (la>inonia 
subjiciunliir  nobis. 

f^on  nocebitnt ,  et  non  occident  in  uni- 
ver.so  monte  sancto  meo  :  id  est,  omnes 
vere  fideles,  videlicet  re  et  nomine  Ghri- 
stiani,  sibi  invicem  nociimentum  non  in- 
ferent  in  tota  llcclesia,  qiue  est  mons 
Dei,  siciit  superiiis  dicliim  est  :  Kril  in  no- 
vissimis  diebiis  pr;eparatiis  mons  domiis 
Diiiiiiiii.  Unde  de  |ii'iiiiiliva  Kcclesia  iii 
iiionlc  Sion  coiigiegala  seribihu'  :  .Mullitii 
dinis  credenliiim  eral  cor  uiiuiii  el  aniiiia 
iina.  Quod  iiliqiie  Chrislus  omnibns  siiis 
iiilii-l    riilrliiiii''  :  Maiiilaliiin.  iiii|iiien>^,  iin- 


A  viim  do  vobis,  iil  diligalis  invicem,  siciil 
dilexi  vos.  Kt  omnibiis  nobis  Paulus  ait  : 
.Niilli  maluni  pro  malo  reddenles;  et,  Non 
quse  sua  sunl  singuli  eonsiderantes,  sed 
qiia?  alioiiim  :  el.  Noli  viiici  a  inalo,  sed 
vince  in  bono  inaiuni.  Qui  tales  sunt,  non 
nocent,  neque  occidunl  in  universo  montc 
Dei. 

Consequenter  ponil  Prophcta  caiisani 
pra?dictorum,  videlicel  miiliia?  cohabitali- 
onis  boniinum  tain  divcrsoriim.  Quia  re- 
pleta  cst  terra,  id  est  habilantes  in  terra 

B  seu  ipsa  Ecclesia,  scientia  Domini,  id  est 
doctrina  evangcliea  Christi,qiiam  per  uni- 
versum  miindiim  pra>dicaveriinl  .\postoli  : 
ad  quorum  pra?dicationem  conversi  sunt 
multi  senes,  juvencs,  nobiles.  et  ignobi- 
les,  imo  de  omni  genere  hominiim  aliqiii, 
qiii  propter  evangelica  pra>cepta  atquc 
eonsilia  prislinos  mores  deseruerunt,  ct  in 
Ecclesia  concordilcr  conversari  coeperiinl. 
Hepleta  cst  ergo  lerra  scientia  Doinini,.s(V- 
ut  atjitw  maris  opericntcs,  id  est  multuni 
copiosc  et  effliienter,  qiiemadmodum  aqiise 

C  maris,  qua?  Icrram  opcriiiiil,  vchementer 
abiindanl.  l'nde  in  Aclibus  Paulus  tcsla- 
tur  :  Tempora  prioris  ignoranliffi  dcspi- 
cicns  Dciis.  iiiinc  aiiniiiilial  hominibiis  iil 
omnes  ubiqiie  pienitenliaiii  agant;  et  ad 
Ephesios,Aliis  generalionibus  non  est  agni- 
tum,  siciit  revelatiini  est  sanclis  Apostolis. 
Dc  hac  plciiiludiiie  scienlia^  Dei  lempore 
gratia>,  scripliim  est:Non  docebit  vir  ultra 
proximiim  suiiin,  dicens,  Cngnosce  Domi- 
niiiii  :  omnes  eniin  cognoscenl  me,  a  mi- 
nore   eorum   usque  ad    maxiinum,    dicit 

D  Dominus.  Sed  conlrariari  videliir  illiid 
Osee  ;  Non  est  seicntia  Dei  iii  lerra.  Kt 
respondendiim,  qiiod  hoc  acei|)i  polest  de 
lerra  Israel,  in  qiia  liine  vigiiit  iihdolatria; 
vel  per  terram  inlelligiinlur  carnalcs  al- 
qiie  tcrreni,  qiioruin  priidentia  mors  est. 
Kl  rcvcra  niinqiiam  scicnlia  divinorimi  in 
tanliim  aliuiida\it  in  miindo,  sieiit  ali  eo 
Iriiiliiiin  quo  ipsemel  Doiniiiiis  in  terris 
visiis  cst,  cl  inlcr  homincs  conversatus. 
Tnde  Chrislus  dicebat  :  Ksl  seriptiiin  in 
l'rii|ilirliN,  Kiiml  niniies  ilocibilcs  llci.  Ilnc 


/lom. XII, 17; 
Philipp.  II, 
4;  /fom.  \ii, 
21. 


Acl.  XVII, 
30. 


Ephes.wiy 


Jer.  XXXI, 
31, 


Oseen,  1. 


Hom.  viii. 


/Idriir/liii, 

3S. 


Jonnn.  \i, 
l.'>. 


424 


ENARRATIO    IN    CAP.    XI    ISAI.E. 


ART.    XX VH 


10 


Zuc.ii,  30, 
31. 


Joann.  iii, 
14,15. 


Num.  XXI, 


cnim  Isaias  ct  Jeremias  quantum  ail  sen- 
sum  dixerunt ;  et  hoc,  tempore  cvangelicae 
legis  exstat  implclum.  Porro  cx  liis  con- 
stat,  quod  ea  quae  dicta  sunt,  non  sint  dc 
animalii)us  irrationalibus  et  eorum  dome- 
slicationc  intelligcnda.  Ouid  enim  ad  lio- 
meslicationem  corum  pertineret  aut  con- 
ferret,  quod  tcrra  repleta  cst  scientia  Do- 
mini  ? 

Iii  die  iUa,  id  est,  quum  tcrra  fucril, 
sicut  nunc  dictum  est,  implela  scienlia 
Domini,  scilicet  post  Christi  passionem  el 
Evangelii  prffdicationem,  rai/ij-  Jcssc,  id 
est  Christus  de  scminc  Jcssc  descendens, 
f/i<i  s/at  in  sii/num  populonnn.  id  est.  ad 
quem  tanquam  ad  salvatorem,  omniuni 
populorum  oculi  diriguntur  alquc  respi- 
ciunt.  l'nde  Simeon  ait  :  Viderunt  oculi 
mei  salutare  tuum,  quod  parasli.  clc.  Sle- 
tit  quoque  in  signum  populorum.  quando 
elevatus  erat  in  cruce,  prout  dixil  :  Sicut 
Moyses  exallavit  serpentcm  in  deserto,  ita 
exaltari  oportet  Filium  hominis,  ul  omnis, 
etc.  Serpens  illc  sneus,  de  quo  Dominus 
Moysi  dixit,  Fac  serpentem  aeneum,  et  po- 
ne  pro  signo,  etc,  erat  figura  Chrisli  cru- 
cifixi,  quem  quum  peccator  hcsus  vulncrc 
culpae  fidcliler  intuetur,  sanatur  et  revi- 
viscit.  Potest  autem   dici,  quod  Christus 


A  dicitur  radix  Jcssc,  quoniam  licct  sccun- 
dum  naturam  assumptam  sit  eo  posle- 
rior,  et  natus  ex  eo,  tamen  sccundum  di- 
vinitatem  est  eo  anterior,  et  creator  ct 
fundamcntum  ipsius.  Ipsum  gentes  depre- 
cabuntur,  omnes  videlicel  Chrisliani  cx 
gentibus  orti. 

Et  crit  scpidcrurn  ejus  f/loriosun),  id 
cst,  famosum  el  honorandum:  cx  omnihus 
enim  finibus  nnindi  visilatur  a  Chrislia- 
nis,  el  cum  sunima  dcvotione  honoratur. 
Yel  dicitur  scpulcrum  Chrisli  gloriosum, 

B  quia  honeslc  scpultus  est.  Ut  cnim  apud 
Joanncm  legitur,  Joseph  ab  Arimathea,  joann.w-i 
nobilis  ulique  dccurio,  tulil  corpus  Jesu 
de  crucc.  Yenit  autem  et  Nicodcmus  ferens 
mixturam  niyrrhse  ct  alocs  quasi  libras 
ccntum.  Accepeiunt  crgo  corpus,  ct  liga- 
vcrunt  illud  linteis  cum  aromatibus,  ctc. 
Erat  vero  in  loco  ubi  crucifixus  est,  hor- 
tus;  et  in  horto  monumentum  novum,  in 
quo  nondum  quisquam  posilus  crat  :  et 
ibi  posuerunt  Jesum.  Secundum  Ilierony- 
mum,  ubi  nos  habemus,  Erit  sepulcrum 

C  ejus  gloriosum,  Septuaginla  translulerunt, 
Et  erit  requies  ejus  honor  :  ad  designan- 
dum  quod  mors  Christi  honorabilis  csset; 
imo  ipsa  fuil  mors  mortis,  et  vita  salusque 
mundi. 


ARTICULUS  XXVII 


EXPOSITIO    SEQUENTIS    PARTIS    HUJUS    CAPITULI    UNDECIMI. 


FECIT  autem  in  superioribus  Isaias  men- 
lionem  dc  multis  mysteriis  Christi,  vi- 
dclicet  de  nativilate  ejus  ex  Yirginc,  dc 
eflicacia  ejus  in  reprobando  malum  cli- 
gendoque  bonum,  de  mysticis  ejus  nomi- 
nibus,  de  divina  majestalc  ipsius,  et  aliis 
mnllis  :  nunc  in  hujus  capituli  principio 
plcnius  descripsit  mysterium  incarnationis 
Christi,  et  septiformem  gratiam  Spiritus 
Sancti  in  eo,  reclitudincm  quoque  judicio- 


D  rum  suorum:  tandemque  devcnit  ad  pas- 
sionem  ejus,  et  dixit  gloriosum  esse  dc- 
bcre  ejus  sepulcrum.  Hestahat  autem  ut 
panderet  quomodo  Chrislum  omncs  gen- 
tes  deprecarentur,  ct  qualitcr  ejus  sepul- 
crum  omnibus  fieret  honorandum.  Hoc 
crgo  nunc  agit. 

Et  crit  in  die  illa,  id  esl  co  lcmpore, 
quum  radix  Jesse  seu  Christus  steterit  in 
signum  populorum,  videlicct  cxaltatus  a 


H 


ENARnATIO    IN    CAP.    XI    ISAI.E. 


ART.    XXVII 


Is.  \,  il. 
ftom.  \i.   i 


Acl.  II,  3 

a-ii. 


Ifiicl.  II. 


Ibvl. 


.Mnllh.  XV, 


tcini  in  cruco,  vel  ccrte  iii  coclo  ad  dex- 
teiam  Patris  :  Adjiciel  Dominus  secundo 
maniim  suam,  id  est,  Dcus  polestatem  suam 
altera  vice  extendct,  ad  possideiidum  resi- 
daum  populi  sui,  id  est  ad  convertendum 
eleclos  ex  populo  .Iii(i;rnnim  :  de  (juo  resi- 
duo  dictum  cst,  Hcliqui;c  couvcilcntur.  De 
quo  ail  .Xpdstolus  :  Sic  ergo  el  lioc  lciii- 
porc  rejiquiip  pcr  clccliouciii  fjraliw  salva; 
1'aclii'  suul.  Dicunliir  aulcm  .liid.Ti  ad  fi- 
dciu  clecti,  residuuin  poptili  itci.  (iuoiiiniii 
comparationc  alioriim  paucissimi  eranl. 
De  quo  residiio  suijdiliir  :  fjKod  rclinque- 
tur  alj  Assyriis,  el  ab  .^Egypto,  et  a  Plic- 
tros,  et  ab  ..lithiopia ,  et  ab  Elam,  et  a 
Sennaar,  et  ab  Emath,  et  ab  insulis  ma- 
ris,  id  est,  quod  in  haruiii  lcrrarum  rc- 
gionibus  habilabil,  ncque  a  popiilo  liorum 
regnorum  occidelur.  .Mulli  namqiie  Juda;- 
orum  habilanlium  in  lerris  his,  ad  pr;c- 
dicalioncm  .\postolorum  crediderunl  in 
Chiistum.  Deniquc  in  .\clibus  habclur  ; 
Kranl  in  Jeriisaiciii  liabilantcs  Jiidiri.  viri 
rcligiosi  ex  omni  nalione  qiia^  sub  c(T'ln 
est :  Parlhi  et  Medi  et  Klamilir,  ot  i[iii  iia- 
bilanl  Mcsnpolamiam,  Jiidieam  el  (;a[)pii- 
dociam.  Ponliim  et  .A^^iam.  Phrygiam  cl 
Paiuphyliain,  .Egypluiii  cl  [lartes  Libysp 
qiia>  esl  circa  Cyrencn.el  advcna>  Uomaiii. 
Juda?i  quoque  et  proselyli,  Ocles  cl  .\ra- 
bes.  De  istis  autem  subjungitur,  quod  di- 
xerunt  ad  invicem  :  .\iidivimus  cos  (piila 
.\postolos)  noslris  lingiiis  loqiicntcs  niii- 
gnalia  Dei.  Unde  patet  quod  miilli  isio- 
rum  liinc  crcdideriinl.  .\cliiuiii  (jiioque 
vicesimo  primo  Jacobiis  cl  alii  dixcriiul  ad 
Paiiluni  :  Vidcs.  Iralcr.  i[ui)l  luillia  linmi- 
niim  sunl  in  Jiidicis.  (|iii  crcdidcruiil  '.  Dc 
islo  ergo  rcsidiio  kiqiiiliir  uiiiic  Prnplicla  : 
.\(ljiciel  vcro  Dominii^  iiiaiiiim  siiam  se- 
ciiiido,  ad  possidcniliiiii  liiinc  pnpiiliim  : 
i|ii(iiiiaiii  [irimn  misil  {''iliiiin  siiuiii  ad 
ovcs  perdilas  domns  Isracl :  ijciiide  misit 
Apnslolos,  per  quoriiiii  (Inciriuiim  cl  signa 
cnnvcrlil  clcclos  |inpuli  Jiidicnriiiii. 

El  leval>il  Dominiis  .s'/7//f(m  ('//  nationes, 
id  esl,  crucis  vcxillum  facict  manifeslari 
ac  pra?dicari   in  terris  gcnliliiim;  et  ron- 


A  r/rcf/abil  spirituali  congregalione  pcr  fidem 
et  caritatem  in  unilale  Kcclesia;,  profugos 
Israel,  id  est  mullos  ex  deccm  tribubus 
Israel,  qiii  longc  ante  fuerunt  a  propria 
terra  expiilsi,  et  in  pra;dictis  regionibus 
morabanlur:  el  dispersos  Judn  raUigel,  id 
est.cx  Irihu  Jiida  nalos,  spirilualilcr  sicul 
jam  dicliim  est,  colliget  in  ecclesiastica 
unilalc,  a  r/ua/unr  plagis  lcrrw,  id  esl  ab 
oricnle  el  occidenlc,  aquilonc  et  meridic, 
iiiin  iili  niiiiiiliiis  riiiibus  inunili.  iii  i[ni- 
liiis  iniilli  cnriiiii  dis[)crsi  fiicninl,  (|iii  ab 

B  .\[)()sU)lis  siinl  conversi.  Dc  hac  iiiilcm  Ju- 
dieorum  spiritnali  congregatione  in  primo 
(^hrisli  ad\cnlii  cl  [lostmodiim.  freijucnter 
l()(|uiiiiliii'  sancli  Pro[)hclii'.  flzcchicl.  Za- 
charias,  el  alii.  Quaj  excEecali  Judaci  corpo- 
ralitcr  |)iilanl  implcnda  :  ila  qiiod  in  pri- 
mo  advenlii  .Mcssiic,  iiiiivcrsi  Judici  dc 
nmnibus  iniindi  lerminis  addiicerentur  in 
lciram  Judacir;  non  atlcndcnlcs  quod  san- 
cli  Proplicla?  aperlissime  pra^dixcrunt,  po- 
|)iiium  Judtcoriim  pro  majnri  [)arlc  fuisse 
cxciccandum    in    primn   Clirisli    advcnlu, 

{',  siciil  infcrius  siepo  palobil.  Prieleroa  e\an- 
gclisla  Joiuincs  S[)irilii  Sanclocnpinsissimc 
adimpletus,    dnccl    lianc    congrcgalionciii 
csse  spiriliialiler  inlclligendam.  diim  iiit  : 
Josus    moriltinis  oral    pro  gonlc;  cl    non   jonnn.w, 
liinltim   [)i()  gonle,  sod   iit    filios   Dei  qui''''^'' 
(lis|icrsi  cranl.   congregarcl   iii   tinum,  ea 
vidclicol  luiilalo  dc   <|tiii  Piiiiliis  :  Omncs.    cn/ni.m, 
iiiqtiil,  \os  untini  cslis  in  Chrisln.  f.l  ipso  -'*• 
Salvator  :  Piilcr.  rogo  ul  omiics  tiuiim  sinl.  yo.»i.i  svu, 
siciil  lii,  Palcr,  iii  uic,  ol  cgo  iii  lc,  iil  siiil  -"--^- 
consiimniiili   iii  untini. 

D      El  auferetur  zelus  Ephraim  :  id  esl,       13 
iinidiii  Jtidioortim  (|tii  ox  dcccm  Irihubns 
fiiciiiil   cnincisi.  ccssiiliil  :   ilii  ([iind   nnn 
oril  inlor  eos  el  cx  liiini  Jiidii  conversos 
disscnsio,  iit  cral   lom[)nrc  U;iiie;  ct  hostcs 
Judii  jtcribunl.  id  esl,  l''.|)ht'aliei,  qui  anle 
eis  inimicabanltir,  ipsis  confiodorabtinliii'. 
In  primiliva  namque  Kcclosia  siimma  fiiil  .i<-(.  iv,3i. 
iiilcr  oos  cnnoordia  :  iii  cujiis  fi^-iira  duas 
virgas,  in  (|iiai'um  iina  scripliim  erat  no-     t::,ch. 
men  Jiida,  alqiio  in  alia  iiomen  K|)hraim,  p"*"'  '"" 
copnlavit  [Prophola]  ad  invicem.  Yel  sic  : 


428 


ENARHATIO    IX    CAP.    XI    ISAIJ:.    —    AT.    XXVII 


Xach.  VI, 


Ephet.\fi. 


1  Cnr.  \iv, 
40. 


13 


Ps.  C»X\IS, 

\i. 

/*rop.\iii.3. 


I  Cor.  \v, 
33. 


-l/n<//i.\i\, 
J*. 


vpili-nlur  potiono  cadonles.  piila  gulosi. 
et  praDsenlis  ssBCuli  amore  inebriali.  Phi- 
lisliim  quippc  inlcrprelalur,  polione  ca- 
dcnles.  In  liiiiiim  luimcros  volare,  esl  se 
eis  per  opera  saeculi  et  exemplaria  appli- 
care.  Simid  pnrdnhundir  fiUo.^i  oriciifis  : 
id  esl.  prspdicalores  verbi  Dei.  bona  pra*- 
dicatione  prspdahunlur  electos  Chrisli,  de 
quo  scriptum  est  pcr  Zachariam  :  Eccc 
vir,  Oricns  nomcn  cjus.  In  nullo  cnim  fiu- 
ctifical  prafdicalio  scrvorum  Dei,  nisi  in 
elcclis  et  pra*destinalis.  Iduitnra,  id  est 
tcrreni.  cl  Monh,  id  esl  filii  iniquilalis. 
qui  quanlum  ad  culpam.  nati  sunt  ex  pa- 
Irc  diabolo.  privrcplum  inann.s  eoniiii  : 
quoniam  mulli  talcs  aposlolicis  praeccptis 
oblemperant  post  suam  ad  Dominum  cou- 
vcrsioncm.  Ouibus  ail  .\postolus  :  Fuislis 
alii|uando  lcnchra'.  nunc  autcm  lux  in  l)o- 
mino.  El  /ilii  Aniinon, id  esl,  qui  eranl  ali- 
quando  viliis  turbulenti.  ohcdieulcs  crunl. 
implcnlcs  illnd  .\posloli  :  (Imnia  honcslc 
el  sccundum  ordincm  fianl  in  vobis.  In- 
tcrpretatur  aulcm  Moab.  ex  patre:  .Ammon 
vcro.  populus  turbidus,  seu  moercns. 

El  desolahil,  id  est,  consolalione  priva- 
bit,  Dominus  linrjuam  maris  .E<i]ipli.  id 
est  cupidilatem  sa>culareni,  scu  linsuam 
loquaccm  :  quoniam  vir  liufruosus  non  di- 
rigclur  in  lcrra:cl  qui  immodcralus  cst 
ad  loqucndum.  scnticl  nialnm  :  tcslanlc 
quoquc  .Vposlolo.  Corrumpunt  bonos  mo- 
res  colloquia  mala.  Cupiditas  vcro.  mc- 
rito  nominalur  lingua  maris  .Efrypti,  id 
esl  hujus  mundi  vitiorum  califjine  plcni, 
quia  ad  inslar  liufjua'  viri  hydropici.  om- 
nia  qucerit  sibi  atlrahcre,  incessabililcr 
diccns  :  .\ffcr.  affcr.  Ilanc  Dominus  dc- 
solal,  f|uia  possibilius  csl  camelum  trans- 
irc  per  foramen  acus,  quam  divitcm  in- 
trare  in  regnum  coelorum,  sicut  asserit 
Yerilas. 

El  levabit  Dominus  manum  suam  super 
flumen  in  forliludine  spiritus  sui,  et  per- 
culiet  eum  in  seplem  rivis.  De  diversis 
fluminibus  loquitur  sacra  Scriptura.  Sunt 


A  cnini   flumia  Babylonis.  id  csl   flumina 
lcntationun  persecutionum.  ct  vitiorum  : 
dc  quibus  i  Psalmo.  Elcvavcrunt  flumina  Pt.%c«,3,i. 
fluctus  suosi  vocibus  aquarum  mullai-iim. 
Sunt  quoqu  flumina  sapienliae,  pacis  et 
consolalion    :   qucmadmodum    scriptum 
esl,  Flumii>>   impclus  laetificat  civitalcm  /«s.xlv.s. 
Dci;  et,  Flnius  a  facie  ejus  cgrediebatur.  oan.vn.io. 
Itaquc  Doniuis  clcvat  manum  suam  su- 
pcr  fliimcn>onuni.  id  esl  supcr  exubcian- 
tcm  graliansuam,  et  dividit  ipsum  in  se- 
plcin  rivos.d  cst  in  scplcm  dona  Spirilus 

B  Sancli.  qu;c  onscqnunUir  habilualcm  gra- 
liam  Dci ;  n  ut  Iranseant  per  eum.  calce- 
ali,  id  csl  Imis  operibus  atqnc  excmplis 
sanctorum  ninili.  Porro  supcr  flumcn  nia- 
liim  cIcvatDominus  manum  suam.  (Iniu 
(la>mnnum  intationcm  cl  hominiini  pcr- 
scculioncnnufcrl  a  famulis  siiis.  vcl  (liini 
cos  a  lurbie  viliorum  cmundat.  Dividit 
quoquc  hoiflumen  in  scptcm  rivos,  diim 
cjus  molesani  alquc  maliliam  paiilatim 
facil  dcficd»,  ct  pcr  partes  virtute  scplcm 
sacramcnlnim  decrcsccre,  ita  ut   trans- 

C  eanl  pcr  iium  calccali,  id  cst,  ne  in  ipso 
dcmerganlr,  sed  evadant  et  dicant  :  Tor-  />j.mxiii,d. 
rcnlem  por-ansivit  anima  nostra.  Et  erit  16 
via  rcsidiii  popu/o  mco,  rjui  relini/uetur 
ah  Assi/rii.i  id  est,  hoc  pcssimo  fluminc 
sic  partitoc  dcficicntc,  fidcles,  quos  nnn 
dcvoravcrul  diaboli.  scciirc  et  cxpcdilc 
rcdibiint  8'  palriam  Beatoriim,  sicut  fuil 
Isracl  in  d-  qua  asccndit  dc  lerra  .Egy- 
pli.  Quemdmodum  enim  populus  Isracl 
-Flgyptum  cn^dicns,  ivit  pcr  mare  Hiibriim 
ad    tcrrampromissionis.   pr.Tcedcnlc  eos  ^xorf.nii, 

D  Domino  in  ie  pcr  columnam  nubis,  et  no- '' 
cte  per  coimnam  ignis ;  ita  fideles  ex- 
eiint  de  su  conversationc  .Egyptiaca  seu 
mundana,  er  hujus  percgrinationis  cxsi- 
lium,  usqi^  ad  patriam,  dcduccnlc  cos 
Spiritu  Sacto  per  gratiam  refrigerantem, 
ct  amorenisanctum  dulciter  aestuantcm, 
seu  sapieiiam  clare  illustrantem.  Unde 
ait  Psalmi:a  :  Spiritus  luus  bonus  dcdu-  ps.  cnmi, 
cel  me  in  crram  rectam.  '"' 


ENARRATIO    IPCAP.    XII    ISAI^. 


ART.    XXVIII 


429 


ARTCULUS  XXVIII 


EXPOSITIO    CAPITILI    IJIODCI.MI    :    ET    DICES    IN    DIK    ILLA    :    CONFITEBOR. 


R' 


EYKr.ANTE  Spiritu  Saiiclo  rtPvidil 
l'ropheta,  quam  grata  esso  lcberet 
primitiva  Ecclesia,  quae  ex  Juda3i^pra>ci- 
pue  erat  collecta,  imo  tola  Ecclesi  miii- 
tans,  seu  quilibet  vere  Ghrislianus,iornino 
salvatori  pro  universis  beneliciis  sis.  De 
hac  igitur  gratiaruin  actione  valimatur, 
■I  el  ait  :  Et  dices  tu,  o  Ecclesia,  sei  quili- 
bet  ad  Christum  conversus,  in  dlella,  id 
est  lemporc  gratlse,  quando  fueriutibi  ex- 
hibita  atque  impleta  beneficia  atqe  my- 
steria  Christi  (de  quibus  in  praeedenti 
capilulo  dictum  esl)  :  Confitcbor  tn,  Do- 
wu'«e  Chrisle,  Salvator,  Einmanuelgemi- 
na  confessione,  videlicel  laudis  tuael  pro- 
priae  culpse.  Itaque,  Confitebor  libiid  est, 
laudabo  le  et  accusabo  vs\t,qnonia„intti(s 
e.i  mihi :  non  modo,  quia  subjungitr,  Con- 
versus  est  furor  tuus,  et  consolatuiBs  ine. 
Iratus  es  ergo  mihi,  id  est,  ad  !mpus 
videbaris  mihi  iralus  proptcr  peccai  mea, 
(luando  permisisti  me  subjacere  mas  poe- 
na>  et  culpae,  videlicet  ante  primuntuum 
advenlum,  seu  incarnalionem.  Tiin  euiin 
da-nion  vehemenler  prffivaluil  mudo,  et 
populus  Judseorum  in  magnis  saepftribu- 
•Sancii  lalioiiihus  fuil.  Electi  *  enim  viri  lullum 
cruciabantur  propler  dilationem  acenlus 
Messiffl.  Conversus  est  furor  luus,  1  est, 
rigor  tuse  justilitp  in  inansueludinei  ver- 
sus  est  sine  tui  miilalionc;  et  corulatus 
es  me,  assumendo  naliiram  Iiumattni,  et 
veniendo  ad  me,  tuaqiie  passione  beran- 
do  mc  de  poleslate  diaboli,  de  capvilate 
peccati.et  morte  perenni.  Hoc  esl  qod  ce- 
iuc.  r,c8.  cinil  Zacharias  :  Benediclus  Domim.  Deus 
Israel,  qiiia  visitavil  et  fecit  reileiptio- 
/tid.  11,29,  nem  plebis  suae.  Et  Simeon  jusliis  Niinc 
'"■  diiniltis  servuin  luiim,  Domine,  secndum 

vcrbuin  luuiii,  in  pacc  :  qiiia  viderul  ocu- 


A  li  mei,  elc.  De  sanclissima  quoque  isla  vi- 

dua  Anna  seripliiin  est  :  Et  haec,  ipsa  hora  ii<c.n,38. 
superveniens,  quando  videlicet  infantulus 
Jesus  a  Yirgine  Malre  in  templo  oblatus 
est,  confitebatur  Domino,  et  loquebatur 
de  illo  omnibus  qui  exspectabant  redem- 
plionem  Jerusalem.  Oualiter  autem  primi- 
tiva  Ecclesia  coufilebalur  Domino,  in  Ac-  Ac(.  i,,iv. 
tis  Aposlolorum  scribilur. 

Insuper  quilibet  Christianus  post  suam 
convers'onem  dicere  potest  hunc  versum 
in  sua  persona  hoc  modo  :  Confitebor  tibi, 

B  Domine,  cjuoniam  iratus  es  mihi,  id  est, 
iratus  fuisti  quoniam  *  peccavi ;  conversus  ■  quando 
est  furor  tuus,  id  est,  jiistis  tormentis  sub- 
traxisti  me,  ciementer  parcendo,  ct  conso- 
lalus  es  me,  gratiam  refundendo,  veniam 
pollicendo,  animam  meam  secretiiis  !;e- 
tificando. 

Ecce  Deus  salvalor  meus  :  id  est,  Deus,        2 
creator  meus  ac  judex,  factus  est  fraler 
meus,  salvator,  ct  advocatus,  atquc  inter 
nos  visibiliter  conversatus.  Idcirco  fidu-  Baruci.m, 
cialiter  agam,  id  esl,  cum  magna  fiducia  ^*' 

C  operabor  quae  Dei  sunt,  immobiliter  spe- 
rans  nihil  ad  salutem  necessarium  ab  ipso 
negandum,  qui  tanla  pro  mea  salute  as- 
sumpsit,  fecil  el  perlulit ;  et  non  timebo 
iiioidinato  timore.  De  quo  in  Proverbiis 
Iiabetur  :  Jiistus  qiiasi  leo  confidens  abs-    Pnv. 
quc  lerrore  eril.  .\on  ergo  timebo  timore  ""*''"' '• 
carnali,  mundano,  aut  purc  serviii ;  sed 
divino,  casto,  ac   filiali.  De  qiio  Salomon 
loquitiir  :  Hcatus  iiomo  qiii  semper  est  pa-   ibid.  u. 
vidiis.  De  qiio  et  in  Ecclesiastico  legitur  : 
Si  111)11  iu  limore  Domini   lenueris  le  iii-     eccH. 

D  slantcr,  cilo  subveiletiir  iIdiiiiis   liia.  Ideo'"'^"'*- 
aulein  fiducialiler  agam,  el  non  liniebo  : 
(juia  fortifudo  mca  cl  laus  t)ica  Dominus: 
id  csl,  ipsc  Dominus  oninipolens  ine  con- 


428 


ENARRATIO    IN   CAP.    XI    ISALE.    —    ART.    XXVII 


Zach. 


ICphes.\\ 


I  Cor.  \i' 
40. 


15 


Ps.  CXXXIX. 

12. 

Proiwui.X 


I  Cor.  ■ 
33. 


Mnllli.- 
Si. 


vcrtcntur  potionc  cadentes.  piila  giilosi. 
ct  prsesentis  seeculi  amore  incbriati.  Phi- 
Jisliim  quippe  interprelatiir,  potione  ca- 
dcntes.  In  lionim  humeros  volare,  est  se 
eis  per  opera  sjeculi  et  exemplaria  appli- 
care.  Si»i»/  prcrrfabin/im-  filios  oricnfis  : 
id  est,  prscdicatorcs  verbi  Dei,  bona  prae- 
dicationc  prsedabuntur  electos  Christl,  de 
quo  scriplum  est  per  Zachariam  :  Ecce 
vir,  (Jriens  nomen  ejus.  In  nullo  enim  fru- 
ctificat  pr;edicatio  scrvorum  Dei,  nisi  in 
clcctis  et  prwdcstinatis.  Idumcva,  id  cst 
tcrreni,  ef  Moab,  id  cst  filii  iniquitatis, 
qui  quantum  ad  culpam,  nati  sunt  cx  pa- 
tre  diabolo.  p)\rccptu>n  maiius  eorum  : 
quoniam  mulli  talcs  apostolicis  pra?ccptis 
obtemperant  post  suam  ad  Dominum  con- 
vcrsioncm.  Ouihus  ait  .\postoIus  :  Fuislis 
aliquando  tcncbrtc,  nunc  autcin  lux  in  Do- 
mino.  Et  filii  Ammon,\A  est,  qui  erant  ali- 
quando  vitiis  turbulenti,  obcdientes  crunf, 
implentcs  illud  .Vpostoli  :  Omnia  honeste 
cl  sccundum  ordinem  fiant  in  vobis.  In- 
tcrpretatur  autem  Moab.ex  patre;  Ammon 
vero,  populus  turbidus,  seu  moerens. 

Ef  dcsolabit,  id  est,  consolalione  priva- 
bit,  Dominus  linguam  maris  ^Ef/ypfi,  id 
est  cupidilatem  sff-cularem,  seu  linguam 
loquacem  :  quoniam  vir  linguosus  non  di- 
rigetur  in  tcrra;  ct  qui  immoderatus  est 
ad  loquendum.  scntiet  malum  ;  testante 
quoque  Aposlolo,  Corrumpunt  bonos  mo- 
rcs  colloquia  mala.  Cupiditas  vero,  mc- 
rito  nominatur  lingua  maris  .Egypti,  id 
est  hujus  mundi  vitiorum  caligine  plcni. 
quia  ad  inslar  lingua?  viri  hydropici,  om- 
nia  quserit  sibi  attrahere,  incessabiliter 
dicens  ;  Affcr.  affer.  Hanc  Dominus  de- 
solat,  quia  possibilius  cst  camelum  trans- 
irc  per  foramen  acus,  quam  divitem  in- 
Irare  in  regnuin  ccelorum,  sicut  asserit 
Ycritas. 

Et  levabit  Dominus  manum  suam  super 
fiumen  in  fortitudine  spiritus  sui,  et  per- 
ciilict  eum  in  septem  rivis.  De  diversis 
fiuminibus  loquitur  sacra  Scriptura.  Sunt 


A  enim   flumina  Babylonis,   id  est    flumina 
tcntalionum,  pcrseculionum,  et  viliorum  ; 
de  quibus  in  Psalmo,  Elevaverunt  flumina  P5.xcm,3,4. 
fluctus  suos,  a  vocibus  aquarum  multarum. 
Sunt  quoque  flumina  sapienliae,  pacis  et 
consolalionis   ;    quemadmodum    scriptum 
est,  Fluminis  impelus  Isetificat  civitatcm  ps.  xlv.s. 
Dei;  et,  Fluvius  a  facie  ejus  egrediebatur.  /?««.%„, to, 
Itaque  Dominus  clevat  manum   suam  su- 
pcr  flumcn  bonum.id  est  supcr  exubcran- 
tcm  gratiam  suam,  ct  dividit  ipsum  in  se- 
plcm  rivos.  id  est  in  septem  dona  Spirilus 

B  Sancli,  qua>  conscquuntur  habitualem  gra- 
tiam  Dci ;  ita  uf  franseant  per  eum  calce- 
afi,  id  cst  bonis  operibiis  alqiic  cxcmplis 
sanclorum  miinili.  Porro  super  flumen  ma- 
lum  elevat  Dominus  manum  suam,  dum 
da-monum  tentationcm  et  hominum  per- 
scciitionem  aufert  a  famulis  suis,  vcl  dum 
eos  a  turbine  vitiorum  cmundat.  Dividit 
qiioquc  hoc  fliimen  in  septem  rivos,  dum 
cjus  molestiam  atquc  malitiam  paulatim 
facit  dcficere,  et  per  partes  virtute  septem 
sacramentorum  decrescere,  ita  ut  trans- 

C  eant  pcr  ipsum  calccati,  id  est,  ne  in  ipso 
dcmergantur.  sed  evadanl  et  dicant  :  Tor-  ps.cxxju.s. 
rcntem  pertransivit  anima  nostra.  Et  erit  16 
via.  7-csiduo  populo  meo,  qui  relincjuetur 
ah  Assyriis  :  id  esl,  hoc  pcssimo  flumine 
sic  partito  ac  deficicnlc,  fidelcs,  quos  non 
devoraverunl  diaboli,  secure  et  expedite 
redibunt  ad  patriam  Beatorum,  sicuf  fuit 
Isracl  iri  dic  (jua  asccndit  dc  tcrra  .Efpj- 
pti.  Quemadmodum  enim  populus  Israel 
.Egyptum  cgrcdicns,  ivit  pcr  mare  Rubriim 
ad    teiram  promissionis,    pra^ccdenle  eos  Exod.xm, 

D  Domino  in  die  per  columnam  nubis,  ct  no-  ■'■ 
cle  pcr  columuam  ignis  ;  ita  fideles  ex- 
eiint  de  sua  conversatione  .Egyptiaca  seu 
miiiidana,  per  hiijus  peregrinationis  exsi- 
lium,  usquc  ad  patriam,  deduccnte  cos 
Spiritu  Sancto  per  gratiam  refrigerantcm, 
et  amorem  sanctum  dulciter  sestuantem, 
seu  sapientiam  clare  illustrantem.  Unde 
ait  Psalmista  :  Spiriliis  tiiiis  boniis  dcdu-  Ps.  cxui, 
ccl   mc  iii  lcrram  rcctam.  '**■ 


ENARRATIO    IN    CAP.    XII    ISAIJ).    —   AHT.    XXVIII 


4:29 


AHTICULUS   XXVIII 


EXPOSmO    CAPITII.I    DIODECIMI    :    KT    DICKS    IN    IIIK    II.I.A    :    CONKITEBOR. 


R1:VI:L.\.\T1':  Spirllu  Sancto  pi\Tvi.lil 
l'roplu'ta,  quam  giata  essc  (lcbercl 
primitiva  Ecclesia,  quse  ex  Juda;is  pia^ci- 
pue  erat  collecta,  imo  tota  Ecclesia  iiiili- 
taiis,  seu  (jiiilibet  vere  Cliiislianus.Uoiniiio 
salvatori  pro  universis  beneliciis  suis.  De 
hac  igilur  gratiaruin  actione  vaticinalur, 
1  et  ait  :  El  dices  tu,  o  Ecciesia,  seu  quili- 
bel  ad  Gliristum  conversus,  in  die  illa,  id 
csl  lempore  gratiae,  quando  fuerint  tibi  ex- 
hibita  atque  iniplela  beneficia  alque  my- 
sleria  Christi  (de  quibus  in  pnecedenti 
capilulo  dictum  est)  :  Confilel/or  libi,  Do- 
mine  Christe,  Salvator,  Emnianuel,  gemi- 
na  confessionc,  videliccl  laudis  liue  el  pro- 
piiic  culpae.  Itaquc.  Confitebor  libi,  id  cst, 
laudabo  te  et  accusabo  me,quoniam  iratus 
cs  milti :  non  modo,quia  suhjungitur,  Con- 
versus  esl  ftiror  ttiiis.  el  cousiilaltis  es  me. 
Iratus  es  ergo  iniiii,  id  cst,  ad  lempiis 
videlmris  milii  iralus  proplcr  [icccala  mca, 
(|uaiido  pcrmisisti  mc  sulijacere  malis  po'- 
lue  cl  ciilpa',  \idcliccl  aiilc  priiiiiim  luiim 
advciilum.  scu  incarnalionciu.  Tunc  eiiim 
da'iiiipn  vclicmcnter  piievaluil  miindo,  cl 
populus  Judaeorum  in  magnis  saepe  tiibu- 
Saiicti  lationibus  fiiil.  l^iecti*  enim  viri  mulliim 
ciuciabaiiliir  proptcr  dilationein  advcnlus 
Messia).  Conversus  est  furor  tuus,  id  est, 
rigor  tua5  justitia?  in  mansuetudincm  ver- 
sus  esl  sinc  lui  miilalioiic ;  el  consolaliis 
es  me,  assumendo  nalurain  liumanam,  el 
veniendo  ad  me,  tuaqiie  passione  libcran- 
do  nie  de  polestate  diaboli,  de  caplivilalc 
peccali,el  morlc  perenni.  Iloe  esl  (luod  ec- 
cinit  Zacharias  :  Hencdictus  Dominiis  Deiis 
Israel,  qiiia  visitavit  et  fecil  riMicmplio- 
iicm  plcbis  sii.T.  I':i  Simcoii  jiisliis  :  .Niiiic 
dimitlis  servum  tuiim,  Dominc,  scciindiim 
verbum  luum,in  pace  :  quia  viderunl  ocu- 


J.tir.  l,  tiH 


Jliul.  ii,i<i 
30, 


A  li  mei,  elc.  De  sanclissima  qiioijuc  isla  vi- 

diia  .\nna  sciii)tiiiii  est  :  i:t  lucc,  ipsa  iiora  Luc. n,3s. 
superveniens,  quaudo  vi.hdicet  infanlulus 
Jesus  a  Yirgine  iMatre  in  lemplo  oblaliis 
cst,  confitebalur  Domino,  et  loquel)atiir 
de  illo  oinnibus  qui  c.xspectabant  redem- 
ptionein  Jeriisalem.  Oualiter  aiitcm  piiini- 
tiva  Ecelesia  confilcbaliir  Dumino,  in  Ac-  ac(..i,iv. 
tis  Aposlolorum  scribilur. 

Insuper  quilibet  Christianus  posl  suam 
conversionem  dicen»  polesl  hunc  versum 
in  sua  pcrsona  hoc  modo  :  Confilebor  libi, 

B  Domine,  (juoniam  iralus  es  niihi,  id  est, 
iratus  fuisti  quoniam  *  peccavi ;  conversus  •  .nianjo 
(\si  fnror  Itiiis.  id  est.  justis  tormentis  sub- 
traxisli  me,  clcmenlcr  parcendo,  el  eon.so- 
lalus  es  me,  gratiam  refundendo,  veniam 
])()llie(Mido,  auimam  ineam  secrctius  1»- 
lilicando. 

Ecce  Deus  salvator  meits  :  id  est,  Deus,        2 
crealor  inciis  ac  jiidcx,   factus  esl   fralcr 
mcus,  salvalor.  ct  advocaliis,  alque  inler 
nos  visibililer  convcisalus.   Idcirco  fidu-  Baruch,», 
eialiler  ai/am.  id  esl,  ciim  matrna  fidiicia  '"' 

C  operabor  qiiie  Dei  sunl,  immobililcr  s|)e- 
raiis  niliil  ad  salutem  necessarium  ab  ipso 
iicj:andum,  ipii  tanla  pro  inea  salute  as- 
suinp>it,  fccit  cl  pcrluiit  ;  ('(!  non  lime/jo 
inordinato  timore.  Ue  quo  in  Proverbiis 
habctiir  :  Jiistus  quasi  leo  confidens  abs-  pror. 
(jik;  lerrore  eril.  Non  ergo  tinicbo  liiiiore  **^*'"'' '• 
carnali,  mundano,  aul  piire  servili  ;  sed 
divino,  caslo,  ac  filiali.  De  quo  Salomon 
loquiliir  :  IJcatus  homo  qiii  sempcr  esl  pa- 
vidus.  De  qiio  el  in  l^celcsiaslico  lcgiliir  : 
Si  iion  in  liinore  Doinini   lcniicris  le  in- 

D  slanler,  cilo  subverleliir  domiis   liia.  Ideo  *"'"•*• 
aulein  fidiicialiler  agam,  el  non  liinebo  : 
(/((/((  forliludi)  niea  el  laiis  mea  Doniinus: 
id  esl,  ipso  Doininus  oinnipolens  me  con- 


ibiii.  li. 


hccli. 


432 


ENARRATIO    IN   CAP.    XIII    ISAIi:. 


ART.    XXIX 


Jer,  xin 
45,  16. 


Ps.  s, ; 


transtulerunt,  pessimos  dcemones  ad  ever- 
sionem  Babylonis  missos. 

Merito  auteiii  per  monlem  caliginosum 
inlelligitur  Babylon,  omnibus  vitiis  oble- 
nebrata.  Sunt  enim  monles  caliginosi,  de 
quihus  .leremias  ait  :  Nolite  elevari ;  sed 
dale  Domino  Deo  vestro  gloriam,  ante- 
quam  contenebrescat,  et  antequam  offen- 
dant  pedes  veslri  ad  monles  caliginosos. 
De  lali  monte  habelur  in  Psalmo  :  Quo- 
modo  dicilis  animae  meae,  Transmigra  in 
monlem,  id  esl  in  allum  superbiee,  sicut 
passer  ? 

4  Vox  miillitudinis  in  montihus  quasi  po- 
jmlorKm  frequentium ,  id  est,  clamor  et 
strepitus  Persarum  et  Medorum  per  loca 
montana  contra  Babylonem  venienlium, 
similis  fuit  voci  plurimorum  populorum  : 
cum  magno  quippe  exercifu  advenerunt. 
Vox  sonitus  regum  gentium  congregata- 
rum,  id  est  impetus  et  vox  Darii  et  Cy- 
ri.  quorum  altei-  rex  erat  Medorum,  aller 
Persarum  :  quff  gentes  coliectee  eranl  con- 
Ira  Chaidaeos.  Doininus  exerciluum  prcc- 
cepit  militice  belli,  id  est  exercitui  ad  prse- 
lium  prseparato,  videlicel  Peisis  et  Medis, 

5  venientibus  de  terra  procul,  id  est  de  tcrra 
longinqua,  videlicet  de  Media  el  Persia; 
vel  pei'  vcnicnles  de  terra  procul,  desi- 
gnanlur  auxiliarii  quos  Cyrus  et  Darius 
procuraverunt,  quorum  nonnulli  erant  de 
Irrra  mullum  distanle  a  Babylone.  Quo- 
modo  auk'm  Dominus  islis  prfficepil,  jam 
diclum  cst. 

A  summilate  cccli  Dominus,  et  vasa  fu- 
roris  ejus,  ut  disperdat  omnem  terram. 
Quidam  per  vasa  furoris  inlelligunl  ange- 
los  sanclos,  qui  erant  ministri  divina?  ju- 
sliliae  contra  Babylonios.  Sed  non  videtur 
proprie  diclum.  Elecli  enim,  dici  non  so- 

Rom.wfii.  lent  vasa  irse  seu  furoris,  sed  reprobi, 
prout  docet  Apostolus.  Unde  per  vasa  fu- 
roris,  aptius  inlelligi  possent  diaboli,  quo- 
rum  cooperalione  destructa  esl  Babylon, 
secundum  Eusebium.  Convenientius  lamen 
arbitror,  per  vasa  furoris  iiitelligi  graves 

yer.  L,25.  vindictas,  de  quibus  legitur  :  Aperuit  Do- 
minus  thesaurum  suum,  et  prolulit  vasa 


A  ira?   suae.    Secundum    proprielatem   enim 
idiomatis  Hebrseorum,  vas  alicujus  dicitur 
omne  id.quod  aliquo  modo  continet  illuil, 
quemadmoihim  iii  Psalmo  haheUir :  Arcum  />s.  vn,  13, 
suum  lelendit,  el  paravit  illum;  el   in  eo  '*■ 
paravit  vasa  mortis.   I'^st    igilur  sensus  : 
A  summitate  cccli  Douiinus,  id  est,  Deus 
de  summo  iii  quo  residet  coelo,  super  Ba- 
bylonem  adspexit  oculo  rigorosee  juslilite, 
sicut  in  alio  Propheta  ait  Scriptura  :  (Jciili  Amosix.s. 
Domini  super  regnum  peccans,ut  conlerat 
illud  a  facic  terrae  :  sic  et  vasa  furorijt 

B  cjus,  id  est,  punitiones  a  Deo  contra  Baby- 
lonem  prteordinata?  sunt  a  summo  coelo, 
puta  a  Deo,  qui  prEesidet  ccelo  :  ut  disper- 
dat  omnem  terram  :  non  simpliciter  om- 
nem  terram,  sed  omnem  terrain  de  qua 
nunc  sermo,videIicel  totam  Chaldseam,  seu 
Babylonis  provinciam.  Est  enim  consuetu- 
do  Scriptiira?,  tolam  lerram  vocare  provin- 
eiam  illam  de  qua  sermo  habelur.  Yel  est 
locutio  hyperbolica,  qua  pars  designatur 
nominc  lotius.  proptor  suam  magniludi- 
ncm  :  quemadmodum  de  populo  Christum 

C  sequente  dixerunt  Judeei,  Ecce  totus  mun-  Joann.wu 
dus  ahiit  post  cum.  De  magua  quoque  ci-  '^ 
vilate  communiter  dicitur  :  Givitas  isla  est 
unus  mundus. 

Deinde  Isaias  convertit  sermonem  ad 
Chalilffos,  et  ail  :  UluJate  pra?  aiixiclalc,  6 
0  Bahylonii,  quiaprope  estdies  Domiui,  id 
esl  tempiis  vestrae  punitionis,  seu  dics  ca- 
plivitatis  vestree;  quasi  vastitus  a  Domino 
vcniet,  id  est,  dies  vestrse  punitionis  adeo 
poenalis  erit,  sicut  vastitas  a  Deo  inflicta. 
Propter  hoc  omnes  mamts  dissolventur ,  id        7 

D  est,  tota  fortitudo  Chaldaeorum  peribit,  ci 
omne  cor  kominis  tabescet  et  couteretur,  8 
id  est,  omnia  corda  Ghaldeeorum  prse  ti- 
morc  alque  trislitia  obstupcscenl  et  conci- 
dcnt.  Torsiones,  id  est  magnje  puncturse, 
et  dolores  tenebunt,  id  est,  occupabunt 
Chaldseos ;  quasi  pjarturiens  dolcbunt,  id 
est  multum  veliementer.  Unusquisque  ad 
proximum  suum  stupebit,  tanquam  admi- 
rans  quod  post  tantam  gloriam  subilo  ad 
tantani  calamilalem  perducti  sunt ;  facics 
combustce,    vullus   eorum.   Incensa   enim 


ENABKATIO    IN    CAP.    XIII    ISAI.E.    —    ART.    XXIX 


4:J3 


Habyloiie  a  l'crsis  ct  .Medis,  miilti  liabila-  .\ 
lorcs  Habylonis  combusli  siiiil. 

9  Ecce  dies  Domini  venicl,  id  est  dies 
piinitionis  Chalda^orum  a  Domino,  crudc- 
lis  ipsis  (]lialda'is  pioptcr  accrba  tormen- 
la  quBB  in  eo  pcrpessi  sunl,  ct  indignatio- 
nis  [ilcnus,  ct  ircc ,  furorisque,  id  csl  pleniis 
diris  effectihus  divinaj  justitia;  :  cujus  iil- 
tio  dicitur  indignatio,  ira,  el  furor.  Kl 
poiuintur  hic  liia  idem  pene  significanlia, 
ad  ostcndcndam  miiltiplicem  afflictioncm 
Chaldajorum.  Ad  poncndam  lcrram  Baby- 
lonis  in  soliludincm,  ita  iit  ncc  hoino,  ne-  B 
que  jumenlum  in  ipsa  permaneat,  et  pec- 
cdlorcs  cjiis  ronlcrcndos  dc  cn.  id  csl.  ad 
occidcndum  impios  habitalorcs  Chalda^ie. 

10  Quoniam  steliw  cosli  et  splendor  earum 
non  expandent  lumen  suum.  Ohtenebralus 
cst  .sol  in  ortu  suo,  et  luna  non  s/ilcndcbil 
i/i   lumine  suo  :  quoniam,  sicul   Moyses 

fle«(.iv,i'.i.  ail,  ccehim,  solem,  liinain.  cl  oinnia  astia 
Cddi  creavit  IJominus  Ucus  in  minislcri- 
um  cunctis  gentibus.  Dum  sancli  Prophelje 
pra>nuntiant  aliquam  gentem  graves  Iribu- 
laliones  passiiraiii,  hoc  pro  consuetudine  C 
habcnt,  sicut  ct  Babbi  Moyses  contesta- 
tur,  iit  dicant  cados  et  sidera  sive  planc- 
las,  tiiibanda,  obscuranda,  movenda,  scu 
immutanda  :  eo  quod  gcntes  vehemcnter 
affliclte,  omnia  jiidicent  amara  et  tristi- 
•trisii.1  liani  *,  nullaiiKiiic  recipiant  e.x  spiendore 
ccrlestium  liiininariiim  consolalionem.  lii- 
de  quiim  Domiiius  de  punitione  IMiaraonis 
miilla  dixisset  per  Kzcchielem,  adjccil  :  Kl 
opeiiam,  (juum  exstinclus  fiicris.  codiim, 
ct  nigresccrc  faciam  slellas  ejus;  soleiii  nu- 
bi-  tegam,  cl  hina  non  dabil  liiincn  suum  ;  D 
oiiinia  luminaria  coeli  mu'rcre  faciam  sii- 
pcr  te.   Siinili  modo  scriplum  esl  alibi  : 

yo«/ii.  10.  Moli  sunt  coeli,  sol  el  luna  obtenebrati 
sunt,  et  stclKT  rctraxeriinl  splcndorcin  sii- 
um.  Pariformilcr  ntinc  ail  iiisiniianiliiiii 
maximam  (]haldaH)i'iim  prcssiiram  asscri- 
liir,  qiioiiian)  slclla'  cicli  cl  splciidor  ea- 
riim  nun  cxj)aiiilcnl  lumcn  siiiiiii  ad  conso- 
lationcm  Clialdworum  :  niliilo  miniis  sidito 
iiiorc  tcrraiii  illiiiiiiiiabiiiil.  Sic  i|iio(|iic  ob- 
lcnchraliis  c^t  miI  iii  iirlii  siio  in  dic  [iiini- 

T.  8. 


II 


Ezech. 
xixii,  7,  K 


lionis  istoriim.  qiiia  non  splenduit  eis  ad 
i;audium.  —  (Jiiidam  taincn  cxponiint  hoc 
modo  :  Stel/ce  cceli,  id  esl  principcs  Baby- 
lonia?,  et  splendor  earum,  id  esl  sapienlia 
j)iincipum,  non  cxpandcnl  lumen  suum, 
id  esl,  rationis  jiidicio  nli  non  polcninl 
tcn^pore  vastitalis  sua»,  sed  rcccdet  ab  eis 
ratio  atque  consilium  ex  pavore  instanlis 
jicriciili.  (Jhlcnchralus  cst  sol  in  orlu  suo, 
id  cst  Balthasar  rex  Babylonis,  quem  oc- fla».  v,  3o 
ciderunl  Mcdi  ct  Persae;  et  luna,  id  cst 
regina,  seu  conjux  ipsius,  non  splcndebil 
in  luniine  suo,  id  est,  regiis  ornamentis 
non  decorabitur.  Haec  autem  expositio, 
(IiKinliim  ad  rittcraiii,  non  vidctiir  conve- 
iiicns,  quia  non  solet  Scriptiira  sacra  re- 
probos  per  coelos  et  stellas  significare. 

Et  visilnlio  sitpcr  orhis  ninln,  id  csl . 
peccata  Babylonis  ulciscar.  Dicilur  autcm 
Babyloii.  orbis,  proptcr  suam  magnitudi- 
ncii).  siciil  piwdictiim  est.  Undc,  scciindiim 
IMiilosophiim.  Babylon  poliiis  vidchatiir 
rcgio  muris  clausa,  quam  urbs.  Et  contra 
/)«/j/osBabylonios  visilabo  iniijuilalem  co- 
runi.  tradcndo  eos  in  manus  hosliles.  Et 
requiescere,  id  est  cessarc,  faciam  super- 
hinm  infideUum,  id  est  ChaIda!orum  idola 
vcneranlium;  ('/  arro/jantiam  forlium,  id 
est  prEesumptioncm  Chaldaeorum,  humili- 
aho  per  pcenas.  Prctiosior  crit  vir  auro, 
cl  homo  mundo  ohrizo :  id  est,  tam  pauci 
mancbunl  dc  (]halil;pis  vivcntcs,  quod  vir 
Chalihcus  erit  prctiosior,  id  (^st  rarior, 
aiiro  ;  et  homo  de  Babylonia,  prctiosior 
ciil  miindo  obrizo,  id  csl  aiiro  splcndciili. 
Diciliir  ciiim  i^reliosum,  rariim  ct  cariiin, 
jiixla  illiiil  :  Sermo  Domini  crat  picliosiis  irtcj.m, i 
lcmporc  Saiiiiiclis,  quia  non  erat  visio  ma- 
nifcsta  ct  frcqiicns.  Si/j^cr  hoc  cic/i(m  liir- 
/laho,  et  movchilnr  lerra  de  loco  suo  :  sicut 
niiiic  patiiit.  lloc  pcr  liypcibilcn  diciliir, 
ad  dcsigiiandiim  vcliciiicnliaiii  inisciia' 
Chaldtcornm.  Undc  in  Sapicnlia  inducitur: 
.\rmal)it  crcaliiraiii  ad  iillionrm  iniiiiico- 
riim ;  ct  piigiiabil  ciim  illo  urbis  lcrrariim 
conlra  inscnsalos.  Proplcr  quod  subdi- 
tur  :  proptcr  indii/nalioncm  Domini  c.rcr- 
ciluiim,  cl  proptcr  dicm  irw  furoris  cjus, 

28 


12 


1.3 


Sap.  v,l8, 


434 


ENARRATIO    IN   CAP.    XIII    ISAI.E.    —   ART.    XXIX 


id  esl,  propter  liorribilem  divinse  jiistitiee 
ultioncm,  dicitur  coplum  turbari,  ct  terra 
moveri.  Et  loquitur  Ueus  de  se  ipso  quasi 
de  alio,  proptcr  personalem  distinclionem 
Gen.  XIX,  in  ipso,  qucmadmodum  ait  Scriptura  :  Do- 
minus  pluit  super  Sodomam  el  riomor- 
rham  ignem  et  sulfur  a  Uomino. 
li  El  erit  quasi  damula  fugiens,  et  quasi 

ovis  :  id  est,  ingredientibus  Pcrsis  el  Medis 
Babylonem,  quicumque  de  Babyloniis  seu 
auxiliatoribus  ipsorum  fugere  poterit,  prBe 
timore  mox  lugiet,  sicut  dainiila  fugit  vi- 
so  leone,  ct  ovis  viso  lupo ;  ef  nun  cril 
qiii  ccingrcgcl,  id  est,  colligere  possit  fii- 
gienles,  quoniam  in  divcrsa  tcndcnt  la- 
tibula.  Umisqiiisquc  ad  pupiilum  suuni 
convertetur ,  ct  singuli  acl  terram  suani 
fugient.  Hoc  inlelligcndum  est  de  exercilu 
extraneorum,  qui  crant  in  Babylone  ad  de- 
fensionem  ipsius  :  qui  omnes  fugerunt,  si 
polerant,  urbe  jam   capta,  et  ad  propria 

15  rcdierunt.  Omnis  qui  inventus  fiicril  cum 
Ghaldseis,  occidelur  a  Medis  et  Persis;  et 
oninis  qui  superveneril  ad  succurrendum 

16  Babyloniis,  in  gladio  cadel.  Infantes  eo- 
riim  allidcntur  in  oculis  eorum.  Persee 
cnim  et  Medi  cx  magna  crudelitate  acce- 
perunt  infantulos  Chaldteorum  cum  pedi- 
bus,  et  alliscriinl  eos  parieli,  conspicien- 
tibus   eorum    parenlibus,  sicut  et   Uavid 

/■s.cvxwi,  prsedixit  in  Psalmo  :  Filia  Babylonis  mise- 
"''•  ra,  beatus  qui  lenebil  el  allidel   parvulos 

tuos  ad  pelram.  1-^t  per  Jcrcmiam  Uominus 
/er.  u, 22.  ait  :  Collidam  in  te  puerum  ct  juvenem. 
Diripicntur,  id  est,  destruentur  seu  pra- 
dabunlur,  donius  coruni ;  el  uxores  corum 
violabunlur  a.h  hostibus,  adslanlibus  atque 
invitis  earum  maritis. 

Gonsequenter  quae  dicla  sunl,  quodaiii- 
modo  exponuntur  dum  Dominus  loquitur: 

17  Ecce  ego  suscitabo  supcr  cus,  puta  Chal- 
dajos,  Medos,  id  est  Darium  reg(^m  Medo- 
rum  cum  populo  suo;  qui  argentum  non 
quwranl ,7tcc  aurum  vclint,\(\  est,  qui  pre- 
tium  nullum  pro  evasicme  Ghalda^oruiii  re- 

18  cipiant;  sed  sagittis  parvulos  Chaldaeorum 
inlerficient,  et  laclantibus  uleris  non  mi- 
serebuntur,  et  super  filios  non  parcet  ocu- 


A  lus  eorum,  et  per  consequens  miilto  mi- 
nus  parcent  adultis. 

Et  eril  Babglon  illa  civitas  gloriosa  in  19 
rcgnis,  id  cst  famosa,  prseclara,  et  polens 
prae  celeris  regnis,  inclyta  in  superbia,  id 
est  nobilis  in  prjesumptione,  Chaldaorum, 
de  sua  metropoli  se  jactantium,  sicut  sub- 
vertit  Deus  Sodomam  el  Gomorrham,  id 
est,  omnino  ac  funditus  alque  irrecupera- 
hiliter  deslruetur.  Non  /uibitabitiir  nsqtic  20 
in  finem,  et  non  fundabilur ,  id  csl.  non 
formabitur,  usque  in  generalionem  ct  gc- 

B  ncrationcm.  Nec  pioncl  ibi  lenloria  Arabs, 
id  esl,  Arabes  non  ligcnt  ibi  tabernaculum 
ad  manendum  ;  nec  paslores  requicsccnl 
ibi  cum  grcgibus  suis,  quoniam  locus  ste- 
rilis  erit.  Sed  requiescent  ibi,  videlicet  21 
inter  ruinam  confractorum  parielum,  be- 
slia'  feraies  et  venenala'. ;  et  rcplcbnntur 
domus  eorum,  id  est  loca  ubi  domus  ste- 
terunt,  draconibus.  Et  habitabunt  ibi  strii- 
tliiones,  id  est  aves  magnae  quae  solitudi- 
nem  diligunt ;  cl  saltabunt  ibi  pilosi,  id 
est  daemoues  incubi,  seeundum  quosdam, 

C  vel  tauri  seu  homines  silvestres,  pilis  pro 
vestihus  ulentes;  vel  auimalia  monstruo- 
sa,  quorum  effigies  parlim  bestialis  est,et 
partim  humana.  Alii  vero  per  pilosos  in- 
tclligunl  quaedam  genera  daemoniorum. 
Et  rcspondebunl  ibi,  id  est,  suo  modo  so-  22 
nabunt  sive  loquentur,  ululw  in  cedibus 
cjus,  id  esl  domibus  Babylonis.  Pro  ulu- 
lis  Sepluaginla  transluIerunt,Unocentauri. 
Ululae  autem,  secundum  quosdam,  vocan- 
tur  aves  quantilatem  corvorum  habentes, 
quae  dictae  sunl  uluhe  ab  ululatu,  videlicet 

D  (luando  rostro  in  palude  fixo,  horrendum 
cmitlunl  stridorem.  Et  sircnes,  id  est  ser- 
pentes  seu  dracones  magni,  crispati,  alati, 
alque  volantes,  in  dektbris  voluplatis.  id 
est,  in  lemplis  idolorum,  ubi  Ghaldaei  libi- 
dini  carnis  vacabanl,  pra^scrlim  in  sacris 
Priapi  ac  Yeneris,  respondebunt,  sicul  de 
ululis  dictum  est. 

Postremo  sciendum,  quod   ea  quae   in 
isto  capitulo  dicta  sunt  de  Babylonis  de- 
structione,  in  duobus  ultimis  capitulis  Je-  /«■.  n,  lm. 
remiac  tam  plene  et  evidenter  scribunlur. 


ENARRATIO   IN   CAP.    XIII    ISAI.K.    —   ART.    XXX 


133 


ut  vifleanliir  illa  diio  capilula  quasi  cxpo- 
silio  praescntis  capiluli;  sod  non  allcpavi 
ad  singula  vciba.  propter  prolixilakMii  vi- 
landani,  cl  quoniain  cxposilio  ista  liltcra- 
lis,  non  est  adeo  fructuosa  :  quic  laincn 
anle  Hieronymuiii  erat  siinimc  dillicilis: 
scd  ille  sanetus  Doctor  clucidavit  nobis 
Scripturas.  Verumlamen  unum  breviter 
commemorandum  csl.  Nam  circa  iilud 
(juod  in  isto  capitulo  dicluni  csl,  Ego  inaii- 
davi  sanclificalis  mcis,  Lyra  asscrit  lle- 
biicos  dicere,  Kgo  mandavi  cilatis  meis;  cl 
ap|)arct  ei,  qiiod  Hcbr;pi  in  hoc  meliiis 
dicunt  quam  nostcr  translalor,  co  qiiod 
expoiiatiir  de  Persis  ac  .Medis.  Sed  isliid 
noii  liabcre  vigorem,  palet  ex  eo  quod  in 
y^r. Li,i8.  Jcremia  habetur  :  Sanctificate  contra  Ba- 
bylonem  genlcs,  reges  Mcdire  et  duces  ejus. 
I^x  (juo  constal.quod  per  sanclificalos  hoc 
loco  proprie  intelliganlur  Mcdi  ciim  siiis 


.\  consortibiis  :  qiii  diciinliir  sanelificari.  non 
citari  conlra  Itabylonem. 

Fiequcnler  aiilem  quidam  reprehcndil 
tianslalioncm  llieronymianam  in  aliqiii- 
bus  verbis  ;pquivocis  :  et  lamcn  qui  legit 
coinmenlaria  llicronymi  siipcr  1'rophclas 
et  alia  loca  veleris  Testamenti,  invenit  rc- 
prehcnsiones  illius  frivolas  esse.  Ego  fir- 
milcr  spcro.  (iiiod  Spiriliis  Sanclus,  ciijiis 
[irovidcnlia  noii  iallilur,  ncquaquam  pcr- 
miserit  tam  sanclum  Doctorem  in  Irans- 
lalioiic  Scriplmaiiim  crraie.  Dcnifiue,  sic- 

H  ut  llicronymiis  inlcrdiim  iiisiiiuat,  ipse 
scnipcr  lain  Iransferendo  (]iiam  cxponcn- 
do  libros  \cleris  Teslamenli.  ciim  crudi- 
lissimis  Jiida^oriim  confcrre  solcbat.  1'iidc 
non  est  verisimile,  ignorasse  Hieronymum 
;eqiiivocalioncs  Hcbraicoriim  vciborum, 
(pias  islc  a  modcriiis  Jii(la'is  didicisse  se 
licrhibel. 


ARTICULUS  XXX 


EXPLANATIO    .MOII.VLIS    KJISUE.M    CAPITILI    TEUTmiECI.Ml. 


B 


.XIJYI.O.N,  qiiic  iiilerprctalui'  coiifiisio, 

hujiis  muiidi  figura  est  :  qui   secuii- 

i/oann.v,  diim  Joauncm.   lolus  iii   maliirnn   posilus 

'"•  esl,  cl    vilioruin    dcordinalioiic    rcplcliis. 

rnde  el  Petriis  nomine  Babylonis  Komam 

significat.  pro[)ter  siiam  siib  Neronis  iin- 

I /v/r.  V,  [icrio  confiisionem,  diecndo  :  Saliiliil  vos 

"•  Kcclcsia  qiiiB  esl  in  Babylone  collecta.  Pcr 

1         oiiKs  igiliir  nnhiiloiils,  (/iiod  rlilil  Iftalas, 

mysticc  dcsignalur  tolius  muiidi  prcssura 

alque  miseria,  quae  sibi  propler  sua  pec- 

cala  eveniel  :  qiiam  homo  spiriliialis  ociiln 

fidci  inluclur. 

5  Super  monlem  caliginosum,  id  esl  ad- 

versiis  miindanam  pninp;im.  conlra  sicciila- 

rciii  |)Olculiaiii  ali|iic  lcrrciiiiiii  domiiiiiim, 

Ifviilf  sifjnum,  id  esl  criicis  vcxilliiin.  (iiio 

oinnis  adversa  polestas  convinciliir,  omuis 

poinpa  coiifiiiidiliir,  el  diemones  effiigan- 


<;  liir.  lldc  sigiium  lc\aiil   saiicli  pr;edicalo- 
rcs.  dum  Christi   passionem   pra?dicando 
coiiimlur  hiimiliarc  sii|)cibos.  el  cos  qiii 
(Ihrisli  criiccm  noii  baiiilanl.  |)rieniinliant 
jicriliiros.    Oiii   ciiim   sc  dicil    in   Chrislo  Uoann.n, 
miincrc,  dcbcl.  siciil   illc  ambiilavit.  el  ![)-''• 
sc  ambiiliirc;  el,  Chiisliis  [liissiis  est  pro    i/vrr.n, 
nobis,    relinquens   excmpliiiii.    iil    scqiia-  -'■ 
iniir  vesligia  (\jus.  Ej-allalc  roi-eui.  conlra 
miiiidi  gloiiam  libcrc  pr;cdicando,  lcralr 
manitm,  operando  quod  priedicalis,    seu 
dclinqucntium  vitia  corrigcndo.  El  ini/rr- 

D  i/lanliir  jior/as  l']cclesiic  (liirrs,  id  cst  prip- 
lali  fidelium,  ad  iiistriiciiiliim  grcgcni  sibi 
coiiimissiun.  Scd,  licii  !  miilli  ipii  alio- 
riiiii  diices  esse  deberciil,  Ircqiiciilius  at- 
ijiic  libcnliiis  ingrciliimliir  jiorlas  labiMiiiP, 
([iiiim  locu  1'A'clc.^iiP  :  i|iiibiis  convenil  illiul 
III   .Mi(llliau)  :  Lipci   siiiil,  d    diices  cjpco- u. 


436 


ENARRATIO    IN    CAP.    XIII    ISAI.E. 


ART.    XXX 


20, 


ruin;  csecus  aulcm  si  Cfeco  cUicalnni  pra;- 

/>.•!. cxMi,  slel,  ambo  in  lovcam  cadunl.  Inyrcdianiur 

"•  crgo  porlas  justilire,  quatenus  ingr(^ssi  in 

3       eas,  confiteamur  Uomino.  Ego,  Christus, 

Woaiin.v,  Deus  vcrus,  et  vita  ffiterna,  mandam  san- 

clificalis  ineis,  id  est  Apostolis  et  eorum 

successoribus,  e(  vocavi  fortcs  meos,  pro- 

pter  justitiam  mori  paratos,   in  ira  mea 

contra  diabolum,  qiii  seduxit  clectos,  ex- 

sultanles  in  gloria  inea,  quia  non  in  se 

ipsis,  sed  in  Domino  gloriantur,  dicentes  : 

iiroJM,  12.  Gloria  nostra  haec  est,  testimonium  coii- 

scientiae  nostrse. 

i  Vox  multitudinis,  id  est  prsedicalio  oiii- 

niuin  electorum  pastoruni,  fundata  et  ra- 

dicala  in  monlibus,  id  est  in  Apostolorum 

doctrinis;  vox  sonitus  regum,  id  est  fortis 

doctrina   rcctorum,  gcntium    congregata- 

rum,  id  est  EcclesiaB  ex  omni  genere  ho- 

minum  adunatiB  :  horum  vox  sonat  contra 

Babylonicam  impictatein.  ut  destruat  eam, 

sicut   subjungitur.    Dominus    ej:ercitHum 

prcvcepit  militia'  belli,  id  est  principalibiis 

propugnatoribus  fidelium,  scilicel  sanclis 

5  pra^dicaloribus  ac  prajlatis,  venienlibus  de 
terra  procul  :  priini  cniin  principos  nostri 
a  terra  JudsecB  venerunt  usquc  terminos 
mundi.  Quid  autcm  hi  prajdicatores  prae- 
dicant,  su])ditur.  A  sununitale  cceli  Douii- 
■nus,  id  est,  a  summo  coelo  respicit  Deus, 

Ps.  Mii,  i.  sicut  in  Psalmo  habetur:Doininus  de  ccelo 
prospexit  siipcr  filios  hominum,  ut  vidcat 
si  est  intelligens  aul  requircns  Deum;c'< 
vasa  furoris  cjus  parata  sunt  impiis,  id 
est   justa  tormenta,  queniadinodum   scri- 

Ps  vii,i3.  ptuin  esl  :  Nisi  conversi  fucritis,  gladium 
suum  vibrabit;  arcum  suum  tetendil,  et 

j/uM/i.  .11,  paravit  illum.   Et  apud  Maltha^um  :  Jam 

'"■  sccuris  ad  radicem  arborum  posita  est.  Om- 

nis  ergo  arbor  quae  non  lacil  frucluiii  bo- 
num,  excidetur,  et  in  ignem  mittetur.  Ut 
disperdat  omnem  terram,  id  est  omnes 
terrenos  et  impoenitenles,  sicut  in  Genesi 

Geii.  vi,i3.  testatur  :  Ego  disperdain  eos  cum  tcrra. 

6  Ululatc  ergo  nunc,  o  piicvaricatorcs,  ve- 
stra  peccata  deflendo,  quia  prope  est  dies, 
id   est   tempus   damnationis   vestra?,  nisi 

yucoi.v.i.  conversi  fueritis.  Unde  scriplum  esl  :  Agi- 


A  le  nunc,  divitcs,  plorate  iilulantes  in  mi- 

sciiis  qucTP  advcnient  vof)is;  ct  itcm  :  K<\-  Jacoij.\,$, 
ventus  Domini  appi'opiiuiiiiibil ;  ecce  enim  '' 
judex  ante  januam  adsistil. 

Quce  autein  sequuntur,  de  tribulatione 
praecedente  finale  judicium  convenienter 
intelliguntiir.  Proptcr  lioc  omnes  manus       7 
dissolventur,  ct  omne  eor  hominis  tabe- 
sect.  Torsiones  ct  dolores  tenebunt;  quasi        8 
parturiens  dolebunt.  Hoc  quippe  est  quod 
ait  Salvator  :  Erunt  signa  in  sole  et  kina,    luc.  xii, 
el  in  leiris  pressura  genlium,arescenlibus  -■''•-•■'■ 

15  hoininibus  pra^    tiinorc  el    cxspeclatione, 
(luffi  supervenient   univcrso  orbi.  Matlha?i 
(luoque  vicesimo  qiiarlo  :  Erit  tunc  Iribu-     Mmth. 
latio  magna,  qualis  non  fuil  ab  initio  iiiiin-  ^^'^'  ' 
di  usque  modo,  neque  fiet.  Unde  Danicl 
ait  :  Yeniet  tempus  quale  non  fuit  cx  co  /Jnn.  xn,  1. 
quo  gentes  esse  coeperunt,  usque  ad  tem- 
pus  illud.  i^acies  combustce,  vidtus  eorum. 
lloc  dc  illis  specialitcr  verificatur,  quos 
ignis  conflagralionis  vivos  invcnicl  alque 
incendet. 
Quomodo  autem  ea  quse  stalim  sequun- 

C  tui',  dc  dic  judicii  intelligcnda  sint,  ex  di- 
ctis  itemque  dicendis  facilliine  innotescit. 
Ecce  dies  Domini  veniel  crudelis  et  indi-        9 
gnationis  plenus,  ad  ponendam  terram  in 
.soliiudincm.Tunc  enim  nemo  amplius  ha- 
bitabit  in  terra.   Quoniam  sleUw  cmU  et       10 
splendor  earum  non  expandent  lumen  su- 
um,  etc.  Hoc  cst  qiiod  Veritas  protcslatur  : 
Statiin  post  tribulationem  dicrum  iilorum     Matik. 
sol  obscurabitur,  et  luna  non  dabit  splen-  '^'"^•-'■'- 
dorein   suum.  Et  visltabo  supcr  orbis  ina-       \i 
In,  id  est,  totius  mundi  vindicabo  pcccata. 

D  Saper  Jioc  cwlum  turbabo.  Tunc  enini  vir-       43 
tutcs  ccclorum  movcbiintiir.  Prctiosior,  id       12 
cst  rarior,  crit  vir  (dictus  a  virtulum  vi- 
rore),  vidclicel  juslus  fideliter  agens,  <iu- 
ro ;  ct  lioino  ralionabiliter  vivens,  mundo 
obrizo.  Hoc   maxiinc   implebitiir   durante 
pcrseciitionc  Antichristi,  qui  omnes  pene 
fidcles  aut  pervertct,  aut  occidet,  aut  ad 
abscondita  loca    fugabit    :   ila  quod    tunc 
paucissimi  erunl.  qui  vcruin  Deum*  publi-    *  ttHas 
ce  confitebuntur.  '^''"^'"'" 

Et  erit  quasi  damulu  fuyicns,  et  quasi       14 


ENARBATIO    IX   CAP.    XIII    ISAI.E.    —    AHT.    XXX 


137 


Osee  x,8; 
A/)0C.vi,l6 


Amox  t,  f ; 
/otf/iii,  16. 


J/a/M.xiii 
VJ,  .■>o. 


31 


ovis.  Tiinc  enim  impii  diconl  monlilius, 
Cadite  super  nos;  ct  collibus,Operile  nos, 
et  abscondile  nos  a  facie  Scdenlis  super 
Ihronuni,  cl  ab  ira  Agni.  Tunc  igilur  fu- 
gient  leonem  de  tribu  Juda,  et  judicem 
Christum,  de  quo  scribitur  :  Dominus  de 
Sion  rugiet.  E/  non  eril  (pii  congrc{]o(  hos 
fugientes  spirituali  congregatione  sub  ca- 
rilate  et  gralia;  nec  erit  qni  congregel  cos 
ad  defcndendum,  sed  solum  ad  punicn- 
dum.  Unusquisque  ad  populiim  suum  con- 
vcrletur  :  id  est,  clecli  lunc  conjungenlur 
electis,  el  reprobi  reprohis;  el  qui  sociati 
ac  socii  erant  in  culpa,  sociahuntur  in  pce- 
na.  Unde  in  Evangelio  legitur  :  Exibunt 
angeli,  et  separabunt  malos  de  medio  ju- 
storum,  et  miltent  eos  in  caminum  ignis. 
Singnli  ad  lcrram  sttam  fugienl,  id  esl, 
velociter  ibunl  data  sentenlia  Judicis.quia 
Pj.  cxij,  6.  elecli  ibiint  ad  lerram  de  qua  dicilur.  Por- 
tio  mea,  Domine,  sil  in  terra  viventium; 
reprobi  vero,  ad  terram  de  qua  sanclus 
yois,  20,  Job  ait,  Dimitle  me  anlcqnam  vadam  ad 
lcrram  lencbrosam,  el  opcrlam  morlis  ca- 
ligiuc.  Omnis  qui  inventus  fuerit  in  mnii- 
do,  inslanlc  dic  judicii,  occidetur  in  igne 
conflagrationis;  et  ontnis  qui  snpcrvcneril 
ut  Christum  confileatur,  Aiitichristo  re- 
guaute,  et  mundi  monarchiam  lencnle,  in 
ijliidio  cadct.  Infanlcs  corum  aHidentur 
in  oculis  eorum.  Boriorum  enim  atqiie  con- 
stanlium  Christianoruin  pucri  cl  infautes 
baplizali.  siniul  cum  parenlibus  suis  tru- 
cidabuntiir  ab  .\ntichristi  ministris,  secun- 
diim  aliquorum  a-stimationem. /)/>/;»V»/«/- 
diinius  cin-uin,  id  csl,  oinuia  hona  lcmpo- 
ralia  auferentur  popiilo  chrisliano.  (Imciii 
Anlichristiis  occidct;  e/  forsilan  u.rores co- 
rinn  violn/nailitr  el  oppriincnliir  a  pcssi- 
mis  satcllilibus  .\nlichrisli. 

Eece  effo  suseila/jo  super  ens,  Mcitos.  Si 
pcr  .Mcdos,  qui  inlerprelanlur  mensiiran- 
tcs,  inlclligainus  diaholos,  qiii  scciiiidum 
qiianlilalcm  pcccali  rcddunl  lornicnlum, 
videliccl  mensiiram  conlra  mensiirani,  jiix- 
la  ilhid  .Vpdcalypsis.  Oiianliim  iii  dcliciis 
fiiil,  lanluin  italc  illi  lorincnluin  cl  lii- 
clum ;  lunc  scnsus  erit  :  Eecc  eijo  Dominiis 


18 


1.0 


IG 


17 


Apor.  wiil 


A  suseitalm  super  eos,  id  esl  civcs  Babylonis, 
videlicet  hujus  sacculi  amalores,  Medos,  id 
cst  da^mones,  (^?^/  argcntuin  non  quwrant, 
sed  animas.  Propler  quod  subdilur  :  sed 
sagittis,  id  est  tenlationum  aculeis,  par- 
vu/os,  id  csl  impcrfcclos  cl  inslahilcs,  de 
qiialibus  Paiilus  ail,  Jam  non  simus  par-  Ephes.K, 
vuli  fluctuantes;  vcl,  Parvulos,  id  est  in-  '*• 
vidos,  scciindiim  illud  Job,  Parvulum  oc-   job\;i. 
cidct   invidia;  inlerfirient.  El  taetanti/ms 
uteris,  id  est  effcminatis  et  mollibiis,  con- 
cupiscentias  suas  seqiienlibiis,  non  inisc- 

\i  re/iuntur;  ct  sujicr  filios.u[  esl  horum  imi- 
tatores,  non  parcet  oculus  eorutn. —  Porro 
si  per  Medos,  qui  cliam  intciprelanlur.  a 
potentc,  inlclligimus  .\nlicliiisliim  ciim 
suo  exercitu,  qui  robustissimus  erit;  tunc 
sensus  cst  :  Ecce  ego  suscitabo  permissive 
super  eos,  id  est  fideles,  Medos,  id  est  An- 
lichristi  m\n\9:\.ro9,,qui argeritum  non  quw- 
rant  nec  aurum  finaliler,  sed  omnimodam 
Ciiristianorum  eradicalioncm.  Et  idco  .v^- 
gittis  parvulos,  id  est  humiles,  intcrfi- 
cient ;  et   lactantibus   utcris  non  misere- 

G  buntur. 

Et  cril  Bidiij/on  itla  g/oriosa  in  regnis, 
id  est  ecclcsia  malignantium,  seu  mundus 
iste  inferior,  sicut  subvertit  Deus  Sodo- 
niam,  id  cst,  tolalilcr  siibvcrlcliir  el  occi- 
detiir;  et  mundus,  quantum  ad  suum  essc 
accidenlale,  peribit.  Xon  /labitabitur  us- 
quc  in  fincm  :  nemo  cnim  post  dicm  jiidi- 
cii  in  hoc  miindo  morahiliir.  Inlciim  la- 
iiicii  in  hac  liA\)\\(me  requiescent  bestia' ,\y\ 
cst  hcslialiler  conversanles,  qiicmadmd- 
diiin   dc  lalihus  diciliir  :  llomo  qiiiim   in    />,5.  «i,vm, 

I)  liiiiiorc  esscl,  noii  iiilillrxil ;  coniparalus  "■ -'• 
csl  jiimenlis  insipicnlibiis,  Ei  reji/e/uniiiir 
domus  eorum  draeonibiis,  id  est  homini- 
bus  pestiferis,  fiatu  sermonum  suorum 
alins  inficicnlibiis ;  vcl,  Draconibiis,  id  esl 
ignc  coiiciipisc('nlia>  inflammalis,  iii  fliixii 
scu  aqua  luxiiria'  commoranlibiis,  sicut 
dracones  pioplcr  siuc  naliiric  vchemenlem 
calorcm  cominoranliir  in  aqiiis.  Ei  lui/ii- 
tii/iiiiil  i/ii  strut/iiiiiies,  id  csl  ll\p(icrila> 
aliiiie  liierclici,  qui  pennas  conlcniplalio- 
ni--,  \i(lcliccl  sanclaiii  convcrsalioiicm  cl 


19 


20 


21 


438 


ENARBATIO    IN   CAP.    XIV    1SAI,E. 


ART.    XXXI 


scientiam  liabere  videnlur,  non  tamen  ad 
coelestia  possunt  per  veram  conleinplalio- 
nem  volare  :  quemadmodum  slruthio  alas 
habet,  nec  volat.  Unde  in  libro  Job  Domi- 

/oixxxix,  nus  loquitur  :  Penna  striithionis  similis 
esl  penn»  herodii  et  accipilris,  videlicet 
quantum  ad  formam,  sed  non  quantum  ad 
usum.  Et.  pilosi,  id  est  vanis  cogitationi- 
bus  lanquam  pilis  repleti,  saltnhniil,  id 
est,  inslabililer  pctulanlerque  vivent  ilji. 

/>roi..xi,i8.  quemadmodum  scriptum  cst  :  Impius  facit 
22       opus  instabile.  Et  respondebunt  ihi  uhi- 


A  /(('.  id  est  avaii  qui  terrenis  inhianl,  sicut 
uliilse,  quse  rostrum  tcrrae  infigunt  :  et 
comminatores  iracundi  alque  feroces,  qui 
ad  instar  ulularum  horrendos  emiltunt  cla- 
mores  :  cujus  contrarium  jubet  Apostolus, 
Omnis  (inquiens)  amaritudo,  et  clamor,  et  Ephts.w, 
ira  tollatur  a  vobis.  Et  sii-cnes,  id  esl  do-  '  ' 
losi  et  adulatores,  qui  tanquam  sirenes 
dulciter  canunl,  carmen  fallacia?  respon- 
debunl,  in  deluhris  voluptntis,  id  esl  in 
theatris  suis,  opportunisque  locis  illicitae 
voluptatis. 


ARTICULUS    XXXI 


EXPOSITIO    CAPITCLI    QUARTIDECIMI    :    PROPE    EST    LT    VENIAT. 


POST  afflictionis  descriptionem  Baby- 
loniorum,  jam  nunc  conscribitur  con- 
solatio  Juda^orum,  multaque  alia  interse- 
1  runtur.  Prope  est  ut  veniat  tempus  ejus, 
videlicet  punilionis  Babylonis.  seu  lihe- 
rationis  Judaeorum  de  manibus  Chald,TO- 
rum;  et  dies  ejus  non  elongabunt,ur  :  quia 
utrunique  implelum  est  tempore  Gyri  et 
Darii.  Mi.serehitiir  cnirn  Dominus  Jncob, 
id  est  posteritatis  ejus,  liberando  filios 
ejus  de  captivilale  Babylonis ;  cl  eJif/et  nd- 
liuc  de  Israel,  id  est,  aliquos  filioriim  re- 
ducet  ad  terram  Ju(Ia?fe  cum  Esdra  atque 
Zorobabel,  ct  recjuiescere  eos  faciet  sujjcr 
Inimuin  suam,  id  est  in  terra  patrum  suo- 
Zach.mi,  Tum.  Unde  Jeremias  et  Zacharias  :  Adhuc, 
inquiunt.  replebunlur  plalea?  Jerusalem 
jiivenibus  et  piicllis.  Et  Sophonias  ait  : 
Exsulta  in  omni  corde,  filia  Jerusalem  ; 
abstulit  Dominus  judicium  tuum,  avertit 
inimicos  tuos.  Adjiingctur  advena  ad  eos, 
id  est,  aliqui  gentilium  relicta  idololalria 
convertentur  ad  Judaismum,  et  adlmrehil 
loco,  fide,  et  conversatione,  domui  Jacob, 
id  est  populo  Juda:^orum  ex  semine  Jacob 
nalo.  De  hoc  habetur  in  libro  Esther,  quod 
Mardochseo  elevato,  et  substiluto  in  loco 


5;  Jer.  XXXI, 
13. 


Soph.  111 
U,  15. 


B  Aman,  plurimi  ad  legeni  Judaeorum  con-  Esihenx, 
versi  sunl.  "'• 

Et  tenehunt,  id  est,  benigne  recipienl,       2 
eos  populi,  per  quorum  terram  transibunt, 
e(  adducent  eos  in  locum  .suuin,  id  est  ad 
terram  promissionis.  Sic  enim  preeceperat 
Cyrus  rex  Persarum,  ut  nullus  in  via  eis 
resislerel,  scd  potius  auxiliiim  impertirenl    \  Esdr.  i, 
in  omnibus  necessariis,  ut  legitur  in  libro  ^'*' 
Esdrae  primo.  Et  possidebil  eos  domus  Js- 
rael  super  tcrraii)  Domiiii  in  .scrvos  et  aii- 
cillas  :  id  esl,  populus  Judaeorum  in  terra 

C  promissionis  dominabitur  gentibus  ad  Jii- 
daismum  conversis,  quge  cum  eis  venerunt 
de  terra  captivitatis.    Et  eriint  capienics 
eos  qui  se  ceperant.  Tempore  enim  Judilh, 
occiso  Holoferne,  populiis  Jiidaeorum  per-  jadithw, 
seculus  est  exercilum  Nabuchodonosor  re-  ''• 
gis,    et   multos    eorum   occidit,    videlicet 
Medos,  Persas,  et  Chald;cos,  a  quorum  prEG- 
decessoribus  capti    luerunt  Judaei  tempo- 
ribus  pristinis.  Magis  tamen  impletum  est 
istud  tempore  Machaboeorum,  quando  Ju-  \Mach.x. 
das  et  fralres  ejus  debellaverunl  Iduma^os, 

D  Philista?os,  mullosque  Gra>corum,  quorum 
ante  tributarii  erant.  Ideo  subditur  :  ct 
suhjicient  exactores  suos,  videlicet  quos- 


ENARRATIO    IN    CAP.    XIV    ISAI.E. 


AHT.    XXXI 


439 


tiaiii  (iriecuiLini  cl  alioruin.  (jnilju--  anli' 
dcderunl  tribula. 

3  Et  erit  in  die  iUa  :  Quum  requiem  de- 

derit  tibi  Deus  a  lahore  luo,  id  osl  posl 
rodilum  de  Babylonis  captivilale,  qnaii- 
do  fueris  JibiTatus  a  lalioro  ct  fatiiiatione 
quain  in  Baljylonia  alqui'  reilitn  liabuisli, 
el  a  concvssione,  id  est  percussione  ti(a, 
et  a  servitute  dura  qua  ante  servisti  Chal- 

•4  daeis  ;  assumes  paraholam  istam  conlra 
regem  Bahylonis,  el  dices  :  Quomodo  ces- 
savit  exacfor,  id  cst,  rex  Babylonis,  qui 
aliorum  bona  diripuit,  exstinctus  esl  >.  qxi- 
evit,  id  est,  esse  cessavit,  trihutum,  quod 

5  ipse  genlibus  a  se  victis  imposuit?  Coniri- 
vit,  id  est,  per  Persas  et  .Mcdos  occidil, 
Dominus  bacidum  impiorum,  id  est  rcjtrem 
sive  exercituin  Babylonicnm.  videlicet  Bal- 
thasar  regem  ejusqne  popnlum,  per  qiios 
divina  justitia  percussit  injustos:  rirgam 
d()miuai>tium,\A  est,  qui  dominos  aliorum 

6  populorum  dejccit;  C(edentem  populos  sibi 
rebclles.  in  indlgnatione.  qna  a>gre  lulit 
quod  sibi  repugnare  audel)ant.  plaga  in- 
sanahili,  id  est  vulnere  lctali  seii  niorlc  ; 
sitlijicientem  in  furore  i/ente.t.  persci/ucn- 
leiii  crudellter.  Rex  enim  Babylonis  cuin 
in.|)clu  fnrihimilii  [iluriinas  silii  gcnlcs 
subiugavil,  cl  inscciilus  cst  fugicnlcs.  Lo- 
quitiir  autein  hic  Isaias  de  legc  Babylonis 
indeterminale,  quia  non  omnia  de  eodem 
rcgc  intclligunlur.  Oinnia  lainen  dc  aliqiio 
Irium  rcgniii  Babylonis  vcrificanlur,  vidc- 
licct  qujpdam  de  aliquo.  Et  simili  modo 

/.1. x.:.f/ snpra  loculiis  cst  dc  rcge  .\ssyrioruin,  nl 
"''  paluil. 

7  Conrjuievit  el  siluil  omnis  lerra,  et  ga- 
visa  esl,  et  e.xsultavit :  id  est,  omnes  habi- 
latores  terrfe  olim  a  regc  Bahyliniis  vexa- 
li.  (piicveriinl  a  prislina  pcrlnrbalione,  el 

•S  la-lati  siint  dc  pcssimi  hoslis  riiina.  Ahic- 
tcs  quoi/ue  la'lat(K  sunl  super  te,  et  ccdrl 
Lihani,\<\  csl  niajorcs  alque  minorcs  prin- 
eipes  ScBcuii  de  lua  moiie  gavisi  sunl,  di- 
cenles  :  Ex  quo  dormisli,  id  csl,  poslquain 
niorlniis  es,  non  asccndil  (pd  succidut  iiiis. 
id  esl,  iiullus  nos  eradicarc  cl  cxpugnare 
conalus  esl. 


.\  Iiifernm  suhter  conlurhalus  est  in  oc-  9 
cursum  advenius  tui ,  elc.  Primo  viden- 
dnm  est.  de  qno  Bal^ylonis  rege  ista  diean- 
lur.  Quod  ciiini  Kvilincrodach  filius  primi 
Nabuchodonosor  regis  Babylonis,  et  Bal- 
thasar  filius  lCvilmcrodach,  in  qno  lermi- 
nalnm  esl  Babyloiiis  impcriuni,  ad  inferos 
damnali  descendcrunt,  certum  est;  sed  de 
Nabnchndonosor  non  csl  adeo  certiim.  Oui- 
dain  cnini  isla  c.xpnnunl  dc  ipso  .\ahuclin- 
donosor,asserenles  eiim  dainnalum.Horiim 
aiitcm  opinio  nnn  videtur  probabilis,  quo- 

B  niam  apml  Daniclein  legilur  .Nabiichodo- 
nosor  valde  poenilnisse,  el  sua  peccata  re- 
cognovisse,  imo  et  Dei  flagclla  gratanter 
perlulisse.  Siquidem  de  amentia  sua  rcdi- 
ens,  dixit  :  Ego  Nabiichodonosor  oculos  /?««.», 31. 
meos  ad  coelum  levavi,  et  Allissimo  benc- 
dixi,  et  Vivcnlcm  in  scmpitcrnum  laudavi 
el  glorificavi :  ilcniquc,  Niinc  igiliir  laudo,  iimi.  3t. 
inagnifico,  ct  gloiifico  Begcin  codi,  quia 
omnia  opera  ejus  vera.  Nec  dubilandum 
viilclur,  quin  acqnicvil  consilin  Danielis 
sibi  dicenlis  :  Pcccata  tua  clccmosynis  rc-  ibid.  24. 

(\  dime,  et  iniquitates  tuas  misericordiis  pau- 
pcriim.  Et  sicul  in  hisloria  Scliolaslica  re- 
cilaliir,  iis(]uc  ad  fincm  vila'  siuf  Danieli 
adhipsil,cuniqiic  laiKiiiani  ])ioi)rinin  lilinin 
amavil.cl  licrcdilaic  oplavil.  i'inplcr  (]uod 
crcdcudum  apjiarcl,  qiiml  in  hniin  oj^erc 
ct  graliarum  aclimic  vilain  finivil  :  imo 
mulliim  fiiisscl  mirabilc,  si  [losl  tanlam 
lamqiic  insolitaiii  castigationem  vcnisset 
ad  recidivum.  Ilinc  quoqiie  iii  Decrelo  ha- 
bcliir,  qnod  fecil  iwnilenliam  frucliio- 
sam.  Ycrumlamcn  aliqua  suiit  qua>  viden- 

U  lur  hiiic  scnlentia'  repiignarc.  Commniiilcr 
nainqne  aiiinl  saneli  doclorcs.  el  etiam 
Thniiias,(iuo(I  in  isln  capilnlo  loqiiitnr  Isa- 
ias  de  casu  l-iicifcri,  siib  pcrsona  .Nabn- 
chodonosor  rcgis  Babylonis.  Scd  de  hnc 
plciiius  dicam.  Niinc  vero  leiiendiim  cxi- 
slimo,  qiiod  isla  dicanliir  ilc  H.ililiasar  ne- 
polc  Nabuchodiiuosor,  a  .Mnlis  occiso, 

.\it  ergo  Scriplura  divina  :  Fnfernus,  id 
esl  exerciliis  d;T>moiiinruin  in  iufcrno  exsi- 
slenliuiii,  siiliicr,  id  csl  iiifia  lcirain.  iibi 
infernus  esl,  conturhafus  esf,  id  csl.  \clic- 


4i0 


ENARRATIO    IN   CAP.    XIV   ISAl^.    —   ART.    XXXI 


menter  concitatus,  alque  velociter  ac  sol-  A 
licite  motus  est,  in  occursum  adventus 
(ui,  id  est  anima?  luse  ad  inferos  desccn- 
dentis;  suscilabit  libi  (jigantes,  id  est,  ani- 
mas  gigantum,  qui  pessimi  erant,  sicut  et 
tu,  faciet  tuaj  damnationi  congratulaii. 
Omnes  principes  terrw  \n  inferno  damna- 
ti,  surrexerunt  dc  soliis  suis  :  videiicet 
omiios  principes  nalionum  incredularnm, 
quee  cum  suis  principibus  perieriint.  Sur- 
rexerunt  autem,  vcl  locum  miilando,  vel 
polius  aliquid  de  novo  agendo,  seu  admi- 
rando ;  de  soliis  suis,  id  est  de  locis  suse  B 

10  miseriai  in  quibus  crucianlur.  Universi 
respondcbuiil  el  dicenl  tibi  cum  insulta- 
tione  et  admiralione  :  Et  lu  vulneralus  es 
vulnere  corporis,  vulnere  culpse,  et  vulne- 
re  mortis  jeternse,  sicul  ct  nos:  noslri  si- 

11  milis  effeclus  cs  in  infernum  cadendo.  De- 
tracla  est  ad  inferos  superbia  lua,  id  est, 
sublimitas  pompa;  tua?  usque  ad  inferos 
est  depressa,  et  tu  propter  suporbiam  tuam 
in  infernum  projectus  es  ;  concidit  cada- 
ver  luum.  Subicr  te  sternctur  tinea,  id  esl, 
sub  corpore  tuo  erit,  quod  ipsum  consu-  C 
mat,  incinerct,  ac  resolvat,  sicut  a  tinca 
veslimenlum  consumitur  :  sicut  Job  ait, 

joh%m,ii.  Quasi  putredo  consumendus  sum,  et  quasi 
vestimentum  quod  comeditur  a  tinea.  Et 
operimenlum  luum,  id  est  corporis  tui, 
eritnt  vermes  :  qui  generanlur  in  corpore 
morluo,   prout   in  Ecclesiaslico    legilur   : 

Ecciuxi.  Quiim  morietur  homo,  heredilabil  sei'pen- 
tes  et  bestias  et  vermes.  Potest  quoquc  ex- 
poni  de  vermc  conscientia^,  qui  est  remor- 
sus  synderesis,  quae  semper  inclinalur  ad 
bonum,  remurmurans  malo.Unde  scriplum  I) 

/6id. vn.io.  est  :  Vindicla  impii,  ignis  et  vermis. 

12  Quomoclo  cecidisli  de  cailo,  Lucifcr ,  qvi 
mane  oriebaris?  ^\i\Awc\,  in  hoc  ipso  se- 
quentes  S.  Hieronymum,  exponunt  hffc 
omnia  ad  litteram  de  rege  Babylonis;  com- 
muniter  tamen  doctores  catholici  expo- 
nunt  dc  principe  d»monum.  Advertendum 
ergo,  quod  septem  regularum  ad  inlelli- 
gentiam  sacree  Scriptura;  ulilium,  imo  et 
necessariarum,  una  heec  est,  quod  Scriptu- 
ra  interdum  transit  a  diabolo  ad  membra 


ejus,  et  econlrario  :  adscribendo  videlicet 
ea  quse  daemonis  sunt,  hominibus  repro- 
bis,  et  vice  versa.  Dicunt  ergo  doctores, 
quod  hoc  loco  ex  occasione  descriptionis 
ruinaj  regis  Babylonis,  qui  erat  membrum 
diaboli,  Iransit  Prophela  ad  describendum 
casum  diaboli,  sicul  Ezechiel  sui>  perso- 
na  regis  Tyri,  describit  peccalum  diaboli. 
Quum  enim  ad  Ezechiclem  Dominus  di- 
xisset,  Fili  hominis,  Ic\a  planclum  super  E^ech. 
regem  Tyri ;  post  panca  qnasi  de  rege  Ty- '"''■'"'  "• 
ri,  sed  lamen  de  capile  ejus  dial)oIo  sub- 
diliir:Tu  signacnlum  simililndinis,  plenus  md.\i,\i. 
sapientia  et  perfectus  decore,  in  deliciis 
paradisi  Dei  fuisti.  Denique  licet  omnia 
qu»  hic  dicunlur  de  Lucifero,  exponi  pos- 
sint  tam  de  diabolo,  quam  de  rege  Baby- 
lonis,  sicut  patebit  :  quEedam  tamen  pro- 
prie  conveniunl  regi  Babylonis,  et  non 
diabolo  ;  quaedam  eliam  proprie  compe- 
tunt  dsmoni,  non  regi  Babylonis.  Propter 
qnod  verius  puto,  Prophetam  loqui  mix- 
tim  de  rege  Bahylonis  et  da-mone,  sicut 
in  psalmis  loquilur  Scriptura  de  bonis  el 
malis,  quasi  de  eisdem,  dicendo  :  Quum  ps.ixxvn, 
occidercl  eos,  qna?rebanl  eiim,  el  revcrle- '*• 
banlur,  el  diluculo  veniebant  ad  eum.  Qni 
enim  occidebantur,  non  utique  diluculo 
veniebant  ad  eum. 

Primo  antem  de  casu  diaboli  exponenda 
esl  lillera,  eo  quod  talis  expositio  sit  fa- 
mosior,  et  dictis  Sanclornm  conformior. 
Admirans  ergo  Propheta  rninam  Luciferi, 
ait  :  Quomodo  cecidisti  dc  calo,  in  quo 
conditus  cs,  scilicel  coelo  empyreo?  Lu- 
cifcr,  id  est,  splendidissime  angelorum  : 
quemadmodum  Lucifer.  qni  alio  nomine 
dicilnr  Yenus,  ratione  suas  venustatis  seu 
pnlchiitudinis,  prse  ceteris  stellis  clarius 
micat ;  qui  mane  oriebaris,  id  est,  in  ex- 
ordio  mundi  creatus  es,  et  de  non  esse,  ad 
nobilissimum  esse,  quasi  de  tenebris  ori- 
endo  processisli.  Naturalis  aulem  pulchri- 
tudo  angelorum  consistit  in  purilate  sua5 
essentife,  in  claritate  vel  perspicacitale  suse 
inlclligcntiae,  vel  in  libertale  sua3  appcli- 
tivse  potentiee.  Si  autem  ponamus  omncs 
angclos  fuisse  creatos  in  gratia,  tunc  su- 


ENARRATIO    I.N    CAP.    XIV   ISAIJ:.    —    ART.    XXXI 


'iU 


.Valth 


Gen. \\\ii 
i\. 


13 


pcrnaturalis  pulcliriliulo  Lucileri,  et  cetc- 
ronim  cadentium  angclorum.  multo  major 
crat  quam  decor  eorum  naliiralis. 

Corriii.sti  in  lcrram,  id  csl  in  aerem  ca- 
liginosum  terrae  propinquum:  vei  in  in- 
fernum.  secundum  quosdam.  qiii  asscrunl 
Lucilerum  proptcr  magnitudincm  sui  ptc- 
cali,  a  principio  sui  casus  in  iacuni  infer- 
ni  delrusum.  Qni  vHhicrahas.  lipsionc  pec- 
CA\\,<jciitc.<i,\A  csl  an{?elos  tecum  cadcntcs, 
quibus  eras  peccandi  occasio.  Dicunhir 
aiilcm  aiigcli,  gentcs,  vel  qnia  in  intclic- 
ctiialitatc  cum  gcntibiis  coiivcniiinl,  vcl 
(|iiia  iii  Idiiua  hiimana  ubcrlim  apparcnl. 
rndc  dc  diabolo  Christus  ait  :  Inimiciis 
homo  hoc  fecil.  Kl  in  .\clibiis  dc  angelis 

Ac/.i,  10.  scripliim  est  :  Rcce  diio  viri  adstilcrunl 
jiixla  illos  in  vestibns  alliis.  Kt  de  Jacob 
legilur  :  Kcce  vir  liiclabalur  ciim  co.  Yul- 
neravit  etiam  diabolus  gentes,  quoniam 
primos  parenles  ad  peccalum  inchicendo. 
totam  eorum  pnslcrilatcm  originali  culpa 
infccit.  Qui  diccbas  in  corde  tiio,\A  est,co- 
gitasti  et  decrevisti  facere  quac  sequunliir: 
//(  ccelum  conscendam,  super  astra  cir/i ' 
cxallabo  soliiim  yyiciim.  Horum  vcrbnriini 
occasione  asserit  Damasccnus,  Lucifcriim 
et  omnes  qui  seciim  prolapsi  sunl,  fuisse 
de  infimn  choro  angclnrum.  et  crcatos  in 
acrc,  ac  pr;efuisse  orlji  terrestri.  Si  enim 
(iil  ait  Damascenus)  creatus  fuisset  Ltici- 
fer  in  cci^ln  rmpyreo.  cl  celcris  angclis  iini- 
vcrsis  siiblimior,  non  dixissel  :  In  CLcliiiii 
conscendam,  super  astra  coeli  exaltabo  so- 
liiim  m<'iim.  Scd  F,cclcsia  Latiiioriiiii  ciim 
S.  (ircgoiio  l'apa  lcncl,  (jiiod  Liicifcr  cial 
suinmus  angclnniin.  proplerea  qiiod  adiiii 
rabilis  siia  piilcliiiliido  crat  sibi  siipcrbi- 
cndi  nccasio  :  (luod  non  fiiisset,  nisi  cclc- 
ris  omnibus  exslilisscl  perfcctior.  .\d  (jiiod 
[icrlinct  cliam  illiid  K/cchiclis  :  Oinnis  l,i- 
pis  prctiosiis  opciimcnliim  tiiiiiii.  1'oiiil- 
fliic  l'rnphcta  novem  gencra  lapidiim,  qui- 
biis  sigiianliir  novem  chori  angclnriim.  I)c 
qiiibiis  riirsiis  ilzcchicl  ail  :  In  mcdin  la- 
|iiduiii  igniloriim  aiiibiilasli.  IJiiod  aiilcm 
cral    in  ciido  cmpyreo,  palcl   c.\  co  i|tiod 

ihidem.    scribiliir  loco  pnufalo  :  Tii  (Jhcriib  exlcn- 


Esech. 
X>viil,  13 


Ihitt.  1 1. 


A  tus  el  prolegens,  posui  te  in  monle  sanclo 
Dei.  Est  igitur  sensus  :  In  ccclum  consccn- 
dam,  id  esl,  lanl»  excellenlise  sum.  ul  non 
soliim  infcrioribus  pr.Tsidcre,  sed  in  ca>le- 
stibiis  quoquc  dominari  <lignus  exsislam. 
Vcl.  In  (■(Tfdiim,  id  csl  ad  siimmitalem  cce- 
li,  vidcliccl  tisquc  ad  Ihronum  majeslatis, 
scti  Dei  simililudinein,conseendam.  .S''7>«- 
aslra  cn-li,  id  csl  angclos,  dc  qiiibus  ail 
Dnminiis  |)cr  .lob  :  Ubi  cras  quiim  mc  laii-  yoAxxxvin 
darciil  aslia  maliitiiia  ?  e.xaltaho  .soliiim*'  ' 
mciim.\i\   cst   |)riiicipatiis  mci  dominiiim 

B  alqiic  virliitciii.  Voliiil  (]iii[)j)c  aiigclis  pra^- 
c>sc.  iinii  sniiim  scciindiim  qiiod  Dciis  in- 
sliluil.  (|iii  ciim  omnibiis  |)ra'tulit.  scilicet 
ul  cis  praH'sscl  siib  Dco,  ita  qiiod  i[)sc  Deo 
subesset,  et  celeris  ad  Dei  honorem  prac- 
csset :  scd  voliiil  habcrc  separaliim  ac  pro- 
priiim  principalum,  ila  ([iiod  sibi  siibcs- 
sent  lanqtiam  siipremo  quodammodo,  ad 
ipstim  in  omnibtis  agendis  tanqiiam  ad 
rcgiilam  rcciirrcndo,  co  qiind  sa^iicntior 
ac  stiblimior  csscl.  rndc  iii  Lzccliicle  ha- 
bclur  :  Elevattim  csl  cnr  liiiim  in  dccorc     Ezech. 

rn     1  .  ,  I  •  f        •  XXVIIl,   17. 

C  liin.  lale  crgo  eral  pcccaliim  Liicilcri,  ac 
si  princeps  mililiie  vcllcl  piiccssc  milili- 
biis,  non  siib  rcgc.  scd  laiiqiiam  [)cr  se  do- 
miniis  militiim. 

Scdc/io,  id  csl  rcgnabo  :  sederc  cnim  est 
rcgiim  ac  judictim ;  in  monfc  tcstamcnli, 
id  ost  in  palatio  coeli,  in  ccelo  einpyrco  : 
cx  qiio  dispnsilinncs  nmiiiiim  rcriim  |)ro- 
ccdiiiit,  a  |)rinio  piiiicijie  tiiiivcrsi,  Deo 
stiblimi  ac  omnipotcnli;  in  tatcribus  ai/ui- 
loiiis,  id  est  in  tiirmis  scii  parlibiis  ange- 
inriim  mihi  adhicrcnliiim  :  ([ui  latcra  a(|tii- 

li  Iniiis  vocanltir,  (jiiia  iii  cis  splerni  Solis 
calnr,  vidcliccl  Dci  iimnr,  exsliiigiiitur, 
diim  schismalico  ;it(]iic  a[inslal;i'  principi 
cnilllcclllllllli'.  I''.l  ([liniliaiii  l.iiiirci'  linn  so- 
liim  angclis,  scd  lioiiiiiiiiiiis  i|iio([iic  [iiic- 
cssc  dcsidciavil,  ([iiibiis  |)rii'cssc  non  [)0- 
lest,  nisi  primo  eos  perverlal  :  idcirco  per 
montem  lcslamenli.  inlclligi  pnlcsl  Ecclc- 
sia  ;  |)cr  latcra  vcro  ii(|iiilnnis,  fiigidii  ho- 
miniim  corda.  Asccndam  supcr  alllliidi-  |.l 
iicm  nuliiiim,  iil  esl  nngclorum,  iil  dicliim 
csl,cis  pricsidcndo.  I'er  iiubcs  ciiim  angcli 


I 


442 


ENARRATIO   IN   CAP.    XIV   ISALE. 


ART.    XXXI 


designantur,  secundum  Dionysiuni  quin-  A 
todeeimo  Hierarchife  ccelestis.  Similis  ero 
Aitissimo.  nulli  sui)jacendo,  et  propria  au- 
ctoritate  dominando:  quod  Deo  est  propri- 
um.  Lucifer  naturali  sapientia  plenus,  ne- 
qiia(]tiam  peliit  fpqualitalem  Creatoris.  quia 
hoc  scivit  esse  inipossiljile,  eo  quod  Deus 
in  infinitum  cuncta  excellat;  nec  optavit 
nulio  modo  subesse  Deo,  quoniam  seivit 
se  nec  in  momento  posse  suiisistere  sine 
conservatione  divina.  Appetiit  lamen  si- 
mililudinem  Creatoris  inordinatc  :  optavit 
enim  secundum  propriam  voluntalem  re-  B 
gnare,  et  in  se  ipso  honorari,  id  est  hono- 
rem  Deo  debitum,  sibi  impendi. 

15  Vcru)ntaincii  ad  infcrnum  dctrahcris, 
in  profundum  laci,  id  est  ad  poenalissima 
ac  profundissima  loca  inferni,  sicut  super- 
bia  tua  ma.vima  fuit.  Jam  enim  detraclus 
est  illuc,  et  in  fine  mundi  cum  filio  suo 
Anlichristo  delrahetur.  Unde  in  Apocaiypsi 

Apoc.Mi,!).  dicilur  :  Projectus  est  draco  ille  magnus, 
serpens  antiquus,  qui  seducit  universum 

16  orbem.  Qui  tc  vidcrint,  ad  te  incliuabiin- 
tur,  non  reverentiam  exhibendo,  sed  Dei  C 
jusliliam  in  le  considerando,  tcque  pro.spi- 
cicnt,  cum  admiratione  dicentes  :  Num- 
quid  iste  est  vir  qui  conturbavit  terram, 
id  esl  patriam  Realorum.  qua'  est  terra 
viventiimi?  Hanc  l^uciler  conlurbavit,  mul- 
tos  angelorum  avertendo  a  Deo.  Qni  con- 
cussit  rcgna.  id  est  cadestem  ac  militan- 
tem  Ecclesiam,  ulrobiquc  multos  perdendo. 
Dc  riinuibus  rnim  ordinibus  augelorum 
quosdam    pcrverlit,   hominesquc  scduxil. 

17  Qiii  posuit  or/jcm  dcscrtiim,  id  esl,  liabi- 
tatores  hujus  mundi  pro  majori  parte  tra-  D 
xit  ad  inferos  :  imo  anle  Cliristi  resurre- 
clionem,  ad  infernum  omnes  dilapsi  sunt. 
Et  urbcs  ejus  destruxit,  id  est,  mansiones 
coplestes  evacuavit,  et  Ecclesias  Dei  ten- 
lando  vastavit;  vinctis  ejus,  id  est  eis  quos 
de  mundo  traxit  ad  inferos,  non  apcruit 
carcerem  infernalem  :  nemo  enim  egre- 
di  potuit,  donec  Christus  ingrediens  suos 
eripuit. 

Sccundo  cxponenda  sunt  ha>c  de  rege 
Babvlonis  :  Quomodo   cccidisti   de   ccclo. 


Lucifcr  ?  Secundum  Hieronymum,  in  He- 
brseo  ita  habetur  :  Quomodo  cecidisti  de 
ccelo?  Ulula,  fili  diluculi.  Et  est  idem  sen- 
sus,  videlicet :  Quomodo  tu,  rex  Babylonis, 
qui  prae  ceteris  regibus  terrse  gloria,  po- 
testate,  alqnc  honorc  pollebas,  ita  nt  Lu- 
cifero  comparareris,  corruisti  de  sublimi 
throno  imperii  tui?  Qui  mane  oricbaris,  id 
est,  statim   in  tuo   progressu  prse   ceteris 
eminebas,  imo  omnium  clarissimus  vide- 
baris.  Corruisti  in  tcrram,  moriendo  sicul 
ct   ceteri  moriuntur  :  jiixla  illud,  Omnes  \\neij.\K, 
morimur.  et  quasi  aqua?  dilahimur  in  ler-  '*• 
ram  :  i/ui  r u /ner abas  ffenles.  qiias  luo  sub- 
jugasli  dominio.  Qui  dicebas  in  cordc  tuo  : 
In   co'/um  conscendam,  super  astra  cceli 
exaltabo  solium  ■meum,  id  est,  in  tantum 
magnificatus  sum,   omnibus  mundi  regnis 
mihi   subjeetis,   ut  caduni   milii   reslet  et 
sidera.  Sicque  te  verbis  et  actibus  effere- 
bas,  ac  si  putasses  te  coelum  et  sidera  pos- 
se  tibi  subjicere  :  quemadmodum  de  su- 
pcrbissimo  quodam  narratur  :  Existimavit   ii.i/nc/i.v, 
se  Antiochus  jex  prfe  superbia  terram  qui-  ■'■ 
dem  ad  navigandiim,  pelagus  vero  ad  iter 
agendum  deducturum,  propter  mentis  ela- 
tionem.  Hac    ilaqiie   dixit  rex   Babylonis 
interpretative,  quia  ita  intumuit,  ac  si  isla 
prfesiimpsisset.  Judiei  (ut  ait  Hieronymus) 
pcr  ccelum  et  astra,  se   ipsos  el   regnum 
suum  voliint  inlclligi,  quibus  rex  Babylo- 
nis  dominabalur.   Scdcbo  in  montc   lcsta- 
vicnti,  id  csl  in  lemplo  Jerusalem  fundalo 
in  monte  Sion   :   (]iii  dicitur  mons   testa- 
menli,  quia  coutineliantur  in  eo  jura  ac 
libri  veleris  Testamenti;  in  /alcribus  aqui- 
/onis  :  nam  mons  Sion  et  tcmplum  erant 
in  plaga  aquilonari  urbis  Jeriisalem,  juxta 
illud  in  Psalmo  :  .Mons  Sion,  latcra  aquilo-  /•s..\i,vii,3. 
nis,  civitas  regis  magni.  Per  hoc  ergo  si- 
gnatur,  quod  rex  Babylonis   voluit  impe- 
rare  in  Jerusalem,    atque  in  monte  Sion 
solium  suum  collocare  :  quod  eliam    fa- 
ctum    est.    Ascendam    super   altitudinem 
nu/>ium,\d  est  sacerdotum,  scribarum,seu 
Prophetarum  :  omnibiis  enim  his  dominari 
volcbat.  Qui  autem  in  eminenli  gradu  con- 
stituti  sunt,  nubes  vocantur.  Simi/is  ero 


ENARRATIO   IN   CAP.    XIV   ISAI.E. 


ART.    X.\XI 


443 


Al/is.simo :  id  esl,  sicut  Deus  monarchiaiii 

tonol  in  coelo,  sic  ego  monarcha.id  ost  om- 

nium  (Inminus,  cro  in  mundo.  Dcniciup  de 

E:erh.    rcj;(!  Tvri  scriptum  csl  in  Kzechicic  :  Dixi- 

*" '    sti,  Dous  ego  sum,  (luum  non  sis  Deus,  sod 

homo.  —  VenttnldmcH  ad  infcrnum  ilc- 
trnjifris.  in  profuncltnn  laci.  Sensus  homm 
c.\  iuM'liabitis  planus  est.  Si  autem  aliquis 
veiil  isla  ad  littcram  dici  de  ipso  Nabu- 
cli(id(uios()i'.  qui  credilur  essc  salvatus  : 
tniic  [)ropliclia  lucc  cril  proi^hclia  U(Ui 
pra'(ieslinalioiiis,  (iu.t  sempcr  implcliir  : 
sod  comiiiinalionis.  qua'  non  scmper  im- 
plcliir :  qnia  por  eam  aliquid  prcenunlialiir 
sccundiim  disposilionem  causarum  nalura- 
lium  ct  socundaiuiii,  qiw  mtilari  possunl 
a  Deo,  vol  secundum  merita  sive  donicrita 
hominum,  qure  subjacont  liborlati.  Talis- 
iv/i..y.\v  qiio  orat  prophotia  Isaia?  do  niortc  Ezc- 
i«i,'"j-'ii-  chia>,  ot  Kliie  de  intcritu  Achab.  Jona'  quo- 
Jonzm.  V.  f|iic  de  subvorsione  Niniva? :  quariim  niilla 
impleta  est.  Si  autom  inlelliganliir  Ikoc  de 
Halthasar  rcgc,  tune  utique  speclaiil  ad 
prophctiaiu  pra-dostinationis.  Patol  (iiio- 
qiio  ex  his.  infernum  esse  sub  terra  :  alilci' 
non  diceretur,  In  prorundiim  laci.  —  ()m- 
nes  i/ui  tc  viilcrint,  ad  tc  inclinaliu nlur. 
tei/ue  prospicient,  id  cst,  omnes  ([ui  iii 
inforno  sunt,  videntes  animam  liiam  iii 
inforno  damnatain,  ei  insultabunt,  diccn- 
(lo  ad  te  :  Xumquid  iste  est  vir  qui  con- 
lnrlinril  lcrratn.  \(\  ost.  quietcm  ct  pacom 
habitanlium  in  tcrra  abslulil,  el  bclla  in- 
diixil?(7Mi  concussil  re</na,  reges  ooriiin  cl 
popiiliim  sibi  subdondo,  aiit  occidcndo ; 
qiii  jiii.suit  orhcm,  id  ("sl  magnaui  orbis 
pattem,  dcscrlinii.  id  csl  ab  incolis  (Irrcli 
iv/(p(/x\v,  cliim;  (•/  urlics  cjus  ilcslrii.ril  :  iiam  et  Jo- 
rusalcin  cum  templo  incondit;  vinctis  cjus 
nonaperuit  carcerem,  id  cst,  captos  a  se 
non  liboravit,  sed  in  vinciilis  mori  permi- 
sit,  .Miilli  onim  roges  el  princi|)cs  a  rego 
Haliylonis  fuorunt  capti.  qiios  cx  crudoli- 
tato  reli<]iiit  in  carcoribiis  niori.  sieiil  So- 
docias  rox  Juda  in  carcorc  oiiiil. 
tS  Omnes  rcr/cs  f/cntium,  univcrsi  ilormi- 

cruiit  i)i  i/loria,  vir  in  dnmo  sua.  id  osl. 
alii   rogcs   non   capti,    in    propriis    lcrris 


.\  honorifico  <,nni  i,Q\iw\\'\.Tuautcmprojectus       19 
es  de   se/mlcro   tuo  quasi  stirps  inutilis. 
Islud  comniiinitor  omnes  cxponiinl  i\c  .\a- 
buchodouosor.    Hcfcriint    nami|ue    Judtci, 
qiiod  KviJiiicid^lacli  filius  cjus.  septem  a.n-  Don.w.a, 
iiis  (luibus  palor  cjiis  in  amciiiia  riiit.  loco  ''" 
palris  regiia\it.  et  intorim  plurima  mala 
commisil    :  propler   qiiod   pater   cjus   dc 
amcnlia    redicns.   et    resliliitus  in   regno. 
filiiim  iiicarccravil  ciim  Joacliin  rego  Jiida 
iisque  ad  iiiorlciii  ipsius  Nabuchodonosor. 
(Jiio  mortiio.  (]uiim  ])rincipes  nollcnt  Kvil- 

H  mcrodach  iii  rcgciii  sii^ci])crc.  foi  iiiidaiites 
iic  ]ialcr  cjiis  sic  rcdircl  dc  inorlc  qiiomo- 
do  rcdiil  dc  amenlia  :  \olens  orgo  llvil- 
mcrodacli  eos  oorlificaro  de  hoc,  cadavcr 
patris  sui  pra?cepit  do  sepulcro  educi,  el 
unco  ac  funibus  trahi.  ac  (iil  alii  diciint) 
partioulalim  dividi.  ac  avibiis  Iradi.  Et 
idcirco  nunc  dicitiir  de  sepulcro  ejectus, 
quasi  slirps  seu  vitis  inutilis.  Hicut  sanie 
IKithitus  et  ohvolutHs.  Sicut.  hoc  loco  de- 
iiolat  non  soliim  similitudiiiom,  sed  veri- 
lalcm.  (ladavora    nanKiiio  cxtracta.   sanic 

(!  ]iiilluuntur.  etc.  Sic  orat  dc  corporo  Nabu- 
chodonosor.  Vcl  sic  :  Siciit  sanio  polliitus, 
id  est,  qiiemadmodiim  talis  volut  inulilis 
rcputatur  atqiie  ojicitiir  (iindc  Job  sanie 
obvoluto,  lociita  osl  uxor  cjiis,  Heiiodic  Jobu.i. 
Dco,  ct  morcrc);  sic  lu  tanquam  inutilis  dc 
sepulcro  ejectus  es.  Cum  his  qui  interfe- 
cti  sunt  (/lndio  :  quia  in  bollis  occisi  seu 
decollati,  mancnt  sa-pe  insopulti ;  qui  dc- 
scenderunt  ad  fundamenta  laci,  id  ost  ad 
ima  inforni  :  ita  ol  tu  insepultiis  mansisti. 
(jiiiisi  cndavcr  jju/riiliiiii  nnn  liiihchis  cnn-       20 

I)  sortium,  neque  cum  cis  in  .wpultura,  id 
cst,  exlra  se])ulcriiiii  cor])iis  liiiim  iiiane- 
bit,  siciit  nccisormu   iii  gladio. 

Tu  cnim  tcrram  tuam  di.iperdidisti.  K[ 
quid  sit  hoc,  consoqiiontcr  oxponilur.  Tu 
/iiqiidum  tuiim  occidisti  cx  criidclil.ito  cl 
ox  facili  causa.  rnde  in  Daniolc  scripliim 
est,(|iiod  Nabiichodoiiosor  fecil  occidi  0111-  /'.in n.  u. 
nos  sapioiitos  Italiyloiiis  proplor  irraliona- 
bilcm  caiisaiii.\  idciiccl  (iiiod  uoii  jiolcranl 
oi  indicaro  (piid  soiiiiiiavil.  Vid.  I'()])uliim 
liiiiiii  occi(liNli,  iil  csl.  iiuos  liciic   rcgciido 


I 


444 


ENARRATIO    IN   CAP.    XIV   ISAI^. 


ART.    XXXI 


Erod.  \  X 
5;/i?r.x\\ii, 
18. 


Dan.  V,  1 
el  seq. 


salvare  debebas,  male  regendo  (lamnasli. 
Yel  sic  :  Tii  terrain  tuain  disperdidisli,  id 
est,  tiiis  sceleribus  meruisti  ut  regnum 
tuum  a  Medis  ac  Persis  destrueretur,  et 
populus  tuus  ab  eis  occiderotur.  Non  vo- 
cabitur  in  ceternum  semen  pe.ssimorum  : 
id  est,  regniim  ac  populus  Babylonis  om- 
nino  peribit,  nec  amplius  inlcr  regna  no- 
men  habebit. 

21  Privparate  filios  ejus.  id  est  Tilios  Nabu- 
chodonosor  seu  populi  sui,  occisioi/i,  ut 
a  Medis  interficiantur,  in  iniquitate  pa- 
trum  suorum,  id  est  propter  peccata  pa- 
rentum  suorum,  quae  etiam  ab  eis  com- 
missa  sunt.  Deus  enim,  quemadmodum 
Moyses  ct  Jeremias  testantur,  visilal  ini- 
quitatem  patrum  in  filios  usque  in  tertiam 
et  quartam  genpralionem.  Balthasar  autem 
rex  Babylonis,  cum  tola  sua  progenie  a 
Medis  occisus  est  propter  iniquitates  avi 
sui  Nabuchodonosor.  patiisque  sui  Evil- 
merodach,  imo  et  propler  propria  scelera, 
ut  patet  in  Daniele.  Non  consurgenl,  ne- 
(pic  hcreditabimt  terram,  ncque  implc- 
bunt  faciem  orbis  civitaium :  id  est,  nullus 
de  semine  regum  et  populorum  Babylonis 
consurget  pro  patribus  suis,  ut  regnet  aut 
habitet  in  Bahylone,  et  urhes  Ghaldwa'  im- 
pleat  semine.  In  Balthasare  enim  termi- 
natum  est  Babylonis  regnum,  prajcipue 
quantum  ad  posteritatem  Nabuchodonosor. 

22  Et  consurgam  super  eos,  dicit  Dominus 
exercituum,  id  est,  peceata  eorum  ulci- 
scar  ;  et  perdam  Babylonis  nomen,  id  est 
memoriam,  quantum  ad  bonum  seu  lau- 

Prov  x,7.  dem  :  quemadmodum  Salomon  ail,  Momo- 
ria  justi  cum  laudibus,  nomen  auleui  im- 
piorum  pulrescet.  Unde  et  Deus  dicilur 
ignorare  et  oblivisci  quee  non  approbat.  ^/ 
reliquias,  et  germen,  et  progeniem,  dieit 
Dominus.  Per  nomina  isla  i<lem  signifi- 
cantia,  insinuatur  quod  nihil  in  Babylone 
vivum  relinquetur  :  omnia  nempe  a  Medis 

23  vastata  sunt.  Et  jjonam  eam  in  po.s.sessio- 
iiem  hericii,  ef  in  paludes  aquarum,  id 
esl,  hominibus  inhabitabilem  faciam,  in 
tanlum  ut  hericii  in  ea  inorentur.  Est  au- 
tem  hericius  animal  spinosum  in  desertis 


A  habitans  :  quod  si  quis  tangere  velit,  prius 
visurus  est  proprium  cruorem,  qiiam  il- 
lius  corpusculum.  Unde  in  Psalmo  :  Petra  ps. ciu.is. 
refugium  herinaciis.  El  scopabo  cam  in 
scopa  tercns,  id  est,  ab  immundiliis  pec- 
catorum  eam  mundabo,  conterendo  et  au- 
ferendo  peccata  ipsius,  dicit  Dominus  e.r- 
ercituiim . 

Seciindiim  historiographos  et  chronicas, 
Babyhm  civilas  erat  ita  excellens,  ut  eam 
vel  humano  opere  fieri,  vel  humana  arle 
potiiisse  deslrui.  pene  incredibile  sit.  Erat 

B  enim  in  ampliludine  latissimi  atque  pla- 
nissimi  campi  sita,  undique  conspicua  : 
eralque  in  quadro  disposita,  et  natura  loci 
Itetissima.  Latiludo  murorum,  qiiinquagin- 
ta  cubitorum;  altitudo  vero,  ducentorum 
eral  cubilorum.  .\  fronte  murorum,  cen- 
tiim  a»reas  habuit  portas;  murus  quoque 
ex  coeto  latere  et  interfuso  erat  bitumi- 
ne  :  quodlibel  autem  latus  civilatis  hujus, 
sedecim  milliaria,  id  est  octo  leucas,  in 
longitudine  Iiabuit.  Capitolium  quoque  ip- 
sius,  erat   turris  illa  Babel,  post  diluvium  g««.m,4,9. 

G  ai-dificata,  iu  altiludine  quatuor  millia  pas- 
siium  habens.  In  hac  urbe  erant  templa 
marmorea.  staluaj  anrefe,  platea"  vero  la- 
pidibus  fulgentes.  Nunc  vero  infra  mcenia 
vastissima  solitudo  est,  et  bestiarum  tu- 
mulus.  Et  sicut  Hieronynms  percepisse  se 
asserit,  sunt  ibi  venaliones  regales  :  unde 
et  muri  coctiles  vicissim  instaurantur  pro- 
pter  bestias  includendas,  ut  facilius  ca- 
piantur. 

Juravit  Dominus  exercit.uum  :  haud  du-       24 
bium  quin  per  se  ipsum,  quemadmodum 

D  in  Onesi  teslatur  :  Per  memetipsum  jura-  /«iw. xxn, 
vi,  dicit  Dominus.  Juravit  ergo,  id  est,  fir-  ""■ 
miler  asseruit,  et  per  propriam  veritatem 
testatus  est,   dicens  :  Si  non ,   ut  putavi, 
ita   erit ;  et,   pro  id  est,  quomodo   mente 
tractavi,  sic  evcniet  :  id  est,  imo  sic  fiet       23 
sicut  decrevi,  quoniam  meae  dispositioni 
nullus  potest  resislere  :  ut  conteram,  id 
est  occidam,  Asstjriiim,  id  est  exercitum 
Sennachcrib    regis    .\ssyriorum,   in    terra 
mea,  videlicet  in  Jiidtea,  d  iu  monlibns 
meis,  id  est  terra  hac  mea,  qua  est  mon- 


ENARRATIO    IN    CAP.    XIV    ISAI.i:.    —    ART.    XXXI 


445 


ivflt./.  M\,  tiiosa,  conculcem  eum  :  occidenilo  pcr  an- 
''■  fjclum    centiiin   ocloginta  quinqne  iniilia 

lioininum  in  caslris  Assyriorum,  el  regem 
eoruin  lugando.  E(  auferetur  ab  eis,  scili- 
cet  ab  lizeeliia  et  populo  %\iO,jugum  ejus, 
id  est  Iribulatio  regis  Assyriorum,  qua  eos 
gravavil ;  cl  onus  illius,qiio  eos  oppressit, 

26  aO  humero  eorum  toUetur.  Hoc  consilium 
quod  cogitavi  super  omnem  terram,et  hcec 
cst  manus  cxtenta  super  universas  //entes: 
id  cst,  isla  Assyriorum  dejcctio,  et  Judwo- 
riim  liberalio.est  effcctus  el  sis;niini  diviiii 
dccreti  super  omuein  lerrain  Assyriorum 
dcslruendam,  seu  Judaeoruin  salvandam. 
Est  eniin  isla  punitio,  manus,  id  cst  vindi- 
cla  (livinBB  potestatis,  e.vtcnta  su[)er  omiies 
gentes  Assyriorum.  Frequenter  sacra  Scri- 
plura  huinanae  infirinitati  condcscendit, 
loquendo  de  Deo  niorc  luimano,  sicul  et 
nunc  :  proprie  enim  nec  pularc,  nec  co- 
gitare,  neque  consilium  Dco  conveniunt. 
Pntare  enim,  incertiUidiuem  quamdam,  vel 
saltem  ininiis  perfectam  ccrtiludincm  iin- 
plicat.  Consilium  vero  est  aclus  iuquisili- 
vus,  qui  dubilationem  praesupponit.t^ogita- 
re  autem,  est  opcratio  polentite  organic;e. 
Siepe  qiioque  in  Scripturis  effcctiis  divina; 
potentiffi  seu  sapientia>,  nominatur  inanus 

27  seu  consiliiim  Dei.  Doiainus  enim  exerci- 
tuum  decrecil  ista  sic  fieri,  el  quis  poterit 
infirmare,  id  est  impedire  aut  prohibere? 
ct  manus  ejus  cxtcnta.  id  est,  polestas  ejus 
est  ad  nlcisccndum  parala,  prout  justilia 
cxigil,  et  quis  avertet  eam?  Tanquam  ili- 
cal  :  Nullus,  nisi   forte  Dcus  precibus  mi- 

/er.  1, 41.  ligctur.  Uudc  scriptuin  cst  :  Ouis  similis 
mei  ?  et  quis  suslinebit  mc  J  ait  Domiinis. 
VA  quis  est   iste   jiasldr,  qiii   lesislal  vul- 

A>4u,  13.  lui  meo  ?  Kl  Job  :  Deiis,  ciijus  ir;e  iiemo 
resisterc  polest,  sub  quo  curvaiiiur  i{iii 
porlant  orbem. 

Sed  quum  Isaias  Assyrioi  iim  dcjeclio- 
nem  anlc  descripserit,  cur  eam  hoc  loco 
resiimit  ?  VA  respondendiim,  quod  ideo, 
i|ii;ilenns  populum  suiim  eliain  ile  proxi- 
mo  cDusolaretur,  qnem  de  adversariorum 
ileslriiclione  diii  pnslmodum  fiiliirii,  fiierat 
consolatus  :  aliler  polcranl  ei  di.xisse  quod 


A  ad    l>.echielem  dixerunl    ciim  derisione  : 

•liiia  in  annos  pliirimos  el  in  dies  longos  Ezeeh.m, 
isle  proplietal.  -'■ 

Jn  anno  quo  mcrtuus  cst  re.r  Acha:,  fu-  28 
ctum  esl  onus  islud.  Siciit  in  libri  hiijus 
exordio  dicliim  esl,  Isaias  sub  qiialiior  re-  /«.  i,  i. 
gibus  prophetavit.Qua'  ergo  iis()ue  ad  liunc 
locum  inducta  sunt,  sub  aliquo  Irium  re- 
gum,  videiicet  0/ia,  Joalhaii,  Aeliaz,  divi- 
nitus  sunt  rcvclata  ac  proplielata:  qiue 
autein  sequuulur  usqiir  ad  fiiieiii  iilni, 
sub  Kzechia  dieiiiiliir.  lloc  itaqiie  loco  de- 

li  scribitiir  Philislinoriiin  punitio.  ///  anno 
cjuo  mortuus  est  rex  Achaz,  vidclicet  pri- 
mo  anno  regni  Ezechise,  fnctum  est  onus 
isiud,  id  est,  revelata  est  mihi  sequens 
piinitio.  Ne  la;teris,  Philistcea  omnis  tu,  id  29 
cst.noli  Iffltari,  popule  Palajstinae,  nec  ali- 
qua  civilas  laitetur  in  te,  quoniam  com- 
minuta  est  virga  percussoris  tui,  id  est 
de  hoc,  quod  potestas  regis  Achaz,  qui 
caliidus  erat,  teque  interduin  percussit  et 
vieil,  jam  per  mortem  ipsius  oceuliuit. 
Potesl  quoque  per  virgam  percussoris,  in- 

(;  telligi  potestas  totius  regni  seu  populi  Jii- 
d;eoium,  qua"  tempore  .\chaz  vehcinenter 
dimiuuta  est  propter  ipsius  peccata  :  nam 
et  Phacee  rex  Israel  occidit  una  vice,  tem-    u  par. 
piMC  Achaz,  centum  viginti   inillia   viro-  ''^""'  ''■ 
ruin  Juiia. 

Cur  autein  Piiilistsea  Isetari  nnii  deiieal, 
subditiir  :  Dc  radice  enim  colultri.  id  esl 
de  semine  Achaz,  egredietur  ad  piigiiain 
contra  te  regulus,  id  cst  Ezechias  ;  et  se- 
incn  cjus,  id  est  filius  colubri  hujus,  sci- 
licet  Ezechias,  erit  al>sorbcns  volucrcm,  id 

D  est  occidens  ac  devorans  regem  Philistino- 
rum.  mi)re  avis  levem,  atiiiie  iii  monlein 
sii[)('ibi;e  se  ('ligentcm.  Diciliir  aiilciii  V./.c- 
chias  regulus  seu  basiliscus,  id  est  rex  ser- 
pentiiiin,  non  ([iiia  in  se  ipso  crudelis  dolo- 
siis(]iie  fiiil.  sed  qiiia  IMiilisUeos  i^iiguaudo 
consumpsil  plus  quani  patres  sui.  inio 
pr;e  omnibiis  regibus  Juda,  quein;i(lmo- 
iliim  basiliscus  prai  celcris  scrpeiilibiis 
iiiaxime  iiocel.  I'^l  siinili  ralione  Samsnn, 
(|iiem  inter  Sanetos  poiiil  Apostoliis,  noini-  "••'"•■uJi. 

,     ,  .  .  ,,.         ,.  tietx.  xii\ 

iiatur  cerastes  e(  coluber  in  via  :  nal  Dan  1;. 


448 


ENARRATIO    I\   CAP.    XIV    ISAIj:. 


ART.    XXXII 


II  Petr.  II, 


I  Cor.  XV, 
53. 

Ps.  cxxm. 


Ps.ixwxw. 


Apoc.  VII, 


!P«(r.  i.S, 
9. 


II  Cor.  11 
13,  14. 


1  Cor.  XI, 
30. 

Ephes.  V, 
14. 

Roin.  XIII. 
11. 


tes,  quas  ad  peccatiim  perducit,  suo  do- 
ininio  subdit  :  quia  ut  Petrus  ait,  A  quo 
quis  superatus  esl,  hujus  et  servus  est. 
Persequentem  crudeliter,  ut  aniniam  per- 
trahat  ad  mortem  selernam.  Istam  paraljo- 
lani  assument  electi,  finito  prtesenti  exsi- 
lio.  qiiando  ad  patriam  inlromissi,  jucunde 
cantabunt  illud  Apostoli  :  Ubi  est,  mors, 
vicloria  tua  ?  Vh\  est,  mors,  slimulus  luus? 
lliud  quoque  propheticum  :  Anima  noslra 
sicut  passer  erepla  est  de  laqueo  venan- 
tium:  laqueus  contritus  est.  et  nos  liltera- 
ti  sunuis.  Tunc  quoque  implebilur  quod 
nunc  subditur  : 

Conqiticvit  et  siluit  omnis  terra,  id  est 
tola  electorum  Ecclesia,e^  gavisa  est  men- 
te,  et  exsultavit  corpore,  quemadmodum 
scriplum  est  :  Gor  meum  et  caro  mea  ex- 
sullaverunl  in  Deum  vivum.  Tunc  enim, 
sieut  in  Apocalypsi  legilur,  Abstergel  Deus 
omnem  lacrimam  ab  oculis  eorum.  Unde 
et  in  prima  Pelri  Canonica  inducilur  : 
Chrislum  videnles,  exsullabitis  la>lilia  ine- 
narrabili  et  glorificala,  reportantes  finem 
fidei  vestrae,  salulem  animaruin  vcstra- 
rum.  Abietes  cjuoque,  id  est  viri  sancti  et 
magni,  lcetatce  sunl  super  te,  id  est  de  tua 
dejectione,  o  diabole  ;  et  cedri  Libani,  id 
esl  homines  bonse  fainae  exemplarisque 
vilae,  qui  cum  Apostolo  dicere  queunl  : 
Christi  bonus  odor  sumus  in  omni  loco. 
Ex  quo  dormisti,  id  est,  in  inlViniim  fi- 
naliter  corruisti,dormiens  somnuin  inoilis 
Eeternse,  uon  ascendil  qui  succidat  nos,  id 
est.  millus  accessit,  ul  nos  a  Deo  et  regio- 
ne  vivoruin  averteret.  Est  itaque  qusedam 
dormitio  mala,  videlicel  peccati  alque  dam- 
nationis.  Unde  ail  Apostolus  :  Ideo  sunt 
inter  vos  multi  imbecilies,  el  dormiunl 
multi  ;  itemque,  Surge,  qui  dormis  ;  et, 
Hora  est  nos  jam  de  somno  surgere. 

Quae  auleni  sequuntur,  videlicet,  Infer- 
nus  subter  conturbatus  est,usque  ad  illud, 
Quomodo  cecidisli  de  coelo,  Lucifer?  ex- 
poni  possunl  de  dajmone  viclo,  in  infernum 
detruso,vel  de  quocumque  pessimo  pecca- 
tore,  praesertim  polente  scu  divile,  sicut 
in  praecedenli  articulo  exposita  sunt.  Hoc 


A  quoque  pensandum,  quod  Isaias  loquens 
de  dainnatione  diaboli  membrorumque 
ejus,  nullam  efficil  menlionem  de  paupe- 
riiius,  sed  de  regibus  ac  principibus  :  ex 
quo  constal,  abundantiam  dlvitum  esse  in 
inferis.  Quomodo  cecidisti  de  ccelo,  Luci-  12 
fcr,  qui  mane  oricbaris?  Hoc  de  quolibet 
homine,  qui  post  singularem  gratiam  et 
vilae  perfectionem  peccando  cadil  in  nior- 
tem  ac  reprobani  vitam,  inlelligi  polesl  : 
sicut  de  Juda,  qni  de  apostolo  prodilor 
faclus  est,  el  Nicolao,  uno  de  scptem  pri- 

B  mis  diaconis. 

Porro,qu8e  in  islo  capitulo  contra  regem 
Babylonis  dicuntur,  pro  majori  parte  in- 
lelligi  possunl  de  ceteris  regibus,  sibi  in 
potestate  et  pravitate  similibus.  Terram 
aulem  suani,  el  populum  sibi  commissum, 
omnis  injuslus  princeps  sive  praelatus  per- 
dil  atque  interficit,  quantum  in  se  est,  vel 
corporaliter,  vel  spirilualiter,  et  saepe  mo- 
do  ulroque.  —  Et  pcrdam  Babylonis,  id  22 
est  mundi,  vel  potius  amatorum  hujus 
saeculi,  nomen,  el  reliquias,et  germen :  om- 

G  nes  enim  hujusmodi  cum  suis  imitatori- 
bus  alque  operibus  damnabuntur.  Et  po-  23 
nam  eam  in  possessionem  hericii,  et  in 
paludes  aquarum.  Per  hericium  designan- 
tur  impalienles,  habenles  languorem  qui 
dicilur,  Noli  ine  tangere  :  quos  qui  incre- 
pando  tetigerit,  graviorem  injuriam  reci- 
pit.  Per  paludes  vero  aquarum.  signantur 
sordes  el  corpora  luxuriosorum.  Isli  igitur 
possident  Babylonem,  id  est  praesens  saecu- 
lum  nequam  et  ejus  divitias.  Terra  nam-  Jobw.u. 
que,  ut  ait  Job.  in  manus  impii  data  est. 

D  —  Denique  per  conculcationem  Assyrii, 
qaem  Dominus  perhibet  se  conculcaturum 
in  terra  sua  et  in  monlibus  suis,  significa- 
tur  humilialio  superborum  in  regno  Dei, 
quoriim  onus, quo  aggravant  humiles, Deus 
ab  humilibus  auferet.  quemadmodum  scri- 
nlum  esl  :  Juxla  est  Dominus  his  qui  tri-  ps. xxsui, 

19 

biilato  sunt  corde,  et  humiles  spiritu  sal- 
vabil. 

Xe  lceteris,  Philistcea  omnis  ti/,  id  est       29 
populus  vitiis  ebrius,  potioneque  cadens, 
quoniam  comminuta  esl  virga  percussoris 


ENARRATIO    IN   CAP.    XV    ISAI.f:. 


AUT.    XXXIII 


W.) 


30 


PS.  XXII,  I 


PS.  IV.  ',>. 


1  Thess.i 
II. 


.Warc.  V 


31 


liii,  id  esl  do  hoc  qiiud  a  lciiipoiali  ilagel- 
lo  seii  persecutione  ereptiis  ae  tutus  es, 
habens  videliect  ea  quse  ad  pacein  tibi.  I)c 
/■iidice  enim  cohibri  cgredictur  reyuliis,  id 
cst,  (lc  cogilatione  maligna  procedet  opus 
perversum,  ct  semen  ejus,  id  est  fructiis 
operis  mali,  ahsorhens  mlucrem,  id  esl, 
damnans  elaliiiii  iii  inonlcin  siiperbia;  as- 
cendentem.  Et  j/u.scciilur  jirimoi/cniti  paii- 
pcrum,  id  est  principajiter  paupercs  pio- 
pter  Deuin  :  qnaies  prajcipue  sunl  ciaustra- 
les.  qui  pasciinliir  pane  vila;  el  inlcllcctiis. 
et  dicere  possiinl  cum  Sanclo  :  Doininus 
regit  mc,  et  nihil  mihi  AQdvW;  et  paupe- 
rcs  fiduciatiter  requiescent  in  Dco  pcr  Ti- 
dciii,  caritatem  el  paccm,  dicentes  :  ln 
pacc  in  id  ipsuni  dormiam  el  rcquicscam. 
Umnia  enim  in  Deo  habeiil  ac  possident; 
iino  Deus  est  eis  omnia  in  oinnibns.  F.t 
quoniam  niilliis  valel  cis  Deniii  auferrc. 
idco  pcrtuibaii  ncqueunt,  sempcrquc  in 
Deum  quiescunt.  Ad  hanc  perfectioncm 
hortatur  nos  Pauliis  :  Operam  delis  iit 
qiiicti  sitis.  Undc  Cliristus  lo(]uens  disci- 
[lulis :  Yenite,  inquit,  seorsum  in  desertum 
lociiin,  cl  requiescile  pusillum.  Et  inter- 
irc  faciam  in  /iimc  radicem  luam,  id  csl, 
funditus  alque  radicitus  te  spiriluali  mor- 
te  occidam  in  caienlia  spirilualis  rcfcclio- 
nis, videlicct  qiioniam  vribiiin  Doniini  non 
aiidivisti,  o  iinpie  :  el  rcliquias  luas,  id 
esl.  iinilalores  tui  pcccati,  et  opcia  liia 
injiisla,  inlcr/iciam,  id  cst  damnabo. 
Ulula,  porta;  clama,  civitas  :  id  cst  iii- 


A  habilanlcs  in  porlis  ac  urbibus  scu  con- 
ventibus  impiorum  prselatorum  ac  princi- 
|)iini :  qnoniain  nihil  ila  nocivum  nl  maliis 
pr;plalus  ac  iiiipiiis  princeps;  sed  neqiie 
aliquid  ita  proficiium  ut  prjesidens  boniis 
et  utilis  pastor.  Ah  aquilone,  id  est  a  prin- 
cipc  tenebrarum,  seu  pcccatore  a  divinaB 
caritatis  calore  remoto,  fumus,  id  est  ten- 
tationum  et  persecutionum  molestia,  ve- 
iiicl,  el  iio/i  cst  qui  e/fugial  aijmcn  ejus,  id 
est  tentationiiin  lumultum.  .Nam  omnes  qui  iirtni.iji, 
voliint  pie  viverc  in  Christo,  persccutio-   " 

B  iiciii  paticnliir:  (|uemadiiio(liim  Tobiaj  Ha- 
phael  proteslalur:  Onia  acccpliis  eras  Deo,  roi.xn.n. 
neccsse  fuil  ut  lentatio  probaret  te.  Et  32 
(juid  respondchitur?  Quia  Dominus  fun- 
davit,  id  cst,  in  gratia  el  forlitudine  sla- 
bilivit,  Sion,  id  cst  Ecclesiam.  Idco  elccli 
finalitcr  siipcrari  non  possnnl,  quoniam 
Deus  fundavil  cos  in  ecclcsiastica  unitatc. 
1'ostrcmo,  qucD  in  isto  capilulo  dicta  sunt 
de  opprcssione  et  oceisionc  Philistinorum, 
pro  majori  partc  scripta  cl  prophclala  in- 
viuiiuntur  in  Jcremia,ubi  pcr  aquas  asccn-   /«•.  xlvu, 

C  dcntes  ab  aquilone,  inlclligitiir  Nabucho- "" 
(loiiosor  cuin  excrcitu  suo :  cl  iii  Kzcchide 
ubi  Doiniiius  ail  :  Fro  co  qiiod  fcceriint  Ezech.wi, 
Philistiim  vindiclam,  et  iilti  siinl  sc,  toto 
animo  implciilcs  iniinicitias  veter(^s,  pro- 
[)tcrca  hivc  dicil  Dominiis  :  l']ccc  cgo  cx- 
tendaiii  iiiaiiiim  mcam  siipci-  1'liiiisliiin.  rl 
inlcrriciaiii  inlcrfcctorcs,  cl  raciain  iiilio- 
iiciii  inagnam   in  eis,   et  scicnt  qiiia  cgo 

lloiililllis. 


15-17. 


AHTICULUS  XXXIII 


nECLAIIATIO    I.ITTEUALIS    CAPITULI    (lllNTIDKCl.MI    :    ONXS     MOAB. 


ONUS  Moah.  id  csl,  pro[)lictia  |)i;ecc- D  orum,  vaslitatem  et  perscculioncm;  dcindc 
dens  vaslilatem  ac  miscriam  Moabila-  eoruin  qui  eos  sinislra  inlentione  oppres- 
ruin.  Advcilcndnin  in  |iriinis,  ([uod  con-  scriinl.  vidcliccl  .\ssyriornin  cl  Chalihco- 
siicludo  csl  sanclis  l'i'0|)liclis,  iil  |ii'imo  niin  :  dciiidc  coiiim  qui  dc  cajilivilalc  cl 
pra^niinlicnl  [iroprii  [)0|)uli,  sciliccl  Juda'-      inlcifcclioiif  Jiida>oriim   gavisi    siinl,    fa- 

T.  8.  2'J 


450 


ENAHRATIO    IN    CAP.    XV   ISAI.E. 


ART.    XXXIII 


Gen.  XIX, 


Jbul.  XIII 
5-12. 


vontes  hostilnis  Jiidseorum.  Hi  autem  pr»- 
cipuc  eranl,  Pliilisteei,  Moabitas,  Ammoni- 
ta>,  et  iduma?i.  Unde  de  eorum  onere  sive 
miseria,  Isaias,  Jeremias,  el  Ezechiel  ple- 
nius  vaticinantur.  Porro  per  Moab,qui  erat 
filius  Lot  ex  propria  filia.  inlelligilur  po- 
pulus  seu  provincia  .Moabilarum,  eslque 
provincia  ista  in  tcrra  Arabia?.  Quemad- 
modum  autem  Abraham  mulla  impendit 
beneiicia  nepoli  suo  Lot,  ul  patet  in  lie- 
nesi  :  sic  Moai)it»  merito  fuissent  favora- 
biles  atque  benefici  populo  Judtcorum  cx 
Abrahani  nato;  sed  ipsi  econtrario  pene 
seinper  advcrsabantur  Judoeis^et  de  eorum 
calamitate  gaudebant.  Et  quia  tetati  sunt 
quando  Assyrii  afflixerunt  filios  Israel, 
postmodum  quoque  quando  (]halda3i  ce- 
perunt  popuium  Juda;  idcirco  Isaias  nunc 
praedicit  vastitalem  Moabitarum,quam  pas- 
si  sunt,  primo  a  Sennacherib  rege  Assy- 
riorum,  secundo  a  Nabuchodonosor  rege 
Babylonis. 

Quod  autem  sit  onus  Moab,  subjungilur: 
Quia  noc/e,  id  est  tempore  noctis,  seu  ma- 
gnse  tribulationis,  vastata,  id  est  obsessa 
ct  capta,  est  Ar,  id  est  civilas  regia  atquc 
metropolis  in  lerra  Moab;  ideo  Moab  con- 
licuit,  id  cst,  populus  hujus  urbis  alia- 
rumquc  urbium  siluit,  clamare  non  au- 
dens,  sed  latere  et  fugere  cupiens.  Quia 
nocte  vastatus  est  niurus  praedictse  civita- 
tis  ab  Assyriis,  Moab  coulicuit.  id  cst,  ta- 
cendo  se  victum  ostendit  :  impii  enim  in 
tenebris  conticescunl.  Ascendit  domu.s,  id 
est  in  palatio  rcgis  habitantcs,  et  Dibon, 
id  est  civcs  illiiis  civilatis,  ad  excclsa,  id 
est  ad  fana  scu  loca  sublimia,  in  quibus 
idola  sua  colebanl,  in  planctuiu,  id  est,  ut 
coram  idolis  miseriain  suam  dcflerent.  5m- 
per  Nabo  ct  super  Medaba,  id  cst  propler 
devastalionem  harum  civitalum,  Moab,  id 
est  populus  .Moabitarum,  idulabit,  vehc- 
menter  cjulando,  qucmadmodum  in  .Mi- 
Mich.  1, 8.  chsea  asscritur  :  Faciam  planctum  quasi 
draconum,  et  luctum  vclut  slruthionum. 
Li  cunctis  capitibus  ejus  catvifiuin,cl  oi/i- 
nis  barha  radetur.  Apud  anliquos  barbae 
capitisquc   rasura,  signum  crat  tristitia?. 


\Re(j.n.') 

2 


A  Per  heec  ergo  designatur  magna  Moabila- 
iiini    mo^slitia.  Undc  apud   Jeremiam   de 
.Moab  inducilur  :  Omnc  caput  calviliinn,  ct  /e,-.xi,viii, 
omnis  baiba  radeUir:  in  cunrlis  manibus  ''• 
eolligatio,ct  super  omnc  dorsum  cilicium. 
In   triviis  cjii.s  accincti.  id  est  in  ilinere        3 
terrae  Moab  induti,  sunt  sacco,  id  est  vesle 
doloris.  Unde  Mardochseus  et  Ninivitae  sac-  F.siher  iv, 
co  se  induerunt  in  signum  moeroris.  '^«'- 5^  e,°8* ' "' 
pcr  tecta  cjus  ct  in  plateis  cjus  oninis  ulu- 
latus,  id  est  omne  genus  plangendi  erit 
Moabitis,  tam  in  tectis  domoruni,  qu£e  as- 

B  ecndcnl  ul  suos  hostcs  conspiciant,  quam 
in  plateis,  per  quas  fugient  hostibus  visis; 
dcsccndet  a  prisiino  gaudio  in  fletum. 

Clamabit  prse  cordis  anguslia  Hesebon  i 
ct  Eleale,  id  est  habitatores  ci\itatum  is- 
tarum ;  usque  Jasa  urbcm  sitam  in  extre- 
inis  finibus  Moabitarum,  audita  est  vox,'\A 
cst  planctus  et  clamor  eorum.  Pcr  hoc  er- 
go  monstratur,  quod  usque  ad  terminos 
Moab  audilus  est  fletus  eorum,  Unde  et 
Jeremias  ait  :  De  clamore  Hesebon  usque  Jer.  xivm, 
Eleale  et  Jasa,  dederunl  vocem.  Supcr  /loc,  '*• 

C  id  est  de  tanta  afflictione,  ecepedili  Moab, 
id  est  robusti  alquc  vcloces,  ululabunt  : 
quia  pcribil  fuga  a  veloce,  et  fortis  non  .imosii.ii. 
salvabit  animam  suam,  ut  habetur  in  Amos. 
Propterea  subditur  :  aninui  ejus  ululabit 
sibi,  id  est,  unusquisque  propriam  deplo- 
rabit  miseriam. 

Gonseqiicntcr  Isaias  condolcndo  Moabi- 
tis,  eo  quod  dc  Bulh  .Moabitidc  nasciturus 
fucral  (^hrislus,  subjungit  :  Cor  meum  ad        S 
Moab  clainidiit,  dcplangendo  corum  fulu- 
rain  prcssuram.  Idcm  pronuntial  Jeremias.  7„-  xi.vni, 

D  Vectes  ejus  usque  ad  Segor  vitulam  con-  "'• 
tcrnanteni :  id  est,  forlitudo  atque  munitio 
Moab  deslructa  cst  usquc  ad  urbcm  Segor, 
qua'  cst  in  finibus  Moab,  dividens  inter 
Moab  ct  Palfestinam.  Dicitur  auteni  Scgor, 
vitula  conternans,  co  quod  pcr  petulan- 
tiam  carnis  Sodomiticum  vitium  sit  sccu- 
ta.  Erat  enim  una  urbium  quas  Deus  pro 
tanto  peccato  svihyertit  Pcr  ascensum  enitti 
Luitli,  id  cst  per  viam  civitatis  sic  dictee 
vergentis  ad  Assyrios,  pens  asccndct  Moab 
in  captivitatem,  quia  per  hanc  viam  duxe- 


ENARRATIO    IN    CAP.    XV   ISA1.F..   —    AUT.    XXXIV 


irii 


riinl  eos  .\ssyrii  in  captivitalcin;  cl  in  vin 
Oronaim,  id  est  eundo  per  iter  hiijiis  lcici. 
cliDiiorcni  corttrilionis,  id  est  planeliim  de 
C  sua  de\cc{\one.  lcvafjunt.  Afjuix' ciiiiit  Xcm- 
rim,  id  est  civitatis  sic  dicla>,  qua?  eral 
sila  siipra  niare  .Morliiiini,  dcscrla'  criinl. 
id  est,  ai)  liabitatoiibiis  suis  derelinquen- 
tur,  quia  aruil  herba,  defecit  germen,  vi- 
ror  omiiis  inleriit,  id  esf,  in  tota  lerra 
iMoab  pra?dictam  caplivilatem  secula  csl 
steriiitas,  sicut  in  terris  vastalis  soiet  ac- 
cidere.  Oiiidam  per  herbam,  gerinen,  et  vi- 
roreiii,  inleiiifjuiil  filios  .Moab,  elcgantes, 
7  fortes,  atque  florentes.  Secunduin  mayui- 
ludincm  operis,  id  cst  secundum  magnuni 
cxcessum  quo  peccaverunt,  e/  visilalio,\d 
cst  punitio  corum.  Sicut  enim  gravissime 
peccaverunt,  ila  gravissiinc  suiit  puniti  : 

/lom.ii, i;.  qiioniam  Dominus  reddil  unicuique  jii.xta 
opera  sua.  Visitatio  lioc  Joco  noii  pro  re- 
medio.  scd  pro  pcena  accipitiir.  siciil  cl  in 

sopii.i.:>.  So[)honia,  quo  Dominus  loquiliir :  Visilabo 
super  oinnem  qui  arioganlcr  ingrcdilur. 

Consequcnler  pra.'dicitur  vastilas  .Moab 
facta  a  Chaldeeis.  Ad  torrenlcm  salicum, 
id  esl  ad  terram  et  fliimiiia  Haiiylonis.  iibi 
saliccs  qiia?  sunl  slcriiia  ligiia  alMindanl, 
ducent  eos,  puta  .Moaliilas  (Ihalda-i,  iii  ca- 
litivilalcm    tcmpore   Nabuchodonosor.    I)c 


.\  lioc  loricnlc  saliciiin  David  iii  1'salino,  Su-  /'s.cxwm, 
[)cr  flimiiiia.  inqiiil,  Babylonis,  elc;  el  post  '' 
paiica,  In  salicibiis  in  niedio  ejus.  Qun-    ibid.  i. 
iiiaiii  circuivil  clamor  lcrminum  Monh  :        " 
id   csl.  Icmpore  vaslitalis  eoriim  a  Clial- 
da'is,  lcrra  eoruni  undiqiie  in  gyro  ini[)lcla 
csl  liigubri  voce;  usijue  ad.  Gallim,  id  csl 
locum  sic  diclum,  ululatus  ejus,  id  c>i. 
elamor  .Moab  pervenit;  cl  usi/uc  ad  jmie- 
um  Elim   clamor  cjus  diffusus  est.  Quia        9 
ai/ua'  Dilnin.  id   cst   flumiuis  sic  vocali, 
rc/dcUv  suiil  saiujuiuc  .Moabilariiin   a   15a- 

H  byloniis  occisorum. 

Deinde  Isaias  in  persona  Doinini  ail  : 
Pouain  cnim  super  Dibon,  id  est  oppidiim 
\\Qic,  additamenla,\A  est  Iribiilationem  sii- 
pcr  tribiilationein.  Qiiid  autem  significc- 
tiir  per  Dibon,  adjecil  :  liis  </ui  fui/erint 
de  Moab.  qui  inanus  ClialdEeorum  evadere 
iiisi  sunl.Kl  qiiod  sit  islud  addilamentum, 
siibditiir  :  lcuncm,  el  relii/uiis  tcrra\  id 
est,  fugitivos,  et  eos  qui  in  terra  remanse- 
iiiiil,  leo  et  bcsliir  dcvorabiinl.  Vel  per 
lconein  intelligitur  Xabuchodonosor  fcrox 

C  audaxque,  de  quo  Jeremias  locutus  est  : 

.Vscciidil  Jeo  de  ciibili   siio.  IIujus   lconis  Jer.w.T. 
iiiipiigiiatio,  erat    additamciiluiii    |)ercus- 
sionis   ,Moab,  qiii   primo   cral   ab   .\ssyriis 
vaslilalciii    pcrncssus. 


ARTICULUS   XXXIV 


EXPOSITIO    .MOHALIS     lllJUS    CAITIXI.I    yLINTIIJECI.MI, 


SHPTK.M  regulaiiiiii  ad  iiilcjlcctiim  Scii-  1)  bono,  ct  iii  inaln.  lllccli  ciiiin.  c\  Dco  pa- 
ptiir;e    uliliiim,   una   esl,   qiiod    sacra      Irc  suiil,  juxta  illiid  Joannis  :  Uiii  non  cx    Jomm.x, 
Scriptura   sa'|ic   liansil  de  gencrc  ad  spe-      sangiiinibus,  etc.  scd  ex  Deo  nati  siint:  ct,  "' 
ciem,  aliiiic  i\i-  hilo  ad  |iailcin,  cl  cconlra-      (Jiii  iialiis  cst  ex  Dco,  non  peccal.  Heprobi   lAx.mi.v, 
rio.  liidc  ({1111111  1'rophcla'  aliciijiis  iiiagiii       \('id  cx  palre  diabolo  siinl,  siciit  apiid  Jo-  "*' 
ini(|iii   piinilioncm  dcsciibiiiit,  inlcndiiiii      aiincm  ait  Salxalor  Jiidieis  :  \'os  c\  palre  Joann.sm. 

diabolo  cstis.  V.\  in  |)iima  siia  (ainonica  ait  ''*' 
Joanncs  :  Uiii  pcceal,  c.\  diaboio  est.  .Niinc  \joann.m, 
\ cro  Moab  iii  malo  acci|iiliir,  scilicet   pro  *' 
iniiiiiis,  qui  opera  diabolica  raciiinl.  Maxi- 


qiiod  omnes  qui  similia  perpetranl  maia, 
siiiiiii  iiioilo  [)cribiint.  Sie  crgo  cl  niinc  i\c 
.Moab  inlclligcnilum  est.  liiter|)rclalur  aii- 
tem  .Moab,  ex  patre  :  quod  accipi  jiolcsl  iii 


452 


ENARRATIO    IN    CAP.    XV    ISAI.E. 


ART.    XXXIV 


It07n.\m,' 


Matlh. 
13. 


Ps.  xvn,30 


Sap.  V, 
3,6,  8. 


mc  tamoii  pcr  Moab  figurantui'  supeibi, 
quoriim  princeps  et  rcx  exstat  diaboUis. 
Ail  crgo  :  Onu^^  Moab,  id  est,  punitio 
atque  miseria  superboruin  et  inipiorum. 
Qiiia  nocte,  id  esl  tempore  adversitalis  et 
ultionis,  vastata  esl  Ar,  id  est  fortiludo 
advcrsariorum  Christi  et  Eccicsiae.  Ar  enini 
interpretatur  adversarius.  Unde  pcr  Ar  de- 
signatur  sapientia  liujus  mundi,  seu  pru- 
dcnlia  carnis,  quse  inimica  esl  Dco,  secun- 
dum  Apostolum ;  vel  omuis  scientia  se 
cxtollcns  conlra  fidei  simpjicilatcm.  [loc 
modo  vastadir  Ar,  dum  virtiitc  Christi  cx- 
pugnantur  et  dejiciuntur  hajrctici  cl  ty- 
ranni,seu  alii  fidclium  aemuli.  Quum  ergo 
vaslata  est  Ar,  Moat)  conticuit,  id  est,  im- 
piorum  congregatio  devicta  est,  secundam 
quod  Christus  loquitur  :  Omnis  planta- 
tio  quam  non  plantavit  Patcr  meus  coe- 
lestis,  eradicabilur.  Quia  noc.te  vastatus 
est  murus,  id  est  peccatum,  seu  boni  im- 
pcdimentum  :  de  quo  fertur  in  Psalmo,  In 
Ueo  meo  transgrediar  muruin  ;  Moab  con- 
ticuit  :  dum  enim  peccala  impiorum  vin- 
dicantur,  respondere  non  possunt.  Potest 
quoquc  pcr  murum  inlclligi  argumcnla- 
tio,  cloquenlia,  omnisque  prteparatio  \\x- 
reticorum  et  persecutorum,  quibus  se  ar- 
mant  contra  Ecclcsiam.  Ascendit  domus 
ct  Diljon  ad  cxcelsa  in  planctum  :  id  cst, 
familia  ac  ministri  iniquorum,  qui  domi- 
nonim  suorum  imitanlur  faeinora,  in  su- 
blimibus  locis  seii  pompis  lugcbunt,  et 
percutientur.  in  quibus  dcliciari  solebant. 
Super  Nabo  et  snpcr  Medaba  Moab  utnla- 
bit.  Nabo  interpretatur  scssio  :  pcr  qiiam 
designatur  delectatio,  quies,  seu  mora  in 
vitiis.  .Mcdaba  vcro  interpretatiir,  dc  saltu: 
(pio  significatur  prcesumptio  scii  gloria 
vana.  Moab  ergo,  id  est  populus  impiiis, 
lugcbit,  saltem  post  hanc  vitam  in  poenis 
icternis.  super  Nabo  et  Medaba,  id  est  dclc- 
ctationibus  suis  illicitis  ct  pra>sumptioni- 
bus.  Unde  in  Sapicntia  hajjctur  :  Vidcnlcs 
turbabunliir  tinioic  horribili  ;  prse  angu- 
stia  spiritus  dicentes :  Erravimus  a  via  ve- 
ritatis,  et  justitia>  lunien  non  illuxil  nobis. 
Qiiid  nobis  profuit  superbia?  aut  divitia- 


A  riim  jactantiaquid  contulit  nobis?  Et  subdi- 
lur:Talia  dixcrunt  hi  qui  sunt  in  infcrno. 
In  cunclis  capitibus  ejus  calvitinni ,  hoc 
est,  omni  gloria  et  ornamento  privabun- 
tur,  eruntqiie  ignominia  pleni,  sicut  de 
quiiuisdam  Dominus  loquilur  :  Dabo  cos 
in  vexationem  et  maledictionem,  et  in  op- 
probrium;  et  per  Ezechielem,  Nudabo  tur- 
pitudinem  tuam,  et  eris  ignominia  plena. 
lu  capitibus  quoqiie,  id  est  in  cordibus 
seu  intellectibus  heereticorum  ct  omnium 
pcrversorum,   est  calviliiim,   id   cst  viTte 

B  sapieiilite  carcnlia.In  malcvolam  cniiii  ani- 
mam  noii  introibit  sapientia.  Hinc  ctiam 
scriplum  cst  de  peccatore  in  Psalmo :  Ouo- 
niain  quum  intericrit,  non  suinet  omnia, 
ncque  dcscendet  cum  eo  gloria  ejus.  Erit 
crgo  in  capite  ejus  calvitium.  Et  omnis 
barba  radetur,  id  est,  omnis  virilitas  im- 
piis  auferelur,  et  erunt  instabilcs,  cffe- 
minati.  et  vitiis  succumbentes.  In  triviis 
ejus,  id  cst  triplici  concupiscentia,  qua 
itur  ad  inferos,  scilicet  in  concupiscenlia 
carnis,  oculorum,  et  daemonis,  seu  super- 

C  bise  vitffi,  accincti  sunt  sacco,  id  est  eonfu- 
sione  et  tristitia  :  quia  pro  concupiscenliis 
suis  sempiternam  confusioncm  tristiliam- 
que  rccipient,  sicut  in  Psalmo  scriptum 
est  :  Implc  facics  eorum  ignominia:  eru- 
bcscant  et  conturbenlur  in  sajculum  sa>cu- 
li.  Et  Jcremias  in  Threnis  :  Cecidit  corona 
capitis  nostri,  vcrsus  cst  in  luctum  chorus 
noster.  Jubentur  autem  homincs  saccum, 
id  est  vestem  pcenitentise  ac  luctum,  ac- 
ciperc.  Unde  in  Joele  :  Giibate  in  sacco, 
minislri  Dci  inei.  Et  Job  ait :  Saccum  con- 

D  siii  supcr  culcm  meam,  ct  operui  cinc- 
rc  carncm  mcain.  Dcniquc  dum  injusti  in 
sa?cuIo  islo  lain  dirc  pro  suis  criminiiius 
affliguntur,  ut  oinnia  doloris  indicia  siiii 
assumanl,tunc  in  triviis  suis  accincti  sunt 
sacco.  Super  tecla  ejus,  id  cst  in  magnis 
et  mirabilibus  super  se,  in  quibus  ambu- 
lant,  el  in  plateis  ejus,  id  est  in  viis  latis 
ac  spatiosis  ad  mortcin  duccntibus,  om- 
nis  ulidalus,  id  est  planctus  vchementis- 
simus,  quia  de  hoc  cruciabuntur,  quod  in 
islis  viis  profccti  atque  transgressi  sunt. 


Sap.  V,  I  4, 


Jey.  xxiv,  9. 


Ezech.xw, 
37,  3'.i. 


Sap.  r,  4. 


PS.    XLVtll, 

18. 


\Joann.  ii, 
IC. 


Ps.  LXXXll, 

17,  18. 


Thren. 
16,  13. 


Joeli,  13. 
Job  XVI,  10. 


MaUh.  VII, 
13. 


ENARRATIO    IN    CAP.    XV    ISAI.E. 


.\RT.    XXXIV 


453 


Ituii,.  X.l 

1.). 

II  Cor.  XI 
i'J. 


Matth. 


I 


Clamahil  Hescbon  cl  Elcalc ;  iisfjiic  Jasn 
audita  esl  voxeorum.  Hesebon  intcrprela- 
tur  cogilalio;  Eleaie,  ascensio :  Jasa,  fa- 
ctuin.  I£st  igitur  sensus  :  ('ogitatio  mala  ot 
processio  ejus  in  opus,  lugebunt;  audie- 
tiir  clainor  eorum  <\c  hoc,  qiiod  usque  iii 
factum  processerunt.  Supcr  hoc  c.rpcdi/i 
Monh  ululahunt :  illi  videlicet,  qui  pru- 
denles  et  forles  sunt  iil  facianl  maJa,  pi- 
gri  vero,  ignari,  et  debiles  ad  l)ona  agcnda. 

Cor  meum  ad  Moah  clamabil,  compali- 
eiido  ('iraiilihiis,  niisoris  el  arilictis  :  sicul 
Aposloliis  moncl,  Flcrc  cum  flcnlihus,  ova- 
re  pro  impiis.  Et  ilcriim  ail  :  Qiiis  iiifir- 
inalur,  et  ego  non  infirmor?  Pcccatori- 
bus  crgo  polins  compali,  qiiaiii  criKlclilcr 
affici  dcbemus.  Beati  enim  misericordes, 
quoniam  ipsi  misericordiam  consequcn- 
tur.  Vccles  cjus  usque  ad  Scgor  vitnlam 
conternantem,  id  est,  firmitas  sive  niunitio 
impiorum  destriietur  usqiie  ad  pcliilan- 
tiain  carnis.  Scgor  inlcrprelatur  parvuia. 
Vita  autem  carnaiis,  viiis  ct  infima  cst. 
Pcr  asccnsum  Tjuiih  flens  ascendcl.  F^uilii 
inlerprctatur  genac.  Dum  aulem  pcccalor 
iacrimis  facicm  rigal  qiiia  pcccavil,  tiinc 
pcr  ascensiim  l^uilli  ascendit  ad  Dciim. 
Si  vero  lacrimalur  non  proptcr  odiiim 
ciilpiD,  scd  [iroplcr  aiiiaiilMiliiicm  piciuc. 
pcr  ascensum  Luitli  dcsccndil  in  damna- 
6  lionem.  Et  aqum  Nemrim  deserta'  erunl. 
i'('r  aquam  significatiir  sapiciilia  vei  po- 
puliis.  .Ncmriin  vero  inlerprclaliir  pra;- 
varicator,  vel  pardus.  Pardiis  namque  est 
animal  vario  colore  rcspcrsum.  Undc  in 
yer.xiu.is.  Jcrcmia  dicitur  :  Si  inularc  potesl  par- 
diis  varietates  suas.  Per  Nemrim  ergo  desi- 
giiaiiliir  iia-rclici  cl  indurali,  variis  crroii- 
liiis  ct  pcccatis  dcformali  :  qiioriiiii  a(|iia', 
id  csl  coiigrcgationes  alqiic  sciciilia',  dc- 
scrla'  criiiil  a  gratia  Dci,  cl  ah  omiii  hoiio 
scparahiinlur.  Aruil  licrha,  id  cst,  simu- 
lala  saiiclilas  liorum  conlalniil,  dcfccil 
!/criiicii,  id  csl,  opiis  eoriim  reprohiim 
fiiil,  vlror  omnis  inlcriit,  id  csl,  tola  co- 
riini  apparcnlia,  omnis  fiilgor  clo(|uciilia', 
el  argiimcnlorum  suhiimilas,  scii  iinivcrsa 
tcinporalis  prospcrilas  iii  niliiliim  csl  rc- 


8 


9 


Pj.  L,IC. 


A  dacta.  Proplcr  iiiiod  in  lihm  Joh  diciliir  : 

Kgo  vidi  sliilliim  firma  radice,  ct  inalcdixi   Jobwi. 
piilcliriliidini  ejiis.   Kl   primo  .Machaba?o- 
iiim  :  (iloria  pcccaloris,  vermis  et  stercus;    \iiach.u, 
hodic  extollitnr,  el  cras  non  invenilur.        "•"'• 
.[il   lorrcntcni    salicum,    id    est    infcr-        7 
niiin,  in  quo  arborcs  infructuosce,  id  est 
homines  a  bonis  operibus  steriles,  demer- 
giintur,  ct  a  calorcnimio  ad  aijiias  niviiim  ./oJvxiv.io. 
giailiiiutiir,  ducciil  cos  diaboli  posl  vilain 
praesentcm.  Quoniam  circuivit  clamor  tei-- 
iiiinum  Moah,  id  est,  undique  dolore  im- 

It  plctiis  csl  ;  usque  ad  GaUiin,  id  csl  lasci- 
vos  cl  ciipidos,  M^ttteiMse^ws.  Gallim  quippe 
inlcrprclalur  viliiliis,  scii  liimuli  arena- 
riiin  :  qiio  avaritia  dcsignatiir.  El  tisquc 
ad  puteum  Elim,  id  est  ad  corda  clato- 
rum,  clamor  cJus.¥A\m  enim  interpretatur 
forles,  sive  arielcs.  Aqua'  Dihon,  id  cst 
populi  impii,  repletce  sunt  sanguine,  id 
cst  crucntis  opcribns,  dc  quibus  dicitiir  : 
Kibcra  me  de  sangiiiiiihus,  Dcus,  Dcus  sa- 
lutis  mea?. 

Ponam  supcr  Dihon  additamenta.  Di- 

C.  bon  intcrpretatur,  inoeror  siifficicns.  Dmn 
crgo  dolor  dolori  adjiiiigiliir,  ct  pra»sertiin 
qiiando  post  lemporalcm  impcpnilcntiam, 
criicialiii  qiii  siifficicns  fiiisset  ad  graliam 
impclranilam.  si  piciiiliiissent.  siicccdit 
])(ciia  infcrni;  luiic  Dominiis  ponit  super 
Dihoii  addilamenla.  Undc  in  Jercmia  in- 
(Iiiciliir  :  Va'  milii  misero,  qiiia  Dominus  yer. xuv,3. 
addidil  dolorcm  dolori  inco  ;  lahoravi  in 
gemitu  meo,  ct  requiem  non  invcni.  His 
qui  fur/crint  dc  Moali.  lconcm,ct  reliquiis 
lcrra'  :  id  est,  pcccalorihiis  qiii  tcmporc 

D  iillionis  quaerunl  cNadcrc,  ikh'  picnilcnl 
cx  carilalc,  scd  solo  limorc,  ct  cclcris  ipii 
mauciil  in  lcrra  .Moah,  id  csl  in  coiivcrsa- 
lioiK'  siipcihiiP,  addani  liiahiilnMi  i|Mi  cni- 
cicl  cos  :  dc  qiio  in  priiiia  1'clii  C.iiiionica 
liahctiir  :  Advcrsariiis  vcslcr  diaholiis.  lan-  i/v/r.  v,8. 
qiiam  leo  nigiens,  circiiit  qih-creiis  qiicm 
dcvoi(M.  Si  vero  fiigcrint  dc  .Moab.  dcrc- 
liii(|Mcii(lo  priora  pcccala,  cl  p(i>iiilcnliam 
pcrpclrando,  iionctiir  siipcr  cos  lco  dc  Iri- 
bii  Jiida,  vidcliccl  C.lirisliis,  (|Mi  dirigcl  cos 
ct  giibcriiahil,  (ioiicc  sahciiliir. 


l 


454 


ENARRATIO    IN    CAr.    XVI    ISALE.    —   ART.    XXXV 


ARTICULUS   XXXY 


ELUCIDATIO     CAPITULI     SEXTIDECIMI    :     EMITTE     AGNUM. 


Joniin.  1, 


Mat(h. 
xxvnt,  18. 
Joann.  iii, 
33. 


Buth  1,  5; 
IV,  13,    21. 


Joann.  r,29 


Jer.  XI,  10, 


Ifsfr.  i,lS, 
10. 


DIXIT  autem  in  prfpcodenti  capiliilo  Isa- 
ias,  Cor  meuni  ad  Moab  clamabil.  vi- 
delicet  per  compassionem  internam ;  nunc 
tangitur  ratio  hujus  cnmpassionis,  simnl- 
que  consnlatio  ipsius  Moah,  eo  quod  nasci- 
turus  fucrat  Christus  de  Ruth  Moabitide. 
Ouoniam  ergo  Propheta  prfcvidil  Christum 
de  populo  Moab  generandum,  idcirco  eo- 
rum  afflictioni  compassus  est.  Dicturus 
quoque,  quod  Christus  nasceretur  de  Moab, 
ab  nratione  incepit.  quoniam  adventum 
Christi  ardentissime  concupivit. 

Emlttc  Agmim,  Domine  :  id  est,  o  Paler 
a?lerne,  mitle  Chrislum  per  incarnatio- 
nem,  qiii  est  Agnus  tollens  peccata  mundi. 
immaculatus  et  innocens,  qucm  pra^figu- 
ravitagnus  in  lege  Y>a-Sc\\aVis;  dominatoron 
tcrrtv,  id  est  principein  hominiim.  Fpse 
cnim  ait  :  Dala  est  mihi  omnis  potcstas  in 
coelo  et  in  terra.  Et  Joannis  tertio  :  Pater 
diligit  Filium,  et  omnia  dedit  in  manii 
ejus.  De  petra  deserti,  id  est  de  Hulli 
Moabitide,  secundum  aliquos,  quce  pro- 
pter  constanliam  illam  iminobilem  qua 
socrui  sure  adha>sit,  petra  vocalur.  ,\iii  di- 
ciinl,  quod  petra  deserti  sit  nnmen  Inci  de 
qiio  oriunda  fiicrat  Hulh  :  qu»  viduata 
primo  suo  marito,  conjuncla  esl  Booz,  gc- 
nuitque  de  Booz  Obed,  qui  genuit  Jesse, 
de  quo  natus  est  David,  ex  cujus  semine 
nalus  est  Christus  :  qiii  non  solum  Joannis 
primo,  sed  et  Jeremiae  undecimo  dicilur 
agnus,  quemadmodum  scriptum  est  :  Ego 
quasi  agnus  innncens,  qui  portalur  ad  vi- 
ctimam.  Et  in  prima  Petri  :  Hedempli  eslis 
pretioso  sangiiine  quasi  agni  immaculali 
et  incontaminati  Christi.  Ad  montem  fiU(v 
Sion,  id  est  ad  tempkim  Jerusalem  con- 
structum  in  monte  Sion,  in  qiio  Chrislum 
Virgo  Mater  obtulit  in  die  purifieationis, 


A  ut  dicilur  in  Euca.  Onod  per  Agga>um  ma- 

nifeste  pra^diclum  esl  :  Yenicl  Desidera-  Aiju.»,i, 
tus  cunctis  gentibus,  el  iinplebo  domiim  '"' 
islani  glnria.  dicit  Dnminus.  Magna  eril 
glnria  (iomus  hujus  novissimiP  inagis  qiiam 
primae.  Loquitur  autem  Aggffus  de  secun- 
do  tcmpln,  a  Zorobabel  a^dificato  :  cujus 
gloria  major  fiiit,  quam  gloria  primi  lem- 
pli.  a  Salomone  constructi,  per  hoc  quod 
Chrislus  ipsum  propria  dignatiis  est  il- 
lustrare  pra-sentia,  sicut  in  Psalmo  can- 
latur  :  Suscepimus,  Deus,  misericordiam    /js.  mvm, 

B  luam  in  medio  templi  tui.  Potest  quoque  '"• 
per  inontem  filia'  Sion   intelligi   ipsa  Ec- 
clesia,  ad  quam  salvandain  missuin  se  as- 
serit  Chrislus  :  Filius,  inquiens,  hominis  iuc.  n.se. 
non  venit  animas  perdere,  sed  salvare.  Et 
in  prima  Joannis  Canonica  dicilur  :  Paler  [jonun.K, 
misil  Pilium  suum  salvatorem  mundi.  ''■ 

Et  cril,  id  est,  continget  quod  subditur  :       2 
Siciil  avis  fvffiens,  et  pulli  de  niclo  avo- 
tantes,  sic  erunl  filice  Moab  in  transcensu 
Arnon.  Redit  Propheta  ad  describendum 
oniis  Moab,  quod  prsecedenti  capitulo  coe- 

Vj  peral  ;  et  est  sensus  :  Siciit  avis  territa 
viso  insecutore  fugit,  et  sicul  pulli  de  nidn 
suff  qiiietis  avolant,  diim  se  capiendos 
conspiciunt;  sic  filia?,  id  ost  populi  scu 
villsp,  ac  urbes  terrae  Moab,  fugient  per 
viam  Arnon,  qui  cst  fliimen  in  finibus 
Moabilarum  ;  eslqiie  Arnon  ferminus  .Moa- 
bitarum  et  Amorrhaeorum,  per  quem  Moa- 
biUT  fugerunt  a  facie  Assyriorum  pt  Chal- 
dfforum. 

(^onsequenter  consulit  Isaias   Moabitis, 
qiiid  facere  debeant,  imminente  tantn  pe- 

D  riculo.  Ini  consilitnn,  id  est,  fac  inquisi-       3 
tionem  cum  consiliariis  tuis:  coge  consi- 
liuni",  id  est,  prudentes  et  consules  terrae  'concHmm 
tuae  compelle  pro  habendo  consilio  convc- 


ENARBATIO    IN    CAP.    XVI    ISAI.E.    —    AHT.    XXXV 


■too 


nire.  Proponit  aiilcin  cis  Isaias  consilinm. 
pcr  qnod  a  prtprlictis  hostibns  mcruisscnt 
salvari.  si  illnd  fccissent.  Pnnc  fjuasi  no- 
clem  umbrain  tiiam  in  mcridie,  id  esl, 
clara  luce  seu  die  daude  el  absconde  lo- 
ca  in  quibus  abscondi  solcnt  fntricnlcs,  ac 
si  omnino  nox  cssel,  ct  noli  maiiifcstarc 
absconsos;  absconde  fvgientes  in  latibnlis 
tnis;  el  vngoa,  id  csl  a  propria  lcrra  cxsu- 
lcs,  apud  te  lalitanlcs,  tie  jirodas.  Dc  qni- 
bns  antcm  fngilivis  isla  dicanfur,  subdit 
i  Proplicla,  loqucns  in  Dci  persona  :  Ihdn- 
laliiiiit  apiid  tc  profiii/!  iiici,  id  est  Jndici, 
(juaruin  iiiulli    iiitrciiinl  ad  tcrrain  Moab, 

IV /(.(/.  JniJiPfe  vicinain,  vastanlc  Scnnacliciib  rcirc 
xMic,  13.  Assyriornm  Jiuhvam.  nt  (liciliir  qnarlo  He- 
gum,  Moab,  eslo  lalibulum  eoritm  a  facic 
vaslatoris  :  id  cst,  0  plcbs  .Moabitica,  abs- 
conde  apud  tc  profngos  mcos.  nc  a  vasla- 
tore  suo  Sennachcrib  invcniantnr:  cl  ne 
pra?  timorc  Assyriorum  hoc  omittas,  Fini- 
lus  esl  enim  pulvis,  id  cst,  cilo  interficie- 
tiir  .\ssyriorum  cxercitns  :  qni  dictus  cst 
pnlvis  propler  snam  mnltiludincm,  vel 
qiiia  eorum  corpora,  angelo  percuticntc, 
sunt  rcdacta  in  cincrcm,  Consummatus 
csl  miser,  id  cst,  Scnnacherib  cito  a  filiis 
suis  exslinguetur ;  defecil  in  morle  qui 
conculcahal  lcrram,  id  cst  pra»diclns  rcx, 
qui  sibi  regna  et  terras  subjecit,  liabita- 
toribus  multis  occisis, 

Hnrsns  rcdil  Proplicla  ad  dcscribcnilnm 
Christi  mystcrinm,  dc  (ino  in  |)riiH'ipiii 
hujiis  capitnli  dixit  :  Kmittc  Agnnm,  Do- 
minc,  Hcgiam  ilaqiic  Christi  dignilalcm, 
aliinc  jndiciariam  polcslalcm  ipsiiis  dc- 
5  sciibcns,  subdit  :  Et  pra-parabilur  in  mi- 
scricordia  solium,el  sedebil  supcr  illud  in 
veritale  in  labcmaculo  David,  judicans 
cl  t/ua'rens  judicium,  cl  velociler  reddcns 
ijiiiid  juslum  esl.  Non  csl  hoc  aliud,  nisi 
qiiod   supcrius    nono  capiliilo  dc  (Ihrislo 

/».n.:.  dicliim  aUpic  cxposilnm  esl  :  Siipcr  sdliiiin 
David  cl  snper  regnnm  cjiis  scdcbii.  iil 
confirmcl  illiid  cl  corrohorcl  iii  jmlicio  cl 
jiislilia.  Illic  crgM  plcna  rc(|iiii'aliii'  inlclll- 
gciilia  :  nuiic  vcro  hrevitcr  csl  slriiigcn- 
diim.    /iV    prwjiarabilur    in    misericordiu 


A  .wlium  :  id  csl,  jndiciaria  scdes  Chrisli, 
qna  vcl  nunc  sedct  in  Kcclesia  triiim- 
phanli  ad  dcxlcram  Patris.  vel  in  primo 
sno  advcntu  scdcbal  in  Kcclesia  mililanii. 
inler  homincs  clemcntcr  disponetnr.  ila 
qnod  Chrislns  miscricordiler  agel  :  niinc 
cnim  usquc  ad  dicm  judicii,  ineffabilis 
nobis  ab  eo  misericordia  exhibetur.  Unde 
Pharisffis  lo([ncns  :  Discilc,  inqnit,  quid  ■Wn"''.  .x, 
sil,  Miscricordiam  volui,  et  non  sacrifi- 
cium.  Et  sedebit  super  ilhtd  in  veritale, 
id  est,  Christus  in  throno  regni  sui  qnie- 

B  scet.  in  tabcrnarii/o  Darid,  id  cst  in  Kc- 
clcsia,  spiritnalilcrdominando  in  cordibiis 
clcctorum,  in  vcrilatc  doclrinap,  vita",  al- 
qnc  virlnlnin  omnia  facicns  ;  jvdicans 
judicio  discretionis  et  remunerationis,  et 
f/uwrciis judicittm,  id  est,  vernm  a  nobis 
judicinm  exigcns,  scilicct  ut  judicemus 
nos  ipsos  alqiic  subjectos ;  et  velociter  red- 
dens  quofl  ju.stum  cst ,  scilicct  stalim  post 
exilum  anima)  a  corpore:  vcl  in  dic  jndi- 
cii  :  tunc  namqne  singulis  tribuct  quod 
mcrentur,   qucmadmodum  in  Apocalypsi 

C  protcslatiii',   Eccc   vcnio  cilo,  ct    mcrccs  Apoc.xnr, 
inca  inccnm  esl,darc  nnicniqnc  sccnndiim  '"■ 
opcra  siia.  Jndspi  oinni  ca'citatc  obvoluti, 
cxponunt  istnd  de  Ezechia  rege  Juda. 

Pra-terca.  qnoniam  MoabilK>  profngos 
Domini  non  abscondcrunl,  ncquc  Isaia? 
consilio  acquicvcrunl ;  idco  rcdil  Prophe- 
la.  iil  cl  mala  popna^  et  culpse  Moabitariim 
(icniinlicl.  Aiidivimus  supcrbiam  Moah,  (l 
id  cst  popnli  .Moabitici;  superbusestvalde, 
qiiia  Dco  rcbcllis.  Supcrbia  ejus,  ct  arro- 
gantiii ,  id  cst  pripsnmplio  cjus,  ct  indii/na- 

D  lio  cjus,  plus  quam  fortitudo  ejus.  1'iilal 
(>nim  sc  aliqnid  csse,  miilla  posse,  cclcris 
cmincrc,  siciil  moris  cst  animosis,  qiiiim 
tamcn  ila  nnii  sil.  H;pc eadem  eliani.quan- 
liim  ad  vciba,  sic  iii  Jcrcmia  habcnlur, 
iibi  iiilcr  celcra  scriptnm  esl  :  Siiblimila-  yf>-,xmii. 
lcin  cjiis.  cl  arroganliam,  cl  snpcrhiam.  el  '" 
allilndincm  cordis  illius  cgo  scio.  ail  Do- 
miniis.  cl  (jiiod  non  sil  jiixla  cam  virtiis 
cjns.  iicc  jiixla  (|iiod  polcrat.  coiiala  sil 
faccrt^ 

Idcircu  ululabil  Moab  ad  Moab,  id  csl,         7 


436 


ENARRATIO    IN    CAP.    XVI    ISAU«.    —   ART.    XXXV 


10 


m  Reri. 
XVIII,  4i. 


commiinem  suam  miseriam  imiliio  dcplo- 
raiiunt,  et  unus  ad  alium  dolorose  respi- 
ciet ;  vnivcrsus  ^didabil,  id  est,  omnes  ve- 
hemenfer  lugebunt  lempore  vaslitatis  suse 
ab  Assyriis  atque  Chaldaeis.  His  qni  la'fa?7- 
tur  super  nturos  ciicli  lalcris.u]  est  Moabi- 
tis  exsultantibus  de  forlitudine  murorum 
suorum,  ex  coctis  lapidibus  compactorum, 
Icjiiimini  plagas  sxas,  id  est,  dicite  pce- 
nas  eis  futuras  popiilo  Moabilaiiim.  Qno- 
niam  suburbana  Hesebon,  id  est  civitalis 
sic  dictae,  quae  erat  in  regno  Moab  prfecla- 
ra,  deserta  sunl,  habitatoribus  ejus  caplis 
et  occisis,  seu  effugatis;  et  vine.a  Salama, 
id  est  loci  hujus,erit  dc9,erta..  Domini  ffcn- 
tiu7n,  id  est  rex  Assyriorum  et  postmodum 
rex  Babylonis,  exciderunt  flagclla  ejus,  id 
esl  palmites  sive  propagines,  vel  polius 
populum  ejus,  vidclicet  Moab.  Usquc  ad 
Jazcr  civitatem  pervenerunf  Moabitfe  fu- 
gientes;  erraverunt  in  deserlo  prae  niniia 
perturbatione  atque  formidine  velut  amen- 
tes  effecti,  vel  propter  lenebras  noctis, 
quam  fugitivi  inlerdum  plus  amant  quam 
diem ;  propagines  ejus  relictce  simt,  id  est, 
populus  Moab  divino  auxilio  deslitulus  est 
propter  sua  peccata  ;  transierunt  inarc,  id 
est,  in  captivitatem  Babyloniae  ducti  siint 
per  fiumen  Eiipiiraten,  quod  propter  su- 
am  magniludinem  mare  vocalur. 

Super  hoc  plorabo  in  flefu  Jazer  ct  vi- 
neam  Sahama,  id  est,  harum  civilalum 
vastitatem  ex  eorde  deflebo;  incbrinbn  te 
lacrima  mea, Hesebon  et  Eleale,  id  esl,  co- 
piosas  lacrimas  fundam  propler  affliclio- 
nem,  o  habitalores  urbiiim  istarum  ;  quo- 
niam  super  vindemiam  tuani  cl  supcr 
messem.  tuam  vox  calc.antium  irruit,  id 
est,  adversarii  tui  te  conculcantes,  o  tu 
Moab,  hortati  sunt  se  invicem  ad  diripien- 
dum  el  devorandum  fructus  terrae  tuae.  Et 
aufcrefur  Iwtitia  et  exsultatio  de  Carmc- 
fo.  GarmeJus  esl  mons  fructuosus  et  opti- 
miis,  in  quo  oravil  Elias.  Per  hoc  ergo 
qiiod  ait  Prophela,  gaudium  esse  auferen- 
dum  de  Garmelo,  id  est  quod  homiiies 
habere  soiebanf  de  ferfilitate  Carmeli,  iu- 
sinuat  quod  de  omnibus  locis  Moab  quon- 


A  dam  ferlilibus  exsultatio  auferclur,  tola 
terra  remanente  ad  tempus  inculta.  Aliqui 
dicunf  Caimelum  situm  in  terra  Moab.  Et 
in  vincis  non  c.rsuffabif  neque  jubifabit , 
id  est.  populus  Moab  uvas  non  colliget, 
lUHiue  de  fruclu  vinearum  suariim  laetabi- 
lur.  Vinuni  in  lorculari  non.  cafcabit,  qiii 
calcarc  consueveraf,  scilicet  homo  seu  po- 
piilus  Moab.  Yineae  enim  ab  hoslilnis  ca- 
pientur,  consuinentur,  seu  deslruenlur. 
Vocem  calcantium  abstuli,  id  est,  Moabitis 
non  concessi  cum  voce  jucundilalis  vinum 

B  de  uvis  exprimere. 

Super  hoc  venter  meus  ad  Moab  quasi        11 
cithara  sonabit.  Interdum  accipitur  venter 
pro  menfe,  siciit  in  Psalmo  :  Ex  utero  ante  Ps.  a\.  3. 
Luciferum  genui  fe ;  ef  Salomon  in  Pro- 
verbiis  :  Fili  mi,  inclina  aurem  tuam,  et  /■roi.. sxn, 
audi  verba  sapientium ;  appone  autem  cor  "'  '*■ 
ad  doclrinam  meam,qu£e.  pulchia  tibi  eril, 
quum  in  venlre   tuo   servaveris  eam.  Est 
igilur   sensus  :  Yenter  meus,  id   est   cor 
meum,  seu  mcns,  quasi  cithara  ad  Moab 
sonabit,  id  esf,  vocem  lamentationis  evi- 

C  denter  ef  alte  formabif  propler  angustias 
Moab.  Et  ne  quis  piilarel  hiinc  soiiitum 
esse  lapliliae  polius  quam  moeroris,  quoni- 
am  dixif,  Quasi  cilhara,  ef  quoniam  Moab 
adversarius  eraf  Israeli,  ostendit  se  infime 
condolere,  subdendo  :  et  risccra  mea  ad 
murum  cocli  lateris,  id  est,  interiora  mea 
compalienlur  habitanlibus  inlra  muros  fa- 
clos  ex  cocfis  laleribiis.  Gompatitur  aulem 
eis  Isaias  propler  causam  praedictam,  vel 
]iropter  nimiam  calaniilatcm  eorum.El  si- 
niili  modo  Jeremias  loqiiitur  :  Super  Moab  /pr.xi.viii, 

D  ejulabo,  ct  supcr  Moab  universam  clama-  "■ 
bo.  Posset  autem  et  venter  nunc  accipi 
pro  parle  corporis,  quoniam   affecliones 
animae  redundant  in  corpus. 

Et  erit  :  Quum  apparuerit  vanum  ef  12 
impotens,  quod  laboravit  Moab  super  cx- 
cclsis  suis,  id  est  studium,  quo  se  nileba- 
tur  populus  Moab  defendere  forlitudine 
murorum  et  lurrium  ac  bellaforum  suo- 
rum  ;  ingredictur  ad  sancta  sua.  id  esl,  ad 
deos  suos  et  tcmpla,  seu  loca  alia  idolo- 
rum  confugiet,  ut  obsecret  idola  pro  sui  li- 


ENARnATtO    IX    CAP.    XVI    ISAIi).    —   ART.    XXXVI 


io/ 


Deitt.wxu. 

37,  38. 


l'{ 


i.l 


bcratione;  cf  non  vafebil  ab  hostibus  crui 
adjutmio  idolorum  suorum.  quar  nomi- 
nem  valent  adjuvare,  juxta  iliud  Deutero- 
nomii  :  El  dicenl,  Ubi  snnt  dii  eoruni,  in 
quibus  habebant  fiduciam?  Surgant  et  opi- 
liijenlui-  vobis,  cl  in  necessitalc  vos  pro- 
tcgant. 

IIoc  vcrbiim  quod  locutus  esC  Domimis 
acl  Moab,  id  est  de  punilionc  Moaliitariim, 
ex  luiic,  id  est  a  teniporc  quo  mihi  pra^di- 
ctum  onus  Moab  revclare  incepit  ;  vel,  Kx 
lunc,  id  esl  a  principio  miindi.  quo  vcl 
angelis  sanctis,  vel  iioininil^us  revelavil 
quae  erant  iMoab  ventura ;  vel,  Ex  tunc, 
qiio  ciepil  pcr  Moysen  loqui  de  futuris 
Moabilariim  miseriis.  E/  uunc  laculus  csi 
Dominun  per  me,  dicens :  In  Iribus  annis, 
id  est  infra  tres  annos,  qui  erunt  quasi 
anni  mcrcenarii,  quia  tam  affectuose  dc- 
siderabitur  finis  oorum,  sicut  a  laboran- 
tibiis  pro  mercedc  appclitiir  finis  tcmpo- 
ris,  in  qiio  pro  morccdc  laboranl,  qiialciiiis 
pra-mium  concupitum  accipianl ;  aufere- 
lur  f/loria  Moab  supcr  omni  populo  miil- 
to.  id  est  gaiidium,  decor  ot  fortitiido  .Mo- 
abilariim,  qii;e  hahuoriint  dc  miillitudine 
sui   cxcrcilus;  el  relinfjuctur  in  eo  sicul 


k  racetnus  parvus  et  modicus,  ncfjuaquarn 
multus  :  id  est,  popuhis  .Moab  non  tola- 
liler  evellelur  aut  occidetur ;  sed  parvus 
in  eo  popiilus  relinquoliir  supersles.  quo 
gomis  .Moabilarum  reparetur.  Secundum 
Hioronymiini.  propliclia  ha-c  contra  .Moab 
dirigiUir  sub  Kzechia.  Inde  Iros  anni  de 
quibus  hic  agitur,  compiitandi  essent  a 
morlc  .\chaz.  Scd  hoc  rcprobaiil  qiiiihim. 
quia  (ul  dicunt)  rcgiium  Isiacl  dcstruclum 
erat  ante  destructionem  Moabitarum  :  et 
tamcn  rcgnum  Israol  dcslriictiim  est  soxto     x'^  Reg. 

13  aiino  Ezochia?,  qui  erat  soxlus  annus  a  '''"'•"'•"■ 
morlc  Achaz  :  ergo  .Moabitae  ad  minus  per- 
manserunt  usque  ad  sexliim  aiiniini  Eze- 
chi;c.  Sed  ad  hoc  dici  possct,  (|uod  qiiam- 
vis  totalis  destructio  regni  Israel  facta  sit 
sexto  anno  Ezochi».  aliqua>  tamen  destru- 
ctionos  particiilares  graves  ct  magn;p,  pra;- 
cesserunt  illam,  pra;cipue  qua>  lacta  est 
tomporo  Phaicc  por  Thcglalliphalasar  re- /ftiUxv^o. 
gcin  .\ssyrioruiii,  iit  diciliir  (]uarto  Hcgiim. 
Polest  autcm  ct  aiilcr  dioi.  proiil  tangil 
Ilioronymus.  scilicot  qiiod  ista  intcliigaii- 

t;  liir  do  punitioiio  Moabilarum  a  Haiiyloniis. 
qiuT  facta  est  posl  transiliim  triiim  anno- 
nim  a  dcslniclionc  ro>'ni  .Iiida  a  Eha!(l;ois. 


ARTICULUS   XXXVI 


EXPLANATIO    MYSTICA     HUJUS    CAPITULl    SEXTIDECIMI. 


E 


MITTE  Afj7ium,  Domine,  dominato-  I)  cla  est  pelra,  id  est  stabilimenliiiii  ^ihpio 


Sap.  i\.IU. 


Ilrnl    \. 


rcm  lcrnr.  .Vgniis  iste,  ost  incroata 
Doi  Sapienlia.  Aoracitor  incarnala  :  quio 
qiiolidie  spiriliialih  r  inilliliir.  iiivi^ibiliter- 
(|iic  infiiiKliliir  cordiliiis  (lcvoloriiiii,  jiixla 
illiid  :  .\Iillc  illaiii  dc  ciolis  saiiclis  liiis,  iit 
mecum  sit,  el  incciiin  laliorcl  :  d  riirsus, 
Dii  milii,  Domiiic,  sodiiim  lii;irum  adsislri- 
ccm  >;ipiciitiam.  Dc  pclrii  ilc.srrli .  Il;cc  pc- 
Ira  inlelligi  polest  virgo  .Maria,  ciijiis  me- 
rilLs  ot  prccibus(]hristus  Doi  sa|iiontia  nos 
illiislral   ac  visit;il.  Virgo  olcnim  bcncdi- 


rcfiigiiim  misciis  hiijiis  nuindi.  ipii  voc;i- 

tiir  (lcscrliini.  (]iiia   dcrclicliis,  viliis  plo- 

niis,  ol    viiliitibiis  vaciius.  rndc  .loaniios 

ait  :  Si  (]iiis  (iiligit  miindiim.  noii  csl   ca-  \jonnn.u, 

rihis  Palris  in  co.  \'cl,   l)(^   [ictra  doscrli,  ' '■ 

id  csl  ilc  firmamonto  conli,  quod  deserue- 

iiiiit  a|)oslal»  angeli,  dc  (juibiis  scripliim 

est  :  (Jui  noii  scrv;ivorunt  siiiim  priiici|ia-    Jwtra. 

ttim.  sed  derelii|uorunt  suiim  domiciliiim. 

In  parabola  (]iioqtic  Evangelii,  ciidiim  no- 

iiiin;ilur  ilcsortiim,  duni  ail  Salvalor  :  Quis  /.uov.t. 


li 


400 


ENARRATIO    I.N    CAP.    XVII    ISAI^.    —   ART.    XXXVII 


sua  studia  esse  inania,  rcdibunl  ad  san-  A 
ctani  Ecclesiam,  ut  pro  venia  obsecrent; 
ct  non  valcbiint,  id  est,  sine  Dei  auxilio 
non  poterunl  reformari,  aut  slatim  perfc- 
li  cte  sanari.  In  tribus  annis,  id  est  tempore 
contritionis,  confcssionis  et  satisfaclionis, 
qu«  sunl  qiiasi  anni  nierccnarii ,  quia  in 
co  laboramus  pro  acquirendo  pane  coele- 
Liie-  XV,  sti,  dicentes  cum  filio  prodiffo  :  Paler,  pec- 

IS,  15.  .   .  ,        • 

cavi  in  coelum  ct  corani  le;  jam  non  sum 
dignus  vocari  filius  tuus ;  fac  mc  sicul 
unum  de  mercenariis  ims ;  aufcrc/Hr  f/lo- 


ria  Moab  supcr  omni populo  mul(o,\A  cst, 
haerelici  ac  scductores,  ac  principes  impii, 
de  sua  vana  glorialionc  pocnitebunt,  qui 
laetabanlur  de  hoc, quod  nuillos  habuerunt 
subjcclos,  fautores  sive  discipulos.  Potest 
quipj)c  per  ista   designari,  quod  islorum 
gloria  vclocitcr  transit,  et  nisi  paniileanl, 
omnes  simul  damnentur,  quemadmodum 
scriplum  esl :  Lans  impiorum  brevis;  ilem-  /oSxx.s. 
quc  in  Psalmo  :  Yidi  inipium  supercxal-  Ps.  xxxm, 
latum  et  elcvalum  sicut  cedros  Libani ;  ct   ''' 
Iransivi,  cl  ecce  non  cral. 


ARTICULUS   XXXVII 


EXPL.^NATIO    CAPITULI    SEPTIMIDECIMI    :    ONIJS    DAMASCI. 


CONSEQUENTER  describit  Prophela 
punitionem  Syrorum,  eo  quod  pene 
semper  adjulorium  impendebant  regii)us 
Israel  malis  atque  idololatris,  conlra  re- 

1  gnum  Juda.  Ilaque  ait  :  Onus  Damasci,  id 
est,  gravamen  seu  pcena  urbis  sic  diclffi, 
quffl  erat  eivilas  regia,  et  in  omni  Syria 
habens  principatum.  Eccc  Damascus  dcsi- 
vct  essc  civitas,  id  est,  non  jugiter,  sed  ad 
tempus  destruetur  :  nam  sicut  subjungi- 
tur,  et  crit  sicut  accrvus  lapichtm  in  rui- 
na,  id  est,  in  tantum  destruetur,  ul  solum 
remaneant  atque  appareant  ruinse  prisli- 

2  na?  civitatis.  Dcrclictcc  civitates  Arocr,  id 
est  urbes  subjectse  Damasco,  sitffi  in  loco 
qui  dicilur  Aroer,  ab  habitaloribus  suis 
deserlac,  in  lantum  vaslabunlur,  quod //rc- 
ffibus  crunt.  id  csl,  pabuhim  prsebeijunt 
pecoribus  ;  ita  quod  gramina  crescent,  ubi 
antea  homines  habitabant;  ct  rcqvicsccnt 
ilti  grcges  secure,  quoniam  subdilur  :  ct 
non  erit  qui  exterreat  :  homines  enim  ur- 
bium  harum  erunt  ablali  per  mortem,  ca- 
plivilalcm,  aut  fugam. 

Denique  Jeremias  dc  deslriiclione  Dama- 

jer.  xLix,  sci  sie  ait  :  Dissobila  esl  Damascus,  versa 

-*'"•       est  in  fugam,  trcmor  apprchcndit  eam  ;  et 


B  succendam  ignem  in  muro  Damasci,  ct 
devorabit  moenia  Benadad.  Scd  advcrlen- 
dum,  quod  Jeremias  loquitur  de  punilionc 
Damasci  tempore  suo  ei  imminente  a  rege 
Babylonis  Nabucliodonosor  et  Chalda:>is ; 
Isaias  vero  vaticinatur  de  pressura  Dama- 
sci  qua?  ei  imminebat  lempore  suo  a  regc 
Assyriorum.  Lcgilur  enim  quarto  Hcgum,  nReg.-. 
quod  Theglalhphalasar  rex  Assyriorum  ce-  ^' 
pit  Damascum,  et  Rasin  regem  ejus  ocei- 
dit.  Sed  quia  secundum  prtedicta,  Isaias 
ista  locutus  esl  post  mortem  Achaz,  Eze- 

C  chia  regnanle,  et  Theglathphalasar  cepit 
Damascum  lempore  Achaz,  non  videlur 
Isaias  jam  loqui  de  vaslationc  facla  a  The- 
glalhphalasar,  sed  ab  aliquo  ejus  succes- 
sorc,  qui  cliam  iirbem  Daniascenam  de- 
struxit;  sed  poslmodiim  reaedificala  est. 

Et  cessabit  afljutorium  Syrorum  ab  3 
Ephraim,  id  est  a  regno  Israel,  seu  popu- 
lo  decem  Iribuum,  quia  post  Damasci  et 
urbium  ejus  destruclionem,  non  sunt  au- 
xiliati  Syri  regibus  Israel  contra  Judam ; 
ct  rcffnum  a  Damasco  cessabit,  sallem  ad 

D  lempus,  quousquc  reparetur.  Et  reliquicv 
Syria'  sicut  gloria  filiorum  Israel  erunt , 
clicit  Dominus  exercituum.  Per  gloriam  fi- 


ENARRATIO    IN    CAP.    XVII    ISAIJ:.    —   ART.    XXXVII 


4(51 


At»OS  IV,  1 

3 


II  neij.  V 
18,  ii. 

C 


lioiiim  i^iacl,  inlellij,'il  rroplii-la  imnicc 
confusionein  igiiominiamqnc  eoriiin,  ul  sil 
sensus  :  Quemadmoduin  populus  Isracl  a 
rege  Assyrionim  vaslabiliir.  sic  et  popu- 
lus  Syrise.  Utrumqiie  cnim  regnuin  rex  As- 
syrionim  sibi  subjecit,  vcl  iili'm  niimcio, 
vel  unus  post  aliuin. 

£l  eril  ia  die  illa,  id  est  tempore  ilio  : 
attcnuabitiir  gloria  Jacoh,  id  est  regia  di- 
gnitas  decem  tribuum,  vel  gioriatio  qua 
de  adjutorio  Syriae  iaetabantur  ;  et  pincjue- 
do  carnis  cju.i:  marccicet,  id  est,  temporali- 
uui  rcrum  abundantia,  seu  corporis  delica- 
ta  niilrilio,  et  crassitudo  toiletiir  a  populo 
Israel  :  quando  videlicet  ab  Assyriis  sunt 
obsessi  et  capti.  Simiii  modo  de  pingiiedi- 
ne  horum  ioquitur  Amos  :  Audite.  vacca? 
pingues,  quae  eslis  in  monte  Samariae.  El 
crit  sicul  congrer/ans  in  messe  quod  resli- 
terit :  id  est,  populus  Damasci  et  Syria?, 
vel  (iit  alii  volunt)  populus  Israel,  non 
penilus  conleretur.  nec  omnes  de  terra 
tollcnlur;  sed  pro  tcrra  colenda  ]uuici  re- 
niancbunt  in  ea,  quemadmodum  iu  agro 
tempore  messis  paucse  remancnt  spicee;  et 
bracliium  t;/M.s,  videlicct  populi  liujus^.vy;/- 
cas  leget,  id  est,  colliget  prte  paupertate 
posl  suam  vastationem,  vel  prse  paucitate 
similis  erit  colligcntibus  spicas.  Ideo  sub- 
ditur  :  Et  erit  sirut  qna'rens  spicas  ix  val- 
le  Raphaim.  Est  autem  Haphaim.  vallis 
spaliosa  et  fertilis  in  Judffa,  iibi  (iit  legitur 
scciindo  liegum)  conveucrunl  l'liilisliim 
ad  pugnandum  contra  David.  Et  relinque- 
tur  in  co  (jaasi  racoaus,  id  csl,  modica 
pars  hominiim  in  populo  isto  iiianebit  cva- 
dens  lioslimii  inanus  ;  et  sicut  excussio 
olcw,  id  est  fructus  oliva;,  duarum  nut 
trium  olivarum  in  summitalc  rami,  si- 
vc  quntuor  aul  quinquc  :  in  cacuminibus 
cjus,  fructus  cjus  :  dicit  Dominus  Dcu,t 
I.sracl.  Sensus  idem  est  cum  pr;rdiclis,  vi- 
delicet  qiiod  in  regno  Syri»  seti  Israel  pau- 
cissimi  remancbiinl  rcsidiii  :  qiii  [)i"e  paii- 
cilalc  compaiaiitiir  oico  (lUiid  cx[)rimitiir 
ex  duabus  vei  Iribiis  olivis  in  siimmilalc 
raini  arboris  alla-  pcndenlibiis.  iii  caciimi- 
ne  siquidein  arboris  pendel  friictiis  ejus. 


A  In  die  illa,  videlicet  Damasco  destrucla, 
et  decem  Iribubus  pro  majori  parte  captis, 
i/iclinabitur  homo  qui  remanserit  in  terra 
Israel,  ceteris  a  rege  Assyriorum  Iransla- 
tis,  ad  factorem,  id  est  Deum  crealorem 
suum  :  de  qiio  in  Deuleronoinio  habelur  : 
Numqiiid  non  ipse  cst  paler  tuiis,  qui  pos- 
sedit  te,  et  fecit,  et  creavil  \e1  Et  oculi 
cjus  interiores  ad  Sanctuyn  Israel,  id  est 
Deiim  sanctificatorem  Israelis,  respicient, 
Chrislum  adorando  ct  contemplando:  quem- 
admodum  fertur  in  Psalmo,()euli  mci  scm- 

B  [ler  ad  Dominiim.  (Juum  eniin,  ut  quarlo 
Ucgiim  recolitur,  captae  fuissent  decem 
Iriiius,  rex  religiosissimus  Kzechias  nun- 
tios  misit  cuin  epislolis  ad  eos  qui  rcman- 
serunl  de  populo  Israei,  quatenus  rever- 
terentur  ad  Deuni  patrum  suorum  :  et 
quidam  eorum  ita  fecerunt,  idoiolatriam 
relinquentes.  Ideo  siibdiliir  :  Et  non  incli- 
nabitur  ad  idtaria  quw  fecerunl  manus 
ejus,  ct  qua:  operati  sunt  digiti  ejus,  id 
est  ad  allaria  sacrilega  qua>  erant  in  Be- 
tliel  et   Dan  :  ubi  et  vituli  aiirei  coleban- 

G  liir,  quos  fecit  Jeroboam.  Yenerunt  ciiim 
iii  Jeiiisalem  ad  allarc  tcm|)li  Doniini.  at- 
que  cum  Ezechia  Pascha  cclcluaveniut, 
prout  secundo  libro  Paralipomenon  iegi- 
tur.  A'o?i  respicicl  pcr  approbalionem  li>- 
cos  cl  dclubra,  id  est  loca,  teinpla.  seu 
a>dcs,  iii  quibus  cetera  idoiorum  porteiita, 
videlicet  liaaiim  et  Astaroth.  coliieriinl. 

In  dic  illa,  id  cst  lempore  vastitalis 
nunc  dictae,  erunl  civitales  fortiludinis 
cjus,  id  esl  urbes  muniLT  decem  Iribiium, 
dcrcliclcc,  habilatoribus  effugatis,  occisis, 

D  seu  captis,  sicul  aratra  et  segetes,  quw 
dcrelicUv  sunt  a  facie  filiorum  Isracl,  id 
est,  sicut  Amorrhaei,  et  ceteri  habilanU^s 
in  terra  Ciianaan,  dereliqiicruul  in  campis 
acervos  frugiim  et  aralra.  prai  tiinorc  fii- 
gieules,  ingrivlicntibiis  filiis  Israel,  qui  ex 
.Egy|)lo  veneranl,in  lerrain  [iroinissionis : 
in  laiiliini  enim  timcbanl  ex  ingressu  Is- 
lael  in  lerram  eorniii,  iil  non  nisi  se  ip- 
sips  salvare  ([luesiciint.  Indc  llaliab  dixil 
Josiie  :  Irniit  iii  nos  lerror  vesler,  el  elan- 
giierunt  omnes  habilalores  tcrrse;  nec  re- 


Deui.xxxu, 


Ps.  XXIV, 

15. 

IV  Retj. 
XVIII, 10, II; 
WPtir.  XXX. 
I,  0,  II  e( 
seq. 


mReg.^u. 
ii  el  seii. 


I!  Par.wx. 
II  el  seq. 


Josue  II.  9, 
II. 


464 


ENARRATIO    IN   CAP.    XVIII    ISALE. 


ART.    XXXVIII 


13 


dc  iiniversis  tyrannis,  paganis,  heereticis,  A  pulvis  montium,  id  est.  de  loco  suo  pcUe- 
et  Judffiis.  sanctam  Ecclesiam  perseqnen-      tur,  et  in  miscrias  sempilernas  mitlcliir, 
tibus,  intclligi  congruit.  De  quorum  exer-      sicut  in  libro  Job  inducilur  :  Vidi  impios  ./o6,v,8,9. 
citu  subditur  :  et  increpabit  eum,  id  est,      Deo  flante  perisse.  Quidam  exponunt  ista 
Christus  eos  condemnabit,  et  fugiet  pro-      de  diabolo.    de    quo    ait    Salvafor  :  Nunc  Join„.xn. 
cul,  sed   non  effugiet;  et   rapietur  sicut      princcps  hujus  mundi  ejicietur  foras. 


ARTICULUS  XXXVIII 


EXPOSITIO   CAPITULI    OCTAVIDECIMI    :    V.E   TERR.E    CYMBALO    ALAROM. 


kH.ECEDE.NTI  capitulo  denuntiavit  Pro-  B  staeis,  multisque  aliis  impugnatus.  Ad  po- 


il  Pai: 
xxxvl,    13  : 
Ezech.wil 
15. 

1 


J_  pheta  Damasci  et  Syrise  vastitatem,  eo 
quod  fuerit  regno  Israel  causa  atque  occa- 
sio  vanae  fiducia,  ita  ut  magis  sperarcnt 
de  auxilio  Damasci,  quam  Dei.  Jam  in 
preesenti  capitulo  incipit  .Egyptiorum  pu- 
nitionem  dcscribere,  eo  quod  fuerint  rc- 
gno  Juda  causa  spei  fallacis.  Frequenter 
enim  regnum  Juda  innitebatur  auxilioPha- 
raonis  ct  .Egyptiorum  :  quorum  etiam  sug- 
geslione  seu  occasione  Sedecias  rex  Juda 
rupit  pactum,  rebellare  prEesumens  regi 
Habvlonis. 


pulum  tcrriOilem,  2Mst  cjuem  non  est  alius. 
Hoc  dupliciter  accipf  potest.  Primo,  quod 
popuhis  Juda'orum  vocatur  terribilis,  quo- 
niam  olim  quando  Deo  servivit,  prce  cun- 
clis  gentibus  erat  horribilis  :  eo  quod  Deus 
omnipolens  essel  adjutor  et  Deus  eorum, 
propter  quod  ncmo  vahiit  eis  resistere,  sic- 
ut  Moyses  prophetavit.  Propter  quod  in 
Dculeronoinio  habelur  :  Non  esl  alia  nalio  Deui.n, 
lam  grandis,  quae  habeal  deos  appropiu- 
quantes  sibi,  sicut  adest  Dominus  Deus 
C  noslcr  cunclis  obsecrationibus  nosfris.  Et 


T  rt'  tcrrce  cymbalo  alarum,  id  est  -^5gy- 
pto,  quwest  trans  fiumen  ^Etlnopim ,\A  est, 
sita  ullra  NihMii.  qui  ab  .Elhiopia  fluit  in 
iEgyptum,  dividilque  ab  -Egypto  terram 
.Ethiopum.  Yae,  hoc  loco  significat  idem 
quod  onus.  Dicilur  aulcm  .Egyptus  cym- 
balum  alarum,  quoniam  pulchram  fecerat 


Salomon*ail:  Quis  alius  sicul  populus  tuus    •  Uavid 
Israel?  Secundo,  quod  populus  Judaeorum  ^J'"''-'^'"'- 
tcrribilis  dicitur,  quia  tantis  miseriis  ple- 
nus,    quod   omnibus    ipsum    spectanlibus 
timorem  horroremque  incutit  :  post  quem 
non  est  alius  miserabilior  ipso.  Undc  libro 
primo  .Machabfcoram  habetur  :  Secundum    iMach.,, 
promissionem  regno  Juda,  quod  sub  alis     gloriam  ejus,  sic  et  ignominia  ejus;  et,   -•"•"^- 
suis  ipsuni  defenderet.  Qua',  populus  Mg\-     Quaj  gens  non  hereditavit  terram  ejus?  JrZ 
pti,  mittit  in  marc  quo  ab  .Egypto  versus      gcntem  exspectantem  auxilium  vel  a  Deo, 
Judffiam  navigatur,  legatos  in  vasis  papy-      vcl  ab  iEgyplo,  et  conculcatam  ab  hosti- 
;•/  super  arjuas,  id  cst  nuntios  cum  episto-  D  bus,  cujus  diripuerunt  flumina    terram 
lis   papyreis,  vel   in  navibus  ad   modum      <;/««, hoc  est,  cujus  tcrram  adversarii  prin- 

cipcs  vastaverunf.  De  talibus  namque  flu- 
minibus  fertur  in   Psalmo  :   Elevaverunt  /'s.  scn.s, 
flumina  fluctus  suos  a  vocibus  aquarum  *• 
multarum.  Et  de  rege  atque  exercilu  Baby- 
lonis  scriptum  est  :  Ecce  aqu»  ascendent  jer.r.\.sn,i. 
ab  aquilone,  et  erunt  quasi  torrens  inun- 
dans.  (^uod  auteni  per  gentem  hanc  con- 


papyri   planatis,   ad  regem    et   populum 
juda,  dicens  suis  legatis  : 

Ile,  angcli,  id  est  nunlii,  veloces,  ad 
gentem  convulsam  et  dilaceratam,  id  est 
populum  Judseorum  mullis  impugnatio- 
nibus  dilanialum  et  conquassatum.  Ei'at 
enim  ab  Assyriis,  Ghaldaeis,  Syris,  Phili- 


ENARHATro    IN    CAl'.    XVIII    ISAIi!. 


ART.    XXXVIII 


't(iri 


vulsam  inlclliganlur  311(1*1,  palcl  ex  eo 
qiind  siihililnr  :  tid monlem  nominis  Domi- 
ni  L:j'ci\-il>niin.  .scilicct  monlcin  Sioii.  iil 
est  urbeni  Jerusalein,  in  eujus  inonte,  qiii 
dictus  est  Sion,  crat  tcni|iliiiii  (liviiin  ciil- 
tui  dedicatiim. 

3  Omnes  habitalores  orhis,  rjiii  moramini 

in  lerra.  Per  hoc  designantur  .Egyptii,  qui 
propter  siiam  multitudinem,  orbis  dicun- 
/s. xiii.ii.  tur,  sicut  su[)eiius  Babylon  dicla  csl  orbis; 
vel  gentes  universae,  in  circiiitii  .Egypti 
morantes.  Quibus  nunc  dicilur  ■.i/uum  elc- 
valiim  fueril  signnm  in  monlHms,  vide- 
hiiis,  id  est,  qiiuin  vcxilla  bellica  regis 
Habylonis  fuerint  in  sublime  erecla  ad  ve- 
nicndum  contra  .Egypliim,  vidcbitis  hanc 
ipsam  eievationein  vexilli.  ct  verum  esse 
(|iiod  IJeus  praedixit.  Vel  per  signum  in 
montibus  elevatiim.  intelligi  potest  visio 
|)ioplielica  piiblicala.  El  i-lanf/orem  liiha' 
luiilielis,  id  cst  sonitum  tiibarum,  in  qui- 
l)us  se  hortabuntiir  adversarii  vestri  ad 
])iignandum  adversiim  vos. 

■i  Quia  laec  dieil  Dominus  ad  mc  :  Quie- 

scam  et  considerabo  in  loco  meo  :  id  est, 
interim.  quoadiisque  h;pc  impleanliir,  in 
tbiii\.Ti\\.\.  endo  (quod  sedes  inea  est)  quiescam,  di- 
mitlendo  .Egyptios  seeundum  desideria 
coidis  eorum.  el  opera  eonim  inspiciam, 
i|iialcniis  jiislas  po-nas  inriigam.  (ioiisidc- 
rabo  autem,  sicut  meridiana  lu.j;  clara 
esi .  id  est  tam  certo  et  infallibiliter.  quod 
niliil  intuiliim  meum  effiigict  ;  et  ul  liix 
solis  in  meridie  cuneta  splendidiiis  radio- 
siusque  illustrat,  sic  mea  cognilio  super 
omnia  expaiulctur.  Unde  in  Kcclesiastico 
dicitur  ;  Oculi  Domini  nnilto  Iiicidiores 
siipcr  solein,  circiimspicientesoninein  ter- 
ram.  Qiiiescam  qii0(|iie  el  sicut  nubes  ro- 
ris  in  die  mcssis  :  id  est,  qiiemadmodiim 
rorida  nubes  in  calore  messis  mctenlcni 
rcfrigerat,  sic  refrigerabo  sperantes  in 
me.  Vcl  diciliir  specialitcr,  quantiiin  ad 
(Jlialdu?os.  i|iii  ciiin  rcgc  siio  .Nabucho- 
donosor,  cx  diviiia  ordinatione  venerunl 
conlra  .Egxpliim  :  quos  Dciis  iiTiigcra- 
vil.  daiido  cis  celcrcm  dc  .I*]^,'\pto  Irimii- 
pliiiiii.  Iliiic  siuiilc  csl.  qiiiid  lilirii  scciiiiilo 

T.  8. 


/>». 


Eccli.xxM 


.\  Hcgum  ail    David  :  Spiiiliis    Domini   lo-  wneu.wHx, 
cutus  est  per  me,  Deus  mihi  locutus  est,  ''*■ 
Doininalor  lioiiiinuin  :  sicul   liix  auror;e, 
oiicnle   sole.   maiie  absqiic    niibibus    ru- 
lilal,  et  siciit   pliiviis  gcnninal    hcrba  de 
terra. 

Ante  messem  enim  totus  eflloruit  :  id  3 
esl,  popiilus  .Egypli  oinnino  dejectus  est. 
antcquam  ad  dcbilam  aetalem  scu  perfe- 
clioncm  perlingcret;  et  immalura  pcrfe- 
ctio  f/erminavit  :  id  est,  sicut  segetes  an- 
te  tempiis  eongruum  erumpentes,  facililer 

B  pereunt,  sic  iEgyptii  cilo  delendi  sunt.  El 
pra'cidenlur  ramusculi  ejus  falcibus  :  id 
est.  filii  eoriim  gladiis  occidentur,  quem- 
admodum  rami  falcibus  ampulanlur  ;  el 
ijuw  derelieta  fucrint,  nb.fcindentur  :  iioc 
est,  residui  .Egyptiorum,  quos  non  occi- 
derunt  Assyrii,a  Babyloniis  interficienlur. 
Ej:cutienlur  a  vita,  et  relinquentur  siuiul  6 
avibus  montium  et  bestiis  lerrw  :  id  esl, 
cadavera  eorum  erunt  in  escam  bestiis 
alquc  volucribus;  et  wslate  perpetua,  id 
esl  lolo  tempore  ^iXxs^x^erunt  supier  eum 

C  volucres,  id  est,  cadavera  eorum  ab  avibus 
Aorabunlur.  El  omnes  hestiw  lerra'  super 
illiini  hiemabunl ,  id  esl,  lempore  liiemali 
morticina  eorum,  quae  insepulta  inansc- 
riint.  manducabunt.  Dc  punitione  aulcm 
.l']gypti.  a  Jercmia  ct  Kzcchiclc  clarissimc  yer.  xm. 
prophetatum  invenitur.  xxix-"«ii 

In  lempore  illo,  videlicel  percussis  .Egy-        7 
ptiis,  defcretur  munus,  id  est  oblatio,  Do- 
mino  exerciiuum  a  populo  divulso  el  di- 
lacerato,  a  populo  terribili,  post  quem  non 
fuil  alius ;  a  gente  ejsspectante  et  concul- 

D  rata,  cujus  diripucrunt  /finnina  tcrram 
ejus.  id  est  a  populo  Juda?orum.  de  quo  in 
principio  hiijiis  capituli,  omnia  verba  hiPC 
dicta  atqiie  exposila  sunl;  ad  locuin  no- 
iiiinis  Domini  e.rercituuni,  montem  Sion. 
iloc  tempoiibiis  EsdrjB,  NehemiiB,  Zoro- 
babcl.  .\ggaM,  el  ZaehariiP  implcliim  esl, 
(liiando  (ut  Esdne  priino  rccolilur)  llynis 
rcx  Persarum  dedit  Judfeis  liccnliam  rc- 
ileiiiidi  in  Jiiil:eam,r(*pariiiidi(|uc  lciii[iliiii), 
niillcns  ciim  cis  vasa  lcmpli  i|ii;e  Naliii- 
cliodiinosor  absliilil. 

3U 


I  Ktiir.  I. 


m 


ENARRATIO    IN    CAP.    XVIII   ISAI.E. 


ART.    XXXVIII 


Expositio 
moralis. 
d 


Ps.  Cl., 


PoRRO.  moraliler  per  lerram  cymbalum 
alarum.  quEp  est   trans  riumen  .Ethiopite, 
intelliguntur  haeretici  adulatores,  et  omues 
fraudulenti  doctores.  Hi  enim  sunl  terra, 
id  est  terreni.de  quihus  Jeremias  loquitur 
yer.svii,i3.  Domiuo  :  Recedentes  a  te,   in   terra  scri- 
benlur.   Sunt  etiam  cyinbalum,  quoniam 
(hdcem  alque  iuanem  sonum  emittunt  adu- 
lando,   carnalia  dogmala  proponendo,  et 
humanee  rationi  consona  edocendo.  Deni- 
que,  propter  vera?  caritatis  carentiam  sunt 
cymbahim  tale,  de  quo  ad  Corinthios  ait 
icor.  xin,  Apostolus  :  Si  caritatem  non  habeam,  fa- 
'•  ctus  sum  sicut  ajs  sonans.  aut  cymbalum 

tinniens.  Sunt  autem  et  alia  cymbala  bona, 
sancta,  ac  ralionabilia  :  de  quibus  in  Psal- 
mo,  Laudate  eum  in  cymbalis  bene  sonan- 
tibus.  Hffc  sunl  quorum  vila  consonat  vo- 
ci,  qui  corde,  ore  et  opere  Dominum  e.\ 
vera  caritate  coUaudanl.  Sunt  quoque  priB- 
dicti,  iniqui  scilicet,  cymbala  alarum,  quia 
sub  sua  disciplina  et  cura  recipiunt  alios, 
asseruntque  se  posse  defendere  confugien- 
tes  ad  se.  Sunt  vero  trans  flumen  .'Ethio- 
pi».  quia  per  suam  maliliain  frequenter 
superant,  delerioresque  sunl  philosopiiis 
el  paganis.  Multi  quippe  haereticorum,  vi- 
delicel  Marciani,  Marcionistae  ct  Manicha?i, 
plus  erraverunt  quam  gentiles  pliilosophi. 
lli  mittunt  per  mare  legatos  in  vasis  pa- 
pyri,  id  est,  discipulos  suos  uudi(jue  spar- 
guut.  ut  eeteros  suis  crroriluis  implicenl 
super  aquas  sapicntia^  saecularis.  Dicunt 
autem  suis  legatis  : 

Ite,  angeli  veloccs,  ad  gentem  convulsaiii 
et  dilaceratam,  id  est  ad  miseros,  vagos. 
in  fide  instahiles,  in  opere  mobiles,  non- 
dum  in  ecclesiastica  perfeclionc  alque 
scientia  radicatos.  Tales  enim  ab  hsereti- 
cis,  adulationibus  atque  pesliferis  persu- 
asionibus  decipiuutur.  Ad  j)opiiluni  ter- 
ribilcm,  post  quem  non  est  aJius.  Nihil 
equidem  horribilius  plebe  haeretica,  quae 
Dcum  blasphemiis  inhonoral ;  nec  aliquid 
miserabilius  eis  est.  Cujus  diripuerunt 
flumina,  id  est  hseresiarchae  et  principes 
impii,  terrain,  id  est  Ecclesiam  ejus  :  dis- 
sipant  enim  spirilualeiii  coUeclionem  ejiis 


.\  in  (^hristo.  et  terram  viventium  seu  re- 
guum  coeloruui  tollunt  ab  ea,  pertrahen- 
les  secum  ad  inleros  universos  sibi  con- 
sentientcs.  .Mittunt  itaque  suos  legatos 
(ul  montem  Domini  exercituum,  montein 
Sion,  id  est  Ecclesiani,  cujus  filios  nitun- 
tur  inficere. 

Omnes  habitatores  orbis,  qui  moramini        3 
iii  terra,  quum  clevatuin  fuerit  signum  in 
inontibus,  id  est,  hareticorum  et  perverso- 
rum    superbia,  sc  in   altum   conlra    fidei 
alque  jiislilia^  verilalem  ercxeril,  videbitis 

B  horum  insolentiam.  Ad  omnes  enim  pla- 
gas  terrse  derivata  sunt  dogmala  hseretico- 
rum,  el  iibique  supers(Mninalur  in  agro 
Dci  zizania.  Et  clangorem  tubce,  id  est  lo- 
quacitatem  istorum,  atidietis  :  qua>  pro- 
pter  humanam,  vel'  potius  diabolicam  fa- 
cundiam  comparata  est  tubse. 

Ha'C  dicit  Dominus  :  Quiescam,  et  con-        i 
siderabo  in  loco  7neo,  hoc  est,  ad  tempus 
permitlam  istos  perversos  regnare,  et  ser- 
vorum  meorum  constanliam  intuebor ;  et 
sicut  meridiana  lux,  iWnmmabo  electos,  et 

C  sicut  /lubcs   roris,  consolabor   afflictos  : 
quemadmodum    ad  Corinthios  Paulus  te- 
statur,  Sicut  abundant  passiones   Ghristi  ii  cor.  1,5. 
in  nobis,  ila  et  per  Christum  abundat  con- 
solatio  nostra.  Et  Chrislus  apud  .Matlhseum  : 
Venite  (inquit)  ad  me,  omnes  qui  labora-  naith.x^, 
tis  et  onerati  estis,  et  ego  reficiam  vos.  ' ' 
Ante  messem  totus  effloruit,  etc.  Per  hsec       S 
daliir   intelligi,   quod   omnis   congregatio 
reproborum    istorum   velociter  evanescit, 
tollilur.  alque  in  ignem  gehennse  projici- 
lur,  prout  apud  Joannem  Salvator  ait  :  Si  Joann.w, 

D  qiiis  in  me  non  manserit.  mittetur  foras  *" 
sicut  palmcs,  et  arescet ;  et  colligent  eum, 
et  in  ignem  mittent,  et  ardet.  Et  relin-       6 
qucntur  avibus  montium,  id  est  daemoni- 
bus  superbiee,  et  bcstiis  terrce,  id  est  dae- 
monibus  luxuria'.  De  quibus  utique  bestiis 
scriptum  est  :  Ne  tradas,  Domine,  bestiis   Ps.  Lxxm, 
animam  confitentem   tibi  ;  el    alibi,  Vo- '?"„„,, 
lucres  cceH  comederunt   illud.  Et  cestate 
perpetua  erunt  super  euin,  et  super  illum 
hiemabunt :  hoc  est,  dsemones  seternaliter 
populum   lam  iuiqiiiim  torquebunt  in  ca- 


ENARRATIO    IN    CAP.    XIX    ISAI.E. 


ART.    XXXIX 


467 


lore  ignis  iiirfrni,  ahiiii'   in  rrigorc  aqua-  A  vulso  el  dilacer<ito  :  rnlelligcndum  cst  ilc 

runi   nivcaruin   ipsius,    (liicriKlo   cuni    dc  liis  qui   posl  varios  crrorcs  ct  vitia  pa*- 

uno  Inrincnlo  ail  aliiid.  iiilcnt,  cl  Ciirislo  sese  offcrunt,  pcrscve- 

Poslremo  qiiod  siiliditur,  fn  tempore  il-  rantes  de  celero  in  fide  catholica,  sancta- 

lo  dcferetur  munua  Domino  a  populo  di-  qiic  vita. 


ARTICULUS  XXXIX 


EXI'OSITI0     CAIMTUI.I     NONIIIF.r.lMI    :    ONCS     .«GVPTI. 


rpUJIM.ICKM  fuissc  .Egypliornm  dcbclla- 
_l  lioncin  scn  vaslitatem,  lcslantur  liisto- 
riic  :  quarum  priina  illata  cst  ab  Assyriis, 
secunda  a  (^haida'is,  tcrtia  a  llomanis.  Dc 
vastilatc  autcm  sccunda,  pra^ccdcns  capi- 
liiliim  communiter  explanatur ;  praesens 
veio  caiiitiiium,  a  divcrsis  div(Msimode  sa- 
tis  exponilur.  Vcrnmtamcn,  toto  capilulo 
diligenter  inspccto,  convenicntius  rcor  ul 
(le  tribnlationc  .Kgyplinrnm  a  Hoinanis 
facta,  intclligaliir  :  (|iiain  c.xpositioncin  lii- 
eronymus  breviter  tangit,  sicut  et  alias 
quasdam.  quariim  niillam  spccialitcr  com- 
proiiat.  Oua'dain  (niiii  in  isto  capitiilo 
scripta,frequenler  accidisse  leguntur  -Egy- 
pliis.Sed  ut  ordo  historitP  conscrvctur.  ct 
omnia  (]nantum  ficri  potcsl,  in  iinam  ra- 
lionem  concurranl,  ipsaque  litlera  sibi  os- 
lcndatiir  conncxa,  vcriiis  arbitror  ut  expo- 
naliir,  siciil  jam  tacliim  cst,  pro  temporc 
Chrisli  ac  Homanoriim. 

Ait  ergo  :  Onus  .■Eyijpli.  Ecce  Dominus 
usrendet  stiper  nubem  levem,  id  est,  cor- 
pus  humaniim  assnmcl  :  quod  dicilur  nu- 
hcs,  (]uia  a  Inmiiie  Solis  jiislitia',  scilicct 
Cliristi,  copiosissimc  irradialiim,  et  jugiter 
cddcstibus  aclioniliiis  oicii])atiim,  al(]iic 
divina  virtulc  formatuiii.  Dicitiir  qno(]uc 
niibcs  lcvis,  hoc  cst  vclox  ct  agilis  ad  obc- 
dicniluiii  in  omiii  inolii  ct  aclii  Vcrbo  Uci. 
cui  crat  iinilum,  el  qiiia  non  erat  aliciijns 
licccali  onere  prifgravatum.  El  ingredie- 
(iir  .Egyptuui  :  quemadmodum  angcliis 


B  ail  ad  .Foscph  :  .Vccipc  pucriim  cl  matrem    Mauh.n. 
c,jns,  cl   liigc  in  .Egyplum  :  fiiUirum  est  ''' 
cniin.  ut  llcrodes  qua>rat  pucrum  ad  pcr- 
(lcndiiin  ciiiu.  Istc  ncinpc  csl  piicr.  de  cu- 
.jiis  noiiiiiiibiis  dicliim  csl  supra  :  Vocabi-    /s. ix.o. 
tiir  nomcn  ejus,  .\dmirabilis,  Gonsiliarius, 
iJcus,  Fortis,  Palcr  fntiiri  sicculi,  ctc.  Scd 
qua»ri  potcst,  ciir  iion  (Kiliiis  dicitur,  I^cce 
Dominiis  descendet  supcr  nubem  levem,  si 
intcjiiircndum  csl  dc  assum])tionc  corporis 
liiiinani.  \'J    rcspondcinliim.  (iiiod    corpiis 
Christi  est  quasi  templiim  atquc  vcliicu- 

C  liim  siia'  divinitalis.   1'roplcr  (jnod  ait  in 
Joannc  :  Solvitc  lcinpliiin  iioc.  cl  in  Iribiis    Joann.n, 
(licbiis  excitabo  illud.   Paulus  quoqiic  ail  "• 
(lorinthios,  omnibiis  nobis  ait    :   Porlalc,    i  Cor.  m, 
iiujiiil,   Dcum   in    corpore  vcstro.  Certum  -"• 
est  autem,  quod  Dominus  supcr  lemplum 
suiim  vchiculiimque  asccndit.  El  commo- 
vehuntur  simulacra  .Eyi/pli  a  facie  eju,t, 
id  esl,  idola  .Egyptiornm  corriicnt  proptcr 
(^hristi  prajsentiam,  qiiam  fcrrc  non  pote- 
riint  :  siciil  nec  Diigon  idoluin  Philislino-    Mie.j.w 
riim  fcric  qiiivit  i)ripscnliam  arc;e,  Fcrtiir  '"^' 

U  ciiiin  in  llistoria  scholaslica,  quod  Chrislo 
iiigrcdicnlo  in  .Egyplum  simnlacra  ejus 
in  tcrriim  colla]isa  snnt,  iii  fignram  (iiiod 
iil)i(]iii-  iijoloiiilria  Chrisli  virtulc  ilcslriic- 
liii .  lii  .liiiiiiia  i|iii)que  scribilur  dc  riii-  jn-.-u.u, 
iiii  idoioi  nm  .Egyjili,  (]uip  a  ClialdiPis  l'a-  -^- 
cta  cogiiosciliir.  /jV  (•()/•  .Eninili  Udtcsccl  iu 
medio  cjus  ;  hoc  ost,  corda  .Egyptiorum 
[)i'ie  admiralionc    seii    liinore   slupebunt 


4(58 


ENARRATIO    IN    CAP.    XIX   ISAI.E. 


ART.    XXXIX 


alque  dericieiit.  vel  quia  idola  sua  corru- 
isse  viderunl,  vel  quia  Bonianis  resislcre 
non  valebant. 

2  El  concurrere  faciam  ^gyptios  adver- 
sus  ^Egyptios ;  et  pngnabit  vir  contra  fra- 
trein  suum,  et  vir  contra  amicum  suum, 
civitas  adversus  civitatem,  et  regnum  ad- 
vcrsusrcgnum.hla  complela  sunt  lcmpore 
Octaviani,  sub  quo  nalus  est  Cliristus. 
Antonius  nanique  collega  Oclaviani  impe- 
ratoris,  socius  ejus  in  regno,  habensque 
sororem  ejus  in  conjugeni,  quum  caplus 
esset  amore  Gleopatra  reginse  .Egypti,  so- 
rorem  Octaviani  dimisit,  atque  Cleopatram 
du.xit.  et  Oclaviano  rebellavit.  Propter 
quod  Octavianus  cum  Romanorum  exer- 
citu  .Egyptum  ingressus  est  :  quo  venien- 
te,  facta  est  Egyptiorum  gravis  dissensio, 
quibusdam  eorum  adhaerentibus  Octavia- 
no,  aliis  autem  Antonio.  Sicque  quando 
bellum  inter  hos  principes  commissum 
est,  concurrerunt  .Egyptii  qui  erant  cum 
Octaviano  [contra  illos  qui  erant  cum  An- 
tonio],  et  pugnavit  propinqims  contra  pro- 
pinquum.  amicus  quoque  conlra  euni  qui 
paulo  ante  amicus  suus  exsliteral;  luneque 
pugnavit  regnum  .Egypti  contra  Roma- 
num  imperium.  Vel  quod  dicitur,  Regnum 
adversus  regnum,  inlelligendum  esl  de 
partialibus  quibusdam  provinciis  ad  .Egy- 
plum  pertinentibus,  quibus  praeerant  prin- 
eipes  sub  rcge  .Egypti  exsistentes  :  qui  et 
reges  appellantur  in  Psalnio,  quo  dicitur  : 

Ps.  crv,30.  Edidit  terra  eorum  ranas  in  penclralibus 
regum  ipsorum.  —  Porro  quod  dicUun  est, 
Et  concurrere  faciam  iEgyptios...,  intelligi 
potest  de  discordia  .Egyptiorum  contrario- 
rum,  qua  quidam  eornm.  aliis  renitenti- 
bus,  credideruntin  Christum  temporeApo- 
stolorum;  et  tunc  fiebat  in  cis  quod  Chri- 
Maith.  %,s[us  in  Evangelio  dixit  :  Non  veni  pacem 

^*"^^'  mitlere  in  terram,  sed  gladium.  Yeni  enim 
hominem  separare  a  patre,  et  filiam  a 
matre;  el  inimici  hominis  domestici  ejus. 

3  Et  dirumpetur  spiritus  ^Egypti  in  vi- 
sceribus  ejus  :  hoc  est,  voluntates  .Egy- 
ptiorum  scissse  divisaeque  erunt,  et  robur 
eoruin  conleretur.  Victi  sunt  enim  a  Ro- 


A  manis.  Ef  consilium  ejiis  pra'cipitabo,  hoc 
est,  ab  effectu  impediam.  Varia  nanique 
habuerunt  consilia,  quomodo  possent  Ro- 
manos  dejicere,  sed  oppositum  accidit.  Et 
interrogabunt  simulacra  sua,  et  divinos 
siios,  etpytJiones,  et  ariolos.  A  talibus  enim 
^Egyptii  quaerebant  consilium  de  agendis, 
et  prsescientiam  de  futuris,  prfeserlim  dum 
eis  imminebal  grave  periculum.  E/  tra-  i 
dam  xEgyptum  in  manu  dominorum  cru- 
delium.  Octavianus  enim,  subjugata  sil)i 
-Egypto,  divisit  cam  in  septem  principatns 

B  seu  partes,  et  unicuique  principem  unum 
praefecit,  qui  eam  sub  jugo  servaret,  ne 
ampiius  reluctaretur  Romanis.  Et  rex  fortis 
dominabitur  eorum,  videlicet  Octavianus, 
qui  fuit  potentissimus  imperator  atque 
monaTc)i&.  Ait  Dominus  Beus  exercituum. 

El  arescet  aqua  de  mari,  et  fluvius  de-        5 
solabitur   atque   siccabitur  ;   et   deficient        6 
ffumina,  attenuabuntur  et  siccabuntur  ri- 
vi  aggeruyn.  Consuetudo  Scripturae  est,  ut 
dicat  terram  desolari,  moveri,  seu  dissi- 
pari,  et  aquas  siccari,  dum  homines  in 

C  lerra,  aut  supra  aquas  demoranles,  lalia 
patiunlur.  .Egyptus  autem  ex  una  parte 
sua  est  supra  mare,  ex  alia  supra  Nilum. 
Per  arescentiam  ergo  aqufe,  et  ceterorum 
quag  dicta  sunt,  designatur  occisio  seu  af- 
fliclio  .Egyptiorum.  Et  proprie  per  aquam 
(lesignalur  populi  multitudo  :  aqua^  enim  .Apocxvn, 
multae,  populi  mulli  sunt.  secundum  Joan-  ''^' 
nein  in  sua  Apocalypsi.  Per  fluvium  si- 
gnatur  regnum :  per  rivos,  duces.  Posset 
eliam  ad  litteram  accipi  de  divisione  Mli 
in  septem  rivos,  et  consumptione  aquarum 

D  per  .Egyptum  fluentium.  de  qua  supra  di- 

ctum  est  :  Desolabil  Dominus  linguam  /«.  x,,io. 
maiis  iEgypti, et  levabit  super  flumen  ma- 
num  suam,  et  percutiet  eum  in  septem 
rivis,  ita  ut  transeant  per  eam  calceati  : 
quod  totuni  ad  litteram  implelum  est  tem- 
pore  Romanorum,  quemadmodum  patuit. 
Calamus  ctjuncus  marcescet,  hoc  est,  terrae 
nascentia  ^Egyptiorum  destruentur.  Nuda-  7 
bitur  alvcus  rivi  a  fonte  suo:  hoc  est,  fons 
et  aqua  ex  eo  scaturiens,  seu  locus  ipsum 
recipiens,  simul  desolabuntur  :  quo  qui- 


ENARRATIO   IN   CAP.    XIX    ISAI.F. 


ART.    XXXIX 


m 


10,  II 


deni  (lalur  inlrlligi,  quod  parontes  ciim 
filiis  essent  vastandi.  E(  omnis  seinends 
irrigua  sicccibitur,  arcscel,  et  non  erit :  hoc 
est,  aqua  qua  irrigaii  solent  seniina  in 
terram  projecta.  (lericiet.  Per  quod  desi- 
gnatur,  quod  solita  lertilitas  in  terra  -Egy- 
pli  ad  tompus  cessaret.In  .Egypto  enim,  ut 
fertiir,  semina  terra;  non  riganlur  |)luviis, 
scd  rivis  ex  Nilo  dccuirentilius  :  quil)us 
sublractis,  lerra  manet  infecunda.  Terra 
vero  promissionis,  opposito  modo  sese  ha- 
bct.  1'ropter  quod  iii  DiMilcrononiio  Moyscs 
ihiii.  XI,  ait  ad  populuin  Isiacl  :  Tcna  ad  (]iiam 
ingredieris  possideiidain.  noii  esl  siciil  ler- 
ra  -Egypli,  ubi  jaclo  scininc  a^iuic  ducun- 
liir  irrigua?;  sed  montuosa  est  et  campc- 
stris,  dc  ccelo  exspectans  pluviam. 

8  Ef  mcerebuiit  piscalorcs,  cl  lugebunl 
oiit/ies  miltentes  in  flumen  hamum  ;  cl 
expandentes  rete  super  faciem  aquarum, 
emarcescent  :  hoc  est,  universi  .Egyptii, 
operi  piscationis  intenti.  tcrra  sua  vastata, 
atque  fluminibus  al)  adversariis  occupatis, 
parlilis.  aut  desohilis,  plorabunl,  eo  quod 
quipstiis  officiumqiie  ipsorum  itn[)e(lian- 
tur,  et  soliti  pisciiim  cibi  sublrahantur. 
Quidain  per  piscatores  el  hamum,  scu  rclc 
mittcntcs,intelligunl  iailaces  .Egyplinrum 
magislros,  qui  in  reti  erroris  sui  alios  ca- 

9  piebant.   Confundentur  qui  operabantur 
peeieniet  liiium,  plcclcntcs'  et  texentes  svbtilia ,  hoc 

est  arlifices  .Egypliorum,  qui  dc  lino  ope- 
ra  curiosa  feccrunt  :  tales  cnim  spoliave- 

10  runl  aiit  occideriinl  Romani.  El  criinl  ir- 
rifjua  cjus  flacccnlia  :  hoc  esl,  aquarum 
fUicnla,  .'Egyptnm  et  loca  tibi  crescit  11- 
niim  rigantia,  arescenlia  eriinl,  til  lacliim 
esl.  Oiiiiics  r/iti  f/icicbaiil  /aciiiias,  id  esl 
iiislriiincnta  sic  liiilii,  qiiM'  apla  suiil  ad 
capiciidos  pisces,  conlundcnliir  cmii  pisca- 
toribus. 

1 1  Stulti  principes  Taneos,  sapientes  con- 
siliarii  Pharaon is,  dcifcrii n I  cniisitiuin  in- 
sipiens  :  iioc  esl,  priiicipes  civilalis  quw 
diciliir  Tanis,  qua>  erat  in  /Egyplo  melro- 
p(dis  (qni  secnndiim  verilalein  sliilli  (>ranl, 
in  idiilis  el  magicis  arlibiis  confidcnles, 
cl    laiiicn    scciindiiiii    a'-.liiiial  ioiiciii   .V.ii\- 


.\  pliorum  ac  propriam,  erant  admodiim  sa- 
pienles  consiliaiii  rcgis  .Egypti),  dedernnt 
ineplum  consilititn  Pharaoni  de  modo  pii- 
gnandi  contra  iiomanos.  Nominatur  aiilem 
-Anloniiis,  1'harao,  quoniam  olim  oinncs 
reges  .Egypti  hoc  nominc  vocabanttir.  Un- 
de  propheta  Jeremias,  Ncchao  regcm  -Egy-  Jer.  xlvi, 
pti,  nominat  Pharaoncm.  Quomodo  di-  ^j,,,  jj**' 
celis  P/iaraoni  :  Filius  sapienlium  ego, 
fi/ius  rcgum  anticjuorum  ?  Cur,  o  stulti 
principes.  faliacesqnc  consules.  jaetalis 
vos  esse  dc  gencre  sapientitim  atqne  nobi- 

B  liuin.  (]uiini  non  valeatis  dare  sanuin  con- 
silium.  ncc  fiiliira  prjpdicere?  Dixertinl 
aiilem  .Egyplii,  genus  stitim  habere  origi- 
ncin  a  diis,  ct  hcroibus  seu  doininis,  quos 
diccbant,  Oron,  Isin,  Osirim.  ct  Typho- 
nein.  Sicque  pro[)tcr  gcneris  dignilalcm. 
et  regni  sui  anliquitatem,  prsesumebant  se 
esse  in  consulcndo  expertos  ac  providos, 
et  rcgcm  .Egypli  dchcre  esse  monarchani. 
Sed  quia  decepti  sunt.subditur  :  Ubi  sunt  12 
nunc  sapientes  tui,  o  Pharao  ?  Annuntient 
tibi  et  indicent  quid  cogitaverit  Dominus 

G  ea-ercituum  .'super  yEgi/plum,  id  est,  qiia- 
liter  eam  vastari  decrevit.  Quasi  dical  : 
lloc  tihi  prfedicere  nequeiint. 

Slidli  facli  sunl  principes  Taneos,  pra-  |.T 
vum  consilium  dando ;  emarcuerunt,  id 
est,  a  vera  sapientia  vacui  facti  sunt,jo<-/w- 
cipes  Mcmphcos,  id  esl  urbis  qua'  dicta 
esl  Mempliis,  in  qua  maximc  viguit  necro- 
manlia ;  deceperunt  ^'Egyptum,  angu/um 
popii/orum  cjiis,  id  csl  regnuni  .Egyplio- 
riim.  Diciliir  auteni  angulus  rcgniini,  (jtio- 
niam  rcgnum  pcr  modum  anguli  conlinct 

D  popiiliim.  DomiinK  mlscuil  in  mcdio  cjus       \.\ 
spiriliiiii    rcrliginis,  id    cst.   in    cordibus 
.Egypliortim  rt^gnaic  |)('iinisit  spiritmn  ci- 
roris.  discordia',   cl    instabilitalis,  ul    ne- 
sciant  qiiid   loijiii   aiil   agcrc  dcbt^int.   Et 
simili  inodo  ait  .Micliwas  ad  .Achab  :  Eccc    iii  /»«,. 
Dominiis  dedil   in  orc  oniniiim   prophela- *'"•  "'■ 
niiii  liiortim  s|)iiiliiin  iiicinlacii.  El  crrarc 
fcccrunt  .Egi/ptum  in  omni  opere  suo  : 
hoc  esl,  consiliarii  isli  spiriln  verliginis 
adimpleli.  fiieriiiil  .lCgyiiliis  caiisa  crraiidi 
iii  ciinclis  i]ua'  pcri^clrabanl  :  siciil  crrat 


470 


ENARRATIO    IN   CAP.    XTX    ISAI.E.    —   ART.    XXXIX 


15 


1(J 


24. 


17 


I  Mach.  VI 
12. 


ebrlus  ct  vomcns,  in  quibus  usus  rationis 
et  incessus  impediuntur  propler  cerebri 
perturbationem.^i!  non  eril  Aigypto  opus, 
qiiod  faciat  caput  et  caudam  incKrvantcm 
et  refrenantem  :  id  est,  populus  iEgyptius 
propter  nimiam  suam  turbulentiam  atque 
miseriam,  non  habebit  operationem  ha- 
benlem  honum  principium,  aul  utilem  fi- 
nem  :  quae  cauda  seu  exitus  operis  possit 
incurvare,  id  est  quod  juslum  est  immu- 
tare,  pra>vaIendo  conlra  Uomanum  impe- 
rium,  aut  relrenare  impelum  adversario- 
rum  suorum,  repellendo  a  se  exercitum 
Romanorum. 

lu  dic  illa  crit  Aigyptus  ijnasi  iniilic- 
rcs  :  id  est,  iEgyplii  debiles  erunl,  insla- 
biles,  hostibusque  subjecti,  sicut  sui)dun- 
tur  femina"  \\ris.El  stiipcliu)it,ct  timebinit 
n  facie  commotioiiis  manus  Domini  arcr- 
citnum,  quam  ipse  movcbit  siipcr  cam  : 
hoc  est,  .Egyptii  veliementer  mefuent  pro- 
pter  potentiam  et  impctum  adversariorum 
suorum,  videlicel  Romanorum  :  quorum 
ingressus  et  impugnalio  nuncupalur,  com- 
motio  manus  Domini,  hoc  est  potestalis 
divinse,  quoniam  Deus  praestilit  Romanis 
poleslatem  conlra  .Egyplios,sicut  per  Eze- 
chielem  ait  de  rege  Babylonis  :  Gonforla- 
bo  brachia  Nabuchodonosor,  cl  dabo  gla- 
dium  meum  in  inanu  ejus,et  brachia  regis 
jEgypti  confringam.  Et  erit  terrn  Juda 
^Egi/pto  in  pavorcm  :  hoc  est,  .Egyptiis 
inctilielur  limor  ex  consideratione  populi 
Juda^orum.  Yel  quia  .Egyplii  suam  vasli- 
talein  putabant  sibi  evenisse  propter  cru- 
delitatem  qiiam  in  Judaa  commiserunt  : 
sicut  Antiochus  plaga  Dei  perciissus,  dixil, 
Nunc  recordor  malorum  qu;e  feci  in  Je- 
rusalem.  Nam  et  ex  antiquo  percussos  se 
noverant  .Egyptii  propler  injuriam  faclam 
Hebrfpis.  Anlonius  vero  rex  .Egypli,  occi- 
dit  in  Judfea  Antigonum  regem,  qui  erat 
de  genere  Joannis  Ilyrcani,  posiiilque  in 
ea  Ilerodem  alienigenam  regem,  sicut  le- 
gilur.  Vel  quia  yEgyptii  videntes  quomodo 
Judaea  erat  a  Romanis  debellata,  timebanl 
ne  et  ipsi  similiter  vincerenlur.  Omnis 
qui  illius  fuerit  recordatus,  hoc  est,  qui- 


A  cumque  .Egypliorum  consideraverit  injii- 
rias  a  se  illatas  JudEeis,seu  expugnalionem 
a  Romanis,  pavcbit  a  facie  consilii  Domi- 
ni  exerciluum,  hoc  est  ab  effectu  divinae 
juslitise,  timens  judicia  ejus,  quod  ipse  co- 
gituvit  super  eam,  hoc  est,  quod  decrevit 
facere  de  Judeea,  ulciscendo  ejus  injurias 
in  .Egyptios,  vel  ejus  peccata. 

In  die  illa  erunt  quinque  civitates  iu        18 
terra  .^Egypii,  loquenles  lingun  Chanaan, 
et  jurantes  pcr  Dominum  exercituum.  Ci- 
vitns  Solis  vocabitur  una.  Omnia  quae  in 

B  isto  capitulo  usque  ad  hunc  locum  indu- 
cta  snnl,  faciliter  exponi  possent  de  pu- 
nitidue  .Egypti  a  Chalda^is,  sed  sequenlia 
non  concordant.  Sequitur  :  In  dic  illa,  vi- 
delicel  lempore  niinc  pra?diclo  :  dies  enim 
a  Piophetis  pro  lempore  sumitur;  erunt 
quinque  civitates  in  terra  ^Egypti,  loquen- 
tcs  liiigua  Cliauaaii.  Islud  enim  et  quse 
sequunlur,  exponi  non  possunt  nisi  de  con- 
versioneiEgypti  ad  fidem  catholicam.sicut 
ab  cxpositoribus  satis  probatum  esse  vide- 
niiis.  Veruiulamen,  ul  refert  S.  Hieronymus, 

C  Josephus  dixit  isla  impleta  post  captivi- 
tatcm  Babylonicam  per  Oniam  sacerdotem, 
qui    cum    multis   Judawrum    profugus   in 
.Egyptum,  cl  a  rege  reverenter  susceptus,    Am.  Ju<i. 
aedificavit  altare  et  temphim  Domino  in  !'''•''"'?.•,'' 

L  m  tine;  lib. 

/Egypto,  in  civitate  qiiam  conlulit  ei  rex  xm.  c.  3. 
-Egypti.  Hoc  autem  S.  Hieronymus  effica- 
ciler  reprobal,co  quod  factum  islud  Onise 
reprehensibile  fiiit.   Lex  enim  prohibuit    Deiit.%n, 
altare  erigi,  et  sacrificia  fieri  exlra  Jerii-  "''*• 
salem,  praesertim  dum  erat  templum   in 
Jerusalem.  Unde  et  David  multo  tempore 
D  profugiis,   niinqnam   prffsumpsil  in  lerra 
aliorum  altaie   aiit    lemplum  construerc. 
Hic  etiam  dicitur,  quod  essent  quinque  ci- 
vilales  in  /Egyplo  jurantes  per  Dominum  : 
per  quod  dalur  intelligi,  qiiod   in   Doiui- 
niim  crederent.  ()nia>  auleni  et  populo  ejus 
non  legilur  a  rege  .Egypli  civilas  conces- 
sa,  nisi  una. 

Per  quinque  igitur  civitates  ^Egypti,  lo- 
quentes  lingua  Chanaan,  et  jurantes  per 
Dominum,  intelligend»  sunt  urbes.Egypli 
qiia!  ad  prEedicationem  Simonis  apostoli 


ENARRATIO    IN   CAP.    XIX    ISAI.E.    —    ART.    XXXIX 


471 


ac  iMarci  rvangclislse,  ad  Christum  Domi- 
ntim  Sahalorcm  rnnvcrsap  sunl.  Kl  loquo- 
banlur  iingua  (llianaan.  ifl  c^^l  llcbiiva  :  vcl 
quia  in  iirliibus  his  muili  (lcmorabanlur 
Juda^i,  qiii  conversi  Dciim  iau(labanl  lin- 
gua  licbr»a  :  vel  quia  pcr  imposilioncm 
inanuuin  Apostolorum  dcscendil  in  eos  Spi- 
ritus  Sanctus,  dans  cis  doniim  linguarum, 
proul  frcqucnlcr  ficbal  in  piimiliva  I".c- 
clcsia.  Dicunlur  autcm  civitates  hae  quin- 
quc,  non  qnod  solum  quinquc  erant,  scd 
quia  lot  crant  primic  ac  principalcs,  sub 
quibiis  cetcra;  coinprchcndcbantiir.  ,Iuran- 
tcs  pcr  nomcn  Doinini,  id  cst,  fidc  siip- 
posita  juranles,  ubi,  quando,  cl  co  inodo 
qiio  jurandiim  cst :  non  pcr  idola  .Egyplio- 
rnin,scd  pcr  Dcuni  vcnim,  implcnlcs  illiid 
/Aui.  VI,  Dcutcronomii  :  Dominuin  Dciim  timebis, 
ct  pcr  nomcn  cjiis  jiirabis.  Dc  sic  enim 
jiiranlibus  scriptum  cst  sccundo  libro  Pa- 
ralipomenon  :  In  omni  corde  suo  jurave- 
riinl  Doniino.  ct  invcncrtinl  ciim  ;  ct  alibi 
quoquc,  Laudubunliir  omncs  qui  jiirant  in 
eo.  Quod  autem  non  licuit  in  .Egypto  aedi- 
ficari  ab  Onia  lempitim  Doiiiino.  palcl  pcr 
illtid  Dculcidnomii  :  (lavc  nc  oflcras  holo- 
caiista  liia  in  omni  loco  qticm  vidcris : 
sed  in  co  qiicm  clcgerit  Dominiis  in  una 
tribiiiim  luarnm. 

Civilas  Solis  vocabitur  una.  Per  hanc 
civilalcm  inlclligunl  quidam  .Mexandri- 
am  :  qua"  dicitiif  civilas  Solis,  id  csl  (^hti- 
sli  atquc  jnstitiiB.  De  quo  Solc  h^gilur  in 
.i/a/ncft.iv,  Malachia  :()ricliir  vobis  timcnlibiis  nomcn 
mciim  Sol  justilia^,  cl  sanilas  in  pcnnis 
cjiis.  (juamvis  aiitcm  cl  reliqua  civilalcs 
csscnl  uliqnc  civilalcs  Chrisli,  tanquam 
ctillriccs  ipsiiis,  pra^cipue  lamcn  iina,  vi- 
dclicet  Aicxandria,  niiminaliir  civilas  So- 
lis.co  quod  sacralissimiis  cvangclisla  .Mar- 
ciis  iliii  in  ca  rcsedil.  et  Christiani  siib  co 
in  iirbc  liac  sanclissimam  cl  oiiinino  ajio- 
stidicam  vilam  dii.xcrunt.  l'i(iplcr  (piod 
Philo,  inlcr  Jiida^os  liinc  cloqiicnlissimus 
cl  doclissimiis,  adiiiiraliis  ciiiivctsalioiicm 
i|isoi'iim,  piilclict  litiiiitii  i'(li(lil  libriim  dc 
latidc  cornin,siciil  iii  iiliid  ilc  Viris  illiislri- 
bus  scriliil  S.  Ilictiiiiyiinis.  Alii  aiilcm  pcr 


ll/»ar.xv 
15. 

/>».!.  XII, 12 


/>e»/.  XM 
13,  U. 


A  civitatem  Solis,  inlelligunt  urbem  .Egypli 
Flcliopolim,  diclam  ab  //.!'>;,  quod  csl  sol, 
cl  TTOAi;  civilas,  quasi  civitas  soiis  :  et  ita 
ad  lilterani  datur  intclligi,  ad  Chrislum 
convcrlendam  fuissc  hane  urbem. 

/;/  die  illa,  videliccl  tcnipore  prwdica-  19 
lioiiis  cvangelic»,  eril  allare  Domini  in 
iiicdio  tcrra-  ^Ef/j/pti, hoc  cst  in  ipsa  .Egy- 
lilo  et  locis  cjus  :  non  quod  soliim  fiicrit 
in  .Egypto  unum  altare ;  sed  per  hoc  quod 
dicitur,  In  mcdio  terra?  .Egypti,  insinualur 
qiiod  in  singiilis  locis  iEgypli,  in  quibus 

B  erant  fideles,  fieret  teinplum  Christo,  Ju.\- 
ta   quem    inodiim    dc  Cliristo   prajdicluin 
crat  in  .Micluea  :  Magnificabilur  in  inedio  .i/ic/i.v,*. 
iiiiivcrsai  tcrnc.  Dicilur  cnini  allarc  unum, 
qiiomodo  dicilur  una  fides,  una  Ecclcsia,   £>/i«. iv, 
uiium  Baplisnia.  El  litulus  Domini  juxta  ^' 
/erminuin  ejus  :  id  esl,  tilulus  Christi,  vi- 
dclicet  Evangelium  ejus,  ct  Apostolorum 
doctrina  ;  vcl  ccrte  titulus  ejus,  quo  di- 
cltim  cst.  Jcstis  Nazarcniis  rcx  Jii(l;roriim,  yoann.xix, 
quein  affixit  cruci  Pilalus  :  erit  in  finibus  "" 
^Egypti  in  ecclesiis  credentium.  El  eril  li-      20 

C  lulus  iste  in  siynum  el  in  teslimoniutn 
Dnmino  exerciluum  in  lerra  ^Egi/pti  :  id 
esl.  liltiliis  istc  crit.  ad  i|uod  fidclcs  respi- 
cicnl  iii  omni  lcnt.ilionc  cl  ncccssilalc  ;  ct 
pcr  ipsum  Cliristiis  figtitaiiitin'  ac  signifi- 
cabitur  ipsis,  tanquam  per  imaginem.  Erit 
cliam  Domino,  id  est  ad  gloriam  ejus.  in 
lcslimoniiim,  id  est  in  mcmorialc  pcrpc- 
tiium,  et  in  argumcntiim  scu  teslificatio- 
ncm.  Xam  cl  cvangclica  Scriptura  dal  tc- 
sliiiioniuin  scmpitcrnum  dc  Christo,  qiiod 
ipse  sit  verus  mundi  Salvalor. 

D  riamabunt  enim,  fervcnlcr  orando,  .Egy- 
plii  ad  Dominum  Deiim  Patrem,  a  facic 
Irihuldiitis.  id  cst  lcmporc  pcrscciilionis 
suiP  a  mundo,  carnc,  seii  da>mone;  et  mil- 
tel  i'is  spiriliiali  ac  invisihili  missione  sal- 
iHilorem  el  jiropuffnalorem,  id  csl  dcfcnso- 
rcm.  <■////  /ificret  eos,  hoc  cst,  Eiliiim  suiiin 
(iilciliitii.  Jcsiim  Christiim.  dc  i|iio  angt^- 
liis  dixil  apiid  Mallha'iim  :  Vdcabis  nonicn  .Vaiih.  i, 
cjiis  .lcsiim  :  ipsc  ciiitii  sal\  iini  facicl  po-  ''■ 
piiiiiiii  suiiiii  a  pcccalis  cdniiii.  |)c  liac 
Cliiisli    iiiivsiiinc   i|iia   (|uolidic   vcnil    ad 


ENARRATIO    IN   CAP.    XIX   ISAIJ;.    —   ART.    XXXIX 


Joami.\n\ 
23. 


21 


Ezech. 
XXIX,  21. 


.Vnlach.  i. 
II. 


Ps,  LSXV, 

12. 

22 

Apof  111,19, 


suos  fideles,  ipse  ait  in  Joanne  :  Ad  euni  A 
veniemus,  e(  mansionem  apud   eum    fa- 
ciemus. 

Ei  cognoscetur  Dominux  ab  yEgypto,  et, 
pro  id  est,  coc/noscent  .Eguplii  Dominum 
in  clie  iUa,  id  est  Deum  unum  ac  trinum, 
Deique  Filium  incarnatum,  per  fidem  et 
dona  Spiritus  Sancti,  qua>  sunt,  sapientia, 
intellectus,  atque  consilium.  Hoc  cliam 
dicit  propheta  Ezechiel,  post  descriptio- 
nem  punitionis  ,Egypti  a  rege  Babylonis  : 
Et  scient,  inquit,  .Egyptii,  quia  ego  sum 
Dominus.  Sed  non  dicit  de  eis  quod  modo  B 
subjungitur.  Et  coJent  eum  in  hostiis  et 
mnn.cribus,  id  est  in  oblationibus  sacra- 
mentorum  Ecclesice,  scilicet  corporis  et 
sanguinis  Christi  :  quee  dicunlur  plurali- 
ter  sacramenta  et  hostia?,  proplor  plurali- 
tatem  specieruin  sacramentalium  panis  et 
vini,  sub  quibus  continenlur.  Sunt  tamcn 
unum  perfeclum  sacramcntum.  Per  ho- 
stias  quoque  intelligi  possunt  spiritualia 
sacrificia,  scilicet :  obedientia,  oratio,  pro- 
pria  mortificalio.  Munera  vcro  sunt  elee- 
mosynae,  et  cetera  quge  sponte  offeruntur.  C 
—  Ex  his  elucescit,  quod  ea  quai  nunc  di- 
cta  sunt  de  altari  Domini  in  terra  .Egypti 
et  hosliis,  dicanlur  tanquam  aliquid  lau- 
dabile.  Unde  intelligi  ncqueunt,  nisi  pro 
tempore  Christi,  quo  offeruntur  Deo  in 
omni  lerra  vera  sacrificia,  vel  potius  unum 
verum  sacrificium,  per  omnia  sacrificia 
veteris  legis  figuratum.  De  quo  Dominus 
ait  in  Malachia  :  Ab  ortu  solis  usque  ad 
occasum,  magnum  est  nomen  meum  in 
gentibus,  et  in  onini  loco  sacrificatur  et 
offertur  nomini  mco  ohlatio  munda.  —  D 
Et  vota  vovebnnt  Domino.  ct  solvenl  quae 
voverunt.  Ista  sunl  vola  qua?  promillunt 
Domino  Christiani  in  susceplione  Ordinis 
sacri,  in  religionis  ingressu,  in  fonle  Ba- 
plismatis,  seu  aliis  cansis.  Unde  quoque 
ait  Psalmographus  :  Yovete,  et  reddite  Do- 
mino  Deo  veslro,  onines  qui  in  circuilu 
ejus  affertis  munera. 

Et  fcrcutiet  Dominus  ^Egyptum  plaga 
casligationis  paternse  :  de  qua  ait  in  Apo- 
calypsi,  Ego  qiios  amo,  arguo  el  castigo. 


In  praesenti  igilur  punict  corum  peccala, 

ne  postea  gravius  affligantur.  Et  sanabil 

eam,  hoc  est,  a  popna  hac  eos  eripiet,  pec- 

cata  dimittet,  graliamque  rcfundet.  Unde 

apud  .lob  inducitur  :  Bealus  homo  qui  cor-    job\,\i, 

ripilur  a  Domino  :  increpationem  ergo  Do-  '*• 

mini  ne  reprobes,  quia  ipse  vulnerat,  et 

medelur  :  percutit,   et  nianus   ejus  sana- 

bunl.  Hoc  expertus  erat  Tobias,  qui  dice- 

lial    :  Benedico  te,  Domine,  quoniam   turoi.  xi.it. 

casligasti  me,  et  lu  salvasli  me.  Hanc  pla- 

gam  paternam  desiderare  debemus,  dicen- 

tes  cum  Jeremia  :  Corripe  me,  Domine.  ve-  jer.  \,u. 

rumlamen  in  judirio,  et  non  in  furore,  ne 

forle  ad  nihilum  redigas  me.  Et  rcverten- 

<»<?•  iEgyptii  ad  Dominum  per  fidem,  spem, 

el  carilatem,  et  placabitur  eis,  dimiltendo 

eorum  peccata,  ct  sanabit  cos  a  languori- 

biis  animse  :  quam  sanitatem  optavit  qui 

ait,  Sana  me,  Domine,  quoniam  conturba-  />«.  vi,3. 

ta  sunt  ossa  mea. 

Jn  die  illa  erit  via,  hoc  est  secura  et  23 
publica  deambulatio,  dc  ^Egypto  in  Assy- 
rios.  In  Chrisli  enim  adventu  pacata  sunt 
regna,  quEe  ante  inimica  fuerunt,  omnibus 
Bomano  imperatori  subjectis.Quando  ergo 
•Egyptius  et  Assyrius  proprios  reges  ha- 
bebanl,  non  erat  inler  eos  via  secura:  sed 
tempore  Christi  descriptus  est  totus  orbis, 
nec  restitit  .Egyptus  Assyriis,  neque  econ- 
Ira.  Iloc  tamen  proecipue  dicilur.  eo  quod 
nunc  pra>dicatores  nov»  legis  velociter  in- 
cedebant  de  una  lerra  ad  aliam.  Et  intra- 
bit  Assyrius  in  ^Egyptum,  et  ^Egyptius 
in  Assyrios,  ex  caritate,  aut  alia  pia  causa 
visitando  se  invicem.  Et  servient  jEgyptii 
Assur,  id  est  Assyriis,  ita  quod  una  gens 
allerius  genlis  merces  recipiet,  et  mutuo 
sibi  in  necessariis  providebunt.  Yel,  sicut 
ait  Apostolus.  Per  caritatem  servite  invi-  caiat.  v, 
cem,  per  hoc  datur  intelligi,  quod  in  Ec-  "■ 
clesia  Christifideles  ex  .Egypto  servirent 
fidelibus  ex  .\ssyriis,  ex  humililate  et  con- 
cordia,  sicut  frequenter  in  Yitis  Palrum  et 
alibi  legitur.  Unde  et  Christus  dixit  :  Qui  .vatth. 
ma.jor  est  vestrum,  erit  vester  minister.    ""'"'  '''■ 

In  die  illa  erit  Israel  tertius  jEgyptio       2i 
ct  Assyrio  :  hoc  est,  sicut  .Egyptii  et  As- 


ENARRATIO   IN   CAP.    XIX    ISAI.E.    —    AKT.    XL 


473 


syrii,  sir  ct  Hebraei  criint  subjccli  Romano 
impcrio  :  ncc  aiixiiiabitiir  popiiliis  Isiarl 
uno  lemporc  .Egyptiis  uoiitia  Assyrios,  at- 
qiic  alio  tcmpore  Assyriis  conlra  .Epyplios; 
sc(i  erit  concors  ulrisqiic.  Vcl  sic,  qiiia 
primi  pastorcs  Ecclesiffi  cx  Juda'is  eranl, 
ct  coilcgerunt  in  Christo  gcntes  diversas, 
tanqiiam  consorlcs  gralia>  sua>,  sic(]ue  cum 
cis  ambiilavcruiil  .Egyplii  ct  Assyrii.  Inde 
Znch.\m.  cl  Zacharias  ail  :  lii  liic  illa  a[)prchendcnl 
dcccm  viri  rimbriam  viri  .IiiilaM.  diccntcs  : 
lljimus  vobisciim  :  aiidivimiis  cniin  (iiiod 
Dominus  vobiscnm  esl.  Benediclio  in  me- 
25  dio  lerra',  citi  hcncdixit  Dominus  cxerci- 
titum  :  hoc  est,  Israel,  scilicel  Aposloius 
Chrisli,  seu  alius  ejus  discipiiliis,  crit  bc- 
ncdictio,  id  cst  caiisa  scu  occasio  bencdi- 
cliimis,  .Egy[)to  ct  .\ssyriis,  quia  pcr  ciim 
Dominus  Iribuel  gratiam  populis  islis  ; 
in  medio  lcrra:',  cui  bcnedixit  Domimis. 
vidcliccl  in  lerra  .Egypli  ct  .\ssyrioruiii, 
ubi  olim  maximc  viguil  religio  christiana. 


.\  cranlquc  ibi  inniimcrabilia  agmina  mona- 
chorum.  Iluic  igilur  tcrrfe  benedixil  Do- 
minus,  dicens  :  Bencdiclus  popuhts  meiis 
^Egypti,  id  est  Christiani  habitanlcs  in 
.Egypto,  ct  opus  manuum  mearum  Asstj- 
rio,  id  cst,  Assyrios  dicet  perlinere  ad  se, 
lanquam  crcaluras  a  se  electas.  Hereditas 
aulcm  mca  Tsracl  :  id  csl,  po[)iilus  meiis 
clcctiis  ac  pcculiaris  sunl,  quos  cx  .Iiidieis 
elcgi,  vidclicet  sancti  .\postoli:  vcl,  quia 
a  principio  populus  Isracl  spccialilcr  di- 
cliis  csl  hcrcdilas  Dci  :  proplcr  qiiod  Sa- 

B  mucl  dixil  Saiili,  I".cci'  iiiixil  lc  Dominus  i /(,■./.  s,  i. 
sii|)cr  hcrcdilalcm  suniii  iii  [)riiiii[)cm.  L'n- 
dc  in  Dculcronomio  .Moyscs  :  Tc  inqiiil.  Deui.\u,(>. 
elcgit  Dominus,  ul  sis  ci  po|)iiliis  pccii- 
liaris.  cx  cunclis  popiilis  qiii  sunt  siipcr 
lcrram.  Vcl  sic  :  Hcrcdilas  mca  Isracl,  id 
est,  loca  lcrra!  Israel,  in  quibus  nalus,con- 
vcrsaUis,  el  passus  sum,  sunl  hercditas 
mca.  ad  (|iiam  omncs  fidclcs  dc  tolo  orbc 
coiiciirruiil. 


ARTICULUS  XL 


EXPOSITIO    MORAHS    EJUSDEM     CACITOLI    NONIDECIMI. 


i  i^NUS  yi,'(/i/pli.  Ecce  Dominu.';  asccn- 
\J  det  super  nubem  lecem.  Qiiuni  istud 
qiKid  diciliir,  Ecce  Domimis  ascciKJcl  sii- 
pcr  iiubcm  lcvcm,  dc  Clirisli  incarnalionc 
(cujus  ntiquc  incarnatio  salus  esl  mundi) 
inlclligcndiim  sil.  siciil  cxposiliim  csl  : 
ciir  l'ro[)licla  locutiirus  dc  iiicainaliiuic 
Christi,  pra>misit,  Onus  ;Egypti,  id  est  hu- 
jus  inundi,  qui  pcr  .Egyplum  figiiraliir, 
nisi  ([iioniam,  sicul  Chiisli  iiicarnalio  clc- 
clis  et  gralis  cst  caiisa  saliilis,  sic  pcrver- 
sis  est  occasio  majoris  damnalionis  ?  1'ndc 
Aposl(diis  dc  se  ipso  ac  siiis  consorlibus 
iicor.ii,  ail  ad  Corinlhios  :  Chrisli  boniis  odor  sii- 
niiis  111  omni  loco  :  aliis  (|Ui(lcm  odor  vikc 
in  vilam,  aliis  odor  morlis  in  morlcm. 
Dnus  crgo  .Kt/niili,  id  csl.  |Kinilus  ac  ma- 


(]  jiir  (iainnalio  muudi.   \iiiclircl    iKiiniiium 
iiiuiiilaniiruiii  :  ilc  ([un  luiindo  ail  Salvator 
discipulis  siiis  a[)ii(l  Joaiincm  :  Si  dc  niiiii-  /annn.xv, 
do  cssctis,  miiiiiiiis  (|iiod  suiim  csl  diligc-  ''■ 
rel.  Dc  quo  ct  Jacobus  protcstatur  :  .\mi- y.icoft.iv,i. 
cilia  hujiis  mundi.  inimica  csl  Dco. 

Ecce  Ddniiniis  (Ihrisliis  ascendet  super 
mibetn  levcm,  id  est  in  nleriim  Virginis 
gloriosa; ;  cl  int/redietur,  nasccndo  dc  ca, 
iii  .Ei/!/plum,  id  est  miindiim  islnm,  iilii 
inlcr  homincs  conversalus  cl  visus  esl.  narMhm, 
Vcnil  cnim  Chrisliis  in  hiinc  mimdiim  ticc- ?t;. 

D  calorcs  salvos  faccre,  secnndiim  A[)oslo- 
Iiim  ad  Timolheiim.  El  commocchuulur 
simulacro  .Ei/ijpli  n  fiicie  cjits.  Staliin 
enim  posl  Chrisli  adventiim,  cn-pcrnnl  in 
lolii  iiiuiiiiii  siiiiiilacia  rc|)riibari  cl  cDiilcri 


476 


ENARRATIO    IN   CAP.    XIX    ISAl.E.    —   AUT.    XL 


UPetr.K 
I,  10,  14. 


Judx  12 


li 


Luc.  \,  42. 


PS.  LX\M[ 

14. 
Ps.  XI,  'J. 


l  Tlie^s.  11, 


.Ull/(/l.XV 

n. 


II  r/ifss.  II. 

3. 

13 


16 


17 


dicit  :  Erunt  magistri  niendaces  in  popu-  A 
lo,  qui  inlroduccnt  sectas  perditionis,  au- 
daces.  sibi  placentes,  pellicien(es  animas 
instabiles.  De  quibus  scriptum  est  :  Hi 
sunt  in  epulis  suis  maculae,  convivantes 
sine  timore,  semetipsos  pascentes,  nubes 
sine  aqua.  Dominus  miscuit  in  medio  ejus, 
id  est  in  omnibus  filiis  sscculi  hujus,  in 
omnibus  qui  in  propriis  oculis  sapientes 
sunt,  .';piritnm  vertiginis,  id  est  volubili- 
tatis.ut  non  quserant  illud  unum  quod  so- 
lum  necessarium  est,sed  per  multa  vagen- 
tur,  et  nulli  salubri  ac  stabili  fundamenlo  B 
infigantur.  Propler  quod  de  eis  scriptum 
est  :  Deus  meus,  pone  illos  ut  rotam ;  et, 
In  circuitu  impii  ambulant.  De  futuris  quo- 
que  Anlichrisli  discipulis  ait  Apostolus  : 
Mitlel  illis  Deus  operalionem  erroris,  ut 
crcdant  mendacio.  Dum  enim  Deus  homi- 
ni  graliam  non  inrundil,  aut  datam  tollit, 
homo  mullipiicilcr  errat,  non  discernen- 
do  inter  verum  et  falsum,  inler  bonum  et 
malum,  et  passionum  frequenler  impetum 
sequitur.  Et  errare  feeerunt  ^'Egypluiu ,'v\ 
esl  mundum,  in  omni  opere  suo.  Caecus  C 
enim  si  ceeco  ducatum  prsestet,  amho  in  fo- 
veam  cadunt.  Idcirco  consijiarii  principes- 
que  perversi,  omnes  sibi  adhffirentes  in 
perditionem  deducunt.  Unde  monet  Apo- 
stolus  :  Videte  ne  quis  vos  seducat  uUo 
modo.  Et  non  erit  ASgypto  opus,  r/uod  fa- 
ciat  caput  et  caudam  :  id  est,  homines 
mundani,  neque  principium,  neque  finem 
bnni  operis  habebunt;  sed  inordinata  sunf 
cuncla  quce  agunt,  et  inquinata  sunt  eo- 
rum  mens  et  conscienlia. 

In  die  illa,  quando  videlicet  miseuerit  D 
Dominus  spiritum  vertiginis  in  medio  ejus, 
erit  yEgyptus  quasi  muUeres,  id  est,  ho- 
mines  impii  instabiles  erunt,  effeminali 
scu  fragiles;  et  timcbunt  a  facie  couimn- 
tionis  manus  Domini,  id  est,  divinse  ullio- 
nis  rigorem,  fulurum  judiciuui,  et  inferni 
lormenla  formidabunl  :  vel  modo  per  pop- 
nilentiam,  vel  postmodum  per  poenarum 
experienliam.  Et  crit  terra  Juda,  id  est 
I'>cclesia  eleclorum,  ^Egypto,  id  est  eccle- 
sia?  malignantium,  in  pavorem,  dum   vi- 


derinl  se  errare,  et  conlra  justos  sine  eau- 
sa  persecutionem  fecisse.  In  futuro  tamcn 
hoc  magis  implebitur,  dum  stabunt  .justi  Sap.^-.\. 
in  magna  constanlia  adversus  eos  qui  se 
angustiaverunt  :  lunc  nempo  injusti  tur-    ibki.  i. 
babuntur  limore  horribili.  Omiiis  qiii  il- 
lius  fuerit  recordatus, id  est,qui  tormenta 
et  plagas  hujus  mundi  adspexerit,  consi- 
derando  quam  districte  Deus  peccala  pra- 
vorum  atque  injurias  sanctis  lllatas  ulci- 
scitur,  pavebit  a  facie  consilii  Domini ,  id 
est,divinum  judicium  formidabit,  clamans 
cum  Aposlolo,  Horrendum  est  incidere  in  Hebr.x,^. 
manus  Dei  vivenlis;  et  cum  Psalmisla,  Ve-  Ps.  t.w,5. 
nite,  et  videte  opera  Dei,  terribilis  in  con- 
siliis  super  filios  hominum. 

In  die  illa  erunt  quinque  civitates  in  18 
tcrra  ^Egypti,  loquentcs  lingua  Chanaaii , 
etc.  Istce  quinque  civitates,  quae  sunl  in 
terra  .Egypti,  id  esl  in  corpore  hominis, 
seu  in  mundo,  sunt  quinque  sensus  exte- 
riores  vel  interiores  :  qui  non  loquunlur 
lingua  Chanaan,  quando  propriis  molibus 
feruntur,  sensualitatem  sequunlur,  nec  re- 
frenantur.  Quum  aulcm  per  ralionem  di- 
riguntur  ac  moderanlur,  loquunlur  lingua 
Hebraea  et  serviunl  Domino,  el  jurant  per 
Dominuiii  exercituum,  quoniam  firmiter 
proponunt  rationis  imperio  obedire.  Civi- 
tas  Solis  vocabitur  una.  Haec  est  civitas 
visus,  qui  ceteris  sensibus  exstat  nobilior, 
cujus  etiam  ordinatio  videtur  esse  uti- 
lior.  ///  die  illa,  quum  fuerint  sensus  ita  19 
ralioni  subjecti,  erit  altare  Domini,  id  est 
fides  calholica,  super  quam  omnia  opera 
meritoria  collocantur,  atque  per  eam  Do- 
mino  offeruntur  :  accedentem  quippe  ad  /?e6r.xi,c.. 
Deum  oportel  credere  ;  in  mcdio  terrcv 
.Egypti,  id  est  in  cordibus  hominum  in 
lolo  mundo  degentium.  Vel,  Altare  Donii- 
ni  est  in  terra  .Egypti,  id  est,  in  omnibus 
Christi  ecclesiis  conseeratum  est  Deo  alta- 
re ;  ct  tilulus  Domini,  id  est  memoriale 
passionis  dominic8e,y?«Vrt  terminum  ejus, 
id  est  juxla  loca  et  fines  ecclesia?. 

Clamabunt  enim  fideles  ubique  terra-       20 
rum  ad  Dominum  a  facie  tribulantis,  vi- 
dclicet  in  omni  Iribulatione  alque  angu- 


ENARRATIO   IN    CAP.    XIX    ISAI.E.    —    ART.    XL 


477 


Pa.\i.t\,ii 


Baruclt  iv 
31. 


II /V 


Eccli.  1 1,8, 


21 

I  Cor.  XIII, 
U. 

IJoann.v. 
iO. 


P*.  cxvn, 
18, 

/*roiMii,Il, 
ii;Apoc.iit, 
1». 


f/ebr.  XII. 

2:! 


stia,  slcul  in  Psalnio  jui)('t  :  Invoca  mc  in 
(lic  triliuliiliiinis ;  cruain  lc,  ct  iriorificahis 
mc.  Kl  Iknicli  ait  :  Kilii,  clainatc  ad  Uo- 
minuin.  ct  eripiet  vos  de  inanii  inimico- 
ruin.  H(jc  cniin  scmpcr  agcniliiin  csl  nobis, 
et  hoc  est  unicuin  nostriim  rciugiiim.  pro- 
iit  secundo  Paralipomcnon  libro  devolus 
rex  Josaplial  prolestatur  :  In  nobis,  inqiii- 
ens,  non  est  tanta  fortitiido,  iit  possimus 
resistcre  hostibus;  sed  qiium  ignorcmiis 
quid  agerc  dci)camus,  hoc  soliim  habenius 
residui,  ut  ociilos  nostros  dirigamus  ad  te. 
i)e  hoc  bcncficio  gratias  egit  Dco  ex  inti- 
mo  cordc,  illc  qui  in  Kcclesiaslico  profilc- 
tur  :  Laiidabit  usque  ad  morlem  anima 
inca  l)i)iiiinum:  quoniam  cruis  sustincntcs 
te,  et  libcras  eos  dc  onini  anguslia,  Domi- 
nc  Deus  noster.  Ideo  subditur  :  et  millet 
eis  saloalorem  et  prQpuf/italorem,  qui  li- 
lieret  eos.  Nec  eniin  est  alius  qui  pugnet 
pro  nobis,  nisi  Jesus  Christus  Dominus  no- 
sler.  El  cofjnoscetitr  Doininus  per  fidoin 
ab  ^Efjypto  hujus  mundi  :  nunc  cnim  vi- 
deinus  per  speculum  in  renigmate.  Et  a 
Joanne  dicitur  :  Scimiis  (]uoniam  Filiiis 
Dci  venit,  ct  dedit  iiobis  scnsiim,  ul  co- 
gnoscamiis  vcnim  Dciim.  El  colent  eum 
in  kostiis  i'l  muneribus,  et  vota  vovebunl 
Domiiio,  et  solcenl.  Hoc  jam  qiiotidic  cer- 
nimus  adiinplcri. 

El  percutiet  Doiniints  ^Eyijpluin,  id  cst 
l'^cclesiam  in  terris  percgrinantem,  pluja 
lemporalis  correctionis,  ei  sanabit  eam  : 
sicul  in  Psalmo  cantatur,  Castigans  casli- 
gavit  inc  Dominus,  el  morli  non  Iradidit 
mc.  Indc  in  Proveibiis  lcgitur  :  Diseipli- 
nam  Doinini.  fili  mi,  ne  abjicias;  et  ne 
deficias  (|uiim  ab  eo  corripcris  :  qiicm 
cniin  diligil  Dominus,  corripit ;  et  (]uasi 
patcr  in  filio  comi^lacct  sibi.  l-^t  ad  llcbiaj- 
os  .\postolus  :  Si  cxtra  disciplinam  eslis, 
crgo  adiiltcri  et  non  filii  eslis. 

///  (//(■  illa  erit  via  de  .Eyijplo  in  Assi/- 
rios,  id  esl  de  peccatoribus  el  puMiitenti- 
biis  ad   perfeclos,   ila  qiiod  sibi    inviccm 


.\  condescendent  atque  subvenienl,  sicut  do- 

cct  .\posloliis  ad  (lalalas  :  Fraties.  si  prip- 
occupatus  fucrit  hoiiio  iii  aliqiio  dclicto, 
vos  qui  spirituales  estis,  hujusmodi  in- 
struitc  in  spirilu  lcnitatis:  riirsiis.  .\ltcr 
allcrins  oncra  pnrlatc  Intcrprclalur  aulcm 
-Egyptus,  caligo;  Assyrius  vero,  dirigens. 
El  servient  .Egi/plii,  id  esl  piT-nitcnlcs, 
Assur,  id  cst  perfcclis. 

///  die  illa  erit  Israel,  id  est  homo  con- 
tcmplativus,  cujus  conversatio  est  in  coe- 
lis,  tertius,  id  csl  socialiler  adiinatus  el 

15  liuinililcr  convivcns,  .Ejijptio  et  Assyrio, 
id  cst  incipieuli  dc  tenebris  mundi  exire, 
cl  proficicnli  ac  proficiscenti  de  virtule 
in  virlulem.  In  Chiisli  eniin  Ik-clesia  sunt 
divcrsi  gradus  perfeclionum  :  et  tamcn 
qiii  major  est  in  caritate  et  gratia,  plus 
ceteris  se  hnmiliat,  exemplo  Christi,  qui 
ait  :  Ego  iu  nicdio  vestrum  suin  sicut  qui 
ininistrat.  In  lerra  cui  benedixil  Dominus, 
dc  qua  in  Psalmo  canlamiis  :  Hcncdixisli, 
Dominc,  lcrram  tuam,  id  cst  lu'clcsiain, 
sicut  Apostolus  loquitur  :  Bcnedixit  nos 

C  omni  bencdiclionc  spiriliiali  in  Cliiislo  Jc- 
su,  Proplcr  quoil  in  Joclc  pncdixil  :  Flfiin- 
dam  spiritum  inciiin  su[)cr  oiiinciii  carncin. 
Henedixit  igitur  Dominus  terrain  hanc,  (//- 
cens  :  Bcnedictus  populus  meus  yEgypli,  id 
esl,  benedicli  sunt  poenitentes  seu  inci- 
picnles,  et  opus  manuum  mcarum  Assy- 
rio,  id  cst,  proficientes  vocabil  creaturas 
electas. 

Hereditas  autem  mea  Israel ,  id  esl  per- 
fccti  et  speculativi,  qui  cum  Ajioslolo  di- 
cere  queunt  :  Nos  autem  revelata  facic 

D  gloriam  Domini  specnlanles,  in  camdem 
iinagincm  Iransformamiir  de  clarilatc  in 
clarilatcm.  Hi  lales  specialissimo  ac  ex- 
ccllcnlissimo  inodo  ad  Dominiim  pcrli- 
nenl,  tanqiiam  pripdilccta  hcrcdilas,  pos- 
sunt(]ue  diccrc  :  Dominus  pars  hcreditalis 
incai  ct  calicis  inci ;  cl  illud,  Dcus  cordis 
mci,  et  pars  mea  Deus  iu  ictcrnuin.  Cctcra 
liatcnl  cx  iiiicinduclis. 


(jatat.\\,\. 


Ibid.  i. 


24 

Pftilipp.  iii, 
iO. 


PS.IAXXIII. 


Liic.  xxti, 
27. 

25 

Ps.  LXXXIV, 


Bphfs.  1,3. 
Joel  II,  28. 


II  Cor.  III, 

18. 


Pt.  XV,  i. 

Pi.i.\\i\,i<i. 


480 


ENARRATIO    L\   CAP.    XXI    ISAI.I;.    —   ART.    XLII 


ab  Africo  veniunt,  de  denerto  venit,  de 
2  tcrra  horrlliili.  Visio  dura  nuntiata  est 
milii.  Haec  potest  esse  vox  Isaise  praflicen- 
tis  quod  erat  futurum,  vel  Baliyloniorum 
recitantium  inter  so  quod  perceperunl  ; 
sed  sensus  idem  est,  scilicet  :  Sicut  tur- 
bines  ab  Africo  veniunt,  id  est,  quemad- 
moduni  ventus  tempestuosus,  qui  dicitur 
Alricus,  turbines  seu  tempeslates,  fulgura 
atque  tonitrua  causat ;  et  sicut  turbines 
isti  ab  hoc  vento  velociter  atque  (erribi- 
liter  veniunt  :  sic  de  deserto,  id  est  per 
desertum  venit  populus  Persarum  alque 
Medorum  contra  Babylonem,  dc  terra  hor- 
ribili.  id  est  de  regione  Persarum  et  Me- 
dorum.  quse  erat  Bahyloniis  metuenda. 
Visio  dura  de  adventu  istorum  nuntiata 
est  mihi.  Qui  incredulus  est,  scilicet  Bal- 
thasar  rex  Babylonis,  idola  colens,  nec 
Babylonem  capiendam  putans  sicut  a  Pro- 
phetis  audivit  praedictum,  infideliter  agil: 
quia  nec  ipse  fideliler  urbem  suam  custo- 
divil,sed  eadein  nocte  qua  capta  est  Ba- 
zjaii.v,  1-4.  bylon,  principibus  suis  fecit  convivium, 
vasaque  Dei  de  Jerusalcni  asportata.  aflerri 
praecepit,  atque  cum  suis  concubinis  ex 
eis  polavit,  ut  habetur  in  Daniele.  Unde 
videtur.  conlisus  in  murorum  Bahylonis 
fortiludine, non  curasse  de  liostibus, ul  ali- 
qui  dicunl.  Et  qui  depopulator  est,  id  est 
aliorum  direplor,  vaslat,  id  est,  opprimit 
et  angustat. 

Deinde  Propheta  horlatur  adversarios 
Babylonis,ut  impleatur  Dei  consiiium  con- 
Ira  eam.  Ascendc,  Elam,  id  esl,  o  vos 
Elamitae,  qui  estis  de  Perside  (Elam  enim 
est  regio  Persidis).  ad  pugnam  vos  prsepa- 
rate  contra  Babylonem :  obsidc,  Mcdc,  id 
est,  0  tu  gens  Medorum,  obside  Babylo- 
nem  :  nec  timeatis  multiludinem  ejus.  Om- 
nem  gemitum  ejus  ccssarc  fcci,  id  est,  ad 
tantam  angustiam  eam  perducam,  ul  nec 
gemere  audeat  coram  vobis.  Hsec  eadem, 
et  alia  mulla  qu;e  sequuntur,  Jeremias 
duobus  ultimis  sui  libri  capitulis  copiose 
inducit. 

Quod  autem  diclum  est,  Omnem  gemi- 
tum,  etc,  Isaias  ail  in  Dei  persona;  dein- 


A  de  loquens  in  propria  persona,  Proplcrca,        3 
inqtiit,  rcpleti  sunt  lund)i  mei  dolorc,  id 
est,  in  tanlum  compassus  sum  futuraj  pres- 
sur£e  Babylonis,  quod  dolor  animae  in  cor- 
pus  meuni   redundavit.  et   lumbi   mei  (in 
(luibus  solet  vigere  deleclatio  carnis,  pro- 
pter  quod  David  ait,  Quoniam  lumbi  mei   Ps.^wm, 
impleti    sunt  illusionibus)  in  me  repleti    ' 
sunl    pauia   sensibili  ;    angustia  posscdit 
me  sicut  angustia  parturientis  :  id  est, 
compassionis  alTectus  totaliter  occupavil 
me,  in  tanliim  ut  vix  sciam  quid  loqui  aut 

B  agere  debeam  :  sicut  et  mulier  tempore 
partus  velicmentissime  anguslialur,  et  prae 
doiore  quasi  usu  rationis  privatur.  Corrui 
quum  audirem,  conturbalus  sum  quum 
vidcreni.  Emarcuit  cor  meum,  tenebrce  ob-  i 
stupefecerunt  me.  Moris  erat  sanctis  Pro- 
phetis,  in  terram  corruere  super  faciem 
suam,  dum  aliqua  ardua,  secreliora  ac 
mystica  audiebant  sive  videbanl.  In  tali 
enim  revelatione  prophetica,  corporis  har- 
monia  distemperatur,  et  virfus  sensuum 
infirmalur  propter  magnam  immutalionem 

C  faclam  in  anima  :  quanlo  enim  anima  cir- 
ca   spiritualia   amplius    occupatur,    tanto 
corpus  plus  attenuatur,  inferioresque  vi- 
res  a  siiis  actibus  impediuntur,  aut  peni- 
lus  suspenduntur.  Propler  quod  apud  Da- 
nielem   habelur  :   Ego   Daniel   langiii   et    Dan.^m, 
segrolavi  post  visionem  per  dies.  Et  Eze-  -'• 
chieli  in  terram  collapso  dicilur  :  Fili  ho-   Ezecu.  u, 
minis,    sta   super   pedes   tuos,  et  loquar  '■ 
lecum.  Iluic  autem  quod  uunc  de  se  ipso 
asserit  Isaias,  simile  est   quod  Dauiel   dc 
se  ipso  loquitur  :  Ego  Daniel  vidi  visio-  Dnn.x,i. 

D  nem  grandem,  et  non  remansit  in  me  for- 
tiludo,  sed  et  species  mea  immutata  est 
iu  me,  et  emarcui,  nec  habui  quidquam 
virium. 

Videus  igitur  Isaias  in  spiritu,  clarissi- 
mo  quodani  intuitu  futura  tanquam  prae- 
sentia,  scilicel  lantorum  hominum  in  Ba- 
l)ylone  crudelissimam  occisionem,  tanti 
sanguinis  effusionem,infantium  ac  parvu- 
lorum  collisionem,  mulierum  oppressio- 
nem,  compassus  est  vehementer  humauffi 
naturse  in  Babyloniis,  quam  dilexil,  et  ait : 


ENARRATIO    IN   CAP.    XXI    ISAl.K. 


ART.    XIII 


181 


Joh  IV 
I  t. 


P 


ro/v^/?' corpori'  iii  lcirani,  qimm  audirem  A 
ista  mihi  divinilus  reveiari  ac  dici;  conlur- 
baliis  sinu  ij/iiiin  viderern  in  spiiilii  mise- 
rias  Babyloiiis.  Emarcuit,  id  esl,  iiatiiiali 
roborc  dcslitiilum  est,  cor  meum  corpora- 
le,  in  quo  maxiine  viget  hominis  vila;  fc- 
ne/>ra','\(i  cst  adversilales  Habyloniis  infli- 
gendae,  obslupefecerunt  me,  id  est  qiiasi 
immohilem  fecerimt  prjp  horrore  et  admi- 
Bmi.vii.i:..  lalione.  rnde  Uaniel  dicil  :  ilorriiit  spi- 
riliis    meiis.   i']!   in   libro  Job  ail  Eliphaz 

•■i-  Themaniles  :  [Jum  spirilus  me  pra^senU^ 
transirel,  inhoiruerunl  pili  capitis  mei,  et  IJ 
omnia  ossa  mea  perterrita  siint.  Babiilon 
dilecla  mea  posita  cs(  milit  in  inirucn- 
lum,  id  est,  populus  Babylonicus,  (iiicin 
diligo,  qiianlum  ad  naliiram,  non  qiioad 
ciilpam, lantis  picssuris  siibjcctus  est.quod 
admiratus  sum  iiide.  videlicet  quod  tanla? 
gloria»  tanta  siiccessil  calamitas. 

Ponc  mciisam,  contcmplare  in  spectda  ; 
comedentes  et  bibenles,  surgite,  principes, 
arri/iitc  c/i/pcitm.  Verba  ha?e  inlelligi  |)os- 
sunt  lam  dc  .\ledis  et  I*ersis,  qiiain  dc  lia- 
byloniis.  Primo  ergo  sic  exponunlur :  (liu  ('. 
Klam  et  Mede,  id  est,  popiile  .Medonim  ct 
1'ersarum,  ponc  mensam.  id  est,  corpma 
refice,  quatenus  sis  in  pra>lio  fortis  ;  con- 
tcmplarc  in  spccu/a,  id  esl,  considera  al- 
qiie  fuliira  peiicula  diligenter  perpende  : 
quibus  factis,  vos,  principes  populi  hujiis, 
ciiin  eis  comedentes  et  bi/jentcs,  surgitc  a 
mensa,  arripitc  c/i//jeum,  id  esl,  arma  as- 
sumite,  el  ad  invadendiim  Babylonem  vos 
pra?parate,  Secundo  sic  :  I'one  mensam, 
tu,  Balthasar  rex  Babyionis;  eontemplare 
in  speciila.  id  esl,  vide  qiue  eoiitra  lc  scri-  D 
bantiir  in  pariete.  Nam  ut  in  Uaniele  legi- 

1-5,  tur,  nocle  qua  capta  est  Babylon,  Ballha- 
sarque  occisiis,  fecil  ipse  Ballhasar  grande 
convivium  :  quo  nondum  finito,  inissa  cst 
manus,  qu»  in  pariete  aulaj  regis  scripsit 
senleiitiaiii  Uci  conlra  Halthasar  ejiis(|ii(' 
popillilin.  (l<)ine(leiiles  el  liilicuies,  siirgilc. 
principes.  iri  est,  vos  diices  Babylonis  ve- 
sceiiles  eiim  rege.  eessale  ab  cpiilis  :  (]iio- 
niaiii  non  csl  lcmpiis  dclieianiin,  scd  mi- 
seriariiiii  :  anipilc  livpciiiii.  ii|  esl,  conlra 

T.  8. 


Kzecli.  III, 
17:  .\xxiii,7. 


Dan.\ 
30. 


Pcrsas  ac  .Medos  defendile  vos.tjiiidam  cx- 
ponunt  hoc  de  Pcrsis  ac  Medis,  quos  asse- 
nint  inlcrfuisse  eonvivio  regis,  tanqnam 
dc  pace  tiaclaluros  cum  rege  :  et  ila  istos 
[irincipes  horlatur  Propheta,  iil  surganl, 
arma  arripiant,  ct  retrcni  Baliylonis  oc- 
cidant. 

Hcec  enim  diocit  mihi  Dominus  :  Vade, 
ct  /jone  s/jccu/atorem,  id  est  prophetieiim 
consideratorem.  qiii  spiritii  prophelali  im- 
pleliis.  fuliiia  pnedicat,  et  quodcumque 
cidcril,  Spirilu  Sanclo  revelante,  anmin- 
tiet.  Per  hunc  speculatorem  inlelligitiir  ip- 
semet  Isaias,  qiii  erat  speciilator  domiis 
Israel, sieiit  et  ad  Kzechielcm  Uominus  ail: 
Speculatorem  te  dedi  domui  Israel.  Loqui- 
liir  enim  Isaias  de  se  ipso  (]iiasi  de  alio. 
(Jiiia  lanicn  posl  pauca  subjungil,  Super 
speculam  Uomini  ego  sum  stans  jugiter. 
iiimiil  i]U(id  ipse  sit  speculalor  iste.  riidc 
Uiiininiis  jiibel  ei.  ut  sc  ipsum  dispoiiat 
ad  contemplandum  futura  per  gratiam 
piophetijB. 

El  vidit  speculator  isle,  scilicet  Isaias,  7 
\  isione  prophelali  scu  imaginaria,  cw/vMirt 
iliionim  equitum.  Et  quid  hoc  sil,  clarius 
cxprimit  :  ascensorem  asini,  et  ascen.io- 
rem  cameli,  id  est  duos  equites  quorum 
iinus  sedcbat  super  asinum,  alter  supcr 
camcliim  ;  et  contemp/atus  csl  ditii/entcr 
mu/to  intuilu,  id  esl,  speculator  istc  in- 
tente  adverlil  quid  isla  significarenl.  In- 
lclligcnlia  enim  est  opus  in  visione.  et  «mi.  x,i 
verba  divina  cum  omni  diligenlia  siint 
jiercipienda.  Tnde  eliani  Isaias  in  hac  dili- 
genti  consideralione  ineriiil  cognoscere  is- 
lorum  sigiiificalionem.  videliccl  qiiod  per 
ascensorcm  asiiii  inlelligcietiir  Cyriis  rex 
Persarum.  eo  quod  regnum  Persarum  vile 
el  debile,  el  siiie  reiiulalionc  fuit  iisi]iic 
ad  (Jyrum,  sicul  el  asiniis  vile  est  aniinal  ; 
per  ascensorem  vcro  cameli,  qui  esl  ani- 
inal  magniiin  ae  noliile.  inlelligcrcliir  Ua- 
riiis  rex  .Medoruin,  qtinniiii  reumiin  a  longo 
lemporepolentissimum  exslilil.  Ilcni(]iic  lii 
diio  reges  vocanliir  ciirnis  diioniin  c(]iii- 
liini,  (]uia  jier  mii(liim  (]iiadriga<.  cl  vcliit 
diKe  rola'    iii   cunii  c(iiiiliiiiala',  vciicnnil 

31 


484 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXI    ISALE.    —   ART.    XLIII 


el  factus  piicr  sagittarius.  De  quo  aiigelus 
Ged.xM,  dixit  ad  Agar  :  Manus  ejus  conlra  omnes, 
"■  et  inanus  omnium  contra  eum ;  et  e  regio- 

ne  Iratrum  suorum  figel  tabernaculum.  Ad 
hos  ergo  confugerunt  Judaeorum  aliqui  ti- 
more  Clialdseorum,  sperantes  se  pie  reci- 
piendos  a  cognatis  suis  Ismaeiitis  ;  sed  ita 
non  accidit  :  dormierunt  ergo  in  saltu, 
aliud  non  hahentes  hospitium. 

14  Deinde  ait  Propheta  ad  IsmaeHtas  :  Oc- 

currentes  sitienti  ferte  aquam,  id  est,  Ju- 
djeis  ad  vos  venientibus  obviate  cum  aqua, 
ul  potent :  quia  in  solitudine  propler  solis 
ardorem  potus  prtecipue  neccssarius  est. 
Qul  habitatis  terratu  aitstri,  id  est,  vos 
Ismaelilse,  commorantes  in  plaga  australi 
respectu  Judseie,  cum  panilms  occurrite  fu- 
gienti,  id  est  populo  Judaeorum,  ut  lassos 

13  cibo  confortetis.  A  facie  enim  gladiorum 
gentis  Chaldaeae  fugerunt  Judaei,  a  facie 
glcuiii  iinmittentis,  a  facie  arcus  extenti, 
a  facie  gravis  prcelii,  \il  cst  ab  impugna- 
tione  regis  Babylonis,  qui  gladio,  arcu,  ct 
diro  accessu  eos  invadere  conabatur. 
Quia  vero  Agareni  isla  non  egerunl,  po- 

16  nilur  digna  eorum  punilio.  Quoniatn  hwc 
dicit  Dominus  atl  me  :  Aiihuc  in  uiio  an- 
no,  quasi  in  atino  inercenarii ,  id  est  uno 
anno  celerrimc  transcunti   :  quemadmo- 


A  (lum  annus  quo  servit  mercenarius,  vide- 
lur  ei  cilo  finiri  proe  avidilale  mercedis, 
ad  (|uam  festinat  :  cujus  desidcrio  lempus 
cum  jucunditale  expendil,  sicul  de  Jacob 
scriptum  est,  quod  septem  anni  quibus  g«i.sx.x, 
pro  Rachele  scrvivil,  videbanlur  ei  pauci,  '°' 
scu  brcvcs,  prae  amoris  magniludine.  Sic 
ergo  adhuc  uno  anno,  simili  anno  merce- 
narii,  slabit  populus  isle  Arabite,  scilicet 
Agareni,  in  suo  vigore  :  quo  finilo,  aufe- 
retur  omnis  gloria  Cedar,  id  est,  polestas, 
el  pompa,  et  populus  Agarenorum  destrue- 

B  lur.  Pcr  Gedar  aulem,  qui  erat  secundo  ge-    ibid.w^, 
nilus  Ismaelis,  inlcliigunlur  Agareni  :  quos  '^' 
.Nabuchodonosor   debcllasse    legilur   post 
unum  annum  a  caplivitate  regni  Juda.  Asor 
enim  civitatem  melropolim  genlis  istius, 
Xabuchodonosor  funditus   demolitus  est. 
Et  reliquice  numeri  sagittariorum  fortium        17 
tle  fillis  Cetlar  imminuentur ,  id  esl,  for- 
tes  sagiltarii  de  numero  et  populo  Agare- 
norum  seu  filiis  Cedar,  diminuenlur.  Non 
dixil.  Penilus  conterenlur;  sed,  Imminu- 
enlur  :  quoniam  quidam  eorum  occisi  seu 

C  capli  sunt,  ct  plurimi  in  camelis  ac  dro- 
inedariis  evaserunl.  sicut  consueludo  est 
cis  :  velocissime  namque  fugere  sciunt. 
Dominus  enim  Deus  Israel  locutus  est  ista 
pcr  mc,  idcirco  debetis  firmitcr  credere. 


ARTICULUS  XLIII 


EXPOSITIO    TROPOLOGICA    HUJUS    VICESIMI    PRIMI    CAPITULI. 


B 


ABYLONEM   seu  marc    desciiuni,  si-  D  Onus  desertl  maris,  id  cst,  pondus  sive  af-        1 


fnif 


icar(^  praesens  sfficulum   nequar 


seu  mundum,  id  esl  gencralionem  malo- 
riiin.  ecclesiam  malignantium,  conventicu- 
la  reproborum.  jam  sa?pe  innotnit.Hi  enim 
ab  inhabitalione  Dei  per  gratiam,  vacui 
sunt,  passionum  aculeis  vitiorumque  spi- 
Ps.Lxviii.3.  nis  repleli.  De  hoc  mari  ail  Salvator  :  Yeni 
in  alliluilincm  maris,  et  lempestas  dcmer- 
sit  me.  Ab  eis  quippc  occisus  esl.  Ilaqiic, 


fliclio  mundi  hujiis,  est  quod  subditur. 
Slcut  titr/iincs  ab  Africo  renlunt.  sic  vili- 
orum  lumuIUis,  lentalionum  impulsus,  et 
mulliludo  miscrife,  huic  mari  seu  nuinda- 
nis  hominibus  de  deserto  venit,  id  est  de 
carne  morlali,  de  corde  diaboli,  de  vanita- 
libus  sEeculi.  Ab  his  enim  mundus  ad  om- 
nia  mala  inducitur.  De  tcrra  horribi/i. 
Terra  ista  horribilis,  est  mansio  daemo- 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXI    ISAl.E.    —   ART.    XI 111 


'l8o 


Hom.  I.  17 


Jfiibac. 


Ezech.  III. 
18,  30; 

XXMM,  G,  8. 


Pt.  XIV,  l. 


Pt.  IXLIX 

li,  7. 


Apoc.  wiii 
0. 


niiiii,  (lc  (jiia  afcediinl  ad  nos;  vol  caro 
nostra.quse  dieitnr  horribilis,  (jiioniani  lol 
miscriis  picna  esl.  ul  considcranli  Iiorni- 
rem  inciilial. 

Visio  dura,  de  aeterna  damnalione  im- 
pioiiim.  el  dc  horrcndis  judiciis  Dei  super 
filios  homnmm.nu/itiata  csl  milii  in  sacra 
Scriplura,  vel  ex  revelationc  divina.  Qui 
incredulus  est  verbo  legis  divina*,  infide- 
liter  agit,  id  est,  male  vivit,  el  faliaciler 
operatur.  Justus  enim  cx  fidc  vivil,  seciin- 
dum  Apostolum.  Propter  quod  llabaciic 
ail  :  Kcce  qui  incredulus  est,  non  erit  ani- 
ma  ejus  recla  in  semetipso.  Et  qui  deiio- 
pu/ator  est,  id  est,  qui  suo  exemplo  aul 
dogmate  falso  inficit  alios.  qui  animarum 
scdiictor  esl,  vastaf  se  ipsiim.el  alios  dam- 
nat,  et  daemonum  laqueis  inneclil  atque 
constringit.  Hoc  de  malis  prselatis  impiis- 
qiie  principibus  maxime  vcrificalur  :  quia 
quos  salvarc  cl  sccum  ad  ccpIos  perdu- 
cerc  debuerant,  hos  suo  nialo  regimine 
penliint.  Tndc  Doiiiiniis  reijiiirel  de  iiia- 
nii  ii)soriim  saiiguinem,  id  esl  vitam  per- 
eiinlium. 

Ascende,  Elam  ;  obsidc,  Mede.  Elam  in- 
terprctatur  despiciens;  Medus,  lenlans  ac 
mcticns.  Pcr  Elamitas  ergo.  (jiii  iiiiiiiiliiiM 
isliiin  seu  regniim  Babyloiiis  ilrspiciiint,  iii 
qiioriim  coiispeclu  ad  nihiliim  ilcdiicliis 
csl  malignus,  intclligunliir  homines  vir- 
tuosi,  et  maxinie  pra?dicalores  atque  do- 
clorcs  Ecclesise  ;  pcr  .Mcdos  vero,  perfccli. 
qui  cum  Christo  judicaluri  sunt,rc(ldenles 
iinpiis  pcenam  sccundum  ciilpa?  mensii- 
ram,  siciil  in  Psalmo  canlatiir  :  llxallali- 
ones  Uci  in  gulture  eoriim,  cl  gladii  an- 
cipiles  in  manibiis  coriim,  ad  faciendam 
vindiclam  in  nalionibiis,  clc;  el  in  .\poca- 
lypsi,  Heddile  iili,  sicut  et  reddidil  iiobis. 
Islis  crgo  pra'cii)ilur,  ut  asccndanl  ahjiic 
obsideant  Babyloncm,  hoc  csl,  miindi  Iiii- 
jiis  pcccata  ledaigiianl,  fiiliira  eis  pericii- 
la  prjpiliccnt,  omnemqiie  gloriam  sa>culi 
Iiiijiis  conciilcent  ac  reprobenl.Owwew  (/e- 
iiiitiiiu  ejus  eessare  fevi .  Dolcl  (-1  grillil  llic 
mnndiis  iilii  non  esl  diiiriiiliiiii  aiil  iiige^ 
miscendiim,  ct  gaiiil>l  ulii  iiiui  csl  gaiidcn- 


.\  diiiii,  ct  illic  Ircjiiijat  liiiiorc  iibi  iioii  est  /»«.lii,i;. 
liiiior  :  oinnia  nciiipe  in  eo  confiisa  sunl. 
Diim  ergo  niali  non  gemunl  ubi  gcmen- 
diiiii  est,  ccssan?  facit  Deiis  permissive 
boniim  geinitiim  eoriiiii.  Pra>lcrea,  qiio- 
iiiam  miindus,  id  esl  congrcgalio  iniqiio- 
ruiii,  etiani  intcrdum  a  chrislianis  princi- 
pibus  expugnalur,  vel  dajmonum  poleslati 
criiciandus  donatur :  possumiis  pcr  Klam 
seu  Persas  ac  .Mcdos  inlelligere  principcs 
religiosos,qui  gladio  materiali,  Chrislo  in- 
vilanl(\  pcrversos  dejiciunt,  vcl  da?mones, 

15  posl  hanc  vilam  impios  cruciantes. 

Considerans  ergo  Ecclesia,  seu  quilibct 
fidelis,  tantas  miserias  mundi,  videlicet 
pccnas  cjiis  ac  ciilpas,  vehementer  nimis 
compalilur,  siciit  fralerna  exigit  caritas, 
dicilque  cum  Propheta  :  Propterea  repleti  3 
sunt  lumbi  mei  dolore,  angustia  possedit 
me  sirut  anrjustia  parturientis,  etc,  qua; 
verba  in  pra>cedcnti  articulo  satis  cxposita 
siint.  Si  enim  Isaias  lemporali  afflictioni 
uiiiiis  civilalis  in  lanliim  compassiis  esl. 
iil  pra'dicta  veiba  cx  coiiipassionc  piolcr- 

C  rel  :  qiianlii  magis  oporlcl  nos  compali 
erroii  loliiis  iniindi.el  nolis^qiios  videiniis 
per  \itioriim  abriipla  iiilcrno  appropin- 
qiiarc?  Tanto  uliqiie  magis  compalimiir 
errabundis,  qiianlo  eos.  iino  qiianlo  Cliri- 
sliim  magis  diligiiniis,  (jui  pro  coiuiii  salii- 
te  sanguinem  fudit,  et  animani  exhalavit. 
H.Tc  pia  compassio  tanla  crat  in  Paulo,  ut 
dicerel,  Oplabam  ego  ipsc  analhcma  csse  nom.wa. 
a  Christo  pro  fratribus  meis  Juda;is ;  et  in 
Moyse,  qui  ail,  .\iil  dimiltc  populo  hanc  Eiod. 
noxam.  aiil  dclc  ine  de  libro  (jucin  scri-  '"■""•"•'-■ 

D  psisti.  Babi/lou  dileeta  )nea,\A  esl  populus       4 
s.TcuIaris,  qticm   diligo,  qiii  el  inimicos    Maiih.w. 
diligere  jiibeor,  /msita  est  nii/ii  in  niira-  ^'- 
ciUuni,  id  est,  lanlis  prcssiiris  oppressus 
esl,  ul  vix  mirari  siifficiam. 

Deinde  Dominiis  uniciiiijiic  riiicli.ct  ma- 
xiiiie  aliorum  prajlalis  at(|uc  docloribiis 
ait  :  Pone  mensam.  hoc  esl,  libi  ipsi  cl  g 
aliis  sacrain  Scripluram  propone  :  in  qiia 
siinl  (|iialiior  fcrciila  animas  reficienlia, 
scilicel  seiiMis  lilleralis.  IropolDgiciis.  al 
lcgoricus,  el  anagogiciis,  Vel,  Ponc  iiicii- 


486 


ENARRATIO    IN   CAP.    XXI    ISALE.    —   ART.    XLIII 


Cant.  V,  i 


Ps.  XXII,  5 


Mphes.  VI 
)3,  li,  16 
17. 


Is.  LVI,  10. 


ApOC.  XMI, 

12. 
\V  Het/.». 
ii;  XIII,  14. 


sam,  id  est,  prsepara  Christi  allare,  ut  tibi 
sumas,  seu  aliis  tradas  corpus  et  sangui- 
neni  Salvatoris.  De  hac  enim  mensa  el  esca 
dicilur  in  Canticis  :  Comedite,  amici,  et 
bibile  ;  et  inebriamini,  carissimi.  Itemque 
in  Psalmo  :  Parasti  in  conspectu  meo  men- 
sam  adversus  eos  qui  tribulanl  me.  Con- 
templare  in  spectila,  id  est,  in  omnibus 
circumspectus  esto  et  providus,  conside- 
rando  te  posilum  esse  in  medio  laque- 
orum,  nec  te  posse  sine  continuo  auxilio 
divinae  miserationis  evadere.  Comede/ites 
ct  bibentes,  surgite,  jiriiicipcs,  etc,  id  est, 
o  pra^lali  iidelium  et  aliorum  rectores,  qui 
vcl  in  pra^dicta  spirituali  mensa  comedilis 
panem  vitBe,  et  aquam  sapienlia;  bibitis, 
vcl  corporalibus  vacatis  deliciis,  pascen- 
tes  vosinetipsos,  surgite,  vcl  a  quiele  con- 
templationis,  vel  a  voluptatibus  carnis, 
et  spiritualia  arma  assumile  :  quatenus 
gregem  vobis  commissum  defensetis,  hu- 
jusque  mundi  fallacias  praedicetis,  ut  im- 
plealis  iliud  Apostoli :  Accipite  armaturam 
Dei,  ut  possilis  resistere  in  die  malo,  et  in 
omnibus  perfecli  slare,  induli  lorica  justi- 
tia>,  in  omnibus  sumentes  scutiuii  fidei,  el 
galeam  saJulis,  el  giadium  spirilus,  quod 
est  verbum  Dei. 

Haw  enim  dixit  mihi  Dominus  :  Vade, 
ct  pone  spcculatorem,  ct  quodcumque  vide- 
rit,  annuntiet.  Prsecipit  Dominus  praelatis 
Ecclesise,  ut  ponant  se  ipsos  (et  etiam,  si 
opus  est,  alios  sub  se)  speculatores  eoruni 
quibus  pr»fecti  sunt  :  quatenus  diligenler 
contemplenlur  omnia  qua".  ad  saJutem  ne- 
cessaria  sunt  tam  sibi,  qiiain  aliis  :  el 
quum  viderint  gladium  venientem,  canant 
buccina,  id  est,  insidias  hostis  visibilis  ac 
invisibilis  sibi  commissis  denuntient,  ne 
eis  dicatur  quod  scriplum  est  infra  :  Spe- 
culatores  cseci,  canes  muli,  nescientes  la- 
trare. 

Et  vidit  currum  duoruni  equitum,  as- 
censorem  asini.  et  ascensorem  cameli.  Cur- 
rus  iste,  quem  vidit  speculator  fidelis,  est 
Chrislus  judex,  qui  in  Apocalypsi  ait  :  Ec- 
ce  venio  cilo.  Si  enim  l'^lias  et  Kliseus 
fuerunl  cnrrus  et  auriga  Israeliticfe  plebis. 


A  quoniam   siiis  precibus  et  doctrinis  eam 
portabanl   ac   dirigebant   :   quanto   magis 
Chrislus  dicendus  esl  currus  et  auriga  po- 
puli  christiani,  qui  in  Evangclio  loqiiiliii', 
Sine  me  nihil  poteslis  facere?  Dicitur  quo-  Joann.w, 
que  Christus  curriis  duorum  equitum,  id  ^' 
est  duorum  populoriim,  qui  in  ipso  lan- 
quam  in  lapide  angulari  uniuntur  et  con-    Ephes.u, 
fluunt,scilicet  Judaeorum  alque  gentilium.  '*- "'^o. 
Propler  qiiod  dicitur  ascensor  asini,   per 
quem  designanlur  gentiles,  qui  tanqiiani 
slultissimi  atque  vilissimi  idola  colucrunt ; 

B  et  cameli,  quo  figuratur  populus  Juda>o- 
rum,  qui  lanquam  magni,  fortes  et  provi- 
di,  unius  veri  Dei  erant  cultores.  Horum 
est  Chrislus  ascensor,  id  est  princeps  et 
reclor,  habitando  per  fidem  et  gratiam  in 
cordc  eorum.  Quidam  per  ascensorem  asini 
intelligunt  Christum,qui  in  die  Palinarum 
vecliis  est  asino.  Per  ascensorem  vero  ca-  Mauh.\y.i, 
meli,  intelligunt  superbum  liostem  Ecclc- " 
siaj  dfflmonem,  et  eos,  qui  ex  parte  ipsius 
siint,  qui  non  veniunt,  nisi  ut  mactent  et   joann.  x, 
perdant.   Et  co/itemplatits   est   diiif/cnter  '"• 

C  multo  i/itniln.  Ciirisli  enim  advenlus,  et 
da^inoniim  congressus,  cum  omni  sunt  di- 
ligiMilia  considerandi. 

Et  clamavif  lco,  id  est  praedicalor  for-       8 
tis,  speculator  idoneus,  pastor  condignus  : 
Snper  spcculain   Domini  ego  sum,  sla/is 
Jugiter  jier  diein,  id  est,  indesinenler  pa- 
ratus  sum,  ut  audiam  qiiid  loquatur  in  me  /"s.lxxsiv, 
Doininus,  dicens  cum  Samiiele  :  Loquere,    ',  „ 

'  l  Heij.  ui, 

Domine,  quia  audit  servus  tuus.  Et  dili-  lo. 
genter  attendo   super  eos   qui   direclioni 
ine»  commissi  sunt,  quemadmoduiii  Salo- 
D  mon  inonet   :   Diligenler  agnosce  vultum  Proi.xxvn, 
pecoris  lui,  tuosquc  greges  considera.  Et  -^- 
super  custodiam  meam  ego  sum,  stans  to- 
tis  noctibus,  id  est,  sollicite  et  limorale 
coram    Domino   conversari    laboro,    lanlo 
ulique  sollicitius, quanlo  pro  pluribus  red- 
diturus  sum   ralionem,  ne  quis   scandali- 
zelur  per  me,  vel  ex  mea  negligentia  per- 
eat.  Unde  ad  Timolheum  ait  Apostolus  : 
Esto  fxempluin  fideliiiin  in  verbo,  in  con-    \Tim.\\. 
versalione,  in  carilale;  el  alibi  :  Sollicile  'finm  n 
cura  temetipsum  probabilem  exhibere  Deo.  i3. 


ENARRATIO    IN    fAI'.    XXI    ISAI.E. 


ART.    XLlll 


487 


.Cc-ce /a7c',  vidclicet  Christus.rentV  asre?*- A  inlentioiic.   non   soluin   in  piospciis,  scd 
sor  vir  biga'  efjuilum.  Hoc  esl  qiiod  jani      cliam  in  advcrsis. 


Apoc.  XIV 

8. 


10 


dixit  :  Vidil  currum  duoruni  cquilnin.  Ei 
dixit  speculator,  qui  Christi  advcnlum  in- 
tuitus  est  :  Cecidit,  cecidil  Bahyloti,  el  om- 
nia  sculptilia  deorum  ejus  contrila  sunl 
in    terram.  Hoc   idem   ponit   Joannes    in 


Oiius  in  Arahia,  id  cst  coiuin  qui  tc- 
ncbras  viliorum  intrare  incipiunt.  Aiabia 
ncmpe,  lencbra?  seu  occidcns  inlcrprcla- 
tur.  Iii  sallu  ad  vcsperam  dormiclis  :  id 
csl,  inlcr  ari)orcs  fructuosas  el  utiles  non 


13 


Apncalypsi.  Chrisliis  cnim  in   priino  siio  qiiicscclis,  convcrsando  rcligiosc  inlcr  de- 

advcnlu  pcr  luiniililalcm  siiam  ct  passio-  volos;  scd  in  sallii,  id  cst  inlcr  infructuo- 

ncm  omncm  muiuli    gloriam  slravil,  dae-  sos  et  ignavos,eril  habilatio  vestra,cl  illic 

moncm  vicil,  idololatriam  cxslirpavit,  mo-  in  pcccato  vcslio  jaccbitis.  Dicitiir  aulcm 

naicliiam  adcplus  csl.  —  Trilura  inea,  et  salliis  mullitiido  arbdniiii   inlructiiosarum 

filla  are(B  me(B,\^  G%\.  grex  mihi  commis-  B  alquc  sublimiiiiii  :  pci   (iiias  iiii|)ii  in  lioc 

sus.  seii  Ecclesia,  quam  ccpi  rcgcndam  ac  mimdo  rioicnlcs,  scd  in  anima  stcrilcs,  si- 


Matih.m.  Iriturandam,   scu  cxpurgaiulam,  ut   dc   !<■ 

■■  excutiam  paleas,  id  est  macnlas  cuIpEe,  et 

triticum  emundalum,  vidclicct  vos  ipsos, 

in  domo  cuslodi»  mc;r  rcponam  ;  yi/fc  au- 


gniiicantur.   In  semilis  Dcdanim,   id   est 

alTectibus  carnalilalis.  Dcdanim  cnim  in- 

terprclatur,  de  propinquo  scu  cognatus. 

Occurrentes  silicnli  fcrle  aquam.   Hoc 


Kk 


Joann. \\ 
13. 


divi  a  Domino  exercituum,annuntiavi  vo-      ad  opiis  misericordia;  pcrlincl.  Undc  non 

his,  videlicet  ea  qu£B  neccssaria  sunt  sa- 

Iiili.  Hiec  possiinl  csse  vcrba  Chrisli,  qui 

ait   discipulis,  Omnia  qua>ciimquc  aiulivi 

a  Falrc  mco,   nola  fcci   voliis  :   vcl   lirmi 

pr.-plali  ac  prsdicatoris,  qui  iniiiiKiiiiM  si- 

bi  (ifficium  fidclitcr  implcl.  pidiil  'riiiui- 


ii7-im.iv,  tlicum  docct  Aposlolus  :  Prwdica  vcrbum; 

"■  insla  opporlune,  importunc  ;  argue,  obse- 

cra,  incrcpa  in  omni  paticnlia. 
11  Oiiiis  Duina,  hoc  cst,   pondiis   inalc  si- 

lcitliiiui.qui  peccata  sua  abscondunl,  Dcum 
11(111  laudant  :  vcl  hypocrilaiiim,  qiii  simii- 
lanl  sanclilalcm.  Dunia  cnim  inlcrprclaliir 
simililudo,  vcl  silcntium.  Ad  me  clamat 
e.t  Scir  :  hoc  csl,  popiihis  lcrrcnus,  diirus, 
ct  hispidiis,  qui  significalnr  [)cr  Scir  (Scir 


sohim  vcnienlcs  ad  nos  silienlcs  rccipia- 
mus,  poliimquc  dcnius,  scd  el  silicntibiis 
occniramus  :  sivc  inlclligaliir  de  sili  spi- 
riluali,  qna  silimns  jusliliam,  sive  dc  cor-  juauh.sfi. 
pmali.  Siticnli  aulcm  siti  spiriluali  ferrc 
C  dcbcmus  aquam  sapicnlia-.scii  pia'(Iicatio- 
ncin  vcrbi  ca'lcstis.  Silicnlibiis  ^cro  cor- 
poralitcr,  aquam.  id  cst  potum  conve- 
nicntem,  pra'bcic  dcbcmus.  Qui  liahilatis 
lcrram  aiislri  (dc  qiio  austro  scripliim  cst: 
Dciis  ab  austro  veniet  ;  cl  in  Canticis  :  Yc-  nabac.m, 
ni.  .\iislcr.  pcifla  lioiiiim   iiicuni).  id  csl,  '• 

*  ,  Cant.  IV, 

vos   fidclcs,  ([iii   Iiabitatis   lcriam   in  qua  lo. 
Iiabital  Dominus,  pula  Ecclesiaiii,  ubi  Do-    />j.x,5. 
minus  csl  in  lcniplo  sanclo  siio,  cum  pa- 
nihus  spirilnaiibus  cl  corporalibus  occur- 


JohxwH, 


nainquc  dicilur  hispidus),  lemporc  siuo  rile  fugienti,  id  esl  proximis  vcstris,  ad 
nccessitalis  me  invocat,  diccns  :  Custos,  i)  vos  pioplcr  pericula  sibi  immincnlia  fu- 
(luid  de  nocte?  cuslos,  (juid  de  nocte  ?  hoc 
csl,  0  Deus  cuslos  luoruni  in  noclc  sapcii- 
li  hiijns.  nos  criic.  Di.ril  cuslos,  id  esl, 
Dciis  rcspoiidil  :  Venit  manc,  id  esl  lcm- 
piis  quietis  cl  liicis  supcr  elcctos,  et  nox 
advcrsilalis  vciiil  siipcr  vos,  qiii  non  mc- 
.  rcmini  cxaiidiii.  rndc  in  Job  diciliir :  Niiin 
qiiid  Dciis  aiidicl  voccm  hy|)oci'ila\  (|uum 
vcncril  siipcr  ciim  angiislia?  Si  rjuirrilis. 
i/uirrilc.  id  csl,  si  Dciim  (|iia'i'ilis,  facilo 
lioc  cx  caiilalc  pcrscvcraiilcr,  ct  simpiici 


gicntibiis,  iic  vobis  ('onlingal  qiiod  .Moyses 

in   Dculeronomio  scribil    :  Ammonilcs  et  oeui.wm, 

Moabiles  non  inlrabunl  in  fxclcsiam  Dci '•  * 

usquc  iii  iplcinum,  quia  noii  occurrcrnnl 

filiis  Isracl  cum  paiic   cl  aqiia  vcnicnli- 

biis  dc  -Egyplo.  Dcni(|uc  Pauliis  cl  Salo- 

iiion  :  Si  csuricril.  iiuiiiiunl,  inimicus  liins,    riom.  \ii. 

ciba  illiim  ;  si  silil.  |)olum  da  illi.  .1  /*"<'<',";  /,*y°''' 

cuiin  gladioriiiii  fiigcrunl,  a  fiicic  glndii        15 

iminincnlis,  a  facic  arciis  cxlcnli  :  id  osl, 

idco,  0  ccclcsiaslici  viii,  rc('i|icii'  dcbclis 


1 


488 


ENARRATIO    IN   CAP.    XXU    ISAI.E.    —    AUT.    XLIV 


confugientcs  ad  vos,quoiiiaiii  rugiunt  gla-  A 
dios  haereticorum,  doctrinam  gentilium, 
blasphemias  Judseorum,  vel  certe  insidias 
dEemonum,  alque  mollities  voluplalum, 
quee  per  modum  arcus  extenlae,  subito 
Isedunt  et  fraudulenlcr  occidunt. 
16  Quoniam   Juvc  dicil   Dominiia  :  Adhuc 

in  uno  anno,  etc,  id  est,  velociter,  sicut 
expositum  est,  aufcrcfur  omni.s  rj/oria  Cc- 
dar,  id  est  prosperitas  reproborum,  qui  in 


lenebris  ignoranti»  viliorumque  feecibus 

versantur.  Cedar  namque  intcrpretalur  ca- 

ligo  seu  tenebi».  Unde  habetur  in  Psalmo  : 

llabilavi  cuni  habilanlibus  Gedar.  El  reli-  Ps.cm,^. 

quia'  numeri  sagittariorurn   fortium    dc       ^' 

fdiis  Cedar  imminuenlur,  id  est,  imitalo- 

res  istorum,  qui  parant  sagiltas  suas,   ut   ps.\.i. 

sagillent  reclos  cordc,  de  qnibiis  seripliim 

est  in  Psahno,  Et  ipsi  siint  jacula  :  isli /'s.  uv,  22. 

deficient,  el  peribunt. 


ARTICULUS   XLIV 


ELUniUATIO    CAPITULI    VICESIMI    SECUNDI    :    ONUS    VALLIS    VISIONIS. 


R' 


iKDlT  Prophela  in  isto  capilulo  ad  de- 
scribendum  plenius  punilionem  Jeru- 
salem,  per  quam  intelligilur  vastitas  regni 

1  Juda.  Ait  ergo  :  Onu.s  vallis  Visionis,  id 
est,  punilio  Jerusalem  :  quse  dicitur  (ut 
aliqui  asserunt)  vallis  Yisionis,  quia  sicut 
una  pars  ejus  in  monle  est,  sic  alia  est  in 
valle.  Sed  nielius  dicilur,  quod  ideo  dicta 
est  vallis  "Visionis,  quia  peccalum  perpe- 
trando,  ct  pcenas  luendo,  humiliata  ac  vi- 
lis  effecta  est,  ceteris  gentibus  conipara- 
ta;  vel  ideo,  quoniam  divina;  rcvelalionos 
fiebant  in  templo,  et  multi  Prophelarum 
in  Jerusalem  visiones  prophelicas  recep(>- 
runt.  Loquilur  aiileni   Prophela  de  puni- 

iv^«/^sv.  tione  Jerusalem,  quam  a  Babyloniis  est 
perpessa,  prout  probabilior  tenet  opinio. 
Quidnam  quoqnc  tiln  est?  id  est,  cur 
fecisti  quod  subjungitur  ?  quia  ascendi.sti 
et  tu  omnis,  id  est  tu,  o  lota  Jerusalem  : 
inlelligendo  per  Jerusalem  habitalores  ejus 
et  principes  ;  in  tccta,  id  est  siiper  tccta 
domoruin,  ad  sacrificandum  idolis  alque 
mililiffi  cceli(teclaenim  ibi  plana  rurriinl), 
vel  ad  considerandum  ac  inspiciendum  e,\- 

2  ercitum  adversariorum  ;  clamoris  plena, 
id  est  moerore,  fletu,  ac  uUiIalu  replela 
tempore  Chalda^irum,  urbs  frcqucns,  id 
est  habilatoribus  mullis  abundans,  vel  Iri- 


B  bujationibus  visitala,  civitas  exsultans,  id 
est,  quic  aliquando  solita  eras  gaudere  re- 
gnantibus  in  te  regibus  bonis.  Interfecti 
tui,non  inierfecti  gladio  :  nec  mortui  tui, 
moriui  in  bello.  Hoc  dicit,  non  quod  nulli 
Juda?orum  fuerint  gladio  Chalda^orum  oc- 
cisi,  qiium  quarto  Regum  legalur  Nabii-  iv/iei/.xxv, 
chodonosor  filios  Sedeciee  occidisse  in  ocu-  '■  ''■ 
lis  ejus,  et  alios  quosdam  occidit;  sed  hoc 
ideo  dicitur,  quia  Jerusalem  capta  est  non 
gladio,  sed  fame.  Unde  in  obsidione  fame 
el  pesle  pluiimi  inlerierunl,  sicul  Jeremias    Jer.xw», 

C  alque  Ezechiel  prtedixerunt.  Quidam  vero  ^.*',f'"''' 
referunt  ad  percussionem  Jerusalem  quam 
a  regc  .\ssyrioruni  Sennacherib  loIera\it, 
cui  Sobna  ponlifex  magnam  prodidit  urbis 
partcm.  Unde  Judcei  qui  ab  Jerusalem  fu- 
gerunl,  et  a  Sennacherib  rege  capti  siint, 
dicunlur  non  occisi  gladio,  sed  proditio- 
ne  el  dolo.  hjisebius  Caesariensis  exponit 
ha^c  de  caplivilale  et  vaslitate  a  Romanis. 
quando  Judffi  propler  infidelilalem  suam 
perieriint.  Cuncii  principes  tui  fugerunt  3 
simul.  Hoc  esl  quod  quarlo  Regum  legi- 

D  tur  :  Omnes  viri  bellalores  nocle  fugerunl  wjieg.sw, 
per  viam  portte  quae  est  inler  duplicem  * 
nuiriim.   Durcquc  Ugati  su>it,  non  soluni 
vinculis  pcccatorum,  sed  et    conipedibus 
(]haIdaeorum.  Perseculus  est  enim  exerci- 


ENARRATIO    IN   CAP.    XXII    ISAI.E. 


ART.    XLIV 


489 


Is.  1.  s. 


Jer.i.  \i 


Wtteij.xxv, 
9,  10. 


lus  Chalda?orum  Sedeciam,  et  comprehen- 
dit  pum,  ef  quosdam  cum  eo.  Idco  sub- 
jungilur  :  Omncs  qul  inventi  sunt.  vinrii 
sunt  pariter ,  cX.  quidam  eorum  in  Babylo- 
ncm  dcducli  sunt ;  alii|ui  lamen  evaserunl, 
d(^  quibus  subjungitur  :  procul  fugerunt. 

Denique  Isaias  populo  suo  compalicns, 
ail  :  Proptcrca  di.vi,  hoc  esl,  quia  lanla 
mala  populo  Jiida^oruin  fulura  praividi, 
(li.\i  adsislentibus  mihi  :  Rccedile  a  nie, 
qiiatenus  solus  residens,  libere  plangam  ; 
aniarc  Hcbo  cx  compassionc.  Nolilc  inciim- 
bere  ut  consolemini  me,  id  est,  non  allen- 
lclis  me  consolari,  supcr  vasti/uic  /iti<r 
populi  mci ,\i.\  est  dc  Iribulalionibus  plebis 
Judaica;.  Ciir  aulem  lolus  populus  filia 
appcllelur,  dicliim  esl  supra.  Ncc  mirmn 
si  Isaias  ila  condolcal  populo  Juila'oruiii, 
qiinm  juxla  praehabita  lanlum  compassus 
sit  Moab  el  Babyloni.  Ideo  ilaque  flebo  : 
Dies  cnim  intcrfectionis  et  roncutcalionis 
e(  fteluum  venit  super  popiilun)  meum  a 
Dumino  Deo  exercituum,  cujiis  nulii  vc- 
nerunt  Chaldaei,  in  ralle  Visionis,  id  esl 
in  Jeriisalem,  sicut  pcr  Jeremiam  pra^di- 
xit  :  Kcee  ego  convocabo  rejjna  aqiiilonis; 
et  venienl,  ct  ponenl  unusqiiisqui'  soliuin 
suiim  in  porlis  Jerusalcm;  scrutans  mu- 
rum,  rl  maf/nificus  super  montem,  id  esl, 
Clialdaeorum  exercitus  inlrans  Jcrusalcm, 
el  destrucns  atque  comminucns  inuros 
ipsiiis;  leinpliiin  ([iioque  el  rcgis  pala- 
lium,  qiia?  sila  crant  in  nionle  Sion,  ('11111 
inagnifico  scii  siiperbo  corde  coiiibiircns  : 
qua-  omnia  quarto  Uegum  libro  plcnius 
rccilanlur. 

Et  Elam  sumpsit  jj/mrclram,  curruin 
hominis  cfjuitis :  id  csl,  Elamitic  cum  rege 
Babylonis  coiilra  Jerusalem  venienles,  sc- 
(•iiiii  (lcliileriint  pliarclras.  (piia  ipsi  siiiit 
saifitlaiii  lorlcs;  cl  (]iiadii^'as  e^iucsliiiiin, 
iii  i|iiibiis  aiiiia  ct  \ii'liialia  |iijrlabaMliir. 
\'.\  i|iiii  palcl.  (|iiiiil  ciipihiliiiM  isliid  ad 
lillcraiii  iioii  li>(|iiiliir  dc  piiiiiliiinc  JiKheo- 
riim  facla  per  Homanos.  Ili  enim  1'llainilie 
eranl  .\ssyrii.  (jiii  in  Homanonim  exerei- 
lll  non  riici'lllll.  Et  pariclrm  nudaril  rli/- 
jirus  :  id  csl,  clypcis  a  paiiclilios  ablalis, 


A  parieles,  in  quibiis  elypei  anle  dependc- 
banl,  nudali  sunt  a  tcgmine  clypeorum. 
(;iialdipi  enim  clypeos  suos   seciim   fere- 
lianl.   El  rrunt  elccla'  valles   tuw,  plenxe        7 
tjuadrigarum,  id  esl,  vallcs  lerra?  Iua>  fer- 
tiles,  replebunlur  curribus  Chaldffiorum; 
el  cfjuites  jionent  .scdes  suas  in  porta,  id 
esl,  diices  regis  Nabiichodonosor  solia  sua 
locabiinl  in  porlis  Jcriisalcm.  rndc  in  Je- 
remia  habctiir  :  lii  anno  nono  Scdccia;  ve-  yer. xmx, 
nit  rcx  Babylonis.  ct  omnis  excrcitus  ejus  '"'■ 
conlra  Jcrusalcm.  Undecimo  aulem  anno 

B  Scdecia?,  apcrla  est  civitas,  et  ingressi  sunl 
omncs  principes  Babylonis,  cl  sederiiiil  in 
porta  mcdia. 

El  revelabitur  operimentum  Judw  :  lioc  8 
csl.  Icm[)liim'  in  qtiod  soli  saccrdotes  in-  •Sanctum 
liahanl.  \('l  Sancla  saiictoriim  in  qii;p  so- 
liis  pontifcx  inlroivit.  aperientiir  :  tiinc 
ciiiiii  [irofanata  siiiit  ha'C,  ingredicntibus 
ca  (^llaldaMs.  A7  vidcbis  in  illa  die  arma- 
mentarium  domus  Sallus  :  id  est,  »difi- 
citim  illiid  a  Saloinonc  conslriictiini.  in 
([tio  rcponebanltir  arma.  cl  claiidi  solebal 

C  propler  armoriim  ciistodiam,  tiinc  erit 
apertum,  quoniam  arma  inde  lollcntur.  Et  9 
srissuras  ririla/is  Diirifl  videlnli.'-:,  cjuia 
inulliplicalw  sunt  :  hoc  csl.  ruinas  illitis 
parlis  Jerusalem,  iibi  David  manerc  so- 
lcbat.  ciiiisiderabilis  ad  muniendum  eas 
conlra  ChaUUcos.  Et  connrrtjaslis  ai/uas 
pisrinw  in/crioris  :\i\  est,  piseinam  illam, 
quic  facilius  capi  poteral,  Iranslulislis  ad 
loL'a  liitiora;  ejusi^iic  aijiias  collcgislis  in 
unum,  ul  polum  pr;eberel  liominibiis  al- 
quc  jumcnlis  lcnipore  obsidionis,  et  quan- 

D  lum  cis  dc  potu  ac  cibo  necessarium  es- 
set.  El  domos  Jcrusalcm  numcrastis ;  cl  10 
destruaiislis  domos  :  illas  ppipscrtim  qu» 
ci';>iil  extra  miirtim,  (|ii;e  dcstrui  solenl 
anlc  adv('is;iiioiiiiii  advciiliiiii,  iic  in  eis 
lal(';iiil,  i'l  ;i  jaculis  sc  ilcrcinUuil  ;  ad  mu- 
niri/dum  miiruiii,  hoc  csl,  ([iialcniis  dc 
m;it(M'ia  domuriim  forlificarclis  iiitiros  Ji^- 
rusalem,  El  lacum  |)t'ii  aiiiia  conservanda  \\ 
/rrislis  iiitcr  iIiids  niiiros  Jenis;ilem  (i[ii;e 
claiisu  erat  Iriplici  miiro).  iil  aqiia  iic([iia- 
(|iiam  dcfiecrcl   |)0|iulii  in  Jcni^^^ilem  con- 


I 


490 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXII   ISAI.E. 


-•VRT.    XLIV 


gregato;  et  aquam  piscina'  veleris,  id  est,  A  animas  hominum  mortales  asserere.  Tales 


II  Par. 
xxxii,  3-8. 


piscinam  antiqiiam,  quee  ad  tempus  ne- 
glecta  erat,  instaurastis.  His  similia  fecit 
et  Ezechias  contra  regem  Assyriorum,  ut 
legitur  Paralipomenon  secundo  :  non  ta- 
men  arguitur,  quia  principaliler  inniteba- 
tur  divino  auxilio.  Isti  vero  retiarguuntur, 
quoniam  in  suis  machinis  pofius  quam  in 
Domino  conlidebant.  ideo  subjungitur  :  Et 
non  suspearistis  ad  eum  qui  fec.erat  eam, 
iil  ('>l.  oculis  cordis  non  adspexistis  Deum 
fuiidatorem   ac   crealorem   Jeriisalem,  ct. 


enim  fuerunt  et  sunt,  de  quibus  Sapiens 
inducit  :  Dixerunt  impii :  Exiguum  et  cum  Sn/j.  n.i, 
tsedio  est  tempus  nostrum,  et  non  est  qui  ""'■ 
agnitus  sit  reversus  ab  inferis.  Venite  er- 
go,  et  fruamur  bonis  quse  sunt;  vino  pre- 
tioso  et  unguentis  nos  impleamus:  nulliim 
pratum  sit  quod  non  pertranseat  luxuria 
noslra:  ubique  relinquamus  signa  laetitiae, 
quoniam  heec  est  sors  nostra.  Porro  haec 
verba.  videlicet,  Comedamiis  et  bibamus, 
etc,  allegat  Apostolus.  Praedictus  vero  con-   i  cor.  .w. 


pro  id  est,  operatorem  ejus  de  lon(je  non  B  temptus   seu   impcenitentia,  gravissimum 


vidistix,  id  est,  Deum  per  fidem  non  at- 
teiidistis,  dirigendo  oculos  vestros  in  lon- 
ginquiim,  videlicet  de  terra  in  coelos  ad 
Dcum. 
t2  Et  vocahit  Dominus   Deus  exercituum 

in  dic  illa,  videlicet  instante  obsidione 
Jerusalem,  ad  flctum.  ct  ad  planctttm,  id 
est  ad  debitain  peccatorum  contritionem  ac 
deplorationem,  et  ad  calvitium,  id  est  ad 
capitis  humiliationem  scu  tonsionem  in 
Jobi,ia.  signum  tristilia?  :  sicut  Job  lonso  capite 


cst  scelus.  Ideo  nunc  subjungilur  : 

Et  revelata  cst  in  auriims  meis  vox  Do- 
mini  exercituwn  :  id  est,  haec  vestra  ini- 
quitas  ascendit  coram  me,  et  considerala 
est  a  me,  seu  jusle  pensala,  quam  gravis 
sit  vobis.  Si  dimittetur  iniquitas  hcec  vo- 
bis  doncc  moriamini,  etc.,  id  est,  non  di- 
miltetur  vobis  donec  tradamini  hoslibus 
vestris,  atque  cadatis,  imo  et  spiritualiter 
pereatis  in  anima,  id  est,  nunquam  vobis 
dimiltetur  :  sicut  peccata  in  Spirilum  San- 


U 


sedit  in  terra;  et  ad  cingulum  s«cci,  id  est  G  ctum,  irremissibilia  nominantur.  Non  er- 


1.3 


ad  pcenitentiae  veslem.  atque  ad  digna 
pienilentia'  opera.  luslante  equidem  capti- 
vilate  Jerusalem,  sancli  Proplietae  et  ma- 
xime  Jeremias,  horlabantur  Judaeos  ad  poe- 
nitenliam.  sicut  in  liliro  Jeremiae  sfepissime 
scribilur;  sed  Judcei.  conlempta  admoni- 
tione  salubri,  et  Prophelis  subsannalis, 
tradebant  sevoluptati  et  despcrationi.Pro- 
]iter  quod  subjungitur  : 

Et  ccceguudium  et  Itvtitia ,occiderc  vitu- 
los  et  jugulare  arietes,  comedere  carnes  et 


go.  Donec,  hoc  loco  exprimit  tempus  de- 
terininatum,  sed  omne  tempus  exchulit  a 
parte  post,  sicut  in  .Malthffo  :  Non  cogno-    j/naA.  i, 
vit  eam  donec  peperit  filiumsuum  primo-  -"• 
genitum;  atque  in  Psalmo,  Oculi  nostri  ad  ps.cxxm.j. 
Dominum  Dcum  nostrum,  donec  miserea- 
tur  nostri. 

Hkc  dicit  Domimis  Deus  exercituum  ad       15 
me  servum  suum  Isaiam  :  Vade,  et  ingre- 
dcrc  ad  eum  qui  habitat  in  tabernaculo, 
scilicet  in  domo  episcopali,  videlicet  ad 


6(7"?r<?  i'/rtM?«  .•  id  est,  poenitere  noliierunl:  D  ^("''/'ff;/;  prwposifum   lempli,\A  est  sum- 


sed  hoc  fuit  eorum  solalium,  quod  cilios 
delicatos  sibi  praeparaverunt,  eosque  cum 
vino  suinpserunt.  Hoc  maxime  fecerunl, 
qiiando  rex  Baijylonis  ad  tempiis  recessil  ab 
Jcrusalem,  conlra  regem  iEgypti.  Epulando 
autem  inler  se  loquebantur  :  Comedamus 
ct  bibamus,  cras  ernm  moriemur  :  qiiasi 
dicerent  :  Nescimus  quam  diu  vivemus, 
interim  ergo  voluptalem  sequamur.  Et  iu 
hoc  oslendunt  se  non  curare  de  animarum 
salute,  vel  providentiam  Dci  uegare,  aut 


mum  pontificem.  Secundum  quosdam,  Sob- 
na  iste  et  Eliacim,  qiii  ei  successit,  sunt 
illi  qui  infra  leguntur  egressi  ad  Habsa- 
cen,  et  missi  ad  Isaiam,  ubi  dicitur  :  Egres-  h. 
sus  est  ad  Rabsacen  Eliacim  filius  Helciae, 
et  Sobna  scriba.  Ouidam  etiam  asserunt 
Sobnam  non  fuisse  summum  ponlificem, 
sed  thesaurarium  templi :  sed  hoc  litterae 
pr;csenti  nou  consonal.  ut  palebit.  Dicunt 
qiioque  liebi;ei.  quod  Sobna  prodidit  civi- 
tatem  Jerusalem  regi  Assyriorum,  et  quod 


ENARRATIO    l.N   CAP.    XXII    ISAI.E.    —   ART.    XI.IV 


491 


1 


persuasit  Ezechiae  ut  se  traderet  iiostibus. 
Hoc  aulem  Hieronymus  dicit  non  haliere 
teslimonium  ex  Scriplura.  Unde,  secun- 
(hiiii  liierunyinum,  Sobna  isle  increpalur 
propler  suam  superbiam  ac  voluptalcm : 
el  quoniam  populum  sihi  commissum  non 
fiilelilci-  rexil,  sed  impie  conciilcavil.  Prn- 
habilc  lamen  vidcliir,  quod  intendebal  ad 
regem  .\ssyriorum  confugerc,  sicut  et  fe- 
cit,  ut  dicetur. 

16  El  (lircs  ad  eiiin  :  Quiil  lii  liic^  id  csl, 
ad  quid  hic  residcs,  qiii  injiinclum  offici- 
um  non  dignc  exerces,  nec  sacerdolii  lo- 
co  dignus  exsistis?  Aul  ijuusi  i/uis  /lir.  id 
est,  hoc  csse  videris,  quod  non  es.  Videris 
enim  esse  pastor,  sed  inercenarius  cs.Con- 
sidcrarc  hoc  loco  debemus,  quanliis  fuit 
in  sanclo  Isaia  zelus  justili;p,  (iiiaiita  con- 
stanlia,  qiii  lantum  pontificem  lam  rigo- 
rose  cl  coiifusibililcr  increpare  audcbat. 
Ouod  vero  ail,  -^ut  quasi  (iiiis  liic;  (iixisse 
vidctiir  dirigendo  seriiKincm  ad  eos  (jui 
adcranl.  Noii  ciiim  piilaiKlmii  cst.  (]iiod 
incrcpaveril  iilum  iii  occuilo, ct  nulio  prw- 
scnte,  sed  evidentcr  coram  aliis,  proul  ad 

I  rim.v, jo.  Timolhcum  docet  .\postoliis  :  Pcccantcs 
coram  oiiiiiibiis  arguc,  iit  cl  cctcri  timo- 
rein  habeanl.  Quia  excidisli  libi  hic  sepul- 
crum,  id  esl,  in  loco  isto  inler  sepulcra 
magnorum,  videlicel  regiiiii,  pontificiim, 
el  {'ropiiclariim,  pra'paraii  ct  ficri  tibi  fc- 
cisti  sepulcrum  magnificum,  artificiosiim, 
cl  i^rctiosiim,  excidis/i  in  cxceho  mciiio- 
rialc  diliffcii/cr,  id  esl,  in  loco  emiiiciili 
fecisli  tibi  memoriale.  seu  memorabilc  mo- 
niimenliim,  ne  oblivioni  tradaris  posl  mor- 
lcm,  iii  pclra  /(dtcrnaciilinn  lil/i,  id  est.  iii 
lapide  grandi,  vel  matcria  saxea  pra'para- 
sli  corpori  luo  sepulcrum. Sed  inlentio  hia 
fiiistrabitiir,  queniadminhim   siibiiifcrtiir. 

17  JCrci'  Uitiiii iiiia  asjiiirlitri  Ir  fncicl  ijc  lcr- 
ra  ista  ail  tiTiain  .'iliriiaiii  ali|iir  iiostilcm, 
sirul  as/ii)rliiliir  i/alliis  i/all inarrus.  id  cst 
sicul  caiio  porlaliir  ad  forum,  ut  veiidaliir 
ar  iiiaiKlilcctiir :  cl  i/iiasi  ainir/uin  sir  suh- 
Irrahil  Ir.  iii  csl,  i|ilciliailliiiiiiillil  lioiiii) 
palliiim  suiim  scii  Ncstciii  faciiilci-  ciigil. 
ct  iii  ciillo  suspendil,  --ic  lii  siiic  labnre  cri- 


A  geris  iii  altum  miseria',  ut  affligaris.  Di- 
cunl  enim  quidam,  quod  Sobna  iste  ab 
Isaia  correplus.  qiiiim  videret  Ezechiam 
nolle  subjici  rcgi  Assyriorum,  cum  suis 
faiiloribus  clam  exiens  de  Jerusalem,  regi 
Assyriorum  se  Iradidit  :  a  cujus  minislris 
dclalus  est  iu  lerram  Assyrioriim,  in  qua 
vchementcr  affliclus  est.  Propter  quod  sc- 
qilitur  :  Curonmis  coronabil  ie  /ribulalionr.  18 
id  est,  doloribus  et  angusliis  to  replebit, 
quce  te  cx  omni  partc  circumdabunl,  sic- 
ut  diadcmate  cingilur  capul;  quasi pilam 

B  millel  te  in  terram  latam  el  spatiosam  : 
iil  csl,  qiieiiiailnioiliim  ])ila  a  luilcntibiis 
(lc  niaiiu  iii  mauuiii  projicilur,  et  pcrcus- 
sa  velocitcr  aii  longiim  spalium  agilatur; 
sic  lu  (le  iiiaiiu  iiniiis  veuics  ad  iiianiim 
allerius,  doncc  ad  tcrram  .\ssyriorum,  vd 
Jigypli  seu  Babylonis,  pervenias.  Ibi  mo- 
ricris  ex  Irislitia  cl  aliis  caiisis.  Qiiiim 
eniin  aiidissct  pcrcussidncm  Assyrioriim. 
ct  .lii(ia'()niiii  vict(iriam.p(i'iiitiiit  ciiiii  (iiiod 
fugit,  ct  reverli  erubuit,  el  forlc  non  po- 
lllit.  Et   ibi  cril  currus  gloriiv   tuiv.  hoc 

C  e.sl  confiisioiiis  luiP.  Loqiiiliir  cniiii  Pro- 
phela  iroiiice,  quasi  dical  :  Ibi  ccssabiiiil 
ilivitia^  tiuc,  iioleslas  cl  pom])a,  ijiiilnis 
nunc  incedis  quasi  in  currii.  OikhI  cnim 
per  gloriam  designclur  confusio.  palt-t  cx 
co  (iiiod  siibjungilur  :  ct  igiiominiu  domus 
Domini  tui,  id  est  confusio  lempli  Dci. 
Quod  enim  summus  ponlifex  lam  misera- 
bililcr  periit,  rediindabat  in  confiisionciii 
templi  Dei,  ciijiis  eral  prEeposiliis.  Et  cr-  lo 
prllam  tc  dc  stationc  tua,  id  est  de  loco  et 
gradu  sacerdotii  tui,  et  de  ministerio  tito, 

\)  iil  csl   pontificalus  officio,  deponam  te. 

Et  crit  iu  die  illa  :  Vocabo  scrvum  mc-  20 
uin  Eliacim,  filium  Ilelcia',  id  esl,  hiinc 
faciain  loco  lui  ponlificcm,  te  amolo,  cl  21 
induam  illum  luniram  luam  saccrdola- 
lciii,  ct  cingulo  tuo  confortabo  cum.  Quasi 
dical  :  Omnibiis  ornamcnlis  siimmi  saccr- 
diilis,  qiiibiis  tii  indiicbaris,  vcstiam  illum. 
Et  potcstatcm  tuiini  ifabo  in  maniis  cjiis, 
iil  esl,  aiiclorilalem  ponlificalem  ei  com- 
luillam  :  ('/  rrit  i/iiasi  /lalrr  lialiitanlilins 
.Jrrusatcm  ct  domiii  Jiida,   id   esl,   verus 


492 


ENARRATIO    IN   CAP.    XXII   ISAIi. 


ART.    XLV 


IPar.w 

7  et  Sf(/. 


23 


U 


pastor,  spirilualis  paler,ac  inlornialor  crit 
oinnibns  sibi  commissis.  Et  daho  clavem 
domus  Dnvid  sitper  Jnonerum  cjus,  id  csl. 
clavem  templi  porlabit.Dicitur  autem  tcm- 
phim  hoc  a  Salomone  constructum,domus 
David.  eo  quod  prspcepit  filio  suo  ut  face- 
rel  illud,  pra^-paravitquc  ci  impensas.  Ht 
aperiet  lemplum,  ct  non  crit  <iui  cliiudat 
illud  conlia  ipsius  voluntatem;  ct  claudct 
isle  Eliacim  lemplum,  ct  iion  crit  c/ui  apc- 
riat  sine  ejus  consensu.  Per  quod  designa- 
tur.  quod  ipse  pra^  celeris  habuil  auclori- 
tatcm  aperiendi  claudcudiquc  lcmpluni  : 
nndc  constat  quod  pontifex  erat. 

Et  figam  illum  paa-illum  in  loco  fidcU: 
id  est,  sicut  paxillus  seu  palus  in  paricte 
figilur,  ut  vasa  seu  quaequc  alia  in  ipso 
suspcndanlur  :  ita  slabiliam  ipsum  Elia- 
cim  in  templo  et  loco  sacerdolali,  ut  sit 
omnium  princeps,  et  ejus  consilio  singuli 
innitantur.  Et  erit  in  solium  f/loriw  do- 
mui  palris  sui :  \d  est,  propinquorum  suo- 
rum,  videlicet  familia^  palris  sui,  ipse  eril 
honor,  decus,  princcps  ct  judcx.  Tola  enim 
progenies  decoralur,  dum  unus  ex  omni- 
bus  exaltatur.  Et  suspendent  super  eum 
omncm  gloriam  domus  jjatris  ejus:  id  est, 
omnes  reliqui  saccrdotes  ac  Levitaj  ei  ad- 
sistent  et  miuislrabunt.  et  vesfcs  ac  vasa 
saccrdotalia  ipsum  ornabunt.  Onifi  aulcin 
significetur  per  gloriam  palris  cjus,  sub- 
jungitur  :  vasorum  divcrsa  gcucra,  omne 


A  vas  parvulum,  a  vasis  cratcrarum  usquc 
ad  omne  vas  musicorum  :  id  est,  omnia 
htec  snb  ejns  ordinationc  atquc  rcgimine 
erunl,  sivc  pcr  vasa  magna  ct  parva  inlel- 
ligantur  majores  et  minores  ministri  lem- 
pli,  sive  instrumcula  qnibus  ulcbantur  in 
tcmplo.  Pcr  vasa  quoque  musicorum,  inlcl- 
liguntur  instrumenta  canticornm.  in  (pii- 
bus  divinas  laudes  cantabant,  sicul  uuuc 
iu  organis  facit  Ecclesia. 

In  dic  i//a,  dicit  Dominus  exercituum. 
aufcrctiir  pajiillus  qui  fixus  fuerat  in  lo- 

B  co  fidcli,  id  est,  Sobna  de  sua  statione  et 
ordinatione  expelletur;  et  frangetur,ct  ca- 
dct,  ct  pcrihit  quod  pcpenderal  in  eo,  id 
est,  fautores  Sobn»,  videlicet  sacerdotes  ei 
in  malo  consentientes,  pcribunt  ct  aufc- 
rcnlur.  Si  autem  per  illud  quod  dicitur, 
Auferetur  quod  pependeral  in  eo,  intelli- 
gantur  generaliter  omnes  sacerdotes.  non 
poterit  rcferri  ad  Sobnam,  quoniam  eo  eje- 
cto,  non  periit  sacerdotium  :  scd  ad  capli- 
vitalcni  Baliylonicam  vcl  Romanam,  quan- 
do  a  Chaldteis  ct  Romanis  destructum  est 

G  templum  Jerusalcm,  omnes  sacerdotes  oc- 
cisi  aul  capti,  seu  effugati  sunt.  Haec  au- 
tcm  contingent,  quia  os  Domini  locutum 
cst,  id  est,  Deus  per  Prophetas  ista  preedi- 
xit  :  non  quod  seimo  Dci  sil  causa  immc- 
diala  horum  malorum,  scd  peccata  iinpio- 
ruin  ha>c  promerenlur  :  lamcn  sermo  Dei 
est  signum  ccrluni  quod  ila  fulurum  sil. 


25 


ARTICULUS   XLY 


EXPLANATIO    5I0RALIS    EJllSDEM    CAPITULI    VICESI.MI    SECUNDI. 


OXUS  vallis  Visioiii: 
nis,  cujus  onus,  ic 


Ha>c  vallis  Yisio-  D  grinatur  a  Domino,  et  videl  pcr  speculum    ico/-.m. 


id  esl   miseria,  hoc 

loco  describilur,  esl  universalis  Ecclesia  : 

.Uo/r/i.xni,  qua?  Christo  testante,  similis  est  sagenxe 

missa^  iu  marccl  cx  omni  gencre  piscium 

ibid.xx,\f,.  congreganti;  in  qua  suul  multi  vocali,  pau- 

II  Cor.v, 6.  ci  vero  electi.  Nunc  enim  Ecclesia  pere- 


in  tenigmale,  gemens  et  flcns  in  hac  lacri- 
marum  valle.  Quidani  pcr  vallcm  Yisionis 
intclligunt  convenlicula  haereticorum,  quse 
vera>  ac  christiantP  sapicntia?  sublimitate 
relicta,  in  propriis  occupanliir  ficliciis: 
alii  malos  prEelatos,  qui  per  scientiam  alli 


ENARRATIO    IN   CAP.    XXII    ISAI.E. 


ART.    XLV 


m 


\  iiltMitiir,  scd  per  conversalioncrn  carna- A  a  qiio  captivi   tcncnlur  ad  ipsiiis  \iiliiii- 

lcni  ac  vitiosani  in  infiniis  snnt.  lateni.  Coiporalilcr  qiioque  trcqncnlfr  lii- 

Quoniam  i^itiir  niulti  (^oriim  (jiii  ad  Kc-  gcrunt    haMctici  cl    pervcrsi  a  coiispcclu 

clesiam  (llii  isti  piMtincrc  piitaiiliii-.  iinpie  iideliuin,  sed  capti  sunl  atque  occisi.  0»i- 

agiint,  niinc  dicitur  :  Qiiidnani  (juoquc  /i-  /ics  qui  inveitli  sunl ,  vincli  sunl  pariler. 

/y/ c.v/,  0  congregatio,  seu  persona,  cpia'  lc  Omnes   qui    perversis  communieant   sivc 

asscris  videnlem,  hoc  csl  christianam  al-  conscnliunl.   siinii!    riiin    cis   damnantiir. 


ilntth 

Xl 

S9. 

Joiiitn 

V 

It. 

Luc.  XVI 

15. 

que  ridcicm  ?  quia  a^scendisli  cl  lu  onuiis. 
hoe  csl  lola,  in  lecla,  hoc  est  monlem  su- 
pcrbife,  et  in  ea  qufe  videntur  hominihus 
alta,  scd  coram  Deo  sunt  vilia  :  qua  non 
diseis  a  Chrislo  quia  mitis  esl  el  humiiis 


Apoc.  III,  1 
I  Tim.  V,  II 


Matth.\\i\. 

3 


Jtr.  II.  iT. 

Zach.  VII 
II. 


jii.xta  illiid  .Vpostoli  :  .\loitc  digni  sunl  non  iiom.i.a. 
soliim  ([iii  raciimt,  scd  ctiam  (pii  cons(Mi- 
liiinl.  Undc  dcniio  nionet  :  Exile  de  mcdio    iico,-.vi, 
corum,  el  immiindiim  ne  tetigerilis.  '"• 

Prnplcrca  di.vi  :  Reccdile  a  me,  amare        i 
corde,  sed  mundi  honorem,  famam,  pijela-  R /lebo,  ele.  Ha;c  sunt  verba  veri  amaloris 
lioncm,  el  gloriam  diligis.  Talibus  dicitur      Dei  el  proximi,  qui  crrantibus  intime  pic- 
apud  Joannem  :  Quomodo  polestis  vos  cre-      lalis  affeclu  compalitiir,  dicens  ciini  Paii- 
dcre,  qiii  gloriain  ab  inviccin  accipitis.  cl      io  :  Qiiis  inrirmalur,  ct  ego  non  infirmor?  /*irf.xi,j9. 
gloriam  qn;B  a  solo  Deo  esl,  non  quaMi-      Sic  enim  Christus  flcvil  super  civilalem  /,urx,v.*i. 
tis?  El  iu  Luca  :  Vos  cstis  qui  justificalis      Jerusalem,  cl  Saniuel  super  Saiilem.  l'nde   1/*^-/.  xv, 
vos  coram  hominibus:  Dcus  aiilcni  novil      cl  Jcremias  populiiin  suuin  dcplorans,  ail  :  ■*'' 
corda  vestra  :  quia  quod  alluin  esl  homi-      Quis    dabit  capili    mco  aquam,   et   oculis  Jawx.i. 
nibus,  abominalio  cst  coram  Deo.  Clamo-     meis  fonlem  lacrimaruin  ?  et  plorabo  die 
ris,  id  est   inquieliidinis,  conlcnlionis,  ct      ac   noctc  intiM-fcctos  filia^  populi   mei.  Et 
loquacitatis,  plena,  urbs  frequcns,  in  ma-      Psalinista  :  Taijescerc  me  fecil  zclus  meus,    Pj.  cxvin, 
lo  civitas  exsullans,  quaj  olim  gaudebas      quia  oblili  sunt  verba  tua  inimici  tui.  De-  ""• 
in  Domino,  nuiic  aiitiMii  c.xsiiltas  in  steculo.  C  niquc  sancliis  prophcla  Miclia^as  c.\  incffa- 
ct  proprii)  documcnlo  ac  viliis.  Inlcrfccti      biii  caritatc  in  laiiliim  compassus  cst  po- 
lui,  non   inlerfecti  gladio  materiali,   sed      puio  siio,  ut  dicat  :  rtinam  non  css(mii  vir  .i/,c;..ii,ii. 

Iiabcns  s|)iritiim,  ct  mciidaciiiiii  potiiis  lo- 
qiicrcr.Qiium  ergo  vidcmus  qiKMnpiam  dc- 
linqucnlein,aul  nobis  calumniam  infcrcn- 
lcm,  non  iiidigncinur,  non  irascamiir,  noii 
Vidua,  inquit,  qiue  in  dcliciis  esl,  vivcns  cindciitcr  afficiamiir;  scd  pie  condolca- 
inortua  est;  Christus  quoque  in  Evangclio»  mus,  caritativc  oremus,  el  aequanimilcr 
Dimiltc  morluos  scpelire  morliios  suos.        sustincamus.sicul  ct  Paulns  horlaliir  :Noli    nom.%». 

rimct  i  principes  lui,  \\dc\icel  ha>rcsiar-      vinci  a  iiialo,  sed  viuce  in  bono  maluin.  •'• 
cIkp,  lyranni,  mali  pra;lali, /'M^<'/-Mrt/ ,v/»im/      Hajc  esl   pictas  christiana,   cujus  esl   pro 
ab  iinilatc,  carilalc,  ct  obcdicnlia  sanclaj  D  adver.sariis  orare.  Z^/cs  <•«//«  inlerfeclionis  .vaiih.y, 
nialris  Ecclcsia^lndc  Duinintis  loqiiilur  Ji>-      ct  conculcalionis  el  fietuum  a  Domino  in  "• 

vidle  Visionis  :  id  est,  in  Ecclesia  omncs 
prffidicli  a  Doinino  spirilualilcr  reccdcn- 
les,  intus  moriuntur,  a  (hemuuibiis  cdnciil- 
canlur.  Scrutans  murum,  et  mat/ni/icus 
siiper  moiilem.  Murus  et  mons,  accipi  pos- 
sunt  in  bono  et  in  malo.  Dc  malo  i  niin 
iiiiiro,  id  csl  obslaciilo  virliilis,  habclur  in 


hMilatiiinc  diaboli.  dclcclatioiic  faliaci,  pcc- 
calo  morlali.  Indc  in  .Vpocalypsi  dicliim 
esl  uni  lioc  inodo  occiso  :  Nomen  habes 
qiiod  vivas,  sed  morluns  es.  Et  Paulus  : 


Prov.  \,11. 
\\Tim.»,M. 


nMiiiu' :  ViMlrriiul  ad  iiic  liM'giiiii.  cl  non  fa- 
cifin  :  ct  apiul  Zachariam  :  .Nolucruul  atlcn- 
dcrc,  ct  avcrlcriinl  scapulam  rcccdcnles, 
cl  aures  siias  aggravavcriinl  nc  audircnl 
lcgcin.  Durequc  lii/ali  siint  viuculis  pi^c- 
caloriim,  jugo  dialioli,  cl  propiiis  viliis  ir- 
irlili.  qiicmadinodiim  Salomoii  inliodiicil  : 
Iniquilatcs  sua'  ca|)i('iil  impiiim.ct  fiinibiis 
pcccaloruin  suorum  conslringelur.  El  Apo- 
stollis  :  llrsipisuailt,  ait,  a  laqilris   iliMlmli, 


Psaliiio  :  In  Dco  mco  Iransgrcdiar  miirum.  i;.x\\\.io. 
De  bono  aulciii  miiro,  in  JtMcmia  :  Ego  lo  /^p. ,, is. 

ilriii   iii   riiliiinn.iiM  fcrrcam  i'l   iii   iniiriiiii 


A98 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXIII    ISAI^i:.    —   ART.    XLVI 


quae  sc  jaclabal  longo  lcmporc  perdurassc, 
ncquc  ab  aliquo  supcrari  potuissc.  Diiccnt 
eain  pcdcs  sui  longc  acl  pcfcr/riiianduni, 
id  e^t,  habitatores  Tyri  propriis  pedibus 
longe  abibunl  et  fiigicnt  a  Tyro,  iit  in  aliis 
provinciis  sccurius  dcmorenlur. 

8  Quis  cogitavit  hoc  super  Tyrum  quon- 
diiin  coronatam  ?  id  est,  quis  ila  dccrevit 
dcjiccrc  Tyruni,  prse  cetcris  urbibus  cnii- 
nenlcm,  auro,  argento,  et  gemmis  atque 
divitiis  cunctis  pollentem,  quemadmodum 
rc.\  pra^  cctcris  splendcl  ct  dccoratur  au- 
ro,  gemmis  ct  purpura?  cujus  negotiatores 
principes,  institorcs  ejus  ificli/ti  tcrra',  id 
est,  quae  ita  bonis  omnibus  rcdundavit,  ut 
mcrcatorcs  ipsius  similes  essent  regibus 

9  atque  principibus  aliarum  tcrrarum.  Do- 
minus  c.rercituum  cogitavit  lioc,  ul  detra- 
heret  superhian  omnis  glorice,  id  esl,  dc- 
jiceret  pompam  et  excellentiam  vanitatis 
totius  ;  et  ad  ignominiam  deducoret,  id 
esl.confundcret  atque  opprimerct,  2<?z«t7f^r- 
sos  incli/tos  terra',\A  cst  inaniter  gloriosos. 
Quamvis  heec  generaliter   accipi   possunt 

iPetr.\,%.  dc  omnium  supcrborum  humilialionc. qui- 
bus  Dcus  rcsistit;  tamcn  hoc  ioco  ad  lil- 
teram  dicunlur  contra  Tyrum,  cujus  tanla 
erat  supcrbia,  lotquc  magnatcs  ac  nobilcs, 
ut  cjus  supcrbia  nomiiictur  supcrbia  oin- 
nis  gloriffi,  cjusquc  institores  ac  proceres 
voccntur  uiiivcrsi  inclyli  lerrtc,  sicnt  su- 

Ys.  XIII,  II.  pcrius  Babylon  propter  suam  magnitudi- 
ncm  dicta  cst  orbis.  Porro  Uciis  dicitur 
ista  fccisse,  quoniam  ejus  nutu  ct  inspi- 
ralionc  rex  Babylonis  cum  suo  cxeicilu 
Tyrum  ila  dejecit,  juxta  iilud  Ezechiclis  : 
Ezech.  I''cce  cgo  adducam  ad  Tyrum  Nabuchodo- 
nosor  rcgcni  Babylonis  ciim  equis  ct  cur- 
ribus  et  omni  populo  ejus. 

10  Transi  terrani  tuam  quasi  flumcn ,  filia 
maris,  id  est,  tu,  Tyrc  maris  insula,  vclo- 
citcr  fugc  a  propria  terra,  sicut  cum  festi- 
nalionc  pertiansit  quis  flumen,  ne  ejus 
fhiclibus  obrualur.  Non  est  cingulum  ul- 
tra  tibi,  id  est,  vircs  non  habes  ad  rcsi- 
stendum,   nec  lumbos   ad    repugnandum 

11  pra'cinclos.  Manum  suam  extendit  sujjcr 
mare,  et  conturbavit  regna  :  id  est,  Domi- 


XXVI,  7. 


A  luis  potcstalem  siiam  siipcr  Tyrum  in  ma- 
ri  sitam  cxpandit.  iit  cain  dcjiccrct  :  ct  dc 
hoc  conlurbata  atque  perlcrrita  sunl  alia 
rcgna.  Vel,  Tyrus  extendit  manum  suam 
supra  mare,  negotiando  in  aqiiis,  el  con- 
luriiavit  rcgna  quoedam  pcr  violentiam 
opprimendo.  Dominus  mandavit  adversus 
Clianaaii.xA  est,  voliintatem  pugnandi  im- 
inisit  Clialdjeis  conlra  Tyrum,  ut  conle- 
rcret,  id  cst  occideret,  fortcs  cjus  gladio 
Chalda^orum.  Ouod  autem  Tyrus  pertincat 
ad  teriam  Chanaaii,  patcl  ex  co  quod  in 

B  Matthseo  legitur  :  Egressus  Jesus,  secessit  MaWt.\t, 
in  partes  Tyri  ct  Sidonis ;  et  ecce  mulier  -''  "■ 
CiianauEea  a  finibus  iliis  egressa.  Decem 
quippc  gentes  pertinebant  ad  terram  Cha- 
naan,  quam  Dcus  promisit  Israeli  :  qua-  Exod.^xi. 
rum    scptcm  dclctse  siinl.   alia}  trcs  pcr- 
inanserunl,sicut  in  libris  Josuc  et  Judicum 
plenius  commcmoratiir. 

Et  dixit  Doininus  :  Non  adjicics  ultra       12 
ut  gloricris,  calumniam  sustinens  virgo 
filia  Sidonis,  id  est,  tu,  Tyre,  quse  niinc 
a  Chaldeeis  injuriam  seu  vcrbera  toleras, 

C  post  tuain  piinilioncm  pricdictam  non  am- 
plius  erigcris  in  superbiam  ct  vanam  lajli- 
liam,  sicut  ante,  saltem  ad  tempus,  vel 
tam  inaltuin.  Diciliir  aiitcm  Tyrus  virgo, 
co  niodo  quo  Prophct»  aliquam  tolam 
plebem  virginem  nominant,  propter  puri- 
lalcin  naturse  in  sc,  qua?  ad  hoc  condila 
csl  ut  Dco  desponsata,  ci  euin  integrilalc 
servirct.  Dicilur  quoqiie  Tyrus,  filia  Sido- 
nis,  quoniam  erat  colonia  cjiis.  Hcx  cnim 
Assyriorum,  cui  ad  tcinpus  subdita  crat 
lcrra  illa  circumquaque,  prsecepit  Sidoniis 

D  ronstrucre  Tyrum  :  qiio  facto,  coepit  Tyrus 
priino  habitari  a  pt)pulo  Sidonis. Proptcrca 
Sidon  mater  exstitit  Tyri,  sicut  Carthago 
Tyrioruin  colonia  est.  Tn  Cethim  consur- 
gcns  transfreta,  id  est,  de  proprio  loco 
surgcns,  navigio  fugc  in  Ccthim,  id  est 
Cyprum,  seu  alia  loca  occidenlis ;  ibi  quo- 
que  non  erit  requies  tibi,  sed  a  Chaldaeis 
rcquircris,  aut  rcquiri  timebis  :  profugi 
nainque  raro  securi  sunt. 

Ecce  terra   Chaldceorum,  fatis  populus       -1,3 
non  fuit,  id  cst  lain  potens  ac  durus,  ut 


ENARRATIO    IX    CAP.    XXIII    ISAI.F.    —    ART.    XLVI 


'i!l!t 


u 


13 


Jer.  XXV 


II  lUij.  V,  l 


III 


17 


^ 


\n  (Jhald.-pa  tialiilantes.  ^ls.s;?/-  fiimlavil 
eaiii,\{\  est,  Assyi'iiis  riinda\il  tciiain  Clml- 
da^orum  :  non  quod  terrain  iliaiii  plasina- 
vit,  sed  principaluin.  illius  lerrac  firnia- 
vit.  Yel,  Assiir  fiindavil  eain,  id  cst,  rex 
Assyriorum  a?difiiavil  Tyruin,  ul  dieluin 
esl.  In  captivitatem  Iraduxerunt  Chaida'i 
robiixtos  ejus,  id  esl  fortes  ejus,  su/fode- 
riint  domos  ejiis,  posucrnnt  eam  in  riii- 
i/am,  id  esl,  funditiis  cain  dcnioiiti  suiit. 
Pi0|)t('rea,  Vlulale,  navcs  maris,  id  est, 
tMmliP.i/ II ia  dcvas/ata  est  forlittido  re.slra, 
videlicet  Tyrus,  quse  esl  capiil  vcstruin 
et  spes. 

El  cril  in  die  illa,  id  cst,  lcmporc  illo 
conlinget  quod  subjungitur  :  In  oblivione 
eris,  o  Ti/re,  sc/^luaginla  annis,  id  est, 
tanlo  temporc  durabit  tua  dcslructio  :  qiia- 
lenus  lanlo  lemporc  mancal  desolatio  tua. 
quanlo  duravil  dissipalio  lempli  in  Jeru- 
saiem,  de  cujus  cversione  gaudebas  :  siciil 
dies  regis  unius  :  quia  si  rex  lanlo  lem|)o- 
rc  vivat,  non  modico  tempore  vivcrc  di- 
citur.  Quidam  per  dies  regis  unius,  int(d- 
iigunl  annos  .Nabucliodonosor,  aiii  annos 
I)avid,qui  tanto  tempore  vixisse  leguntur. 
Post  septuaginta  autem  annos  eril  Tyro 
(jiinsi  canlicinn  merelricis  :  id  est,  siciit 
merelrix  diu  contcmpta,  sed  recc|)la  cx- 
siillal,  sic  Tyrus  gaudebil  qiiiiin  cicpcrit 
ie[)arari:  vei  sicut  merclrix  adiilandd,  diii- 
citcrquc  cantando  aiiicil  siios  amatorcs, 
sic  residui  Tyriorum  alios  provocabunt  ad 
Tyri  rcparalioncm.  Quiim  ergo,o  Tyre,  sis 
icformanda,  Sinne  cil/iaram,  circui  civi- 
liilcm  cx  gaudio,  meretrix  oblivioni  Irnili- 
la,  id  csl,  qua?  cum  plnribus  genlibiis  es 
fornicala.  Bcnc  cinie,  frcqucnla  cinilinnn, 
1(1  memoria  tui  sit,  id  est,  Deum  iaiiila, 
gralias  .jugitcr  age,  vilam  emenda,  nc  ain- 
pliiis  obiivioni  Iradaris.  El  cril  jjosl  sep- 
iiingiiita  annos  desolalionis  prajdicta^  : 
Visilabit  Dominus  Tyrum,  faciens  eain 
instaurari,  el  reduc.et  eam  ad  merces  siias, 
id  est  ad  pristinas  ncgolialioncs  ;  et  rur- 
sina  furnicahilur  spirilualilcr,  Dcum  de- 
serendo,  et  corporaiiler,  iiixiiriando,  cinn 
universis  rcgnis  lerrw  siipcr  faciem    lcr- 


1  Tim.  vi,8. 


ilalth.  VI, 

I',). 


A  ?•«',  i|iioniiii  iiislilores  et  incois  a(i  cam 
pcrvcncrinl.  lliPc  omnia  iinpleta  cssc  in 
Tyro,  Cira-coruin  pandunl  liistoria?. 

Quoniam  vero  Isaias  agnovit  per  spiri- 
luin  prophetiip, Tyriiin  landcm  spiriluaiiter 
cssc  rcformandam,  in  t^hrisluiii  credilu- 
laiii,  el  Dei  amore  lemporaiia  contemptu- 
ram,  subdit  :  Et  eriint  negolialiones  ejus  18 
cl  merces  ejus  sanclificalic  Domino  :  id 
est,diviti;e  Tyri  ad  ciiiliiin  ili\iiii  nbscquii 
appiicabiintiii',  ita  (iiiod  Tyrii  lidcics  ofle- 
rcnt  cas  Doinino  in   oblalionc  aitaris,  ad 

B  sustenlationem  pauperum,  ad  jedificatio- 
nes  ccclcsiarum,  alquc  ad  alios  spirituales 
pios(}ue  usus.  Xon  lundenlur ,  ncijiic  rcjjo- 
nentur  :  id  est,  Tyrii  eas  non  coliigcnt  in 
thesauris,  neqiie  per  avaritiam  sibi  eas 
appropriabunl,  scipicntcs  admDnilioncm 
i*aiili,  qui  ait  :  ilalicntes  viclum  ct  qiii- 
biis  tcgamur,  his  contenti  sumus;  Ghristi 
qnoque,  dicenlis,  .Nolite  tiiesaurizare  vobis 
tlicsauios  in  lcrra.  Quia  his  qui  hahitavc- 
riiil  coram  Domino,  eril  negotiatio  cjus, 
id  cst,  reiigiosis  ac  timoratis  hominibus, 

G  coiam  Dco  sollicitc  convcrsanlibus,  Iribu- 
eiitur  gratis  divilias  Tyri,  ul  mnnduccnl 
in  saturilalem,  el  vestianlur  usijue  ad  vc- 
liislalcui,  id  csl,  vicliis  alqiic  veslitus  co- 
piam  liabcanl.  Vidcmus  nunc  quomodo 
bonis  temporaiibus  abundet  Ecclesia.Unde 
Apostoiiis  :  Si  nos,  in(]iiil,  vobis  spiriliialia 
scminavimus,  magiuiin  cst  si  veslra  carna- 
iia  metamus?  Et,  Qui  aitari  deserviunt,  dc 
ailari  participant.  Et  ilciuin  apcrlissimc 
ail  :  Si  spiiitualiiiin  bonoriiin  ilioriim,  vi- 
dciicct  ex  .liidaismo  credcntium,  participes  ''" 

1)  fact.T  siinl  gcntcs,  dclienl  el  in  lcm|)orali- 
biis  ininislrare  eis.  IIoc  Tyrii  oiiin  avari, 
sed  post  conversionem  suam  ail  Cln  istiiin 
libcrales  cffecli,  abtindanlissiinc  iiiipjcve- 
riinl,  quia  ad  lcmpiis  imiltiiiii  in  Tyro 
vigiiit  religio  christiana. 

Pb.eterka  qna;  dc  tropologico  inlcllcclu    Ei,,osiiio 
hic  dici   posscnt,  snpcriiis    saipe   induela  ''"°i"''"S'f»- 
siinl.  Hrcviler  lainen  tangcndo,  per  Tyriim 
dcsignanlnr  avari  et  ciiriosi,  qiii  opcran- 
liir  in  iniiii  iniindi  hiijiis.  id  csl  in  sa>cii- 


I  Cor.  1«, 

II. 

lliid.  13. 
Rom.  XV, 


500 


ENABRATIO    IN    CAP.    XXIIl    ISAI.E.    —   ART.    XLVI 


lo  isto,  congregando  divilias,  et  superva- 
\  cuis  rebus  sc  ingercntes.  Hujus  Tyri  oiius 
est,  ut  ululcnt  imrcs  maris,  id  est  mundi 
hujus  cullores,  ciiriositati  atque  cupidini 
servientes;  quia  vastata  est  doiiius  unde 
venire  consueverant ,  id  est,  negotiatio  eo- 
rum  deperiit,  et  desolata  sunt  loca  unde 
eis  mittebantur  divitise..  Omnia  cnini  prse- 
sentis  saiculi  bona,  celcritcr  lluunt,  dcfi- 
ciunt,  et  amantes  se  servare  non  valent. 
Dc  terra  Cetliirn  revclatwn  cst  cis,  id  cst, 
de  congregalione  jiistorum  nuntiatum  est 
peccatoribus,  quanta  tormcnta  parata  sint 
cis.  Cethim  namque  intcrprctatur,  mare 
congciascens  :  per  quod  figurantur  sla- 
biliti  in  bono,  quorum  cor  congelatum 
seu  frigefactum  esl  a  prajsentis  vitse  pro- 

2  spcritate.  Qui  /ud/itatis  in  insula,  id  est 
in  sseculo  isto  prse  fluctibus  perseculio- 
num,  aquis  Iribuiationum,  et  impetu  ten- 
lationum  undiquc  c\Ycum?,Q^{o;ncgotiatio 
Sidojiis,  id  est  aliorum  deceptioni  vacan- 
les.  Sidon  enim  interpretatur  venalrix  : 
sicquc  per  Sidonein  signantur,  qui  alios 
trahunt  ad  vitia.  Transfretantes  mare  rc- 
plcvcrunt  te,'\A  esl,  temporalium  bonorum 

3  amalores  ditaverunt  te.  Senien  Nili,  id  est 
actus  luxuriffi,  messis  fluininis,  id  est  fru- 
ctus  et  opera  carnis  :  hte  sunt  fruges  ejus, 
id  est  nutrimenta  pravorum,  qui  serunt 

Ga;«/.vi,8.  supcr  spinas,  alque  de  carne  metunt  cor- 
ruptioncm. 

4  Eruhesce,  Sidon,  id  est,  de  tua  fallacia 
vcrecundare,  o  animarum  frauduloule  vc- 
nalor,  ait  iiiarc,  id  est  homo  mundanus. 
Saepe  enim  (Uim  unus  perversus  vidct  ali- 
um  a  spc  sua  frustiari  ac  periclitari,  non 
compatilur,  sed  cxsullal.  FortituiJo  iiia- 
ris,  id  cst  saecularis  potestas  sive  prcela- 
tio,  diccns  :  Non  parturivi,et  non  peperi, 
id  est,  in  bonis  operibus  sterilis  fui.  Unde 
in  fine  mundi  dicturi  sunl   reprobi   iliiid 

Sap.\,u.  Sapienliffi  :  El  virtutis  quidem  nulliim  po- 
luimus  signum  ostcnderc;  in  malignitate 

5  autem  noslra  consumpti  sumus.  Quum  au- 
ditum  fuerit  in  ^^gypto,'\A  est.quum  iina 
sccta  pcrdilionis  audieril  plagam  allcri- 
iis,  vcieiiitiir  nc  cl  ipsa  patialur  siniiJia. 


EpUes.  IV, 

24. 


A  Transite  maria,  id  est,  lemporalia  isla  flu-  6 
xus  sseculi  prseteritc,  quaerendo  ca?lcstia. 
Ululatc,  qui  hnbitatis  in  insula,  id  cst  in 
praesenli  exsilio,  vestra  deflendo  peccala. 
Numqirid  non  hcec  Tyrus  vestra  est  civi-  7 
tas,  0  curiosi  el  cupidi?  id  est,  nonne  sors 
vitse  prsesenlis  et  temporalium  rerum  an- 
giislia,  vestra  esl  gloriatio,  possessio,  al- 
que  hercditas,  qui  bona  a?lerna  non  quje- 
v'\['\s1  quce  gloriabatur  a  diebus  pristiiiis 
in  antiqiiitatc  sua ,'\i[  cst  in  vetustate  pec- 
cati,  non  ambiilans  in  novilatc  vilie,  nec  flom.  vi,4 

B  inducns  novum  hominem,qui  secundum 
Deum  creatus  est  in  sanclitate  et  juslitia. 
Ducent  caiii  pcdcs  sui  longe  ad  pcregri- 
■nnnduin  :  id  csl,  inordinati  affectus  Tyri- 
orum  islorum,  eos  rcmote  abducenl  et  se- 
parabunt  a  patria  nealoriiin. 

Quis  cogitavil  hoc  super  Tyrum,  id  est 
sortem  peccatorum  ?  Tyrus  enim  inlerprc- 
lalur  sors  sive  angustia.  Carilas  aulcm  di- 
latal ;  peccatum  vcro,  et  maxime  odium, 
angustat  el  cpnlrahit.  Unde  ait  Apostolus  : 
Os  nostrum  patct  ad  vos,  o  Corinthii,  cor 

C  noslrum  diialalum  est.  Non  angustiamini 
in  nobis;  angustiamini  autem  in  visccribus 
veslris.  Recte  itaque  per  Tyrum,  pecca- 
lores  caritate  privati  signantur.  Quondam 
coronatam,  id  est  in  hoc  mundo  floren- 
tem,et  illud  Sapientiae  diccntcm  :  Corone-  Sn/j.  m,8 
mus  nos  rosis  antequam  marcescant.  Cu- 
jus  negotiatores  principes,  institores  ejus 
iiiclyti  tcrrmAAexn  habetur  in  Ezechiele  et 
Apocalypsi.  Negoliatores  autem  Tyri  sunt, 
quoium  lola  solliciludo  csl  terrena  colli- 
gere,  et  mundi  honorem,  famam  et  glo- 

D  riam   adipisci   :  de  quibus  scriptum  est, 

Argenlum  Ihesaurizant  et  aiirum,  el  non  BanchM, 
est  finis  acquisitionis  eorum.  Hos  negotia-  "• 
lores  certum  est  esse  hominum  principes, 
el  inclylos  terrae,  quia  pra;  celeris  hono- 
ranliir,  reputantur,  ac  limentur  a  filiis 
sieculi  liujiis.  Est  autcm  ct  bonus  ncgo- 
tiator,  de  quo  in  Evangclio  ail  Salvator  : 
Simile  est  regnum  ccelorum  homini  nego- 
tiatori,qua»renli  bonas  margarilas;  invcnla 
aiilem  una  preliosa  margarila,  dedit  oinnia 
sua,  et  comparavit  cam.  Talis  autcm  non 


II  Cor.  VI, 
11,12. 


Ezech. 
XXVII  pas- 
sim;  Apoc. 
XVIII,  2^. 


.\Iallh.\tii 
43,  40, 


ENARRATIO    !>'    CAP.    XXIll   ISAI.E.    —    ART.    XLVI 


m 


Luc,  XIX, 
13. 
9 


I'S.  XLVlll. 

15. 


iVam.xv.30. 


Htinich  III, 
10,17,  10. 


Jer.  \\,\\ 


10 


Pj.  XVII.  10 
11 


Amos  IX.  8 


Jer.  XVIII,' 


//„./  , 


est  inclytus  terrae,  sed  coeli.  Ail  qiiam  ni'- . 
goliationem  horlatur  nos  Dominus  :  Nego- 
tiamini,  inquiens,  dum  vonio.  Dominus 
cxercituum,  qui  supcrlios  humilial,  coyi- 
tavit  koc,  ul  delraheret  superbiam  omnis 
gloricv  :  ut  impleatur  illud  PsalmistBe,  Sic- 
ut  oves  in  infcrno  positi  sunt,  mors  di'- 
pascet  eos.  Ilinc  ctiam  Moyscs  in  .Numeris 
loquilur  :  Anima  quaj  per  superbiam  ali- 
quid  commiscril,  quoniam  contra  Donii- 
num  rebellis  fuit,peribit  de  populosuo.  ^/ 
acl  ic/nominiamdcduccrct  unicersos  incly- 
tos  terrce  :  de  quibus  scriptum  est  :  Ubi 
snnl  principcs  genlium,  qui  dominantur 
supcr  beslias  lerrjc?  qui  in  avibus  cffili 
ludunt  ?  Exterminati  sunt,  et  ad  inferos 
desciMiderunl.  Jrn-mias  (]uoque  ail  :  Con- 
fundentur  velienienter,  quia  non  intclle.xe- 
runt  opprobrium  sempilernum,  quod  nun- 
quam  didebilur. 

Transi  tcrram  tuam  rjuasi  flmnen,  fllia 
maris  :  id  est,  o  popiilo  terrone,  noli  in 
inforioribus  islis  morari,  noli  in  sen>ihili- 
bus  dotinori:  sod  ad  superiora  feslinanlor 
accedo,  ut  oorpus  animam  assequalur.  uon 
anima  corpus.  Xon  csl  cingulum  ultra  li- 
bi ,  iil  esl  forliludo  seu  conslantia  in  istis 
terrenis.  vol  in  te  ipsa,  sed  lanliim  in 
Domino.  do  qiio  ferlur  in  Psalnin  :  Et  prcc- 
cin.xisti  mc  virtuti^  ad  bolliim.  Mu/nnn 
suam cxtendil  super  mare,  id  est,  Dominiis 
poleslalem  suam  in  poccaloribus  demon- 
slravil,  ulciscendo  eorimi  poccala.  /iV  con- 
t u rba i- it  rcf/na  :  ociiW  enim  Doinini  siiper 
regniim  peccans,  ut  contcral  illud.iit  Anios 
loslaltir.  Propler  quod  Jeremias  ail  :  He- 
ponto  loqiiar  adversiis  gonlem  ol  rogniim. 
ut  eiadicom  ot  dostruam  illiid.  Hoc  jam  do 
diversorum  regnoriim  pnnilione  palam  in- 
notuil.  Dominus  mandavit  adrcrsus  P/ia- 
naan,  id  esl  eos  qiii  non  slabiliiinlur  in 
Deo.  vidolicel  conlra  rcgnum  terreniim  el 
fluotiians,  iit  conlcrcrct  forles  <;//'.v,qiii  sa- 
pioiilos  ol  fiirlos  siinl  iil  facianl  niala, 
liriic  aiilcm  r.uon-  ni'soii'1  iiiil.  Ilus  conle- 
rol  DoMs,  Idlloiidii  iil)  ois  in  |ii':i'soiili  vilaiii 
gralia-.  ol  in  fuliiro  vilaiii  gloria'.  (Ihana- 
ail   iiiliT|)i'i'l:ilni'   riiicliiaiis  sou   ooiiiiikiI jn. 


\  Piiiplor  quod  Iiixurioso  seni,  et  fluctuanli 
molibus  passionum  presbytero,  dicitur  a 
Daniele  :  Somon   Chanaan.  el  non  Juda,    Dm.^m, 
species  docepil  lo.  Omnis  i'i'go  (jui  ost  siciit  ''''■ 
arundo  vento  agitata,  el  circumfertur  oiu-  Mauh.\i,i. 
ni  vento  doclrinje  seu  concupiscentia>.  esl   Kphes.K, 
semen  Chanaan.  contra  qiiod  mamlavil  Do-  ^*' 
miuus  suis  ministris  ut  ipsum  excrucient. 

Xo>i  adjicies  ullra  ut  glorieris.  .Modica       12 
namque  est  et  momenlanea  exsullatio  im- 
piorum.  In  Cethim  consurgens  trausfrcta, 
ibi  ijuo'iue  non  crit  recjules  tibi  :  id  cst, 

B  quocumque  aufugeris,  requiem  veram  non 
habobis,    nisi    reverlaris   ad    Doum.    Non    /j.  xuvin, 
oiiim  est  pax  impiis,  dicit  Doininus.  Qui  -" 
autem  a  peccatis  abslinet,  verc  stabililor- 
quo  qiiiesoil.  jiixla  illiid  Jeromi;!'  :  Si  abs-  jer.\s,\. 
Iiilcris  offondicula  lua  a  facio  mea,  dicit 
Dominus,  non  commovebcris. 

Ecce   tcrra  Chaldworum,  id    est    con-       13 
gregalio  superborum,  vidolicel  da»monuin, 
talis  populus  non  fuit   iii   sublililale,   in 
fortiliidino,  in    criidolitato.    Dicitur   enim 
dionion.  Iiomo.  jiixla  illiul  iii   Hvangolio  : 

C  Inimicus  Iiomo  hoc  fecit.  Quod  autem  si-  .ua«A.siii, 
milis  oi    non  exsislat  in  torra,    palet    in  ■*' 
Job  :  Non  esl  siiper  lerram  poteslas  qua? /o6xii, ii. 
comparetiir   ei.    Nam    ol    Chrislus   victor 
nominat  dtemonem,  fortem  armatum.  As-  Lnc.w.i^. 
sur  fundavil  cam.  Primiis    ille   aposlata 
Liicifer,  qui  alios  ad  peceandum  indiixit, 
hiinc  crudolissiinum  populiiin  radicavil  in 
malo.  Assur  eniiii,  dirigens  dioilur.  In  ca- 
ptivitalcm  traduxcrunl  isli  ChaldaM   soii 
dccmones,  robustos  ejus,  vidclicol  Tyri,  id 
csl  magnos  in  saiculo  islo,  qui  a  diabolo 

I)  captivi    lonenliir  ad   ipsiiis   voliinlalcm  ;   iirmi.  u, 
su/fodcrunt  domos  cjus,  id  est  corda  Ty-  **■ 
riorum,  in  quibiis  pcr  siiggestiones  pessi-  • 
mas  haliilant  (heinonos:  vd.  Doiiios  ojus,  id 
csl  ocelesias  iiialigiiiii'iiiii.(]iii)s  spiiitiialilcr 
jngiilant.  ad  infornaqiio  perlrahunl.  Ulu-       14 
late,  navcs  maris,  id  esl,  negolialores  sa?- 
Cllli    hlljlis,   f/uia  dcrastala  cst    fortitudo 
rcstru.  el  divilia*  veslra>  piilrefacla'  siiiil  : 
imn  (la'iiiiiiiiini  jiigo  el  vilioriim  misorri- 
ni;r  sorviliili   ostis  siibjeeli. 

Jil  eril  in   dic  illa  :  In  oblivione  t-ris.       15 


502 


ENARRATIO    IN   CAP.    XXIV    ISAI^. 


ART.    XLVII 


o  Tyre,  septuaginta  annis.  Seplenarius 
ct  septuagenarius  numerus,  pcenitentiam 
consummatam  significant.  Per  hoc  igitur, 
quod  Tyrus  septuaginta  annis  in  oblivionc 
crit,  innuitur  quod  peccatores  tribulatio- 
nibus  dignis  exponentur,  donec  peccala 
eorum  purgentur :  tuncquc  videnlur  quasi 
obliti  ac  derelicti  a  Deo.  Post  septuaginta 
aulem  annos,  id  est  tempore  correctionis 
et  pcenitenliffi  consummalo,  erit  Tyro,  id 
esl  significalis  per  Tyrum,  quasi cantieum 
meretricis,  id  esl  cai'men  el  graliaiHim 
actio  aniniiB  po?nilcnlis,  qu;c  olim  pec- 
cando  erat  fornicata,  sed  poenitendo  facta 
cst  sponsa  fidelis.  Deinde  dicilur  Tyro 
16  huic,  id  est  populo  peccatori  :  Su)ne  ci- 
Ps. xuT, 4.  tharam  :  de  qua  dicitur,  Confilebor  libi  in 
cilhara,  id  est  in  operalione  bona,  praeser- 
tim  in  operibus  misericordisD;  eircui  ci- 
vitatem,  id  est,  sacra  loca  Ecclesiee  visila 
corde  contrilo,  meretriw  oblivioni  tradit.a, 
id  est,  Tyre,  quae  dum  Deum  offenderas. 


A  spiritualiter  fornicabaris,  et  nesciebaris  a 
Deo  per  approbationem.  Bene  cane,  Deum 
laudando,  leque  accusando,  frequenta  can- 
tieum  istud  usque  in  finem,  ut  memoria 
tui  sit  .•  de  qua  scriptum  est,  In  memoria  />«.  cu,7. 
a?lerna  erit  juslus;  el,  Memoria  justi  cum  i'i-or.%.~. 
laudibus  :  qualeniis  Deus  dicat  tibi,  Ecce  /s.xux.io. 
in  inanibus  meis  descripsi  te.  .£"/ tvvY  jsos<       17 
septuaginta  annos,  jam  dictos  :  Visitabit 
Dominus  Tyrum,  et  reducet  eam  ad  mer- 
ces  suas,  id  est,  gratiam  ei  inriiiidet,  el  ad 
prislinam  peiTectionem  reducel,  ut  opere-    caint.w, 

15  lur  boniim  ad  omnes,  et  lalenla  siiii  tra-  '"■ 
dita  fructuose    expendal.   Et  erunt  nego-       18 
tiationes  ejus  ei  rnerces  ejus  sanetificata' 
Doniino  :  id  est,  se   ipsam  et  omnia  sua 
offerel  Domino,  non  quse  sua  sunt  qusret,    i  Cor.  x, 
sed  quff  proximorum,  et  aiiis  tam  in  spiri-  '*' 
tualibus,  quam   in  corporalibus  pro  possc 
subveniel.    Unde  in  Psahno  cantalur  :  Et    Ps.xuv, 
fili»  Tyri    in   muncribus,   elc.  Cetera  ex 
prichabilis  elucescunt. 


ARTICULUS  XLVII 


EXPOSITIO    CAPITULI    VICESIMI    OUARTI    :    ECCE    DO.MINUS    NUDABIT   TERRAM. 


POSTOU,\M  in  superioribus  sanctus  Isa- 
ias  de  singularum  r^^rum  ordine  pro- 
phelavit,  videlicet  de  punitione  Babylonis, 
Mnab,  .'Egypli,  Damasci,  Iduma?»,etc.;  nunc 
generaliter  loquilur  de  tolius  terraj  seu 
mundi  exterminatione,  seu  destructione  fi- 
1  nali,  et  ait :  Ecce  Donrinus  nudabit  terrnm 
a  terrse  nascentibus,  hominibus,  atque  ju- 
mentis  :  omnia  eniin  hajc  auferenlur  a 
lerra  tempore  extremi  judicii;  etdissipabit 
eam,  non  comminuendo  ejus  substantiam, 
sed  auferendo  ab  ea  su»  exsislenti»  for- 
mam  accidentalem,  seu  modum  essendi 
quem  nunc  habet.  Unde  de  tali  dissipalio- 
Ps. r.i,27.  ne  coeli  et  terrse  habetur  in  Psalmo  :  Ipsi 
peribunt,  tu  autem  permanes ;  et  in  Apo- 

Apoc.  XXI,  .        ,T.  ,.  1 

I.  calypsi   :  Vidi    coelum    noviim   et    lerram 


C  novam  :  priinum  enim  coelum  et  prima 
lerra  abiit.  Et  a/jliget  faciem  ejus,  id  esl, 
superficiem  terree  concremabil  igne  con- 
flagralionis.  Et  sumilur  affliclio  pro  com- 
bustione,  qufe  metaphorice  dicitur  lerr» 
affliclio,  sicut  et  fiorilio  nominaliir  ejus 
exsullatio.  Yel  sic  :  Ecce  Dominus  nudabit 
lerram,  id  est,  omnia  opera  hominum  in 
terra  moranlium  deducet  in  publicum, 
juxta  illud  Aposloli  :  Nolile  anle  leinpus  iconv, s. 
judicare,  quoadusque  veniat  Dominus,  qui 
illiiminabil  abscondita  lenebrarum,  el  ma- 

D  niieslabit  consilia  cordium.  Et  Christus  in 
Evangelio  :  Nihil  opertum,  quod  non  reve-   Maiih.%, 
labilur.   Et    dissipabit  eam,   inlerficiendo  ""■ 
per  ignem  conflagralionis  omnes  qui  fu- 
rrinl  invenli  in  lerra.  FA  affliget  faciem 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXIV    ISAI.f;.    —    AUT.    XIVII 


o03 


Luc.  XXI, 
25,  20. 


Matth.ww 

4C. 


Joann.xi\ 


Osee  IV,  '.I. 


Hont.  II,  t  t 


Jbiit.  XIV. 
10;  II  Cor. 
V,  10. 
Galal.Myii. 


Jobm.  10. 


I  for. 


53. 


Mirf.vii.m 

II  /V/r.  III 
10. 


ejus,  i(l  esl,  vuliii>  luiiiiiiiiiin  ft  adspeclum  A 
eoruui  terrebil  per  sig;na  jiulicium  prsece- 
dcntia.  proiit  in  Liica  dicilur  :  Ijiinl  signa 
in  sole  el  liina,  clc,  arcsccnlibus  liomi- 
nibus  prae  timore  et  exspectalione,  qusc 
supervenient  universo  orbi.  El  disper/je/ 
liiiliiiaiaren  ejua,  id  est,  in  loca  divcrsa 
liomines  miltet  secundum  exigentiam  mc- 
riloriim  suonim.  Ibunl  enim  hi  in  igncm 
a^tcrnum,  hi  aiilcin  in  vilam  a>ternam.  El 
utrobique  divcrsa;  sunt  mansiones,  seu 
giadus  prsemiorum. 

El  eril  sicul  popuhis,  sic  sacerdos.  Hoc  B 
idcm  scriptum  est  in  Osce.  El  siciit  scrvits, 
sic  dominns  cjus ;  sicul  ancilla,  sic  domi- 
na  ejtis;  sicut  emens,  sic  ille  qui  vendil ; 
sicut  fcenerator ,  sic  is  qui  mtituum  acci- 
pil ;  sicut  qui  repe/it,  sic  qui  debe/  :  id 
cst,  in  finali  judicio  nulla  cril  apud  Ilciiin 
pcrsonarum  acceptio.  niilla  acccplalio  con- 
ditionis,  sexiis  aut  slalus  ;  scd  sola  mcri- 
ta  singulorum  ponderabuntttr.  oinnesque 
stai)iinl  anlc  Chrisli  Iribiinal,  ut  rccipi- 
ant  singuli  siciil  gcsscriinl  in  corpoie.  Et 
unusquisque,  seciiiidum  .\postohim,  onus  G 
siiiim  portabil.  Ilinc  rtiam  in  ,lol)  dicitur  : 
Parvus  et  magnus  ibi  siinl,  cl  servus  i't 
liber  a  domino  suo. 

Dissipatiorte  dissipabilur  /crra,  id  est, 
opera  hominum  terrcnonim  rcdigcnlur  ad 
nihilum,  ipsumquc  tcrra;  elcmentum  a 
pristina  qualitalc  mutabitiir;  cl  direptioiie 
lira-dabiliir  leira,  id  esl,  omnia  qiia;  in  ea 
sunl,  aufercnlur  :  sicut  jam  dicliim  cst. 
qiiod  nudabitiir;  slaliisquc  hominum  alius 
cril.  Oporlct  cquidcm,  juxla  Aposloliim, 
corruptibilc  Iioc  iiKliicrc  incDrniplioiicm,  D 
cl  morlalc  Iioc  indiicrc  immortalilalcm. 
I']l  sicut  nirsiis  ail  (^orinthios  loqiiiliir, 
Pi^Ttcrit  figiiia  hiijiis  miiiidi.  rnile  ct  Vv- 
Iriis  scribit  :  'rcna  d  qiuc  in  ipsa  sunl 
opera,  exurcnliif.  Ciir  aiilcm  hopc  fienl, 
siil).jungiliir  :  Doininns  niim  loeii/us  esl 
rerhiiiii  lioe.  Ouasi  dicat  Isaias  :  Non  cgo 
liicc  liiiiiiof  ;hiI  liilgo,  sed  Spiiilits  Simcttis 
liiculus  Chl  isla  per  iiic.  La.rii  el  i/eilu.rii 
lerra,  et  iiifxrmala  est,  ile/lu.ril  urbis,  id 
cst,  habilalorcs  tcrrte  tiinc  richiinl  aiqiii' 


xsiv,  30. 


3 

allas  in- 


deficiciit.  Pioptcr  (|iiiiil  iii  .\pocaIypsi  ha- 
belur  :  Kcce  vciiil  cmn  niibibus:  el  lunc  .Apoc.i.' 
plangcnl  sc  siiperciim  oiiincs  tribus.  .\pud 
MalllKciim    qiiO(|uc  :   Tuiic   apparcbil    si-     .Vaith 
gnum  Filii  hominis  in  coelo;  el  tunc  plan 
gent   omnes  tribus    tcrra?.    Infirma/a  est 
alliludo  fjopiili  lerra',  id  est,  superbia  at- 
que  siiblimitas  hominum  dejicientur,  imo 
principatus  et  regnum  mundi  cessabunt. 

Et  /erra  in/erfevla'  es/  ab  habilatoribus 
su,is,  id  esl,  hahilatorcs  tcrra>  propler  sua  ,^^^^ 
peccala  dcslrucnlur,  imo  et  ipsi  sc  ipsos 
pcccando  spiriliialitcr    intcrfecerunt.   Lo- 
quilur  aiitem  Pro])Iiela  juxta  consuctudi- 
nem    prophetalcm    de   fiitiiro  per  modum 
pra>tcriti,  ad  insiniiandiim  qiiod  tam  certa 
sil  vcritas   horuni  qiire   pr,'eniinliat,  ac  si 
jam  csscnt  completa  atqiic  praetcrita.  Quia 
transgressi  sunl  leges,  scilicet  divinas,  in 
vcteri  ac  novo  Teslamcnto  cxprcssas.  mu- 
taverunl  jus  natiiralc,  omnium  mentibus 
naturaliler  inditiim,  non  sequentes  ralio- 
nis  judicium,  dissipaverunl  fccdus  sempi- 
tcrnum,  id  est  amicili;p  pactum,  quod  inii 
cum  hominibus,   iliccns   illiul   in    Prover- 
biis  :  Dclicnic  mea>  cssc  ciim  filiis  liomi-   /'roo.vin, 
iiiim  ;  in  (icncsi  (jiioque  :  Uecordalior  ftt'- ^^.^^i  ^^  ,g 
deris  mci,quod  pepigi  inter  me  et  terram.  n. 
J'ro])ler  lioe  maledielio  rorubit  terram,  id         6 
esl,  divina  ultio  peccalorcs  consumet,  in- p».  lsii,io. 
Iroibunlque  in  inferiora  {eme,et peccabunt 
liabilatores  ejus,  quoriim  conversatio  est  PMipp.i», 
in  terra,  non  in  cielis  :  dc  qiiibus  apiid 
Jcremiam  Icgitur,  llcccdcntes  a  te,  in  ter- ^<;'--xvii,i3. 
ra  scribcnlur.  .\ppropinqiianle  enim  jiidi- 
cio,  erit  discessio  ab  obcdientia  Ecclesi;c, 
et  nec  s])iritiialia,  nc(]iie  ilivina  jiira  ob- 
servabiiiitiir.  riidc  (^hrislus  lestatur:  (Juia     Hatih. 
abiinilabil  iniqiiilas,  rcfrigcscet  caritas. /</-  *^"'' '-■ 
eoi/iie   liisaiiienl  eultores  ejus,  id   csl,    ir- 
ratiouabiliter    agenl,    conlra   se    inviccm 
fiiribunde  piignabunt,  ac  sinc  verecundia 
cum  omni   libcrtale  peccabiint ;  <V  relin- 
i/iieiilur  li(iiiiiiie\  /iiniei,  id  est,  non  sim- 

liliiiicf  ointtcv  l;iiti  itn|iic  agCUl,  Scd  (Jlli- 
il;illl,  fcs|)cclil  ;iliofitllt  jici  |);illci.  iii;iiicl)iiiil 
r;iliiiii;il)ilitcf  coin  cfN;iiilcs  :  iiiiii(]ii;iiit  ciiiiii 
in  loto  jtctiliil  clii  isli;iii;i  religiu.  l  lidc  ;iil 


504 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXIV   ISAl.E. 


ART.    XLVII 


Luc.  xxij, 
31, 

7 

8 
9 


Mallh. 
XXIV, 38,39; 
Gen.  VI. 


I  Tltesa.  V. 
3. 


Luc.  sxi 
35. 


10 

■  esl 


Apoc.  XIV 
8;  XVI,   19 
elc. 
Eccle.  I,  2 

Ibid.  U, 


Petruni  sub  persona  Ecclesise  ait  Salvator : 
Ego  pro  te  rogavi,  ut  non  dcficiat  fides 
tua. 

Luxit  vindemia,  infirmata  esl  vilis,  in- 
gemiterunt  omncs  qiti  Iwtabantur  cordc. 
Cessavit  gaudium  tympanorum,  quievit 
sonitus  laHantiuni,  cotiticuit  dulcedo  ci- 
thara',  cum  cantico  non  bibent  vinum. 
Ouidam  superficialiter  exponunt  hsec  de 
dcfectu  sivc  sublractione  solatii,  quod  ho- 
mines  haberc  solcnt  cx  potalione  vini  ct 
ludis,  scilicct  quod  isla  dcficient  instantc 
judicio.  Sed  huic  no4i  videtur  consonare 
quod  apud  Matth.Tum  asserit  Ycritas  :  Sic- 
ut  cranl  in  dicbus  Xoe  anle  diluvium  co- 
medentes  et  bibentes,  nubentes  et  nuptui 
tradentes ;  ita  erit  advcnlus  Filii  hominis. 
Et  alibi  dicitur  :  Quum  dixcrint,  Pax  et  se- 
curilas,  lunc  repentinus  eis  superveniet 
inlcrilus.  Mclius  igitur  exponcnda  est  lit- 
tcra  hoc  modo  :  Luxit  rindemia,  infirma- 
ta  est  vitis  :  id  cst,  omnis  Isetitia  ct  foili- 
tudo  (inam  habuerunt  homines  carnales 
ex  pnculo  vini,  in  trisliliam  ac  invalclu- 
dincm  convertetur,  quum  ^cncrinl  signa 
inslantis  judicii.  Ideo  subjungitur  :  In- 
gemuerunt  omnes  qui  iixtabnntur  corde, 
non  in  Domino,  sed  in  rebus  iliicitis.  Hi 
enim  dolebunt  sicut  parturicns,  quia  ut  Ic- 
gitur  apud  Lucam,  lanquam  laqueus  su- 
perveniet  dies  illa  in  omnes  qui  sedcnl 
super  faciem  lerrse.  Tuncque  cessabit  gau- 
dium  li/mpanorum,aiC  sonitus  Iwtantium, 
non  bibent  vinum  :  id  est,  prse  cordis  an- 
gustia  nihil  eos  in  hoc  mundo  oblecta- 
bit.  Amara  erit potio  bibentibus  illam,  id 
est,  omnis  potus  amarescet,  qucmadmo- 
dum  febricitanti  dulcia  videntur  amara. 

Attrita  erit*  civitas  vanitatis,  id  cst, 
habitatio  hujus  sseculi  finietur.  Hsec  civi- 
tas  vanitatis,  cst  Babylon  illa  de  qua  Joan- 
nes  in  Apocalypsi  locutus  est,  per  quam 
mundus  figuratur.  De  quo  Ecclesiastes 
ait  :  Yanitas  vanitatum  et  omnia  vanilas; 
itcm,Yidi  cuncta  quae  fiunt  sub  sole,  et 
eccc  universa  vanilas.  Clansa  rst  omnis 
domus  trullo  introcunte.  Hoc  dicilur  nunc, 
quia  pr.T  limorc  ingrcdi  cl  cgrcdi  non  au- 


A  dcbunt,  vel  quia  domorum  habitatio  ces- 
sabit.  Non  autem  putandum  est,  quod  ho- 
minibus  in  igne  cunflagrationis  occisis, 
aliqu»  domus  remancbunl  in  tcrra.  C/rt»ior  11 
erit  super  vino  in  plateis,  id  est,  de  ebrie- 
tate  et  crapula  vini  conlristabuntur,  sicut 
per  Joelem  dicitur  :  Ululalc,  omnes  qui  joeu,f>. 
bibitis  vinum  in  dulcedine. ZJcser^a  eslom- 
nis  hvtitia,  id  est,  omnis  consolatio  saecu- 
laris  impiis  aufcretur;  translatum  estgau- 
dium  terra'  ad  patriam  Beatorum,  in  qua 
dtimtaxat  post  diem  judicii  gaudium  rc- 

B  manebit;  et  relicta  est  in  urbe,  id  est,  in  12 
praedicta  civitate  vanitalis,  imo  in  omni- 
bus  urbibus,  rclinquetur  solitudo,  habita- 
toribus  deficientibus,  et  calamitas  oppri- 
mct  portas,  id  est,  miseria  occupabit  habi- 
tantes  ac  rcsidentes  in  portis.  Quia  lucc  13 
erunt  in  medio  tcrrcv,  in  medio  populo- 
rum,  id  esl,  mala  nunc  posita,  supcr- 
venient  omnibus  transgressoribus  ubique 
tcrrarum  cxsistcnlibus,  scilicet  in  mcdio 
omniuin  populorum. 

Quomodo  si  piiucw  olivce  quce  remanse- 

C  ru)tt,  c.rcutiantur  e.c  olea,  et  racemi,  quum 
fucrit  finita  vindcmia  :  id  est,  sic  pra?di- 
cla  impiorum  punitio  fiet,  ut  tamcn  eis 
dcletis  ac  reprobalis,  aliqui,  quamvis  pau- 
ci,remaneant  clccti  et  boni.non  percuntes 
cum  illis  :  qui  in  die  judicii  slabunt  in  Snp.\,i. 
magna  constantia  adversus  eos  qui  se  an- 
gusliaverunt;  qui  etiam  proptcr  snam  pau- 
citatem,  comparanlur  paucis  olivis  qua; 
remanent  in  arboris  ramo,  ceteris  deposi- 
tis  atque  excussis,  paucis  quoque  racemis 
qui  remanent  in  vile,  vindcmialione  com- 

D  plcla.  Quemadmodum  ergo  isla>  oliva?  at- 
quc  racemi  ac  fructus  eorum,  permodici 
sunt  rcspectu  olivarum  ac  racemorum  col- 
lectorum  lempore  apt»  collcctionis  ;  sic 
electi,   qui   constantes  manebunt  tempo- 
re  Antichristi,  et  in  die  judicii  salvabun- 
tur,  rcspcclu  reproborum  erunt  paucissi- 
mi.Multi  namque  vocati,  pauci  vero  elccti.  Maith.w, 
Hilevabuntvocemsuam,atquelaudahunt,    '' "J^' 
quum   glorificattis   fncril    Dominus   :    id 
esl,  dum  Christus  ad  judicandum  vcnerit    ibid.xax, 
cum  majestate  magna  cl  gloria,  lunc  elccli  ^'' 


ENARRATIO   IN   CAP.    XXIV   ISAI.E. 


ART.    XLVII 


305 


1  r/iMs.iv 
1'.. 


Miiliiclt.ix 
I,  i. 


cordialiter  exsultabunt,  DominuiiKiuc  lau 
dabunt.  (Jucinaflmodum  cnim  dies  judicii 
impiis  mctuciula,  sic  justis  cst  apiiclcuda, 
erilquc  cis  causa  immcnsa'  kplitiii'.  ludc 
L«c.  XXI,  Chrislus  ait  electis  :  His  autcin  fieri  inci- 
picnlibus.  rcspicite,  et  levale  capila  vc- 
slra,  quia  appropinquat  rcdemptio  vcstra. 
Ideo  subjungilur  :  Hinnicnt,  id  est,  ex 
plcnitudine  el  exuberanlia  jucunditalis  in- 
lern;p,  prorumpcnt  in  voccm  graliarum  ac- 
lionis  alque  laudis  sublimiler,  more  cfiuo- 
rum  hinnitum  emiltcntium  :  el  hoc,  dr 
mori,  id  est  de  hoc  inquicto  lempcstuoso- 
quc  sffculo.  quando  corpore  resumplo,  ob- 
viavciinl  Christo  in  aera,  ct  siniul  cuiu  eo 
i\v  tcrra  ad  ccelos  consccnderint,  ut  scm- 
per  eum  eo  consislanl. 

Porro  quw  dicla  sunt  hoc  loco  dc  rclri- 
bulione  bonorum  atque  malorum,  Mala- 
chias  cimipcudiosc,  evidcnlcr  cl  pulclirc 
describit,  quum  dicil  :  Kccc  dics  vciiicl 
succensa  quasi  ignis ;  et  eriinl  (iiniics  su- 
pcibi,  cl  omncs  faciculcs  impiclalcm.  sli- 
piiia  ;  cl  iuriainmahit  cos  dics  vcuicns.  I".! 
orictur  vobis  tiiiii^nlilni^  iinmcu  mciiiii  Sol 
iii^lili;c;  cgrcdicmiui.  ct  saliclis  quasi  vi- 
tiili  dc  armcnlo. 

rt  aiilcm  liaiic  bcatiludiucm  clccloriiiii 
adi[)isci  mereamini,  o  fidcles,  admonco 
vos  :  Proptcr  /loc,  sciliccl  ad  consequcn- 
daiii  hanc  gloriam,  in  doclvinis glorificatc 
/),i„iiiiini>,  ii]  esl,  pcr  pra?diealioncm  ver- 
bi  coeleslis,  et  maximc  pcr  cvangclicw  le- 
gis  promulgationem  Deum  honorate,  con- 
vcrlendo  ad  eiim  proximos  vestros ;  ncc 
soliim  hiic  facialis  in  JiicUra  ac  Synagoga, 
veruin  eliam  in  insulis  maris  glorificalc 
nowcii  Domini  Dci  lsrael,pvs!d\can(\o  pcr 
loliim  orbem  Kvangclium  Chrisli.  i;!  quia 
Prophchi  certissime  pnecognovil  hoc  esse 
iiiiplcndiim  per  ,\poslolos,  aliosque  disci- 
piilos  Salvatoris,  idcirco  nunc  in  persona 
fidcliiim  Ia(]iiens,  adjecit :  A  fiiiilnis  tcrnr 
laudcs  audii)iiiius ;  cl  qiiales  sinl  laiides 
islJB,  exponit  :  gloriam  Justi :  hoc  est,  iibi- 
ipic  lci'r;ii'iim  cl  in  iiiiiiiiliiis  iiiiiiidi  proviii- 
ciis  ;iiidiviiniis  Dco  hiiidcs  pcrsoivi.  1'lviin- 
geliiim,   (|UO(l    Dd    l;iiidibiis    plciiiim    csl, 


15 


tf! 


k  prwdicari,  el  Jusluin,  id  esl  Chrislum,gIo- 
rificari.  Tnde  Zacharias  inducit  :  Potestas    zach.w, 
cjiis  a  mari  usquc  ad  mare,  et  a  fiumini- 
biis  usc]iie  ad  fincs  terra". 

Et  dixi  ego  Isaias  intra  nie  locutione 
interna  :  Secretum  ineum  mihi ,  sccrctum 
mcum  mihi  :  id  est,  mysleriuin  quod  mi- 
hi  dc  mundi  consuinmalione  et  Chrisli  ad- 
veiitii  rcvclaliiin  est,  inlra  mc  semper  rc- 
volvam.  (liligcnlcr  peiisabo,  nec  pandam 
iiidignis  :  imo  ne  v;ilcam  cimnia  enarrare 
qiiic  cerno,  h;eret  lingua   faiicibiis  mcis  ; 

B  vox  dolore  abriimpiliir,  diiin  impiorum 
tiirmcula  considcro.  1'«'  inihi,  hoc  esl,  ma- 
gniis  dolor  compassionis  inihi  incumbit. 
(jijus  ralio  subjiingiliir  :  Pra-varicantes 
pra'varicati  sunl  Uci  mandala,  e< /;ra'i'(7/v'- 
catione  transgre.Hsorinn  pra'varicati  sunt, 
id  est,  sine  poenitentia  persevcraverunt 
olislinanlcr  in  malo.  Scciindiim  c]ii(i(I  Jcre- 
mias  dc  quibusdam  iiidiicil  ^niiarc  avcrsus  ./er.vin,». 
est  populus  iste  aversidiic  conlcnliosa? 

Formido,  el  fovca,  ct  laquciis  siipcr  lc,       47 
i/ui  h/iliitalor  cs  fcrra\  Insl;intc  cniin  dic 

C  jiiijicii.   cl    .Viiliciiristd   i'cgii;iiitc.  inagnus 
cril  liiiior  fidcliiiin,  cl  omniliiis  immincrc 
viilcbiliir  fovca  Iransgressiouis  scii  inorlis, 
ac  iaqiiciis  deccptionis,  el  captivilalis  spi- 
riliialis  a  d.Tmonc.  vcl  corporalis  ab  .\nli- 
chrislo,  dc  cjiin   fciiiir  iii  Ps;ilin()  :    Scdct    /"s.  x,  s, 
in  insidiis  ciiiii  divililius  in  occullis,  ul  in-  *"'   *" ''' 
lcrfici;il  iunoceiilcm  :  ct  iteriim,  In  laquco   ibui.  lo. 
siio  humiliabil  ciiiii.  AV  cril  :  Qi/i  fiigcrit       18 
a  facie  formidinis,  id  cst,  qui  ex  timore 
Anliehrisli  sive  popnariim,  a  Deo  recesse- 
ril,  ct  marlyrium  pati  noliicril,  incidet  in 

D  foveam  culptc  morlalis;  el  qui  se  cxplica- 
vcrit  de  fovea,  id  est,  ruinam  peccati  eva- 
seril,  tenebilur  laquco  lcnlalionis,  saltcm 
qiioad  hoc,  c^iiod  d;pmon  ciiiu  l';illcre  sala- 
gcl.  Vcl,  'rcncbiliir  laquco  morlis,  qiiia  iii 
igne  conflagralionis  iinivcrsi  cliaiii  jiisli 


liinc  cxsislcnles  nioriculiir,  prdliniisijiie 
ciini  ccleris  siirgcnl.  (JiiociiiiKjiic  crgo  se 
verlcriiil  lidiiiiiics.  Iribiilalid  iiigens  ipsis 
occiirret. //;n'((  calaractiv  dc  c.rcclsis,'u\  esl 
fcncslr;e  civli,  a/icrtir  siiiil  :  ila  qiiod  Do- 
miniis,  qiii  paiilo  aiilc  \  i(lcli;iliir  lidiiiiiiiiin 


508 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXV   ISALE.    —   ART.    XLVIII 


ARTICULUS    XLVIII 


ELUCIDATIO    CAPITULI   VICESIMI   OUINTI    :    DOMINE,    DEUS   MEUS    ES   TU. 


GRATIAS  agit  sanctus  Prophcta  Deo  in 
ppfcsenti  capilulo  (le  niirabililnis  ope- 
rlbus  Dei,  sibi  a  Deo  revelatis,  de  quibus 
in  praecedenti  capilulo  est  locutus,  et  ait  : 
1  Domine,  Deus  meus  es  tu,  id  est,  tu  Crea- 
tor  omnipotens,  qui  ratione  generalis  do- 
minii  tui  es  omnium  Dominus,  et  es  speci- 
aliler  Deus  meus,  tum  propter  singularem 
providenfiam,  pietatem  ct  gratiam  tuam 
circa  me,  ita  ut  fiducialiter  dicere  queam, 
Ps.  xxMx,  Dominus  sollicitus  est  mei ;  lum  propter 

18 

singularem  amorem  et  cullum  quibus  te 
Ps.\.\\\u  diligo  ct  honoro,  dicens  iliud  Psalmi,  Deus 
cordis  mei,  et  pars  mea  Deus  in  seternum. 
Beati  qui  hoc  modo  Deum  ac  Dominum 
universorum,  speeialiler  suum  Deum  ap- 
pellare  possunt.  Non  hoc  absolute  audebal 
B.  Hieronymus  et  gloriosissimus  nimis  di- 
vinus  Dionysius,  qui  ait  :  Deus,  et  si  fas 
est  dicere,  meus.  E-xalfabo  te,  quemadmo- 
Kxod.w,  dum  in  Exodo  dicitur  :  Iste  Deus  meus,  et 
gloriticabo  eum;  Deus  patris  mei,  et  exal- 
tabo  eum  :  id  est.  tuam  majestatem  men- 
te.  ore  et  opere  recognoscam  et  venerabor; 

iuc. vi,4(i.  ni'c  solum  dicam,  Dominc,  Domine,  sed 
iiisiiper  agam  qu»  dicis.  ISf  confitehor  no- 
niiiii  fno ,  scWxcei  confessione  laudis  te  ex- 
tollendo  :  de  qua  confessione  Christus  ait, 
Confiteor  tibi,Pater,  Domine  coeli  et  terraj. 
Quoniam  fecisfi  mirahilia  :  de  qnibus  in 
praecedenti  capitulo  dictum  est,  et  etiam 
multa  circa  mysterium  liberationis  huma- 
nee.QuiE  autem  sint  ista  mirabilia,  subdit: 
coc/itationes  atitiqiias  fideles,  id  est  res  ab 

Ps.xxxM.v.  spterno  a  te  fideliter  cogitatas,  cujus  om- 
nia  opera  sunt  In  fide  :  omnia  enim  qu» 
facis  in  temporc,  prBPCOgitas  in  £eternitate. 
Vel,  Cogitationes  antiquas  fideles,  id  est, 
cogilationes  luas  aeternas  perduxisti  ad  ac- 
iind.  II.    tum   :  juxta   illud  in  Psalino,  Consilium 


MaUh.  XI 
53;  Luc.  X 
21. 


A  Domini  in  aeternum  manet,  cogitationes 
cordis  ejus  in  gencratione  et  generalio- 
nem.  Dicuntur  autem  cogitationes  Dei  an- 
tiqua?,  sicut  et  ipse  Deus,  de  quo  in  Danie- 
le  legitur,  .\ntiquus  dierum  sedit :  videlicet  Dm.m,'). 
quoniam  omne  tempus  prffiveniunt  et  in- 
cludunt.  Denique  Isaias  significans  se  di- 
vinae  ordinalioni  fideliter  consenlire  et 
congaudere,  adjecit  :  Amen,  id  est,  veium 
est,  vel  ita  sit. 

Quia  posuisti  civitatem  in   tuinuluiu,        -2 
i/rbem  fortem  in  ruinam,  domum  alicno- 

B  rum,  ut  non  sit  civitas  et  in  sempifernum 
non  a'dificetur.  Hoe  Judsei  exponunt  de 
Roma,  quam  asserunt  in  Messise,  quem 
pra^stolantur,  adventu  fundilus  everten- 
dam ;  sed  ha;c  expositio  mendaci  innititur 
fundnmenlo,  qiium  sciamus  regem  Messi- 
am  jam  advcnissc.  Qiiidam  autem  Catho- 
lici  exponunt  de  subversione  Jerusalem 
facta  per  Titum  ;  sed  nec  hoc  verum  vide- 
tur,  quoniam  Jerusalem  reaedificata  est,  et 
usque  in  prsesentem  diem  est  civitas.  Me- 
litis  ergo  apparel,   ut  exponatiir  de  qiia- 

C  cumque  civitatc  potente,  qii»  justos  per- 
sequitur,  et  maxiine  de  Babylone  hujus 
nuindi,  id  est  de  tota  habitalione  terrcna  : 
(\v  qua  utique  civitate  dictum  est  in  pra?- 
cedenti  capitulo,  Attrila  est  civitas  vanita-  /s.xxTv.Ki 
tis.  Est  igitiir  sensus  talis,  quod  Prophela 
gratias  agit  Domino  de  hoc,  quod  in  fine 
mundi  irreparabiliter  destruentiir  mansio- 
nes  et  urbes  impiorum,  qui  sunt  alieni  a 
Domino  :  loqiiitur  enim  de  fiituro  per  mo- 
diim  pra?teriti.  Hieronymus  tamen  exponil 
do   uibe  Jerusalem ;  et  qui  hoc  scqui  vel- 

D  let,  dicere  posset,  quod  Jerusalem  sil  jam 
in  alio  loco  constructa,  quam  ante.  Sed 
contra  hoc  alii  dicunt,  quod  licet  Jcrusa- 
lem  sit  in  una  parte  dilatata,  ita  quod  se- 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXV    ISAIi.    —   ART.    XLVIII 


509 


Is.  XXI,  3, 
4;  XV, 5;  xvi, 
9,  II. 

Luc.  xrv, 
41. 


Rom.  VIII. 
35. 

Phtlipp.tv, 
13. 


Apoc.xviii, 
20. 


P:  X.  U, 
SCC.  llpbr. 

/•«.  XXXIII, 

7. 


i/fr.  \\,  l:{. 


Mallh.i,^. 


II  for.  1, 3, 
4. 


pulciiiiii  (_!lirisli  includit,  lainrii  iii  aliis 
parlibus  sita  esl  in  loco  quo  anlc.  Mihi  ta- 
mcn  non  videliir  quod  Isaias  debuissel  de 
subversione  Jeriisalem  in  tantum  exsul- 
lasse,  graliasqiic  cgissc,  qui  siipcriiis  dc 
conliitionc  Babylonis  cl  Moab  lam  inlinic 
doluil  :  prtesertim  quum  Christiis  videns 
civilatcin  hanc.  licvcrit  siipcr  cam  proptcr 
iinmincntcm  cjus  ruinam,  ut  lcgilur  apud 
Lucam. 

Siiper  liuc,  id  cst,quia  in  consiiinmalio- 
nc  saeculi,  vcl  anlc,  isla  lacliiriis  cs,  liiii- 
dabit  te  populus  fortis,  \A  csl  lidclcs,  (]ui 
vincunt  se  ipsos.  ncc  ccdiint  d;cmonil)us. 
qui  dicere  possunl  :  Quis  nos  scpaiabit  a 
caritate  Dei?et,  Omnia  possuin  in  eo  qui 
me  confortat.De  quo  populo  subjungitur : 
ricilas  ijcntinm  rolmstarum,  id  est  Ecclc- 
sia  Chrislianorum  ex  gcntibus  congregata, 
tiim-ljit  te  filiali  limore.  Impiorum  cnim 
damnatio  incutil  clcclis  limorcm.  Ouidam 
vcro  per  popiilum  fortcin  cl  civilalcm 
gcntium  robuslaruin,  inlclligunl  Kcclesi- 
ain  liiumphantem,  qua»  Uominmii  laiidal 
cx  punitionc  rcprobornm,  sccundum  illud 
Apocalypsis  :  Kxsullatc,  cffli,  cl  sancti 
Aposloli  cl  Prophcta?,  quoniam  judicavit 
Dcus  jiidicium  vcstrum. 

Qaia  faclus  es  fortiludo  pauperi,  forti- 
tudo  egeno  in  tribulatione  S2<a,  id  est,  pau- 
pcrcm  spiritu  confortasli,  el  oiniics  pro- 
pler  tc  temporalia  contemnentcs  roborasti 
pcr  gratiam  temporc  adversilatis.  Unde 
habetur  in  Psalmo  :  Tibi  di-rcliclus  est 
pauper,  orphano  tii  cris  adjutor  ;  ct,  Is- 
te  paupcr  clamavit,  ct  Dominus  e.xaudivit 
cum,  ct  ex  omnibiis  tribiilalionibus  cjiis 
sahavil  ciiin.  Jcicmias  qiioiiuc  ail  :  Laii- 
dalc  Itoiiiinum, quia  liberavit  animam  ])aii- 
pciis  dc  iiiaiiu  maloriim.  Faclus  cs  cliaiii. 
o  Domiiic, paii])cii,  id  cst  ciinclis  hoc  iimdo 
paupi^ribus,  dc  quibus  (liciiin  in  Mallhieo, 
Beali  paiipcrcs  spirilii,  v/fc.s-  a  lurbinc.  id 
cst  rcriigiiiiii  in  pcrscciitione  el  lentalio- 
iic,  umbraculum  ab  a'stu,  id  est  refrigcra- 
lor,  consolalor,  alqiie  proleclio  in  qiia- 
(Mimi)uc  magna  afflictionc,  qiicniadiiiodiim 
ail  Apostoliis  :  Bencdictus  Dcus,  ([iii  con- 


A  solatiir  nos  in  omiii  Iribulationc  nostra. 
Oiiidam  pcr  iiaiqicrcm  et  egcnum,  inlclli- 
gunt  Christum,  qui  quum  dives  csscl,  pro-  iicor.viii, 
pter  nos  egenus  factus  est ;  qui  etiam  de  "• 
sc  ipso  profcssus  cst  :  Filiiis  hominis  non  .vatth.wi, 
habcl  ubi  caput  rcclinct.  Dc  quo  Jcrcmias  -"■ 
dicit  :  Quare  quasi  colonus  futurus  es  inyer. xiv,8. 
Iciia.  cl  (]iiasi  vialor  dcclinans  ad  inancn- 
duiii!  Iliiic  iii  passioiie  facliis  csl  Dciis  lor- 
titudo,  spes  a  tuihiiii-  Jiida^oiiiin,  quemad- 
inodiiin  apiid  Jcrciniain  l0(]uilur  :  Domiiuis  ibid.\%,u. 
inccniii  csl  quasi  hcllalor  forlis;  et  infra  : 

H  l)oiiiiiiiis  Dcus  aiixilialor  mcus,  ideo  non    /s.  i,  7. 
suin  confusus. 

Spiritus  cnim  robustorum ,  quasi  turbo 
impeUens  pariefem  :  \d  est,  animosilas  po- 
lcnliiim  sa-ciili  hujus,  similis  cst  vcnto 
parictcm  agilanli  :  qiioniam  sicul  venlus 
parictem  impellil,  slalimquc  pertransit  ct 
dcficit,  sic  polentes  opprimiint  pauitcrcs, 
scd  cilo  finitiir  ista  tribulalio.  Ksl  qiioque 
spirilus  robustoriim,  sicut  a:stus  in  siti  :  5 
(luia  qiicmadmodum  calor  afflictionem  sl- 
licnlis  aiigmcnlal,  sic  pervcrsorum  criidc- 

C  lilas  aiigcl  paupcrum  Irilnilationes.  rnde 
Jacobus  dicit  :  Nonnc   divitcs  pcr  polcn-  jacob.n.o 
tiam  opprimunl  vos,  et  blasphcmanl  bo-  '• 
num    nomen,  (]uod  invocatum  est   supcr 
vos  ?  TuinuUuin  alienorum  Iiumiliabis,  id 
est,  pra?sumplionem  et  impetum  reprobo- 
riiin  dcjicics.  Dc  (]iiibiis  (liciliir  in  Psalmo, 
Hlii  alicni  incntili  sunt  mihi ;  cl  in  Lvan-  /Vxm.w. 
gelio,  Nescio  vos  unde  silis.  Et  cjuasi  ca-   luc.  xm, 
lore  sub  nube  torrente  propaf/incs  fortium  -^' -'• 
marcescere  facics  :  id  csl,  sicut  calor  solis 
fcrvens  sub  nubc,  terram  siccat  et  scindil; 

D  sic  virtiis  liia  friicliis  cl  oiicra,  lyrannidcm 
at(]iic  ]iolciiliam  ])olciiliuiii  ]niiii)crcs  0(1- 
piiinciitiiiin.  dcslruct  :  ])r()ul  ait  Virgo  illa 
b"alissiuia.  Dcposuil  ]K)lciitcs  dc  scdc;et  /iij.i.sj. 
iii  Kcclcsiastico  dicitiir.  Scdcs  duciim  su- iicdi.x,i7. 
pcrboriim  destruxil  Deus,  et  sedcre  fecit 
initcs  ]iro  cis.  Vidciniis  jam  qiioinodo  spi- 
ritus  robustoriim  tyraiiiioriim,  aUjuc  jiro- 
pago  fortiiim  JudiPoriim,  qiii  Christi  Kc- 
clcsiam  olim  gravissime  pcrscqiicliantiir, 
contriti  siint,  cl  Chrisliani  siiblimali  siint. 
\'A  in  primo  libro  Bcguin  indiicilur :  Arcus  i/(,j,.ii,i. 


S12 


EN.UIRATIO    IN   CAP.    XXV   ISAIJ:. 


ART.    XLVIII 


/oixis,25,  sicut  Job  ait  iCredo  quod  Redemplor  mous 

"''•  vivit,  Ptc,  et  in  earne  mea  videbo  Deum 

salvatorem  meum.  Nunc  autem  dicitur  no- 

/>sxxv,,i4.  bis  :  Exspecta  Dominum,  virilitcr  age.  Et 
salvabit  nos  iste  Dominus  in  corpoi'e  et 

.Va((/i.xsv,  anima,  dicens  :  Yenite,  benedicti  Patris 

^*'  mei,  percipite  regnum.  Sustinuimus  eum 

in  adversis  :  idcirco  exsullabimus  et  twia- 
bimitr  in  salutari  ejus,  id  est,  corpore  ct 
anima  gaudebimus  de  beatitudine  ejus  no- 
bis  parata.  —  Possunt  quoque  ista  exponi 
de  primitiva  Ecclesia  ex  Judteis  collecla, 
quffl  post  Christi  passionem  et  prsediclum 
convivium,  Spiritu  Sancto  recepto,  Chri- 
slum  oculo  lidei  intuens,  dixit  :  Ecce  Do- 
minus  Dcus  noster  iste  ;  exspectavimus 
eum,  cl  salvabit  nos,  nunc  pcr  gratiam,  ct 
in  fuluro  per  gloriam.  Quod  enim  h;ec  et 

Ac^  11,36,  similiii  dixeril  primitiva  Ecclesia,  patet  in 

'"''"■       Actibus  Apostolorum.  Unde  et  Simeon  jii- 
ii,(;.ii,29  slus,  Christo  viso,  locutus  est  :  Nunc  di- 

etseq.  niitlis  servum  luum,  Domine,  etc.  Cum 
magno  quippe  alfectu  exspeclabanl  vcri 
Judafi  Chrisli  adventum.  Secundum  huiic 
sensum,  hoc  quod  dicitur,  Dicent  in  die 
illa,  referendum  est  ad  id  quod  paulo 
vcrs.  c.  ante  disseruit  :  Et  faciet  Domiuus  exerci- 
tuum  omnibus  popidis  in  monte  hoc  con- 
vivium. 
10  Quod  autem  subjungitur,  Quia  rcquie- 

scet  manus  Domini  in  monte  isto,  dupli- 
citer  explanatur.  Primo  sic  :  Requiescct 
manus  Doiuini,  id  est,  judiciaria  Christi 
poleslas  sedebit  ad  judicandum,  in  inontc 
isto,  id  est  in  montc!  Sion,  qui  proximus 
est  valli  Josaphat,  in  qua  eril  judicium  : 
el  ila  Christus  ad  judicandum  sedebil  cir- 
ca  hunc  montem  in  acre.  Unde  per  Joelem 

Jod  111, 1-2.  ait  :  Consurgant  gentes  in  vallem  Josa- 
phat,  quia  ibi  sedeijo,  ut  judicem  omnes 
genles  in  circuitu.  Secundo  sic  :  Rcquie- 
scet  nianus  Dotnini,  id  est  potestas  Christi 
regnantis,  in  monte  isto,  id  est  in  coelesli 
Sion,  de  qua  in  prfficedenti  capitulo  dice- 

/s.  XXIV, 23.  balur:  Erubescet  luna,  ct  confundetur  sol, 
quum  regnavcril  Dominus  exercituum  in 


A  monte  Sion.  ibi  enim  Christus  sine  fine 
sedebit  ad  dexteram  Patris.  Potest  quoque 
intelligi  de  Ecclesia  militanti,  cui  Christus 
promisit  :  Ecce  ego  vobiscum  sum  om- 
nibus  diebus  usque  ad  consummationem 

SiECuIi. 

Et  triturabitur  Moab  sub  eo,  id  est,  An- 
tichristus  sub  Christo  conteretur,  sicut  te- 
runtur  palew  in  plaustro,  id  est,  penitus 
destruetur  atque  damnabilur,  juxta  illud 
.\postoli  :  Quem  Dominus  Jesus  destruet 
illustratione  adventus  sui.  El  extcndet  ma- 

B  nus  suas  sub  eo,  sicul  extendit  natans  ad 
natandum  :  id  cst,  fam  valide  a  Christo 
calcabilur  el  premetur,  quod  pr^e  magni- 
tudine  pcenae  extendetur  per  modum  na- 
tantis,  seu  fortis  vulnerali.  Unde  commu- 
niter  dicilur  de  eo  qui  dirc  pcrcussus  est  : 
In  lantum  cajsus  esl,  quod  sc  quasi  rana 
extendit.  El  huniiliabitur  i/Ioria*  cjus.  id 
est,  omnis  pompa  et  excellentia  Anlichri- 
sti  dejicietur, cwm  allisione  manuum  ejus, 
id  est  cum  destructionc  potentiiB  suiT  ac 
ininistrorum  suorum,  quorum  multi  cum 

C  eo  peribunt.  El  munimenta  sublimium 
murorum  tuorum,  o  Antichriste,  conci- 
dent,  et  humiliabunlur,  et  detrahentur  in 
tcrram  usciuc  ad  pulverem  :  id  est,  totum 
regnum  tuum,  et  omnia  machinamenta 
tua  contra  Christum  erecta,  totaliter  re- 
digentur  in  nihilum.  Dicilur  autem  .\nti- 
christus,  Moab,  propter  suam  supeibiam. 
Dictum  est  enim  de  Moab  :  Audivimus 
supcriiiam  Moab :  superbus  est  valde.  Et 
etiain  propter  nominis  interpretationem. 
Moab  enim  intcrpretatur,  ex  patre  :  et  An- 

D  tichristus  specialitcr  erit  ex  patre  diabolo. 
Poslremo,  qute  dicta  sunf  de  Moab,  quidam 
exponunt  non  de  Antichristo,  sed  vel  de 
dsfimone  idolo  .Moab  praesidente,  vel  de  ip- 
so  populo  .Moab  idololatra  ef  perverso,  in- 
telligendo  per  dcemonem  hunc,  istumque 
populum.  celeros  omnes  qui  similibus  vi- 
liis  subjacuerunf  :qui  omnes  in  finc  mun- 
di  cum  suis  operibus  dejicientur  a  Chri- 
slo,  et  in  inferos  retrudenfur. 


Malth. 
xxviii,  20. 


l  Tliess.  11 


n 


*  humitia- 
bit  glori- 
am 


12 


Is.  XVI,  G. 


ENARRATin    IN    f;AP.    XXVI    ISAI.F.. 


ART.    XLIX 


•113 


ARTICULUS  XLIX 


EXPI.ANAT10    CAPITILI    VICESI.MI    SEXTI    :    I.N    UIE    ILLA    CA.NTABITi:U   CA.NTICLM. 


Ori.\  in  hiijus  capitiili  cxordio  scribi- 
liii'.  In  ilie  illa,  compellimiii'  ca  qiuT 
diciiiiliir  ad  suporiora  rcfcrrc,  conliiitiaii- 
(lo  videlieet  ea  his  quffi  consequcnlcr  iii 
prsecedenti  capitulo  dicebanlur.  Exposito- 
rcs  ijritur  qiii  ca  qua'  iii  piicccdciili  ca|ti- 

/s,  xxv,'i.  tulo  sciipla  suiit  ab  illo  ioco.  I'acc  Dciis 
noster  iste,  exspectavimus  eum  et  salvabit 
nos,  exponunt  dc  Sanctis  pro  tcmporc  cx- 
trcmi  judicii.  ea  quoqiic  qiuc  iiuiic  dicnn- 
tur  cxponunt  de  Beatis  pro  die  eodem,seu 
dic  immcdiale  sequenle.  qua;  est  dies  Bc- 
atorum  in  patria  :  ita  quod  Sancli  in  |)a- 
tria  Uominum  laudant  cantico  illo  dc  quo 
jam  dicitur  :  In  dic  illa  cantabitur  canli- 
cum  istud  a  Beatis,  in  lerra  Juda,  id  cst 
in  patria.  quic  cst  terra  vivcntiiim,  Deiim 
incessantcr  laudantium.  Jiidas  enim  in- 
terprelatur  confessio.  Sancti  autcm  in  pa- 
Iria  jugilcr  Domino  confilcntur  cniifcssi- 
onc  laudis  divina'.  rnde,  quemadmoduin 

yjid.xxiv,  supra  per  Sion  d  .lcriisaleni  etiam  ad  lit- 

*'■  tcrani  significala  csl  civilas  co'lcstis,  Kc- 

clesiaquc  triiimphans,  sic  nunc  per  ter- 
ram  Juda,  seu  Juda?am,  designatiir  patria 
Rcatoriim.  VA  lioc  modo  accipiliir  in  Joclc. 

Joeim.iu.  qoo  dicitur :  Judu^a  liabilabitur  in  ;p|criiimi. 
Deinde  ponitur  canticum  illiid  cantan- 
duiil.  Ur//.s  furdluilinis  nos/ra-.  Oiiod  vc- 
10  communiter  sequitiir,  Sion,  non  est  iii 
llcbraeo,  nec  in  libris  corrcclis  habetur; 
scd  nee  in  tcxlu,  ncc  in  cxposilionc  llicro- 
nymi  conliiictiir,  scd  ab  aii(iuo  c.xposildic 
addiliim  icstimalur.  Ilieronymus  autcm  sic 
piliictiiat  :  r'r/js  /br/iludinis  noslra'  Sa/va- 
liir.  lieati  enim  in  Domiiio  habitant.  (]om- 
muiiilcr  tamcn  cxponitur  sic  :  l'rbs  fortilii- 
dinis  noslriP.id  csl,  iirbs  noslra  fortissiina, 
in  qiia  ciim  Dco  sccurc  moramiir.  siipplc, 
cst  Sion    illa  cadoslis,  dc  <]iia   fciiiir  in 

T.  8. 


.\  Psaliiio  :  l"liiiniiiis  iiiipclus  la;lificat  civi-  ft. «i.v, 5. 
lalciii  Dci :  cl  ad  llcbriPos  :  Accessislis  ad    utUr.in, 
iiioiilcm  Sion,  cl   civilalcm   Dci   vivcnlis,  ■■• 
,lciusalciii  ciclcslcm.  cl  iiiiilloriim  millium 
angcldriiin  ri((|iiciiliaiii.  Snlvator  ponetur 
In  ca  ntiirus  el  anlcninra/c .  id   csl,  Chri- 
stus  erit  hujus  civitalis  miiuimcnlum  at- 
que  protector.  \'.\\\  ciiiin  inuriis  ejus  circu- 
icns,  daudcns  ac  robmans  civcs  co'lesles 
in  se  ipso.Erit  qiioqiic  anlcmiiralc, oiiincni 
impugnalionem  exlrinsccam  probibens. 
Scicndum  vcro,  qiiod  pripscns  capilulum 

B  ciim  scquenli,  maximis  difficiillatiinis  iii- 
volulum  est.el  niulanlur  in  eis  frc(]ucnler 
pcrsoiia?.  1'nde  el  modo  posl  verba  Bcalo- 
rum  subjiingilur  in  pcrsona  Dci  loqiicnlis 
ad  angclos  :  Apcrilc  portas,  id  est,  adilus        2 
rcgiii  cadcslis  rcscrate,scu  opcra  virlulum 
assumite  :  de  quibus  habclur  in  Psalmo  : 
.\l)ciilc  mihi  porlas  jiislitiaD  ;  ingressus  in    Ps.civ,,, 
cas,   confitebor   Domino.    /iV    infjrcdiatur  "■ 
januas  regni  gens  Justa  :  id  est,  popuhis 
chiisliaiiiis,  Jiida^is  rcpiilsis,  pcr  fidem  jii-  Rom.,„,ii. 
slificalus  esl,cl  in  juilicio  auilient  :  Veiii-  .i/<i///..ixv, 

C  te,  benedicti  Patris  mei,  etc.  Piopler  qiiod  '*" 
(lliiisliis  in  Kvaiigdio  ail  Jiida>is  :  .\ufcrc-    ibki.xx,, 
liir  a  \'obis  icgniim  Dci,  ct  Iradcliir  gcnti  *'■ 
facicnli  fructus  cjus.  Pra?cipit  ergo  Domi- 
iiiis  aiigclis,  iil    in   siiani  socielalcm   rcci- 
liiaiiL   plcbciii   fiddcm,  dc   (jiia   scqiiitiir  : 
cuslodiens  verilatem,  id  est,  evangelicam 
doclrinam  ac   vita''  .Tquilalcin   obscivaiis. 
Dciiidc   iii  pcisona   hoiiiiiiiiiii   bcaloriim 
subjicitur  :  Vctus  error  abiit  :  id  esl,  om-        3 
nis  ignorantia  el  pcccaliim, qiiibiis  in  iniin- 
ilo   dcci])icbamiir,    a    nobis    alilala    siiiit, 

D  (iiiiim  sumiis  confirmati  in  cognilionc  ve- 
ri,  dilectioncqiie    boiii.   Proptcr  qiiod    iii 
.\l)ocalypsi   indiicitiir  :  Dixil   (]iii   scdcbal    A;,oc\m, 
iii   llirono,  Kccc  nova   facio  omnia.   Oiio-  ''■ 

ii 


514 


ENARRATIO    IN   CAP.    XXVI   ISAl.E.    —   ART.    XLIX 


7. 

Joann.  xiv, 

27. 


/'S.CXl-VIl, 

U. 


Ps.  CWlll 
71. 


/o6sxil,29 


niam  crgo  vetus  eiTor  abolitus  est,  certi  A 
sumiis,  0  Christe,  quia  servabis  jiccem  : 
id  cst,  pacem  tuam  quse  omnem  sensum 
exsuperat,  de  qua  dicis,  Pacem  meam  re- 
linquo  voJjis,  feternaliler  conservabis  in 
nobis,  ut  verificetur  quod  scriplum  est  : 
Qui  posuit  fines  tuos  pacem.  Kepetitiir  au- 
tem  pax  ista,  quum  dicilur,  ;jrttv«i  tuam, 
quia  in  te  speravi)nus,\e\  propler  expres- 
sionem  majorem,  vel  propter  duplicem 
Iranquillitatem  Sanclorum  in  patria,  vi- 
(lcliciM  meiilis  el  corporis,  seu  superioris 
ac  inferioris  appelitus.  Hanc  pacem  dat  B 
Deus  his  qui  in  priTsenli  exsilio  sperant 
in  eo. 

Finito  cantico  Ecclesife  triumphantis, 
Propheta  Beatos  alloquitur  :  Sperastis  in 
Doinijw,  0  Beati,  quem  nunc  tenetis,  in 
sKculis  mternis,  id  est  cunctis  generatio- 
nibus  ac  diebus  sicculi  hujus,  vel  ad  hoc, 
ut  ffiterna  ssecula,  scilicel  vilam  aiternam, 
a  Deo  adipisci  possetis,  in  Domino  Deo  for- 
ti  in  perpetuum,  id  est  seternaliter  omni- 
potenti.  Cujus  potestas  innotescit  ex  eo 
quod  subjungitur  :  Qaia  incurvabit  Jiabi-  C 
tantcs  in  excelso,\d  est,  superbos  humilia- 
bit,qui  ambulant  in  magnis  et  mirabilibus 
super  se,  videlicet  dtemones  habitantes  in 
aere,  principes  terra>,  atque  Judseos  de  ge- 
neris  nobilitate  gloriantes. 

Civitatem  sublimcni  humiliabit,  Jninii- 
liabit  eam  usque  ad  terrani,  detrahet  cam 
usque  ad  pulvercm,  conculcabit  eam  pcs, 
pcs  pauperis,  (jrcssus  cgcnoruin.  Hucusque 
litlera  coliseret  :  quae  dupliciler  exponilur, 
secundum  quod  humiliatio,  detractio,  et 
conculcatio  accipi  possunt  in  hono  el  in  0 
malo.  Est  igilur  huniilialio  bona,  quando 
superbus  ad  humililatis  virtutem  perduci- 
tur,  vel  a  temporali  prosperitate  deponitur, 
quatenus  per  adversa  corrigatur  ne  per- 
eat.  De  qua  scriptum  est  :  Bonum  mihi, 
quia  humiliasti  me ;  in  libro  Job  quoque, 
Qui  iiumiliatus  fuerit,  erit  in  gloria.  Si- 
mili  modo  quum  elatus  ab  allitudine  sua 
delrahilui',  quatenus  se  ipsum  cognoscat, 
bona  detractio  est.  llem  quum  Deo  rebel- 
lis,  servituti  Christi  subjicitur,conculcatio 


esl  salubris.  Si  igilur  ista  sic  accipianlur, 
inlelligenda  sunt  hsec  de  iirbe  Roma.  iit 
sit  sensus  :  Civitatcm  subliincm,  videlicet 
Romam,  quse  mullo  tempore  tenuit  mun- 
di  monarchiam,  humiliabit,  superbos  ha- 
bilatores  ipsius  perducendo  ad  verani  et 
christianam  XmimWi&yem :  humiliabit  eam, 
id  esl  habilatores  ejus,  u.sque  ad  terrum, 
id  est  usque  ad  propria?  fragililalis  agni- 
tionem,  et  usque  ad  humilem  coram  Deo 
proslrationem,  ila  ut  dicat  :  Oaoniam  liu-  /'5x1,111.25. 
miliata  cst  in  pulvere  anima  noslra,  con- 
glutinalus  est  in  lerra  venler  noster.  Idcir- 
co  subjungilnr:  (('iV/vvAtV  cam.&h  altitiidine 
proprite  sestimationis,  usquc  ad  pulvcrcm, 
ila  ut  se  nihii  esse  attendat,  et  ex  hu- 
inililate  ac  paMiitentia  cinerem  fronli,  ac 
pulverem  capiti  suo  apponat.  Conculcabit 
eam,'\A  est^divinee  servituti  subjiciet,pes; 
et  cujus  pes,  subditur  :  ^xs  pauperis,  id 
est  visitatio  Christi,  de  quo  in  Zacharia 
habelur  :  Ecce  rex  tuus  veniet  tibi,  ipse  zach.w,^. 
pauper.  Qui  ait  in  Psalmo  :  Pauper  ego  ps.lxxxvu, 
sum,  et  in  laboribus  a  juvcntute  mea.  Iste  '"■ 
per  suos  Apostolos  Petrum  el  Paulum  hanc 
urbem  visitavit.  atque  per  eos  et  eorum 
successores,  magis  tamen  per  gratiam  su- 
am,  eam  jugo  suo  subjecil.  Ideo  addilur  : 
gressus  egenorum,  id  est,  prsedicatio  et 
introitus  Petri  ac  Pauli  eam  salubriter 
coneulcavit,  ut  quse  erat  domina  mundi, 
ancilla  fieret  Christi. 

Porro  si  humiliatio,  detractio,  et  concul- 
catio  accipianlur  in  nialo,  videlicet  pro  ul- 
tione  divina  reprobus  deprimente,  tunc  in- 
telligenda  sunt  haec  de  iirbc  Jerusalem, 
quain  Christus  per  exercilum  Romanorum 
luuniliavil,  detraxit,  et  conculcavit.  Quam 
concuIccLtionem  praedixerunl  Christi  Apo- 
sloli,  qui  eliam  urbem  hanc  spiritualiter 
calcaverunl,  mullos  in  ea  convertendo,  et 
ceteros  per  sapienliam  suani  atque  mira- 
cula  confutando.  Quidam  vero  referunt 
1kt?c  ad  finale  judicium,  quando  Christus 
et  assessores  ejus  Apostoli  universarum 
suiilimium  ui-bium  reprobos  habitatores 
humiliabunt  atque  dainnabunt.  Jndtei  quo- 
que,  qui  Messiam  nondum  venisse  som- 


ENARRATIO    IN   CAP.    XXVI    ISAI.E. 


AHT.    XI.IX 


>lo 


Pror.  111 
17. 

Os^e  XIV, 
10. 


Joann.\iti. 
8 


Luc  XXI. 1'.'. 

.Vallh.  V, 
II,  li. 


Cant.  I,  i. 
J.uc.  I.  31 


Pt.  XI.I,  i. 


Canf.  1,3. 

P».  I.\XII, 
«5,  SC. 


nianl.  cxponiint  ista  dc  Uoina,  quam  a.sse- 
runt  a  rege  Messia  penitus  contorfnilain. 

Semiln  ju-sii  rcrfa  esl  :  id  esl.  convcisa- 
lio,  pra?(licatio,  mandala,  et  consiiia  Cliiisli 
jiisla  sunt  :  prout  in  Proverbiis  dicitur, 
Via;  ejus  viae  pulchraB,  et  omnes  scmita- 
ejus  paciiica;;  et  in  O.see,  Hecla;  via>  Uo- 
mini,  cl  jusli  amhulanl  in  eis,  Reclus  cal- 
iis  jusli  ad  ambulandum  :  hoc  est,  via 
Chrisli  recle  perducit  ad  ulliinum  iincm, 
justiimqiic  cst  iit  incedamiis  pcr  cani,Cliri- 
sti  vcsligia  imilando.  scciindiiin  (juod  ipsc 
teslalur  :  Ego  sum  lux  mundi ;  qiii  scqiii- 
lur  mc,  non  ambulal  in  tcnebris.  Et  in 
sonila  jiidiciorum  lHorum,I)omi)ie, id  esl 
in  consideralione  et  obscrvatione  praece- 
ptoruin  liioriim.  qutc  lii  jiistc  jiidicas.  scu 
aiii)riim  ei'recluuiii  diviiui'  jiislilia',  ([ua 
singulis  quod  merentur,  largiris,  suslinui- 
mus  lc,  id  esl,  longaniinitcr  cxspcclaviiniis. 
el  adversa  paticntcr  pcrlulimiis,  (jtioniam 
lii  dixisti  :  In  patientia  veslra  possidebitis 
aniiiias  vcstras:  ilcmqiic:  Bcali  critis  qiiiim 
maledixcrint  voljis  liomines,  et  pcisccuti 
vos  liicriiit,  et  dixerinl  omiic  maluin  ad- 
vcrsiim  vos,  mcnlienlcs.  proptcr  nic  :  gaii- 
dele  in  illa  hora  cl  cxsullatc.  qiioniaiii 
merces  vestra  copiosa  est  in  ccelis.  Si  ista 
penscmiis,  et  qtianla  sit  mcrces  palicnlia' 
considercmiis,  Deum  sustincbimtis  in  sc- 
mita  judicioruin  suoruin. 

yomen  luum,  de  quo  in  Canticis  liabc- 
tiir  :  Oleum  cffusuin  nomcn  luum  :  ct  iii 
Luca,  Vocabis  nomcn  ejus  Jesiim  ;  el  mc- 
moriale  luum,  id  esl  misericordia  lua,  seii 
pictalis  lua".  effectus,  videlicel  passio  tua, 
seii  aliiid  (]iiodciiiii(pic  opus  vcl  bcnefi- 
ciuin  luiiin  in(!inoiabilc,  Uomine,  in  dcsi- 
derio  aninuv,  id  esl,  in  affeclu  cordis  mci 
est  :  qiiia  (jiieiiiadmodiiiii  dcsidcral  ccrviis 
ad  fontcs  aquariim,  ita  dcsidcrat  anima 
mea  ad  te,  Dcus.  Ct  claiiio  :  ■rraiic  mc 
post  le  ;  cl  :  (Jiiid  iiiiiii  cst  in  cu-lo  '.  cl  a 
tc  qiiid  volui  siijicr  lcrrain  M)cl'ccil  caro 
mea  el  cor  mouni ;  Deus  cordis  mci.  cl 
jiars  mea  Deus  in  iplernum. 

.\nima  mca  dcsideraril  lein  noi-l,  Awwv 
\v  coiilcmplans  ac  (lili;;ciis,  diiiii  alii  j,'ra- 


A  vi  soporc  picintiiiliii .  (jucmadmodum  in 
Threnis  consiililur  :  (^onsurge,  lauda  in  Thren.». 
noele.  in  principio  vigiliarum.  et  effunde  "" 
siciil  aqiiam  cor  liium  anlc  conspecliiin 
Domini  Dei  lui.  Tempus  enim  noclurnum 
contemplalioni  cl  laiidi  divina'  aplissiinum 
esse  videlur.  Fotcsl  quo(]iie  jicr  iioclcm  in- 
lelligi  pcregrinalio  hujus  exsilii,  sive  ad- 
versitas,  in  quibus  semper  ad  Dcuin  su- 
spirare,  et  ad  patriam  fcstinarc  (lcbemus. 
.S'(y/  cI  spirilu  meo  in  prwcordiis  meis,  id 
cst,  ralione  seu  mente  ex  inlimis  cordis 

H  meduUis  alqiie  internis  visceribus   te  af- 
fccto  ;  (/<-'  ma)U',\i\  est   iii  si)iiiltiali  aiini- 
ra,  radiante  gratia  tua  in  aiiiina   mea  ;  ct 
eliam,  Dc  mane,  videlicct  hora  malulina, 
et   anleqnam    aliis  occupationibiis    imjdi- 
ccr  ;  vii/ilaliii  iid  lc.  oiaiido.   nicditando, 
diligendo,  priino  i]tia'rcns  rcgnuin  Dei  et   .i/«ha.vi, 
jiistiliam  ejus.  scciindiiiii  (jiiod  lu'clcsiasti- ''' 
ciis  asscrit  :  Jtisttis  cor  stitim  tradct  ad  vi-     EccU. 
gilandiiin  diluciilo  ad  Domiiitiiii  (jui  fccit '"■'^"'' '"' 
illiim.  ct  in  conspcclti  .Vllissiini  deprcca- 
hiliir;  el  in  Psaliiio  :  Deiis.  Deus  mcus.  ad  rj.Lxu.J. 

C  lc  dc  hicc  vigilo.  .\morosa,  sancla  ac  dtii- 
cia  stint  vcrha  li;cc,  qiia»  ci  supcr  mcl  ct    /'«.  xvui, 
favtim  suavilcr  sapinnl,  (jiii  diccrc  potesl  "' 
cum  Sponsa  :  In  leclulo  meo  per  noetes  fan/.m,  i, 
(juipsivi  qiicm  diligil  anima  mea ;  siirgam,  '' 
ct  circuibo  civitalcm,  etc, 

Deinde  ail  Propheta  ad  Dominum:(3;/i/w 
feccris  judicia  tua  in  lerra,  jusliliam  di- 
scenl  habilalores  orbis  :  id  est,  o  Domine, 
ciijus  jusliliaa  perversis  non  timelur,  ne- 
quc  allendiliir,  quamdiu  peccala  eorum 
non  vindicas  :  quum  feccris  judicia  lua  in 

D  iiiiindo,  im])ios  jiistc  loiujiiendo,  liinc  lia- 
bilanles  in  s;eculo  islo  non  amanles  ccele- 
slia,  pcr  experienliam  propri.T  jjwna)  di- 
sccnt  cl  sciciit  lc  jiisliim  essc.  I",t  (jiiia  lioc 
duriiin  csl,  iil  lioiniiics  jicr  rigorcm  jiisti- 
liffi  doceaiittir,iilciico  iii  jiersona  benignis- 
simi  Dci  stihjiiiigiliir  :  .)Ji.scrciimiir  im/iio,  10 
id  csl,  iioliiis  |)cr  lciiiUitcm  clcnienli;i>  in- 
slruiitur.  Kt  ail  Doiiiiiiiis  ]>liiralilor,  .Misc- 
rcainiir,  i)r(>])lcr  pcrsoiialcm  disliiiclioiicm 
iii  iji^o,  sicut  cl  iii  (iciicsi.  Kiiciamiis.  iii-  (,ni,i,ic. 
(|itil.  iiomiiicm  ad  iiiiagiiicm  cl  viinilitiidi- 


51« 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXVI    ISALE.    —    ART.    XLIX 


Joll  XXXIM 


Ps.  XVII, 2G. 


11 


Ps.  XXXV, 

10. 


Dail.  XII,  2. 


IWReg.xK. 
10. 


nem  nostram.  Hnic  quoque  vcrbo  Domini 
similo  est  illud  Job  :  Miserebifnr  ejus,  sci- 
lieet  peccaloris  Deus,  et  dicet  angelo  :  Li- 
l)era  eum,  nt  non  descendat  in  corrnptio- 
nem ;  inveni  in  quo  ei  propitier.  Denique 
Ecclesia  triumphans  scu  militans,  ad  quam 
dixil  Deus,  Misereanuir  impio,  respondet 
ex  zelo  justitise  (vel  luimanEe  impatientia?, 
secundum  Hieronymum,  sed  ad  niilitan- 
tem  releratur  Ecclesiam)  :  e(  non  discet 
facerc  juslitiam,  id  est,  noli  misereri,  quia 
non  prodest.  Non  enim  perversus  per  be- 
neficia  einendatur,  sed  eget  riagellis.Cujus 
ratio  snbjungitur: /;;  terra  sanctorum  ini- 
qua  yessit,  id  est,  justos  persecutus  cst,  in 
Ecclesia  impie  vixit ;  et  quum  scriptum 
sit,  Cum  sanclo  sanclus  eris,  iste  inler 
sanctos  niansit  maligiuis.Ad  qucm  respon- 
det  ut  judcx  :  et  non  videbit  gloriam  Do- 
inini  :  id  est,  propter  hane  suani  nequi- 
tiam  excludelur  a  beatilica  visione  Dei  et 
gloria  paradisi. 

Gui  judicio  favens  Propheta,  respondet : 
Dotnine,  cxaltetur  manus  tua,  id  est,  po- 
tesfas  justitiae  tuae  innofescat  per  justum 
judicium,  ut  non  videant,  id  esf,  ita  quod 
impii  interius  ohtenebrentur,  iiloque  hi- 
mine  careant  de  quo  dicitui'  :  In  lumine 
fuo  videbimus  lumen.  Sed  quia  ex  hoc  se- 
qui  videtur,  quod  divina  majestas  impiis 
non  pateref,  nec  scirenf  quanlam  gloriam 
peccando  amisissent,  propterea  Dominus 
respondef  Prophefte  :  Videant,  et  confun- 
dantur  zelantcs  populi ,  id  est,  imo  agno- 
scant  quanta  sit  gloria  electorum,  et  vi- 
deant,  erubescant,  ac  vifuperentur,  quod 
eain  propler  lemporales  complacentias  per- 
diderunl.  Unde  in  Danielc  dicilur  :  Qui 
dormiiint  in  lerrse  pulvere,  evigilabunf, 
alii  in  vilam  ;ielernam,  alii  in  opprobrium, 
ut  videant  semper. 

Si>(]  quia  puMia  damni  min  sulTicil,  ideo 
Prophela  zelo  zelans  pro  Domiiio,  optal 
cx  afleclu  quo  se  coiiformaf  divina>  ju- 
stitise,  ut  etiam  pcEnani  sensiis  incnrrant, 
dicendo  :  et  if/nis  hostes  tuos  devoret,  id 
est,  pocna  gehennae,  peiseveranles  in  malo 
indesinenler  affligal,  non   ul   consuman- 


A  lur,   sed    ut   omni   hene   esse    privenlur, 
quemadmodum  in  libro  Jiidith  scribifur  : 
Dominus  omnipofens  in  die  jiidicii  visita-  Judith^ix, 
bit  illos  ;  dahit  ignem  et  vermem  in  car-  '"' ''' 
nem  ipsorum,  ut  uranlur  ef  sentiant  us- 
que  in  sempiternum.  Et  in  Psalmo  :  Pones 
eos  ut  clihanum   ignis,  etc,  et  devorabit  Ps.  xx,  lo. 
eos  ignis. 

Illis  ergo  sic  pereunlibiis,  Propheta  in 
persona  electorum  subiungit:Z)ow/we,  r?!-;-       12 
l)is  'pacem  notjis  in  prjesenti  per  inchoatio- 
nem  :  de  qua  legifur.  Pax  multa  diligenti-  ps.  cxvin, 

B  bus  legem  luam;  et  in  Zacharia,  Yeritatem  '|^'^,,  ^.^^^ 
lanlum  el  pacem  diligite.   In  palria  vero  is. 
dabis  pacem  pcrfectam,  quae  omnem  inqui- 
etudinem  ef  adversitatem  excludit,  quando 
perfecle  implel)ilur  illud  Micha^ae  :  Dabis   .u/<-//.  vn, 
verilafem  Jacob,  misericnrdiam  Abialiam,  '"' 
quae  jurasti  patribus  noslris  a  diebus  an- 
tiquis.  Haic  autem,  o  Domine,  fiducialiter 
poslulamus   :   omnia    cnini    opera  nostra 
operatus  es  nohis  :  id  est,  quidquid  boni 
egimus,  non  nostra,  sed  tiia  virtule  pere- 
gimus;et  quidquid  in   nubis   meritorium 

C  est.  ex  fua  profluif  gralia.  Unde  Aposfolus 
ait  :  Ouid  habes  quod  non  acceplsti'?  et,  icor.iv,?. 
(Iralia  Dei  siim  id  quod  sum.  Propler  quod  /iirf.xv.io. 
Jeremias  dicit  :  Scio,  Domine,  quia  non  esf  /«■.  x, -23. 
hominis  via  ejus,  nec  viri  est  ut  ambiilef, 
et  dirigat  gressus  suos.  Chrisfus  quoqiie 
in  Joanne  :  Sine  me,  inquit,   nihil  pote-  Jomm.w, 
sfis  facere.  Elucescit  autein  ex  isto,  quod  ^' 
Deus  est  causa  bonorum  noslrorum,  sci- 
licet  acfuum  interiorum,  proxima  produ- 
ctiva,  non   solum   quantuin   ad    habifum, 
sed  etiam    interdum  quanfum  ad  acfum. 

D  Nemo  igilur  iinquam  glorietur  in  se,  ne- /e/-.  ix,  23. 
qiie  sibi  aliquid  tribual. 

Domine  Deus  noster,  possederunt  nos,  id  13 
est,  suo  obsequio  nos  subjecerunt,  domi- 
ni  atjsque  te,  id  est  dominatores  perver- 
si,  qui  non  praesunt  uliliter,  ncque  secun- 
dum  ordinem  legis  divinae  :  quales  siint 
tyranni.  pravi  praelati,  ac  daemones  (qui- 
bus  iniqui  deserviunl,  juxta  illud  Petri  : 
Iniqui  sunt  servi  corrnptionis;  a  quo  enim  wpetr.n, 
quis  superalus  esl,  hiijus  el   servus  est). 


Psalmista  etiam  canlal  :  Induxisti  nos   in  1 


i'.i. 

/Js.i.xv.ll, 


ENARKATIO    IN   CAP.    XXVI    ISAl.E.    —    ART.    XI.IX 


ol7 


laqiieiim,  posiiisli  tribiilaliones  in  dorso 
nostro;  imposiiisli  homincs  supcr  capita 
nostra.  Tantian  in  (e  rccordeinur  nominis 
ini :  id  cst,  hoc  solum  sit  nobis  in  tanla 
Iribiilatione  solalium  et  romcdium,  ut  rc- 
ciiriaiiiiis  ad  tc,  tuam  miscricordiam  rc- 
colcntes,  et  ei  de  cctero  adhaercntcs,  ut 

Mich.y»,  diccrc  valeamus  cum  .Michspa  :  Ego  aiitcni 
ad  Dominiim  adspiciam ;  ct  quum  scdcro 
in   tcncbris,  Uoiiiiniis  liix  mca  est. 

Couscqucntcr  dcciarat  Piophcta,  qiiii)us 
bcala  resurrectio  ct  fclix  immutatio  dcnc- 
I  i  jjabiliir.  Moricnlcs  non  vivanf  :  id  est,  qui 
iiiiiic  pcccando  animas  suas  occidunl,  pri- 
vando  se  ipsos  vila  grati»,  non  resurgcnt 
in  dic  novissimo  rcsurrcctionc  bcata,  iit 
oblincanl  vilani  gloria>  ;  inio  nec  modo, 
(|uamdiu  in  viliis  jacent,  coram  Deo  vi- 
vunt.  scd  niortui  suiil  ;  c/  c/if/anles  non  rc- 
siirf/anl,  in  judicio  discrctionis,  in  praescn- 
ti  de  vitiis  poenitendo,  neque  resurrectione 
saliibri  in  dic  no\issimo  :  sicul  in   primo 

/•s  i.j-  l'salm(i  indiiciliir  :  Idco  non  rcsiirgiinl  iiii- 
|)ii  iii  jiidicid,  mque  peccatores  in  consi- 
liii  jiisldriini.  Il;i'c  vcro  ail  Prophcla  non 
zdo  invidiic,  iiiipatientite,  aul  vindicUc, 
scd  conformando  sc  divina;  justilia;,  vcl 
pcr  modiim  pi.Tniintialionis  prophrtica>  : 
liiijiisiiiodi  qiiippc  lociilioiics  Iriplicilcr  iii- 
tflligi  possunt,  sicut  in  cxposilionc  libri 
Psalmorum  sicpius  dixi.  Porro  nomiiic  gi- 
ganluin  signanliir  vchcmcnler  magni  iii 
ociilis  suis,  conndentes  in  propriis  viri- 
Ims,  lortuosi  cl  iiicompnsiti,  paiipcriim  op- 
[ircssorcs.  I)c  qiiibus  siibjiingiliir  :  /'/•((- 
jtlcrea  visitasli  cos  per  tormcnta,  cl  con- 
Iririsli,  eos  corporaliler  occidcndo,  vd 
seternaliler  condcmnando,  juxla  illud  Psal- 

/'«.xxxii,  mi  :  Ciigas  non  salvabiliir  in  mulliliidinc 
virlutis  suffi.  /i7  perdiifisti  oinncm  nienio- 
riam  eorum,  id  est,  memoriam,  nomcn.el 
faiMaiM  (■oriiin  alisliilisli  a  ('ordiliiis  lioiiii- 
niiiM,  iiiio  ct  aiigcloiiiiii,  ac  liii  i|)siiis.  l"n- 
dc  in  Proverbiis  dicitur  :  Nomen  impiorum 
piilrcsrcl.  .\d  Moyscn  (|liii(pic  noMiiiiiis  ail: 
Dclcbo  iiiciiioriaiM  .\iiialcc  ilc  siili  colo. 
\i>li'lii'cl  i{ii.inlinii  ail  l;iiii|i'iii  srii  illilila- 
tcm  ipsius. 


/Vor.  X. 


i:.ajtl.  VMi 
11. 


A  Dcindc  Isaias  innuit  causam,  cur  iicliil 
impios  flagellari.  Indulsisti (jcnli,Doinine,  15 
inilidsisti yenti,  id  cst,  hominibus  pravis 
multolies  ignovisti,  et  incffabilem  miseri- 
cordiain  cis  inipcndisti,  scd  frustra  :  non 
cnini  ptt^niluciiint.  ut  subjungitur.  Xinn- 
(juid  tjlorificatus  es  ?  id  est,  numquid  ipsi 
tibi  grati  fuerunt,  pcccata  siia  dcflcndo,  ct 
libi  dc  cctcro  obcdicndo?  quasi  dical,  .Non. 
Scciiritas  cniiii  ncgligcntia',  gignil  conlcm- 
ptiim.  Propter  quod  in  Ecclcsiastc  habc- 
tur,  Quia  non  cito  profcrtiir  contra  malos  AVc/e.vm, 

B  jiidicium,  absquc  ullo  limorc  filii  hoiiii- "' 
niini  pcrpetrant  inala;  cl  implctiir  in  islis 
quod  dc  impio  scribiliir,  Dcdil   illi  Dcus    yo4  xxiv, 
lociim   popnilcntiip,  ct  ilie  abutitur  co   in  ''" 
supcrbiam.  lUoncjasli  onincs  lcrminos  ter- 
rw,  id  est,   habitatores  omnium    finiiim 
miiiidi  pcrmisisli  avcrli  a  lc,  pcr  hoc  (]iiih1 
non  slalim  ullus  es  culpas  eoruni. 

Adhuc  probat  Prophela,  quod  utilc  sit 
nialos  pcr  tormcnta  doccri  qiiod  Dcus  sit 
jusliis.  Dominc,  in  anf/ustia  requisierunt       le 
tc.  Tanquam  dical  :  0  Dominc,  ccce  electi 

C  dc  quibus  dicis,  Visitabo  in  virga  iniqui- pjLxxxvm, 
talcs  coruiii ;  cl,  Ego  qiios  amo,  arjjiio  ct  ''• 
casligo  :  lemporc  sucC  castigalionis  atqiic 
angiislia'  niisciicordiani  tiiani  iiniiloravc- 
riinl,  quemadiiioihiin  .lcicmias   loLiiiiliir  : 
Castigasti  me,  et  eruditus  sum  qiiasi  ju-  jer.  xwi. 
vcnculus  indomitiis.  Jonas  qiioquc  :  Ouum  '^ 

'         '  ^  Jonx  11,  S. 

aiigiistiarcliir,  inqiiit,  in  inc  spiritus  mcus, 
Doinini  recordalus  sum;  ct  Psalmista,  .\d  /'s.  ..mx,  i. 
Dominum,  qiium  tribularcr,  clamavi.  In 
trihiilatione  mnrmttris,  doclrina  tua  cis  : 
id  csl,  in  Iribiilalionc,  qiiii'  solcl  inurmu- 
D  rationcm  induccrc,  vcl  iiK|iiicludincm  fa- 
cerc,  percepcrunt  cl  advcrlcrunl  sacraj 
Scripliira'  vcrilalcm.  scii  S|)iriliis  Saiicli 
iiislructioncm,  ila  qiiod  pcr  Iribiilalioiicm 
dispositi  sunt  ad  illuminalioncni  divinam, 
ac  sacr.T  doclriiKC  considcralioncm.  1'ndc 
conslal,quO(I  passioncs  iiicdio  modo  sc  ha- 
bcntcs,  ad  acluni  rationis  proficiunl,  siciit 
Irislilia  iiiia'  \aiiam  hcliliam  cjicil,  cl  li- 
Mior  (iiii  iiimiam  scciirilalcm  cxpcllil.  Pro- 
plcr  i|iiiiil  iiilia  lialiclur  :  Sola  vcxalio  h.wwa. 
dabil   iiilcllccliiiii  aiidiliii.  '''° 


520 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXVII   ISAI.E. 


ART.    LI 


Ps.  CXVll 
19,  20. 


Ps.K,  15. 


Prov.\\.\%. 


PS.  XXMV 


10 


Ephes,  V, 

u. 


Gen.  III,  19. 
/o4iv,  19. 


jus  actus  est  unica  porta  salvilicans.  Pro- 
pter  quod  ait  in  Psalmo  :  Aperite  milii 
portas  justitiee;  ingressus  in  eas,  confite- 
bor  Domino  :  hsec  porta  Bomini,  justi  in- 
trabunt  in  cam.  Has  portas  ingreditur,  qui 
dicere  potest  Uomino  cum  Psalmista  :  Ex- 
altas  me  de  portis  mortis,  id  est  peccatis 
mortalibus,  per  qufe  ad  inferos  itur. 

(Juod  insuper  dictum  est,  Semita  Justi 
recta  est,  etc.,  universaliter  accipi  potest 
de  omnibus  justis,  quornm  affectns  et  ope- 
ra  coram  Domino  diiigunlnr.  Proplciea  in 
Proverbiis  habetur  :  Justorum  semita  qua- 
si  lux  splcndens.  De  iinpiis  aiitem  dicit 
Scriplnra  :  Fiat  via  illorum  tenebrse  et  hi- 
bricum. 

Eaypergiscimini ,  et  laudatc  Deum,  ijui 
liabitatis  in  pulvere.  Hoc  est  quod  clamat 
Aposlolus  :  Surge  qui  dormis,  et  exsurge 
a  mortuis,  et  illuminabil  tc  Chrisfiis.  Ita- 
que,  omnes  qui  liabilalis  in  pulvere,  id 
est  in  carne  mortali  (unde  dictum  esl  in 
Genesi,  Pulvis  es,  et  in  pulvercm  reverte- 
ris ;  et  in  Job,  Qui  habitant  domos  liiteas, 
consumentur  velul  a  tinea),  expergisciini- 


A  ni  ab  omni   lepore  alque  acedia,  et  laii- 
dale  Deiim  proptcr  bonitatem  suam,  et  pro 
universis  beneficiis  ejus. —  Vade,popu-       20 
lus  i/ieus,  iufra  ii>  cubicula  tua,  id  est  se- 
cretiim  orationis  locum,  claude  ostia  tua 
supcr  tc.  Hoc  est  quod  apud  Matthffium 
jubet  Salvator  :  Tu,  quum  oraveris,  inlra  Maiih.\i, 
iu  cubiculum  ;  et  clauso  ostio,  ora  Patrem  ''• 
tuuin  iu  abscondilo.  Unde  et  David  in  Psal- 
mo  :  Abscondil  me,  inquit,  in  tabernaculo  Ps.xxvi.s. 
suo;  in  die  maloriim  protexit  me  in  abs- 
condito  tabernaculi   sui.  Ab.scoiidcre  mo- 

Bdicum  ad  momctitum,  donec  pertranscat 
indiguatio,  id  est,  nunc  a  sa?culi  hujiis 
tumullu  le  abstrahe,  malorum  consortia 
fuge,  ad  Ecclesiam  propera,  ama  nesciri, 
solitndinem  dilig(\  in  qua  Deo  libere  va- 
ces  :  qiiemadiuodum  in  Threnis  scribitiir, 
Sedebit  solitarius  et  tacebit,  et  levabit  se  nrm.  m, 
snpra  se;  et  in  Psalmo,  Ecce  elongavi  fu-  -l- 

1  ^  Ps.  LIV,  8. 

giens,  et   mansi  in  solitudine.  Sic  autem 
abscondi  debemiis  donec  perlranscat  indi- 
gnalio,  id  est  affiictio  hujus  exsilii,  scili- 
cet  usque  ad  mortem  :  qui  enim  perseve-   .uaiih.  x, 
G  raveril  iisque  in  finem,  salvus  erit.  i2:xxiv,i3. 


ARTICULUS  LI 


ELLCIDATIO    CAPITULI   VICESI.MI   SEPTIMI    :    IN    UIE    ILLA    VISITABIT    DOMINUS. 


JS.  XXVI, "Jl 


Apoc.  XX 
13. 


i?om.xi,22, 
/o6xxx,2l. 


INdic  illii,  videlicet  in  die  judicii,  dc 
qiio  in  preecedentibus  capitnlis  diclum 
esl,  quando  lerra  revelabit  sanguinem  su- 
um,  et  secnndum  vaticinia  Joannis  in  Apo- 
calypsi,  Et  dedit  mare  mortuos  suos  qui 
in  eo  erant,  et  mors  el  infernus  dederunt 
morluos  suos;  visitabit  Domimis  in  i/la- 
dio  suo,  id  est  in  rigore  divinai  jusliti», 
duro,\d  est  perversis  amaro.Propter  quod 
ait  Aposlolus  :  Yide  severitalem  Dei  in  eos 
qui  pereunt.  Et  Job  ait  :  Mutatus  es  mihi 
in  crndelem,  el  in  duritia  manus  tuee  ad- 
versaris  mihi.  Et  grandi,  id  est  omnia 
perciitienli,  de  quo  in  l-^xodo  nominiis  ait : 


Evaginabo  gladium  meum,  inlerficiet  cos  Exod.^^,^. 
manus  niea ;  in  Deuteronomio  quoque,  Si  Deui.i^x\,\, 
D  acuero  ut  fulgur  gladium  meum,  el  gla- *''*■• 
dius  meus  devorabil  carnes.  Et  forti ,  id 
est  omnipotenti,  cui  nequit  resisti,  juxta 
illud  Job  :  Deiis,  cujus  irre  resistere  nemo  johK.n. 
potesl,  sub  quo  curvantur  qui  portanl  or- 
bem.  Super  Leviathan  serpentem  vectem, 
ct  super  Leviathan  serpentem  tortuosum , 
id  est  super  diabolum,  qui  in  libro  Job  ih,d.\,.,w. 
appellatur  Leviallian,  quum  dicilur :  Ouum    ibid.  su, 
sublatus  fueril,  timebunt  angeli,  el  lerrili  '^' 
purgabuntur  ;   rursusque,   Omne  sublime    ibid.n. 
videt,  et  ipse  est  rex  snper  omnes  filios 


ENARRATIO   IN    CAP.    XXVII    ISAI.F.    —   ART.    1.1 


321 


Job  XLI,  t^. 


Iliirl.  I,  7: 
n,  i. 


Js.%xi\,H 


Jonnn 

XII 

31. 

Luc.  X 

19 

Matth 

XII 

29. 

A/>or  XII.*' 


Ihul.  10. 


supcrbia>. Unde  constal  illa  non  dici  de  ali- 
qiio  pisc<\  scd  dc  diabuio  :  (|iii  cliain  dici- 
tiir  vcctis  propter  naluralcm  suam  poten- 
liaiti,  quemadmodum  iilic  babctur  :  Non 
esl  polestas  super  lerram.  (iiia'  comparc- 
tur  ci,  qui  faclus  cst  iil  niiiliim  timcret. 
Dicilur  ctiam  serpcns  propter  callidita- 
lcm,  el  lortuosus  propter  tciilalionum  tur- 
bulentissimam  inquietiidinein.  Kl  occidct 
celum,  id  cst  diaboluni,  (jui  ii>  mari  est, 
id  csl,  in  sa^culo  islo  versalur.  honiines 
moicslando,  sicut  in  lilno  .)oi>  ail  :  Circuivi 
tcrram,  et  pcrambiilavi  eam.  Vel.  in  ina- 
ri,  id  esl  in  aere  lempcsluoso.  alque  pcr 
moduni  abyssi  turbulenlo.  Occidel  anlcm 
Dominus  dfpniones,  non  'aiilcrendo  vitam 
natura?,  sed  infcrendo  miscriam  mortis 
a?lcrna>,  infemalisque  pa-na*.  rnde  siipe- 
riiis  diclum  cst  :  Yisitabit  Dominus  super 
mililiam  coeli,  ct  claiideniur  in  carcere. 

Pr;rlerca  sicut  supcriora  capitula  c.xposi- 
ta  sunt  pro  tcmpore  priini  advcnliis  Christi. 
sic  pra^scns  iocus  ad  idcm  potcst  tempiis 
rcferri :  eritqnc  scnsus  :  In  die  /7/rt,vidcli- 
cel  posl  (^liristi  passioncm.  cl  circiter,  t'('.si- 
tabil  Dominus  noslcr  Jcsus  Christus  supcr 
Levialhan,  dejicicndo  polcntiam  ejus,  el 
spoliando  infeinuni.  peccalores  qiiO(jue. 
qui  cranl  minislri  ac  vasa  diaboli,  con- 
vertcndo  ad  Dciim.  Hinc  cnim  Ghrislus 
loiliiebalur  inslanle  jam  passione  :  Nunc 
princi^ps  hujus  iniindi  eiicieliii'  foras.  Et 
ad  discipulos  siios  alihi  ail  :  l",cee  dedi  vo- 
bis  poleslaleiii.  etc,  >ii[)er  oinnem  virlii- 
tein  inimici.  Alibi  qiuKiiie  asseril  se  foitem 
armaliim  ligasse,  ct  vasa  ejiis  diripiiisse. 
De  hac  visitalione  Lcvialhaii  seiiplum  esl 
in  .\poeal\psi  :  Projeeliis  esl  draco  ille 
magniis.scrpens  antiquiis,  qui  sediicil  uni- 
versiim  orbem ;  et  dcniio  :  Niinc  facla  esl 
saliis,  ct  virlus,  ct  rcjxniim  Dei  nostri,  ct 
poli^stas  (jhrisli  ejus,  i|iiia  projcctus  esl 
acciisalor  fratriim  noslioiiim. 

Iti  dic  illa,  vidciicet  ihemonc  lerribili- 
ler  \isilatO,  vinca  ineri,  id  est  l^celesia 
clceloriim,  cnntnliit  ei,  id  esl,  gralias  agel 
Diuniiio  Salvalori  pro  dejcctioiie  dialioii. 
Iil    dii'  iiiiiii    iiiijieii    oiiiiies   eleeli   gralias 


A  ageiil   Chrisli)  de  sua  salvatione,   imo  el 
Saneli  in  patria.  A  principio  qiioqiic  pri- 
mitiva!   Ix-clesia!   egcrunl    fidelcs  gratias 
Christo  de  hoc.  Inde  in  Apocalvpsi  di- 
cunl  :  Ciialias  agimiis   libi,  Domine  Deus    Apoc.xx, 
noslcr    oiimi[)olens.   qui   accepisti    virlii-  '" 
lem  liKiiii  iiiagnam.  el  regnasli.  Merum  au- 
tem  hoe  loco  aeci[)itur  [iro  vino  piiro.  per 
quod   dcsignanliir  electi.   Vinea  vero  cst 
Ecclesia,  prout  superius  dictum  est  :  Vi-  /».  v,  7. 
nea  Domiiii  e.verciliiiim,  domiis  Israel  est ; 
et  vir  .lii(la,gcrinen  ilcleclabile  ejus.  Vinea 

n  crgo  meri,  est  Ecclesia  Christi,  de  qiia  ad 
E[)hesios  dicil  .\poslolus  :  Chrisliis  dile.xit    Jipha.v, 
I.celesiam.   mundans   illam   lavaero  aiiua?  '^'''' 
in  vcibo  vil;r.  ul  exhibcrct  sibi  gloriosam 
Ecclesiam,   niui    habentem    maciilam    iic- 
quc  lugain. 

Effo  Dominus  qui  servo  eam,  id  cst,  per  3 
gratiam  mcam  conscrvo  Ecclesiam  in  bo- 
no,  rcpcnte  j/ropinaljo  ci  varia  pocula,  sci- 
licel,  nunc  polum  consolationis,  niinc  [)o- 
tum  liibiilalionis;  nunc  potum  aqua>, luinc 
potum  vini,  id  est  graliam  majorem,  sivc 

C  minorem  ;  ne  fortc  visitetur  contra  cam , 
id  est,  ne  propler  inexpericntiam  hujiis 
vicissitiidinis  graviora  damna  incurrat.  vi- 
delieet  fallaciam  ciilpic,  amissionem  gr;i- 
ti;e,  ct  inajora  in  s;eculo  futuro  lormcnla. 
Scriplum  est  ciiiiii  in  Ecclesiaslico  :  Oui  Ecch. 
non  cst  tenlalus.  quid  scit?  Vir  in  miiltis  ""''"■"  ' 
cxpertus,  cogitabit  mulla;  et  qui  non  est 
expcrlus,  pauca  recognoscit.  Nocleeldie, 
id  est  inccssanler,  seii  in  advcrsis  ac  pro- 
spcris,  scrvo  eam,  id  esl,  a  riiina  custodio 
Ecclesiani  :  jiixla   illiid,  Ecce  iion  ilormi-  /'.s.ax.  t. 

D  tabil  ncquc  dormiel,  ([iii  cuslodil  isr;icl. 
Indiijiiatio  non  cst  milii :  id  esl.qiiod  eam  .1 
interdum  affligo,  tenlari  permilto,  gra- 
liamque  siispcndo,  ex  odio  non  deseciidil. 
sed  ex  dilccliouc  :  (|iiia  flagello  nmucm  //,*i-.xii,6. 
filiuin  qiiem  reci[)io.  ne  poslea  graviiis 
peiiclilctiir.  Lo(|uitur  autem  Dominiis  dc 
iiiiivcrsali  I']ccicsia,  qiiic  conliiicl  omnes 
eleclos,  ab  .Miel  jiislo  iis([iie  ad  novissi- 
miim  clecloriim  ([ui  nascctur.  (Jiucdam  ila- 
i|iic  iiMii'  iiiiiic  de  I']cclesia  dicunliir.  refe- 
niiilui'  ail   i|iiosdaiii.   cl   i|iia'il;ui)  ad  alios. 


524 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXVII   ISAI^. 


ART.    LI 


13 


/s.  Lvn[,  1. 


E:ech. 
xxxirl,  3,  0, 

Marc.  III. 
17. 


magna  Judaese  a  Romanorum  c.xcrcilu.Qui- 
dam  pcr  ilumen.  inlelligunt  Kupin-alcn  ; 
pcr  torrcnlem  vero  .Egypli,  Niluni.  ^V  co.s 
congregabiminitUnus  et  unus,filii  IsraeJ : 
id  csl,  percussis  adversariis  vcslris  obsti- 
nalis  Judaeis,  vos,  elecli  Dei  in  Chrislum 
credentes,  qui  eslis  veri  Israelitae,  fidem 
alque  jusliliam  Palriarcliarum  sequendo. 
colligcmini  vel  corporali,  vel  spirituali 
unione,unus  et  unus,  id  est  pauci  numero, 
respeclu  eorum  qui  perierunt.  Quemad- 
modum  enim  Scliolastica  narrat  hisloria, 
imminente  obsidione  Jerusalcm  el  Juda»a^, 
fideles  ex  admonitione  angelica  iulroicrunt 
r(^gnum  Agrippae;  abeunlibus  aulcni  Ho- 
manis,  redierunt  inlcrdum  inviscrc  loca 
sancta  :  imo  in  Christo  per  caiilalem  col- 
lecti  sunt,  gralias  referentes  Domino  dc 
sna  salvalione. 

Et  crit  :  In  die  illa  elangetur  in  tuba 
magna,  id  est,  istis  temporibus  preedica- 
tionis  cvangcliccC  legis,  valide  insislcnl 
verbo  praedicationis  ubique.  His  cnim  leni- 
poribus  vixit  adhuc  evangelista  Joannes; 
et  iunumcrabiies  genlilium,  aliqui  quo- 
que  Judajorum,  undique  couverlebantur  ad 
Chrislum.  Porro  per  lubam  recle  signatur 
Hbera  vox  sancl»  praxlicalionis,  secun- 
duin  quod  inlra  habetur  :  Clama,  ne  ces- 
ses ;  quasi  tuba  e.xalla  vocem  tuam.  Per 
Ezechiclem  quoquc  Dominus  jubel  pasto- 

■  ri,  iit  gladio  venicnle,  concrepet  buccina. 

,  Et  Christus  in  Evangelio,  Joannem  et  Ja- 
cobum  vocat  filios  tonitrui.  Et  venienl 
(jui  pcrditi  fuerant ,de  terra  Assyriorum: 
id  est,  Judtei  intcr  Assyrios  commorantes, 
qui  velut  pcrditi  reputabantur  a  paga- 
nis,  audila  praedicta  tuba,  convertentur  ad 


A  Chrislum,  sallcm  qiiidam  eorum  ;  et  qui 
cjecti  erant  a  tcrra  ]iromissionis  per  ca- 
ptivilatem,  seu  alio  modo,  habilantes  in 
tcrra  yEgi/pti  :  el  isli  similitcr  credent; 
et  adoraburit  Dominum  in  monte  saneto 
in  Jerusalem,  id  est  in  Ecclesia,  vel  ur- 
be  Jerusalem,  ad  quam  resdificalam  per 
Adrianum,  venerunt  Chrisliani  lam  ex  gcn- 
tibus,  quam  Judffiis,  et  habilavcrunt  in  ca, 
adoranles  Chrislum  in  leinplo  sancto  suo. 
Quidam  exponunl  hunc  locum  pro  tempo- 
re  Adriani   iniperaloris,   qui  reparata  Jc- 

B  rusalcm,  dedil  ediclum  ne  Judfei  permit- 
lcrentur  hal)itare  in  ea,  Christianis  vcro 
concessit  eam  ad  habitandunr.  tuncquc  Ju- 
dffi  fideles,  quoniam  luinc  locum  diligc- 
bant,  confluxerunt  ad  eum  de  terris  diver- 
sis,qu8e  designantur  per  terram  Assyriorum 
alqiie  .Egypli.  Scd  hiiic  repugnare  videlur 
quod  dicilur,  \n  die  illa  clangctur,  etc.  Ex 
quo  conslat  hsec  esse  superioribus  conti- 
niianda,  ct  refercnda  ad  lempus  dc  quo 
immedialc  pr;ediclum  est.  Hieronymus  au- 
lcm  per  perditos  venienles  de  lcrra  x\ssy- 

C  rioruni,  cl  cjcctns  de  tcrra  /Egypli,  inlelii- 
git  non  soium  Judajos,  sed  eliam  genlcs 
quse  venerunt  spirituali  gressu  ad  fidem, 
adorantes  Chrislum  in  Ecclcsia,  quae  ssepe 
mons  dicitur. 

Quae  autem  de  moralilate  praesentis  ca- 
pituli  dici  possenl,  frequenler  prcetacla 
sunt.  Spiritualiter  vero  quilibct  bonus  ac 
speculalivus  pastor  scu  praedicator  ac  do- 
ctor,  dicitur  Isracl,  qui  florel  sapientia,  et 
germinat  conversalione  frucluosa,  impiel- 
que  terram  sibi  depulatam  semine  spiri- 

D  tualium  filiorum,  alque  coelestium  doctri- 
narum. 


ENARKATIO    IX    CAP.    XXVIII    ISAI.E. 


ART.    I.II 


523 


AllTICULUS  Lll 


EXPOSITIO    LITTERALIS    CAPITH.I    VICESIMl    OCTAVI    :    V.E   CORON.E    SIPERBLE. 


U\lleij.%h 

Ihid.   XII 
ii  elteq. 


Mnllh. 
XXVI,3li,lT; 
/oa/iii.xviti 
l. 


Apoc.  XIV. 
I:  »111,  3. 

"-.•IV,  U. 


Itid. 


POSTQUAM  in  quatuor  prspd-donlibus 
eapilulis  de  consummalionc  mundi  el 
finali  ac  goncrali  ])ercussi(ino  locutus  osl 
Isaias,  jam  ad  prcescns  revcrtitur,  ot  [)ri- 
nio  contra  rognum  deeem  Iribuuni  vali- 
I  iualur,  r[  ail  :  ]'ir  corona^  supcrbia',  id 
csl  regno  suporbo  ot  IJco  rcbolii,  ebriis 
Ephraim/id  est  deccm  tribubus  inebriatis 
poculo  viliorum,  et  cliam  gula.  Dicilur 
autom  roj,'num  ol  popuhis  (lecom  tribuiim, 
Kpiiraim,  quoniam  primus  ooruni  rcx  Jc- 
roboam,  de  Iribu  Ephraim  natus  cst,  et 
ipse  inobriavit  regnum  suum  idoiolalria. 
Et  //ori  dcciilciitl  (/lorltv  f.rsulliilioiiis  ojus, 
id  est  dccori  popuii  linjus  inarcesccnti, 
ac  (Ifricioiili  a  gioria  boiKo  (wsiillalionis, 
quaiii  liabiiorunl  in  Doo  tom[)()ro  David  ct 

Salomonis,  qiiando  uu Diiim  colobant. 

Qiii  craiil  in  vcrlicc  i-altis  pi»f/uissi>iin', 
iil  osl  in  loco  qui  nominalur  (lOthsomani, 
ubi  (^hristiis  tradilus  osl.  riido  in  .inanno 
logilur  :  Egressiis  .losus  tiaiis  lorronlom 
Codron,  venit  iii  villain  qu;o  dicitiir  (iolh- 
semani.  In  hujus  vallis  verticc  erat  tem- 
pluin  Domini  siliim  :  sicqiic  in  valle  hac 
oranl  doconi  tribiis,  quando  adoraro  vone- 
runt  in  Jcrusalem,  nondiim  soparalione 
facla  a  rcgno  Jiida,  (juidani  [)or  vallom 
pingiiissimani.  inlolligunl  valloni  ([iiam- 
dam  forlilissimam  silaiii  in  rogiio  decoiii 
Iribiiiim,  ol  dicitur  vallis  Concrelh,  Sed 
sociindnm  lioc,  ut  videtiir,  potiiis  dixissol, 
(Jiii  siiiit  iii  vallo  piiigiiissiiiia  :  uondiim 
oiiiiii  ca|)la'  oranl  dcccm  Iribiis  toin|)()ro 
liiiJMs  [iropheliiP.  Errantes  a  viuo,  id  osl 
o.\  ora[)iila  ol  viiio  iornicalionis,  do  (luo  in 
.\pocaly|)si  liaboliir.  I'^bii(>las  oiiim  ol  for- 
iiicallo  cl  viniim  aufcrunt  cor,  iil  logitiir 
in  Osoo.  Do  hiijiis  vini  orroro  (Isoo  dioil  : 
(.l(i'l)oiuul   princi|)os  furoro  a  vino. 


A  Ecce  validus  et  fortis  Dominus,  id  est,  2 
Omnipotens,  cui  nulliis  resistere  valcl,  ro- 
biislus  ost  ad  vindicandum  mala  populi 
liiijiis,  sicut  impetus  f/randinis,  qui  ost 
iiirbo  confringens  ea  super  qufe  cadil  :  et 
otiam  sicut  impetus  aquarum  multarum 
inundantium  et  emissarum  super  terram 
spatiosam,  id  cst,  quemadinodum  aqua 
cum  impctu  fluens,  quidquid  inveneril, 
rapit,sive  subverlit;  ita  pcdibu.t  couculca-  3 
bilur  corona  superbia  clirioruui  Ephraim, 
id  est,  per  exercitum  Saimanasar  regis  As- 

B  syrioriim,   Kphraim  do   lorra  propria  au- 
forctiir.  et   rogniim   ipsius  tam  prctiosum 
calcaliitiir,   Tt   onim  quarlo  libro  Regum 
rccolitur,  nono  anno  Osoo  rogis  Israol,  va-  WReg.wn, 
stavil  Salinanasar  regiuim  dcconi  Iribiiiim.  ''• 
Et  erit  flos  decidens,  id  cst  decor  ol  vigor       .i 
marcescens, alque  in  brevi  casuiiis,.i7/o;vrt' 
cxsullationis,  id  csl  excclIonli;c   inaniler 
gloriantls,  ejus  qui  est  super  verticem  val- 
lis  piiif/uiuin,  id  cst  populi  Israel.  qui  est 
in  vcrtice  vallis  pinguissima'  do  qiia  nunc 
diclum  est :  vel  in  monlc  Samarise  :  unde 

C  in  .\mos  habctur,  Auditc,  vaccie  pingues,  a»io»iv.  1. 
qiKC  cstis  in  monte  Samariae ;  quasi  tcm- 
jioraneum  ante  maluritalcm  autiimni,  id 
esl,  sicut  cito  tollitur  Iructus  arboris,  antc 
soliliim  lempus  malurus  :  quilihot  onim 
Iransoiintium,  novitalc  fructus  obleclalus, 
lollit  atque  comcdit  oiim  ;  quod  quinu 
adspexerit  videns,  id  osl,  i|ii(^in  frucliim 
loinpestivc  maturiim  (]uum  iiiiis  adspo- 
xcril,  slatim  iit  inanu  tcnuerit,  id  osl 
approhenderit,  dcvorabit,  id  esl  comcdcl 
illuil  :  sicut   Assyrii   rcgniiiii   Isracl    coii- 

D  siiini)serunl. 

/n  dic  illii.  vidcliccl    deccin    Iribubiis        ;^ 
jam  dclolis  por  Saliiian.isar,  ijiiiim  siiccos-     iv  «r,;, 
sor  ojiis  Scnnachciib    lcnlavcril    rogmim  ,cq.' 


528 


ENARRATIO   IN   CAP.    XXVIII    ISAI*. 


ART.    1,11 


Eccte.\u 


ciim  morte  amicilife  conventionem  habe- 
remus,  et  ex  consequenti  nec  eam  timere- 
mus,  sicul  amicus  non  timet  amicum.  Non 
enim  ad  mortem  se  praeparahant,  neque 
suis  temporibus  credebant  implendum 
quod  minabalur  eis  Deus  de  vaslitale  ac 
morte.  Ef  cum  inferno  fecimus  paclum, 
id  est,  nec  poenas  inferni  limemns.  Oui 
,  enim  sine  timore  Ueum  oHemlil.  nec  pw- 
nitet,  ita  se  habcl  ac  si  cum  inlerno  pa- 
ctum  fecissel.  FltujeUuin  inun(liins,<j>tuin 
transieril,  id  est.  quum  magna  Iribuialio 
fueiil  e.xorla,  non  veniet  stipcr  nos  :  t/tiia 
posiiimus  inendacinm  spein  nostram,  id 
esl,  in  fraude  el  dolo  speiavimus,  et  men- 
dacio  protecti  sumus,  id  est,  sicut  speravi- 
mus,  sic  accidit  nobis.  Ouidam  referunt 
isla  ad  tenipoia  Chiisli,  quem  Judipi  tam 
impie  persequebanlur  ac  si  cum  morle 
atque  infeino  laHhis  percussissent.  Prie- 
terea  mendaciler  eum  accusaverunt  coram 
Pilalo,  ne  si  ipsum  permitterent  vivere, 
deslruerenlur  a  Homanis,  et  isto  mendacio 
opinabantur  se  prolectos.  Unde  loqueban- 
tur  :  Si  dimillimus  eum  sic,  omnes  cre- 
dent  in  eum;  et  veiiient  Romani,  et  tollent 
locum  nostrum  i^t  genlem. 
10  Idcirco,  videlicet,  ut  a  tanlis  erroribus 

libcremini,  Juec  dicit  Bominus  Deiis  :  Ecce 
ego  mitlatn  in  fundamentis  Sion,  id  est 
in  fiindalorihus  militanlis  Ecclesise,  scili- 
cel  inlcr  .\posloios.  Oiiamvis  enim  unum 
sit  principale  ac  sumiuum  fiiiidamenliim 
Ecclesia?,  scilicel  Ciirislus,  quemadmodum 

iroi-.  111,11.  ait  Aposlohis,  Fundamenlum  aJiud  ueino 
potest  ponere,  praeter  id  quod  positum 
esl,  quod  est  Chrislus  Jesus  ;  sunl  lamen 
alia  secnndaria  fundamenla  Ecclesitc,  de 
quibus  habetur  in  Apocalypsi  :  Murus  civi- 
latis  hahens  fundamenta  duodecim,  ct  in 
ipsis  duodecim  noiiiina  .Aposlolorum.  Fn 
his  ergo  fundainentis  Ecclesia?,  de  quibus 
in  Psaimo  scriptum  est,  Fundamenta  ejus 

'■  in  montibus  sanctis,  missus  est  Christus, 

qui  Aposlolos  roboravit,  et  inter  eos  con- 
versando  preedicavit.  De  quo  nunc  dici- 
tur   :  Mittam    in    fundamentis  Sion  lapi- 

Dan.n,io.dem,  dc  quo  in   Daniele  habetur,   quod 


Joann.  xi 

48. 


Apoc.  XXI 
)4. 


Ps. 


A  e.xcisus  est  lapis  de  monle  sine  manibus. 

El  Zacharias   ait  :  Super  lapidem  ununi  zach.m.'.>. 

oculi  seplem.  Deinde  exprimit  qualitatem 

hujus  lapidis  :  lapidem  prohatum,  id  est 

per  adversa  decoclum,  et   in  passionibus 

omnibus  constanlem  invenlum  :  de  quo 

ad  Hebrseos  inducitur  :  Ilabemus  pontifi-  Hebr.n.\r,. 

cem  probalum   per  omnia.  Angtdarem  : 

quia  in  ipso  sicut  in  lapide  angulari  con- 

venerunl  Judaei  atque  gentiles,  ex  quibus 

velul  ex  duobus   parietibus  fecit  Chrislus    Ephei:  n, 

uuain  Ecclesiam.  Unde  ad  Ephesios  dicil  '*' 

B  Apostolus  :  .lam  non  estis  hospites  el  ad-   Jhid.  19. 
venae,  elc.;  et  postea  addil,  Ipso  summo   ;/,;</.  20. 
angulari    lapide   Chrislo  Jesu.   In  Psalmo 
quoque  de   ipso  scriptum  est  :  Lapidem    /-s  cxvn, 
quem  reprobaverunt  sedificanles,  hic   fa- '" 
clus  est  in  capul  anguli.  Pretiosum  :  di- 
gnilati  enim  Ghristi  comparari  non  potest 
totum  universum,  etiam  de  dignitate  ejus 
creata  loquendo,  propler   unioncm  suam 
personalem    cum  Verbo.  In  fundamento 
fiindatum.  Quum  ipse  enim  Christus  sit 
fundamenlum  Ecclesiae,  quomodo  nunc  di- 

C  cilur  in  fundamenlo  fundatus,   nisi  qiiia 

(sicut  ail  Apostolus)caput  Cliristi  Deus,  et  icof.xi.s. 
non  potest  Filius  a  se  facere  quidquam  ?    Joau,,.  v, 
Chrislus    ergo   ut   homo,  fundatur    in    se  ^^' 
ipso  ut  Deus  est,  vel  in  Patre,  seu  in  tola 
superbeatissima  Trinilate,  quee  est  increa- 
liirn  fundamenlum  EcclesiEP. 

Ikec  verba  Isaite  allegat  Petrus  in  prima 
sua  Canonica,  dicens  :  Propter  quod  con-  ip«(<-.ii,6. 
tiuel  Scripliira.  Ecce  pono  in  Sion  lapidem 
suminum,  angiilarem,  elecluin,  pretiosum. 
Quod  vero  Pelrus  ad,junxit,  Et  qui  crcdi- 

D  derit  in  eiiin  non  confuudelur,  secundum 
Iranslalionem  Sepluaginla  inlerpreluni  di- 
cilur  :  loco  cujus  nunc  subjungitur  :  Qui 
crcdiderit,  non  feslinct,  id  est,  qui  mihi 
Isaise  ista  praedicenti  fidem  adhibel,  non 
sestimel  ea  quse  dico,  statim  implenda,  sed 
preestoletur  tempus  a  Deo  priefixum.  Vel, 
Qui  crediderit  in  Chrislum,  non  festinel, 
id  esl,  non  statim  putet  instare  secundum 
ejus  adventum,  sed  longanimis  exsistat  in 
spe,  prout  Habacuc  ait  :  Si  moram  fecerit,  Habac», 
exspecta  eum.  ' 


ENARHATIO    IN    CAP.    XXVIII    ISAI.E. 


AUT.    Ml 


o20 


1"  El  ponam  in  pondere  jitdiviuni .  id  cst, 

in  Chrislo   lapide  vivo    iionain  judifanfii 

Anp.xi.il.  polesfalcni,  iil  ipsc  oninc  judiciuni  lacial 

in  pondcrc,  id  est  secundnm  incrila  liomi- 

Joann.  v,  niiin  :  iindc  in  Joannc  dicitiir,  Ncqiie  cnini 

"■  Palcr   judicat    qucmquam,    sed   judicium 

omne  dedit  V\\\o;  cl  justitiam  in  mensu- 
ra,  id  est,  omnibiis  juslam  mcrcedem  re- 
tribuam,  sicut  juslilia  cxigit.  Et  sulircrict 
grando,  id  est,  hostiuni  impclnosa  impu- 
i,'natio  dcslruct.  spcui  iacndacii.  hoc  est 
lidiiciam  qiiam  habuistis  in  mcndacio,  di- 
cenles  :  Posuimus  mendacium  spem  no- 
slrain,  ct  iiiciidacin  protci;li  siimiis.  Duin 
igilur  niagna  ()crscculio  ab  crrcclii  iinpc- 
dil  vanam  fiduciani,  ila  (iiuid  iiiqiii  luui 
pcrinittiintiii'  conscqiii  quod  spciahant, 
luiic  grando  subvcrlit  spciii  inciulacii.  El 
protectionem,  id  est  malorum  evasioncm, 
(liiam  incnlicndo  adipisci  oplalis,  (uiuw  tri- 
biilalionuni,  viddicct  inimicorum  tcmpc- 
stas  ac  impetus,  inundabunl,  hoc  est  dele- 
biint  :  ita  quod  mala  incidctis,  nec  aliquid 

18  piolegct  vos.  Et  dclcbitur  Jcedus  vcstrum 
cum  morte,  et  pactum  vestrum  cum  in- 
ferno  non  stabit :  id  est.  ncc  mortcin  cor- 
poraiem,  nec  animae  gchcnnalcm  condeni- 
nationem  evadclis,  nequc  pcccabilis  lam 
sccurc, quasi  nec  mori,nec  damnari  possc- 
lis.  Elaf/elium  inundnns  f/uum  trtmsierit, 
hoc  est,  quum  grandis  alque  consumcns 
persecutio  cmeiserit,  eritiseiin  conculca- 
tionem,  id  est,  cadetis  sub  ea,  quoniam 

19  apprehendet  delcbilquc  vos.  Quamlocum- 
tyuc  pcrtriuisieril,  id  csl,  orla  fucril,  tollcl 
ros  a  vita,  vel  a  terra  vestra  in  captivita- 
tem  seu  morlcm  ;  f/uu/iium  tnane  diluculo 
pcrtransibit,  hoc  cst,  cito  ac  subito  super 
vos  veniet,  in  die  el  in  nocte,  id  est  in 
piipspcris  ct  in  advcrsis.  omniquc  lcmpdrc 
castigationis  vcslra; :  qiiia  (luiiciimqiic  vcr- 
tcritis  vos,  mala  vobis  occiirrenl.  Et  tan- 
tummoilo  sola  cc.vatio  intcllccttim  dabil 
audilui  :  id  esl,  quum  ea  quaj  pnedicta 
siinl,  vencrinl,  tunc  per  expcrientiaui  lnr- 
mcnlnriim  cognnscctis  vcra  cssc  (iiia'  \  n- 
iiis  prophclicc  pra'ilicuiilur,  cl  agiiilii)iicm, 
i|iiaiii   cxrluilil  scciiril.is,  aijiiiiccl    \c\alio. 

T.  S. 


.\  (Jiiidam  Caliinlicoriiiii  niiiuia  isla  rcic- 
runl  ad  punitionem  Jiidiporum.  quam  a 
Homanis  pcrpessi  sunl,  co  quod  Ciirislum 
occidcrunl  :  ita  qiiod  Dcus  diciliir  poncre 
judiiiiim  iu  piiiidcrc,  et  justitiani  in  mcn- 
siira,  punicndo  Jiida>os  districtc,  sccundum 
qiiantitatcm  suorum  cxccssuum.  Kt  sub- 
vcrtit  grando,  id  esl  impctiiosus  Uomano- 
ruin  cxercilus,  spem  mendacii  :  quia  quod 
piilabant  Juda-i  mentiendo  evadere,  hoc 
a  Unmanis  [icrtiilcrunt.  Clirisliini  qiiippe 
ciucirixerunl,  nc  a  liomanis  vastarciilur  : 

B  et  Chrislum  occidendo  vaslari  merucrunl. 
Tiincqiic  ddcliim  csl  ficdiis  coiuin  ciim 
iiinitc  al(]uc  iiircriio,  ([uoniam  inlcrlccti 
suiil,  ct  iii  iiilcrniim  licscenderunt;  flagd- 
liiui  iiiunilans,  id  csl  pcrscqiicns  Homa- 
iioiuiii  cxcicitus,  eos  tiinc  conculcavil,  cl 
dic  ac  noctc  vallavit,  donec  ablati  sunl. 
Tuuc  cliam  sola  vcxalio  dcdil  inlellcclum 
.liida'is,  quoniam  Christo  ct  cjus  discipii- 
lis,  qui  praedi.xerunt  hanc  vastitalein,  cre- 
dcrc  contcmpscrunUsed  in  ipsa  affliclione 
cxpcrti  sunl  vcrum  esse  qiiod  audicruiil. 

C  Dixit  namquc  cis  Salvator  in   Kvangclio  : 
l'.ccc   rclinquctur  vobis  domus  vcstra  de-     naith. 
serta.  Hoc  aiitcm  credcrc  nolucrunl ;  quin  '^»^'". '*• 
imo   Stcphano   id    objcccrunt,    diccntcs  : 
.Nos  audivimus  cum  diccntcm,  (Juia  Jcsus  Ac/.vi,  u. 
hic  subvertel  locum  isluin. 

Cuanf/ustatum  est  enim  stratum,  ita  ut  20 
alter  decidat;  et  pallium  breve,  utrunif/ue 
operire  non  potest.  Causa  difficultatis  in 
libris  Propliclariim.  csl  qund  frcqiicnlcr 
sub  mctaplioris  loquiinlur,  cl  pcrsonas, 
tempus,ac  nuinerum  scepius  mulant..Nunc 

D  crgo  ioquitur  Pio|)hcla  ail  |)n[)uluiii  Jiula'- 
oriim  siil)  simililiidiiic  viri  pudici,  ([ui  di- 
cil  iiiiilicri  adiillcr;c  :  Unus  lcctus  capere 
nnn  [intcst  tccuin  inc  ct  aliiim  viruin.  ncc 
iilcm  [lalliiim  vestire  potcsl  scu  opcrirc 
mc  cl  iiupchum  sive  adulterum.  Sicul  ila- 
ijuc  li;cc  sc  habcnl  in  cxlcrioiiluis:  sic  co- 
angiistalum  csl  slialuin  s[)iritiialc.  viddi- 
ccl  cor  humanum,  in  quo  sponsus  coeleslis 
rc(|iiicsccrc  dcbct,  ita  iil  allcr  dccidal,  id 
csl,  vd  Dciis.  vd  djcmoii  ali  i|)S()  cxdiida- 
hir  :  ijiiia  iiici'i|iic  siiiiiil   iii  co  liabilare 


530 


ENARRATIO    IN   CAP.    XXVIII    ISAI.E. 


ART.    LII 


ilatlh.  VI, 

24. 

I  Cor.  X,  20 


II  Cor.  VI. 
14,  15. 


Matth. 

24. 


21 


II  Re<j.  1 
20. 


jQ!iue\.\~. 
13. 


Ibid.  11. 


non  possunt,  qucmadniodum  in  Mallhseo  A 
asseritur  :  Nemo  potest  duobus  dominis 
sorvirc  ;  et.  .\on  polestis  Deo  servire  el 
mammona>.  Apostolus  quoque  :  Non  pote- 
stis,  inquil,  calicem  Domini  bibere,  ct  cali- 
ccm  dsemoniorum.  Qua?  enim  socielas  luci 
ad  tenebras  ?  aut  quse  conventio  Christi  ad 
Belial  ?  El  pallium  breve.  id  esl  caritatis 
affeclio,  seu  vestis  amoris,  ulrumque  ope- 
rire  non  polcsl.  id  est,  Deum  et  daemoncm 
contincre  non  potest  :  imo  qui  unum  dili- 
git.  alium  deserit.Ouoniam  crgo  Juda?i  cul- 
tum  divinum  et  Chrislum  abjecerunt,  el  B 
vel  idola.  vel  aiium  .Messiam  adspe.xerunt  : 
idcirco  a  Deo  vacuali  sunl  cordc.  el  pr»- 
dictas  illapsi  sunt  ptpnas  ;  nec  poterunt 
libcrari,  nisi  diabolum  atque  perfidiam 
suam  abjecerint. 

Sicut  enim  in  monte  Divisionum  slabit 
Dominus  :  id  est,  Deus  judex  stabit  ad 
perculiendum  prcedictos  illusores,  incredu- 
losque  Judfeos,  quemadmodum  stetit  con- 
tra  Phiiistseos,  quando  (ut  h^gilur  secun- 
do  Regum)  dedit  saneto  David  virtulem 
interficicndi  Philisla^os  in  campo  Divisio-  C 
num  :  quoniam  lucum  illum  David  appel- 
lavil  Baalpharasim,  id  est  divisionem,  di- 
ccns,  Divisit  Dominus  inimicos  meos,  sicut 
dividuntur  aqua?.  Sicul  in  vaUe  quw  cst 
in  Gahaon,  irascelur  :  id  est,  sic  pcr  ze- 
lum  sua?  juslitite  occidcl  illusores  hos,  sic- 
ul  occidit  Chanameos,  quando  ad  impe- 
rium  Josue  sol  cl  liina  slelenuil  in  coelo 
immobiles  spalio  unius  diei,  ut  legilur  in 
libro  Josue.  Tunc  eniin  terra  Gabaon  in- 
terfecit  Chananaeos  non  solum  gladio  filio- 
rum  Jsrael,  sed  grandine  de  coelo  cadente.  D 
Hecc  ilaquc  faciel,  imo  jam  fecit  Dominus 
contra  Judffios,  ut  faciat  opus  suuni,  id 
est,  debilam  ultioncm  exerceat.  Moxque 
Propheta  quasi  se  ipsum  redarguens,  sub- 
dit  :  alienum  opus  ejus,  id  est,  ista  vindi- 
cta  sive  perditio  impiorum,  non  propric 
convenit  Deo.  cui  proprium  esl  misercri, 
salvarc  et  parcerc  :  hoc  enim  convenit  si- 
bi  cx  propria  bonitate ;  damnare  vero,  tru- 
cidarc  et  perdere,  est  quasi  alienum  ab 
co,  nec  conveuil  sibi  nisi  rationi'  maliti» 


Ezech. 
xviii,  23. 


noslrce.  Denique  idem  repelil  aliis  verbis  : 
ut  operclur  opus  suuni  ;  peregrinum  esl 
opvs  ejus  ab  e.o,  id  est,  opus  quod  dixi  es- 
se  opus  Dei,  est  ab  eo  exlraneum.  Unde  in 
libro  Sapienliff  habclur  :  Dcus  mortcm  Saj,.,.u. 
Udu  fecil,  nec  Iselatur  in  perdilione  vivo- 
rum :  el  in  lizcchielc  :  Numquid  volunla- 
tis  mcse  csl  mors  impii  ?  dicit  Dominus. 
Christus  quoque  ostendens  se  csse  Filium 
hujus  Dei,  scilicet  veri  Dei,  ait  :  Filius  ho- . 
minis  venil  aninias  salvare,  non  perdcre. 
In  islo  commcndalur  nobis  inaestimabilis 
cl  superamabilis  bonitas,  prorsusque  su- 
perdulcissima  pielas  nostri  Crcatoris. 

Et  nunr,  o  Judjei,  nolite  illudere,  id  est 
verba  Prophetarum,  seu  legem  Christi,  ac 
juslos  subsannare.  ue  forte  constrinyan- 
lur,  id  est,  indissolabilia  fiant  ac  duriora, 
vincula  vestra,  qmhns  spirilualilcr  et  cor- 
poraliter  estis  ligati.  Spiritualiler  enim 
vincli  estis  funibus  da>monum.  propler 
pcrfidiam  veslram,  ct  christianae  fidci  il- 
lusioncm  :  quemadmodum  Salomon  asse- 
rit,  Iniquitates  suse  capient  impiuin.  et  fu-  prou.v, 22. 
nibus  peccalorum  suorum  conslringelur. 
Corporaliler  quoque  tenemini  sub  scrvitu- 
te  et  jugo  Romani  impcrii.  Hsec  hortor  vos 
facere.  ronsummationem  enim,  id  est  ac- 
lualem  implelionem  divinarum  commina- 
tionum,  et  abbreviationem,  id  est  celerem 
eventum  eorum  quse  dicta  sunt,  audivi  a 
Domino  Deo  exercituum  super  universam 
lerram,  id  est  super  totum  populum  JudEe- 
orum.  quem  Deus  praedixit  se  tolaliler  ab- 
jecluium,  nisi  converlerelur  ad  Chrislum. 
Saepe  autem  Prophetae  pcr  universam  seu 
ouinem  tcrram,  inteliigunt  lolam  lcrram 
de  ([ua  loquuntur,  el  in  qua  demoranliir  : 
sicut  et  ceteris  populis  moris  est,  ut  dicant 
tolam  terram  inimicis  repletam,  quando 
corum  lerra  hoslibus  plena  esl.  Quidam 
tamen  exponunt  haec  de  finali  judicio,  ut 
sit  sensus  :  Consummationem,  id  est  ter- 
minationem  prEesenlis  convcrsalionis,  ct 
abbreviationem.  id  esl  impletionem  hujus 
in  brevi  venluram  respectu  aeternitalis, 
audivi  a  Domino  super  universam  terram, 
id  est  de  cunctis  habitatoribus  lcrrae. 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXVIII    ISAI.i:.    —   AUT.    I.II 


5:il 


ConscqiiriiliT  (ieclaial    pcr   siiiiilitiiili-  .\ 
neiii  agricolsp,  quonioilo  Dciis  sinu:iilis  taiii 
bonis  quain  iiialis  jiisla  praMiiia  ifdilil  ;  d 
ut  atlentos  nos  facial,  nnillis  ulitur  vcrbis 

23  iilein  significanlibiis.  AiniOii.s  jwi-cipito  c( 
auililc  vucciii  »j(,'a/«,  vitlelicel  auribus  cor- 
poris  et  cordis;  atlendite  diligenter,  et  au- 

24  ditc  cloquium  ineum.  Numijuid  tota  dic, 
id  est  indesinenter,  arabit  arans  homo 
agricola,  ut  serat,  id  est,  semcn  in  terraiii 
aratam  projiciat?et  numqiiid  lola  t\\o.  jini- 
scindc/.  iil  i'st,  tcrraiii  voincrt'  dividel,  ct 
sarriet,  id  csl,  a  senlibiis  nocivisque  Iici-  15 
bis  purgabil,  /lunuon  .v«rt/«.'' qiiasi  dical, 
Ndii  :  quia  aratio  ista  ordinatur  ad  aliud. 

i')  ideo  additur  :  Xonne  quum  adcequaverit 
faciein  cjus,  id  est,  quum  superficiem  ter- 
ric  planaveril,  aplainqiie  feceril  pro  sc- 
mine  recipiendo,  serel  ijilh,  et  ci/minum 
sparijct^  qiiasi  dicat :  [mo,  tunc  scminabit 
ista  leguminum  gcnera.  Et  ponet  Irilicum 
per  ordinem,  et  hordeum,  et  milium,  et 
viciam  in  finibus  suis?  id  est,  terra  debite 
pra^parata.  mittct  in  eam  semina  liic  ex- 
pressa,  projiciendo  iinumquodque  semen  C 
in  partcm  terrw  sibi  convenienlem,  seu 
pro  ejus  reccptionc  disposilam  :  sicque  in 
finibiis,  id  est  in  tcrininis  lerra;  su;c,  po- 

2ij  iiet  semina  ordinate.  iiV  «•^/rf/Vi  iUuin  Dcns 
siiiis,  id  est,  seminandi  notitiam  conferet 
ei ;  in  judicio  doccljil  iUum,  id  esl,  agii- 
colai  dabit  judicium  discernendi  in  liis 
quw  ad  suuin  spectant  offieiiiiu.  Omnis 
eniin  nolilia,  et  omnis  eliain  iialiiialis  in- 
(bislria  alqiie  discielio,  principalitcr  esl  a 

27  Deo.  Non  cniin  in  serris  triturabilur  i/ilh. 
ncc  rota  plauslri  sujicr  ci/ininiim  circu-  \) 
ibii  :  \(\  est,  semina  ista  tcneriora  non  le- 
rentiir  lolis  plaustrorum,  qua?  per  iiiiiihiin 
scrraium  circiimagiinlur,  sed  virga  seu 
baculo  cxcuticnliir.  Ideo  scquitiir  :  sal  in 
virfja  excutietur  gith ,  id  est  per  virgam, 
el  cijminuin  in  baculo  :  non  enim  ferre 
possunt  iclum  graviiim  el    fcircorum    iii- 

25  striimcnlorum  ;  panis  autem  coinininue- 
tiir,  id  csl,  triliciim  unde  fil  panis,  fcrreis 
inslniinenlis  exciiliclur,  cl  inter  molas  te- 
rcliir.    I.iiqiiiliir   aiilcin    Isaias    dc    liiiniin 


scininiim  excussione  seu  trituratione,  se- 
cunduin  modum  palria?  suae.  Verum  non 
in  jjcrpctuum  trilurans  trilurabit  illum, 
id  est,  non  sempcr  triluralor  exculiet  Iri- 
licum,  iieque  vexabit  cum  rota  plauslri. 
id  esl,  non  jugiter  terelur  triticum  a  rota, 
per  cujus  circumductionem  excutilur,  nec 
iiiiijulis  siiis  coiiiiniiiuel  cum,  id  est,  non 
iii  peipeluuni  confringetur  trilicum  ungii- 
lis  piaiislri. 

Ilicc  aiiteni  (liciinliir.   ad   insiniiandiiin 
qiiod  Deiis  siihliiiiis  cl   beiieilicliis  oiiinia  5a/y.xii,is. 
jiistc  ilis[ioiiit.  Ipsc  ciiim  est  agricola  Kc-  Joann.w, 
clcsiip,  qiii    fiileles  divcrsis   modis   vi.^ilat  '' 
alquc  reinuiieral.Qucmadmodum  crgo  ara- 
tor  suo  tcmpore  seminat,  et  suo  tcmpore 
metil,  fruclusque  exciilit,  et  omnia  onli- 
natc  exscquitur  :  sic  Dcus  cerlo  tcmpoic 
seminat  in  cordibiis  hominum  seinina  do- 
clrina;  cadestisque  grali;r;  iino  jain  omni- 
bus  beiieficia  siia   largiliir,  omnesque  ad  .Vaiih.wy. 
saliitcm  invitat.  Porro  in  hora  morlis  sin-  "*'"*• 
giiloruin,  attiue  in  die  judicii  Dcus  frucliim 
reqiiiret  :  tiinc  enim  emiiiidabil  areain  su-  /4id.iii,i2. 
ain,   et   Irilicum   reponel  in   loco  seciiro, 
paleas  vero  coinbuiet  igne  perpetuo.   \\{ 
sicut  qiiEcdam  scinina  leviori. (|iiaMlain  gia- 
viori  exciitiunliir  iiistiiimcnlo,  sie  pecca- 
tores  quiiiani  liiiiioii,  (luidain  tolerabiliori 
affliguntiir  lormcnto,  prout  justitia  exigit: 
sacerdoles  nainquc,  celeris   paribiis,  gra- 
viiis  condeiniianlur  quam  subdili,  el  fide- 
les  qiiam  infideles.  Unde  apud  Lucam  scri- 
hiliir  :  Ciii  miiltum  diiiialiiin  esl,  miillum  /.«r.xu.^s. 
([uaMctiir  ab  cn.  I',l   ilcnim  :  Scrviis   qui  //,id.i7,i8. 
cogno\it    Miliinlatcin  domiiii  siii,   elc.  ct 
iion  fecil  seriiiidiiin  \iiliinlatcm  ejiis,  pla- 
gis  vapiilabil   miiltis;qui  aiitcm  iion  eo- 
gnovit,  ct  fecit  digna  plagis,  vapulabil  paii- 
cis.  Deniqiic  judiciiim  (Iiirissiiniim  fiel  in   a-,i;i.  vi,6, 
liis  qui  pra'suiit  ;  exigiin  aiilcin  ciinccdiliir  "• 
miscricordia.  Quemadmodtiin  eliam   liilii- 
rans   non  seinpcr  Iriliiral  el   exciilil,    sic 
Dciis  non  scm|H'r  li>ri|iicbil    iiiiquos,  nec 
jiigiler  eos  vexaliil  :  iiiiod  omiiiiio  sane  in- 
lelligendiim  esl,  seilicel  de  [xiMiis  quas  in 
prirsenli  stalii  iiifligit,  in  i|iKiriim  afflicli- 
iiiic  miserieordiain  miscel,  salisraclionem 


53:» 


KNARRATIO    IN   CAr.    XXVIIl    ISAIi. 


ART.    Llll 


Habac.  111, 
Tob.m,ii. 


/)t'U/.  xxxii, 
31'. 
Job  V,  IS. 


29 


rocipil.  ol  torniinuni  jionil.  ju.Ma  illud  Ha- 
bacuc  :  Quum  iratus  fuoris,  misoriconlia? 
recordabcris.  Et  Tobias  ait  :  Non  dole- 
ctaris,  Domine.  in  pordilionibus  noslris, 
quia  post  tomposlatom  tranquillum  faeis, 
01  post  fletum  oxsullationom  infundis.  \n 
Douloronomio  quoque  Dominus  assorit  : 
Poreutiam,  ot  ego  sanaho.  Cui  coneordal 
illud  Job  :  Ipse  vulnorat,  et  modelur;  per- 
cutit,  et  manus  ejus  sanabunt. 

Quod  autem  pra^licla  proplor  hunc  sen- 
sum  inducta  sunt.  constat  ox  eo  quod  sub- 
jungilur  :  Et  hoc  quod  dictum  est.  vel 
cerle  illud  quod  subjuniritur.  a  Domino 
Dco  exerciluiim  t\rivit,  id  est,  divinitus 
proniulgaluni  atque  ostensum  esl,  ut  }>u'- 
rabile  faceret  coHsilium,\d  est.  divini  con- 


A  silii  inscrutabilom  altitudinom  domonslra- 
ret  :  quod  maximo  apparol  in  lioc,  quod 
Deus  lam  divorsiniodo  disponil  ot  judical 
de  filiis  hominum.  Uudo  in  Psalmo  canla- 
lur  :  Venile,  el  vidote  opora  Domini :  tor-  /'s  iav..s. 
ribilis  in  consiliis  supor  filios  hominum. 
El  Apostolus  :  Quam  incomprehensibilia,  «om.xi.sj. 
inquit,  sunt  judicia  ejus  !  El  magnificaret 
jiistitiam,  id  est,  por  vera  judicia  propri- 
am  declararet  justiliam,  de  qua  logitur  : 
Juslitia  tua  sicut  montos  Doi.Juslitia  onim  p.<  vxw.-. 
Dei,  quae  in  se  una.  simplox.   invariabi- 

B  lisque  consistit,  tanto  amplius  magnifica- 
tur,  id  ost,  magna  osse  cognosoilur.  sou 
magnifieo  honoralnr.  quanlo  in  suis  ef- 
feclibus  clarius  sivo  districlius  manifo- 
stalur. 


ARTICULUS    LIII 


DE    INTELLECTU    MORALI    EJTSDEM    CAPITULI    VICESIMI    OCTAVI. 


I 


MORALITER  denique,  por  coronam  su- 
porbia^  ot  obrios  Ephraim,  deciden- 
temquo  florein  gioria^  ojus,  intelliguntur 
superbi,  avari,  in  temporaiibus  prosporan- 
tes,  alque  hcPretiei.  Corona  onim  superbia>, 
est  conventus  arrogantium,  qui  filiabus 
superbiae,  id  est  vitiis  ex  ea  nascenlibus, 
undique  cingunlur.  Ephraim  autom  inter- 
prelatur  fructificans  sou  incromontum  : 
quo  designantur  qui  sibi  temporalia  con- 
greganl  bona,  non  curantos  bona  divina, 
coelestia,  jugitor  permansura.  Hi  utiquo 
inebriantur  rivis  vitiosissimis,  ox  fonle 
avarilife  profluonlibus.  Per  floreni  quoque 
decidontom.  signantur  luerelici,  in  quibus 
est  apparentia.  non  oxsistentia  sanctilalis, 
oloquenliae  docor,  et  humana?  sapionliae 
fulgor;  sed  oniuia  isla  cito  discoloraulur 
ac  pereunt.  Unde  nunc  dicitur,  quia  va 
eis  :  quoniam  poena  aeterna  iniminet  eis, 
qui  nunc  sunl  in  terra  vallis  pinguissiniff', 
id  est  in  temporalium  rcrum  abundantia. 


C  Ecce  validus  et  fortis  Dominus  sicut  im-       2 
pctiis  grnndinis,  otc,  id  est,  Deus  omni- 
polens  cito  eos  subvertet,  quemadmodum 
grando  ingens  destruit  fruclus.  Scriptum 
esl  onim  do  oo  :  Odisti  omnos  qui  operan-    ps.x. :. 
lur  iniquitatom.  perdes  omuos  qui  loquuu- 
tur  mendaciuni.  Et  in  Deuleronomio  :  Do-  Deut.  th, 
minus  Dons  tuus.  ipse  est  Dous  fortis,  red-  *"'  '"■ 
dens  odiontil)us  se  slatim,  ita  ut  disperdat 
eos,  ct  ultra  non  differat. 

In  die  illn.  videlicet  istis  malignis  per-       g 
cussis  el  oppressis.  crit  Dominns  ej-erci- 

D  tuum  corona  gloria',  et  sertum  crsultati- 
onis  rcsidiio  populi  st/i,  id  est  eloctis  et 
justis.  ac  veris  Ecclesife  filiis,  qui  com- 
paratione  reproborum  paucissimi  sunt.  Hi 
onim  glorianlur  iu  Domino.  hostibus  boni 
communis  alque  Eoclosife  interfoctis  sou 
impoditis.  juxta  illud  in  Job  :  Yidebunt  /o6xxii,i9. 
justi  el  laelabuntur.  ol  innocons  subsanna- 
bit  eos.  Tunc  insupor  oril  Dominus  spiri-  6 
tus  judicii,  id  esl  discretionis  dator,  se- 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXVTII    ISAI.F.    —   ART.    LIII 


333 


dend  mper  thronum,  id  est  prsplatis  ;  et  k  dolor  I   prselatos  ac  principes  Christiano- 


fortitudo  reverlcntihm  de  hetlo,  id  est  con- 
flictu  contra  peccata  atque  diabolum,  ad 
yoaim.j,9.  port/im,  id  est  ad  Christuni.  qui  ait,  F.go 
sum  ostium:  vei,  .\d  portam,  id  est  vitam 
virtuosam,  per  quam  intratur  ad  regnum 
ccelorum.  Qui  enim  in  bello  tentationis 
fidcliter  prseliatur,  post  victoriam  a  Deo 
mirabiliter  roboratur  :  si  tamen  ad  Chri- 
stum  redierit.adscribendo  videlicet  gratiae 
Christi.  non  propriis  viribus.  sortitum 
triumphum. 


rum  tam  secure  peccare.  tam  irreverenter 
et  intimorate  coram  altissimo  Deo  conver- 
sari,  tam  parum  vel  nihil  mortis  horam 
atque  inferni  suppiicia  formidare,  ac  si 
cum  morte  et  inferno  foedus  inissent.  Por- 
ro  universi  claustrales.  qui  ordinis  sui  ri- 
gorem  laxare  conantur,  nonne  cum  morte 
fcedus,  et  cum  inferno  pactum  .se  fecisse 
demonstrant?  Potuimus  mendaeium  spem 
nostram.  Hoc  omnes  simulatores.  hypocri- 
fse.adulatores.et  callidi  faciunt,  de  quibus 


Sed  quia  nonnulli  concessis  beneficiis  B  inferius  dicitur  :  Confidunt  in  nihili.  et  lo-  /j.lu,-». 


JoiU 


Dei  ingrali  sunt,  ideo  subjungitur  :  Verum 
hi  qttoque  prce  vino  nescierunt.  Sacerdos 
et  propheta  neseierunt  prce  ebrietate.  Hoc 
de  indignis  sacerdotibus  et  falsis  prophe- 
tis  verum  est.  Absorpti  sunt  a  vino  omnes 
qui  prje  immoderata  vini  potione  usum 
rationis  amittunt.  .\bsorbentur  a  vino.  qui- 
bus  a  Joele  dicitur  :  Flete  et  ululate,  om- 
ncs  qui  bibitis  vinum  in  dulcedine, 0/«/*e.s 
enim  mensw  repfetce  sunt  vomitu.  Mensse 
impiorum   replentur  vomitu  dupjici,  vel 


Amoi  VI, 
I.  U. 


quuntur  vanitates.  Et  .\mos  :  Y»,  ait.  qui 
Isetamini  in  nibili,et  dicitis:Numquid  non 
in  fortitudine  nostra  assumpsimus  nobis 
cornua  l  Denique  si,  juxta  Jeremiam,  ma-  /^r.ivu.s. 
ledictus  est  qui  confidit  in  homine  :  quan- 
to  magis  maledictus  qui  ponit  mcndacium 
spem  suam.  confidens  in  propria  subtilita- 
te  et  vanitate  ?  Horum  spem  grando  sub- 
vertit,  id  est,  divina  ultio,  seu  digna  ac 
justa  persecutio  perimil.  Deus  enim  occul-  17 
ta  eorum  machinamenta  deducet  in  publi- 


potius  ipsi  mensales  :  ulpote  corporali  e.\  G  cum.  et  a  vera  beatitudine  ipsos  excludet. 


ii 


crapula.et  spirituali  ex  recessu  a  Deo. Con- 
Proc. \-iyi.  tingit  enim  iliis  illud  vori  Proverbii  :  Ca- 
u-.UPfir.  ^jg  reversus  ad  vomitum  suum,  el  sus  lota 
in  volulabro  iuti.  In  loquela  altera  loque- 
tur  ad  populum  isfum,  quando  perversi 
vocalem  Dei  allocutionem.  id  esl  exhorta- 
lionem  prsedicantium  Scripturseque  sacr^, 
nolunt  advertere.  Tunc  vicissim  Dominus 
loquilur.  et  in  hora  judicii  loquetur  eis, 
in  alia  lingua,  id  est  per  verba  realia  seu 
tormenla.  ut  qui  non  emendanlur  sermo- 


Tuncque  peribit  foedus  eorum  cum  morte, 
et  pactum  cum  inferno  non  stabit,  quia  nec 
niorlem,  nec  infernum  evadent,  sed  utrius- 
que  inimicitias  sentient.  Veniet  ergo  super 
eos  flagelluni  inundans.  quemadmodum 
scriptum  est  :  Multa  flagella  peccatoris. 

Coangustatum  est  stratum,  ita  ut  alter 
decidat  ;  et  pallium  breve,  utnimque  apc- 
rire  non  potest.  De  sensu  hujus  verbi  in 
prsecedenti  articulo  satis  dictum  opinor. 
Ouoniam  erso  cor  humanum  simul  reci- 


18 


Ps.   JIXI, 

10. 

20 


1-1       nibus,  excrucientur  suppliciis.  Et  erit  eis  D  pere   non  potest,   nec  retinere  Dominum 


14 


\r, 


verbttm  Domini  :  Manda,  remanda,  etc, 
Per  hoc  dalur  inleliigi.  qiiod  illusores  seu 
contemplores  divinorum  vcrboruu),  me- 
reantur  incurrere  damnationem  gravis- 
siniam, 

Propter  hoc  audite  verbitm  Domini,  vi- 
ri  illusores,  qiti  dominamini  super  popu- 
/iim  meum.  id  esl,  principes  et  prjelali 
iniqui  Chrislianorum. />i' //•;//« t'/(i'»i  ,•  Per- 
CMMiwins  faxlitscum  morle.et  cttm  inferno 
fecimus  pacium,  etc.  Vidomus  jam,  proh 


lucis  et  principem  tenebrarum,  virtutes 
et  vilia,  Chrislum  et  Belial,  consolalionem 
carnalem  ac  spirilualem.  auiicitiaiu  Dei  et 
mundi,  sed  horum  uno  accepto  aliud  deci- 
dit  :  sludeudum  est  nobis  ul  dilaletur  cor 
nostruni  spatio  caritatis,  et  laliludine  san- 
etse  libertatis,  ut  cum  Psalmista  dicere 
mereaiuur  :  Propler  hoc  helalum  est  cor 
ineum,  el  exsullavil  lingua  niea.  l'nde  ad 
Corinlhios  ait  .\poslolus  :  Cor  noslrum  di- 
latalum  esl,  non  ansustiamini  in  nobis. 


II  Cor.  VI, 


Ps.  xv.  9. 


II  Cor.  VI, 

II,  \i. 


534 


ENARRATIO    IN   CAP.    XXIX   ISALE.    —    ART.    LIV 


Ouanto  itaque  mentis  nostrse  latibula  ai)  A  proximi  diiectione  accendemur.  Pallium 
onini  Sceculari,  carnali,  et  privato  amo-  vero  anim»,  vestem  puto  nuptialem  san- 
re  sincerius  atque  inlimius  purgavcrimus,  clorum,  qua'  nequaquam  impiorum  ope- 
tanto  omnium  divinorum  cliarismatum  ca-  rit  corda,  sed  eleclorum  dumta.xat.  Cetera 
paciores  reddemur,  et   ardentiori  Dei  ac      patent  ex  dictis. 


ARTICULUS   LIV 


EXPOSITIO    CAPITULI    VICESIMI    NONI    :    V.E    ARIEL. 


R 


I  Par.  X1.3- 


IXBeQ  \\\ 
Jer.  x\i, 


I  Esdr.  111. 
1  etsefj. 


Ai/rj.it,  1(1 


EYERTlTUli  denuo  Isaias  ad  scriben- 
dum  vastitatem  Jerusalem,  quam  a 
ClialdEeis  sustinuit,  d  ait  :  Vw  Aricl,  id 
est,  magna  tibi  tribuiatio  instat,  o  Ariel, 
id  est  .lerusalem,  de  qua  subjungitur  : 
civitas  quam  expuf/navit  Dacid.  Ejecit 
enim  David  de  ea  Jebusaeos,  quando  fa- 
ctus  est  rex  super  omnes  tribus  Israel, 
quando  Joab  primo  ascendit  contra  Jerusa- 
lem,  el  Jei)usa}os  oppressil,  velul  legilur 
primo  Iii)ro  Paralipomenon.  Ariel  itaque 
qui  inlerpretahir  leo  Dei,  designal  Jerusa- 
lem  urbem  olim  fortissimam,  vel,  ut  alii 
asserunt,  tempjum  seu  altare  holocauslo- 
rum.  .I'A7//«.s  «/  annus  nd  anninn,  id  est, 
tenqius  duralionis  ejus  jam  plene  complc- 
lum  est;  solennitates  ejus  evolutm  sunt,  id 
est,  terminatffi  :  quia  Jerusalem  a  Chal- 
daeis  destructa,cessaverunt  per  septuagin- 
ta  annos  solennitates  et  sacrificia  templi 
seu  urbis  istius.  Et  circumvaUaho  Ariel, 
id  est,  ah  exercitu  Rahyloniorum  faciam 
obsideri  Jerusalem,  ct  crit  tristis  ct  mre- 
rcns,  propter  mala  sibi  imminentia.  Hffc 
omnia  quarto  libro  Regum  et  in  Jeremia 
plenius  recitantur..S'(!  crit  mihi  quasi  Ari- 
cl :  id  est,  post  pra^diclam  destructionem 
rursus  sedificabo  Jerusalem  tempore  Esdrae 
atque  Zorobabel.et  templum  in  ea,erilque 
sicut  ante,  quamvis  non  in  omnibus  coin- 
par  futura  sit  priori  Jerusalem.  Tamen,  ut 
in  .\gg8eo  habelur,  major  fuit  glorialio 
teinpli  secundi  quam  primi.  Yel  sic  :  Erit 
mihi  .\riel,  id  est,  Jerusaiem  similis  eril 


R  allari  templi.  Quemadmodum  enim  in  gy- 
ro  allaris  ponebanlur  carnes  animalium 
imiuolatorum,  sic  Jerusalem  implela  erit 
cadaveribus  hominuin  occisorum  gladio, 
fame  ac  peste  :  et  ila  Ariel  sumitur  pro 
altari. 

Quamvis  autem  ea  quw  statim  subdun- 
tur,  quidam  exponant  de  captivitate  Jeru- 
salem  a  Chalda>is,  Hieroiiymus  tamen  ex- 
punit  de  captivilale  ipsius  per  Romanos 
inducla.  Polesl  enim  utique  ulroque  mo- 
do  exponi.  Et  circumdaljo  quasi  spJucraia        3 

G  //'  circiiitu  luo,  id  est,  circulariter  eam  *    * '^ 
vallari  faciam,  ul  nemo  egredi  possit  aut 
fiigere,  ct  jaciam  contra  tc  aggercm.  im- 
plendo  fossata  lua,o  Jerusalem.ut  facilius 
capiaris  ;  et  munimenta  ponam  in  obsi- 
dionem  fuam.id  est  machinas,  sartaginem, 
et  alia  qu»  fabricari  solent  contra  civila- 
lem  obsessam.  De  hoc  in  Ezechiele  legitur, 
quomodo  Dominus  jusseril  ei  erigere  ma-   Ezech.iv, 
chinas  contra  Jerusalem,  ad  insinuandum  '' '■ 
quid  illa  esset  passura.  Humiliaberis,  id       i 
est,  ab  hostibus  dejicieris,  et  regno  pri- 

D  vaheris,  de  tcrra  loqueris,  id  est,  non  alla 
neque  superba.  uf  ante,  sed  humilia  ver- 
ba  profcres  propter  anguslias  tuas;  et  de 
Jiumo  audiefur  eloquium  iuum,  id  est,  in 
terra  jacens  proslrata  (quemadmodum  scri- 
ptum  est,  Congluliualus  est  iu  lerra  ven-  Psxun.ss. 
ler  noster)  effundes  verba  dolorosa  atque 
suspiria  ;  et  eril  quasi  pijtJionis  dc  tcrra 
vox  tun,\A  est,  de  cetero  non  aliler  vocem 
formabis,  quam   qui  per  spiritum   pytho- 


ENARRATIO   IN    CAP.    XXIX    ISAI.E. 


ART.    I.IV 


o3o 


nicuni  siiscitantiir  :  in  qunnim  suscilati- 
ono  non  audilur  nisi  vox  inoiiuoriini.  \cl 
polius  da-moniim.  imo  d;pmoimni.  scciin- 
dum  Ilieronymum.  Pcr  hoc  ergo  deiuin- 
tiat  eos  interficiendos  fuisse.  Et  de  humo 
elof/itium  tuinn  mussitabit  :  sicut  jam  di- 
clum  est. 

Qiii  ista  exponunt  de  populo  Juda^oriim 
a  Romanis  vastato,  sequentia  quoqiic  ila 

5  cxplanant.  El  crit  sicul  pulris  tc/ruis  mul- 
tiludo  ventilantium  te  :  id  est,  exerciliis 
Romanorum  tc  per  totum  miinduin  disper- 
gciilium  lantus  erit,  ut  lcnui  piilvcri  scu 
arenffi,  propler  suam  mullitiidinem,  com- 
parelur  ;  et  sicul  favilla  perlransiet/.s,  id 
est,  favillse  per  aerem  volitanfi  ac  innu- 
mcrabili  similis  crit  in  copia  bcliatoriim. 
itiultiludo  eorutn  qui  contra  lc  prwcalii- 

(i  erunt,\A  est  exercitus  ]^om?i\\ov\im.  Eritf/iie 
repenle  confeslini  a  Doinino,  id  csl,  Deo 
volente,  subito  fiet  quod  subjungitiir.  IV- 
sitnhitur  pcr  tormcnta  urbs  Jerusaicm  a 
Romanis  in  tonitruo,  id  est  strcpilii  graii- 
di.  et  commotione  lcrra',  id  esl  pcrturba- 
lioiic  Jiidaeffi,  ct  voce  tnacjna  lurbiiiis  et 
tciiipestatis,  id  esl  magnfp  criidclitatis,  cl 
flamma'  ignis  devoranlis,  id  csl  fiagorc 
inccndii.  Romani  cnim  combusserunl  Jc- 

7  riisalcm.  Et  erit  sicut  somnium  visionis 
iioclurna',  multitudo  omniuni  gentium 
fjuce  dimicaverunt  contra  Ariel,  et  omiies 
ijui  militaveriml,et  obsederunt ,ct  pi-a'va- 
liierunt  adversus  eam  :  id  est,  omnes  gcn- 
les  Roniano  imperio  suhjccta;,  qu»  cum 
Ycspasiano  ac  Tilo  contra  Jcrusalcm  pu- 
guavcriinl  et  pricvalucrimt,  similcs  erunt 
visioni  nocturntc,  i|uantiim  ad  hoc  quoil 
siiam  vicloriani  non  Dco,  scd  propriis  vi- 
ribiis  adscripscrunl,  ct  siinul  cuin  siiis  di- 
vitiis  tcnqioralitcr,   iino  cclcritcr  defccc- 

8  riint.  /iV  siciil  somniat  esuricns  ct  comcdil, 
id  csl,  somniando  manducarc  sc  putal  ; 
fjuum  autem  fucril  c:rpcr<icf<tclus,  vacua 
csl  aiiiina  ejus.  id  cst,  vita  cjus  cibo  indi- 
gcl  :  vcl,  .\iiima  ejus  vaciia  csl.  id  csl  il- 
lii^a  :  cl  piiiiilur  aiiima  pru  toto  liomiiic 
csiiricntc.  /il  \iciil  sDiniiial  silicii.s  cl  liiliil. 
id  csl,  pcr   laiiaciaiii   Miiiiiii   |iiilai('  sc  a>s- 


.\  timal.  et  posltjuam  fuerit  experfjefactus, 
lassus  a  gravaminc  somniorum  ct  phanta- 
siis  scu  pristinis  laboribus,  adhuc  sitit,  et 
nniiiia  ejus  adhuc  vacua  est  a  polus  refe- 
ctione  :  sic  erit  multitudo  omniutn  gcn- 
tiutn  qiia'  dimicaverunt  conlra  Jeru.^ndem : 
id  esl,  sic  omncs  Romanorum  adjutores 
contra  Jeriisaicm,  vciiil  somnus,  suas  di- 
vitias  dcrclinqucndo  lransil)unl,ncc  vcram 
fdicilalcm  aiil  priispcrilalcm  in  pra-scnti 
sa?culo  obtincliunl. 

Dcnique  qiii  pncscnlcm  lociiin  dc  Raby- 

R  ionica  caplivilalc  inlclligiinl,  ca  quse  di- 
cta  sunt.  cxponunl  hoc  inodo  :  Et  erit  sic- 
ul  pulvis  lcnuis  mullitudo  venlilantium 
te,  et  sicut  favilla  perlransiens,  etc.,  id 
csl,  populus  Clialda'orum  pcr  inodiim  tc- 
nuis  pulvcris  aufcrelur  et  deslruetur.  Et 
visilabilur  in  tonitruo  el  commotione  ter- 
fiv.  ctc,  id  esl,  Chahhporiiin  cxcrcilus  ab 
hoslibus  suis  dirc  cl  criidclitcr  affligctur. 
El  erit  sicut  somnium  visionis  nocturna', 
clc.  id  csl.  rcgniiiii  Rabyloniorum  citissi- 
iiic  finicliir,  cxpiignaiililiiis  cos  Pcrsis  cl  Dan.s, 

C  Mcdis  tcmporc  Rallliasar  rcgis,  cl  vclut"''^'' 
iinihra  pra-loricl.  Inlcr  cclcia  cnim  rcgna 
vidcliir  fiiissc  brcvissiniuiii.  Iiiccjiil  qiiip- 
pc  siib  iNabiichodonosor,  ct  in  filio  rilii 
cjiis,  vidciicct  in  lcrtia  gcncralionc  fiiicm 
acccpil,  iit   lactum  csl  sffpiiis. 

Qua;  autein  sequiinliir,  cominiinilcr  cx- 
pnnunliir  dc  caplivilalc  Jiida'oriiin  a  Ro- 
niaiiis.  .\il  cigo  Pinplicla  incrcdiilis  Juda^is, 
(|ui  Christo  occiso,  in  quadam  scciirilatc 
vixcriint,  qiiasi  obscquium  praislitisscnl 
Dco  in  Chrisli  occisione  :  Ol>slupescite  et       9 

\)  admiratniiii  ;  /lucluate  et  vacillalc.  liipc 
dixit  Prophela  pra-nuntiando  potiiis  quam 
oplando,  ul  sit  scnsus  :  linuiincntc  scu  iii- 
flicla  vobis  vaslilalc  RoiiKinoriiiii,  oiislu- 
pescclis  ct  niiiabiiiiiiii  pi;c  magiiiliidini' 
vestraB  pressursp;  fluctuabilis  quoqiic.  id 
csl,  inslabih's  crilis  cl  discordcs.  cl  \acil- 
labilis.  id  csl,  cadclis,  ct  dc  uno  consilio 
ad  aliiid  liansictis.  /ncbriamini,  et  noii  a 
riiiii,  iil  csl,  |ira'  niiiiia  pcrliirbationc  sa- 
luc  ralionis  ii>iiiii  aiiiillitc:  iiiiiri'iiiiiii,eic.. 
niorc  slulloriiiii   dc  iino  scii^ii   in  alium. 


536 


ENARKATIO    IN    CAP.    XXIX   ISALE. 


ART.    LIV 


Mallk  XM 
25;  Luc.  XI 
17. 

10 


II 


respon- 
debit 


12 


Apoc,\^  1 


HaBC  omnia  uontigisse  Judcpis  tcmpore  Ro- 
manorum,  recitat  Josephus.  Nam  el  Jcru- 
salem  divisa  erat  in  tres  partes.  Ouidam 
etiam  cupicliant  sc  tradcre  Uoinanis.  alii 
noluerunt.  Unde  in  eis  impletum  est  quod 
Christus  in  Evangclio  ait  :  Omne  regnum 
in  se  divisum  desolabitur.  Qiioniam  mi- 
scuil  vobis  Dominus  spiritum  soporis,\A 
est,  somnum  morlis  vobis  per  Romanos 
proposuit  et  induxit,  claudct  ociilos  vc- 
stros.  id  est,  Dominus,  exigentibus  culpis 
vestris,  cxcajcabit  corda  vestra  permissi- 
ve  ;  et  prophetas  et  principes  vestros  qui 
vidcnt  visiones,  id  est,  Pharisncos,  Scri- 
bas,sacerdotes,et  falsos  prophetas,qui  di- 
cta  prophetalium  visionum  jugiter  legunt, 
operiet,  id  est,  spirilualiter  obtenebrabit 
Dominus,  subtrahendo  eis  verum  ac  spi- 
ritualem  intellectum  sacrse  Scripturee.  Hoc 
vero  quod  diclum  esl,  Yisiones,  multi  ex- 
ponunt  de  signis  qu£e  in  Juda?a,  Josepho 
teste,  apparucrunt  inslanle  Romanorum 
adventu.  pcr  quEP  designabalur  destruclio 
et  tcnipli  ac  civitalis  combustio.  Falsi  ta- 
men  prophelce  interpretabanlur  visiones 
illas  ad  sensum  contrarium. 

Et  crit  vot/is  visio  omniiim,  id  est  vati- 
cinia  sanctorum  Prophetarum  de  Chrisli 
mysteriis  et  vestra  cxcsecatione  loquen- 
tium,  sicvt  rcrba  lihri  signati,  id  est  si- 
gillati  scu  ciausi.  Quem  qtium  dederint 
homines  quicumque  scienti  littcras,  di- 
cent :  Lcge  istum.  Et  dicet*  :  Non  posstim, 
sic/natus  est  cnim,  id  est,  quamdiu  per- 
manet  clcwsus,  nescio  eum  legere  neque 
inspicere.  Et  dabitur  liber  nescienti  litte- 
ras.  dicclurque  ci  :  Lcgc  istum.  Et.  quum 
indocto  datus  fuerit  ad  legendum,  respon- 
debit  :  Nescio  litteras.  Est  itaque  sensus, 
qiiod  sicut  liber  clausus  legi  non  potest 
ab  aliquo,  imo  et  apertus  ab  iiidocto  legi 
non  potest ;  sic  sacra  Scriptura  clausa  ma- 
net  Judaeis,  nec  eam  intelligere  valenl,  ni- 
si  illuminenlur  a  Christo.  Unde  Joannes 
in  Apocalypsi  perhibet  se  vidisse  librum 
signatum  sigillis  seplem,  seque  flevissc, 
eo  quod  nemo  dignus  fuisset  aperire  li- 
brum,  cl  solvere   septem  signaciila  ejus. 


A  Ouem  unus  de  senioribus  consolalus  est, 
dicens  :  Yide  ne  fleveris  :  ecce  vicit  leo 
de  tribu  Juda,  radix  David  aperire  librum, 
ct  solvere  sigiiacula  ejus.  Ubi  per  liiirum, 
secundum  Hieronymum,  non  intelligitur 
unus  liber  partialis  divina?  Scripturae,  sed 
tola  Scriptura  canonica,  qu»  unus  liber 
vocatur.  quoniam  uno  Spiritu  edocenle 
conscripta  est. 

Et  dixit  Dominus  :  Pro  co  quod  appro-       13 
pinqiiat  populus  iste  Juda?orum  Chrislum 
negantium,  ore  siio,  id  est,  exleriori  con- 

B  fessione  dicit  se  esse  unius  veri  Dei  cul- 
torcm,  et  Jabiis  suis  gJorificat  me,  id  est, 
laude  vocali  me  honorat,  cor  autcm  ejus 
Jonge  est  a  tne,  non  loco,  sed  dissimilitu- 
dine,   id   est,  per  incredulitatem   el  vilia 
distat  a  me.  cujus  unicuni  Filium  negat. 
Unde  Chrislus  ait   :   Qui   non   honorificat   joann.  v, 
Filium,  non  honorificat  Patrem  qui  misit  "'• 
illum.  F.l  in  prinia  Joaunis  Canonica  legi- 
fur  :  Qui  non  credit  in  Fiiinni,  mcndacem  Uoann.x, 
facil  Patrem.  qnoniam  non  credit  in  testi-  '"■ 
monium  quod  testificatus  est  Deus  de  Fi- 

C  lio  suo.  Et  timuerunt  me  mandato  homi- 
num  ct  doctrinis.  id  est,  per  observantiam 
humanarum  jussionum  ac  doctrinarum  me 
venerabantiir.  magis  quam  observando  di- 
vina  pra>cepta  alque  dogmata.  Ha>c  omnia 
contra  Jiidspos  pro  tempore  Christi  dicta 
esse,  constat  ex  eo  quod  apiid  Mattha>um 
Christus  Pharisfeis  improperat  :  Quare  et  .vaiih.w 
vos  transgredimini  mandata  Dei  propler 
traditionem  vestram  ?  El  item  :  Hypoeri- 
tae,  inquit,  bene  prophetavit  de  vobis  Isa- 
ias  :  Populus  hic  labiis  me  honorat,  cor 

D  autem  eorum  longe  est  a  me.  Sine  causa 
autem  colunt  me,  docentes  doctrinas  ac 
mandata  hominum. 

Ideo  eccc  cgo  addam.id  est,  prai-dictff  14 
e.\ca?cationi  Judffiorum  alias  poenas  adjici- 
am,  ut  admirationem  faciam  populo  huic: 
id  est,  ex  poenarum  gravitate  in  admi- 
rationem  inducam  tam  Jiidffos  patientes, 
quam  eorum  pcenam  audientes  :  cui  simile 
esl  quod  per  Jeremiam  Dnminus  loquiliir. 
Dalio  eos  in  vexationem  et  malediclionem  jer.xxw. 
et  stnporem  ;  miracuJo  grandi  el  stupen-  '*" 


3. 
Ihid.  ■ 


ENARRATIO    IN   CAP.    XXIX    ISAI.E.    —   ART.    LIV 


537 


1  Cor.  i,i* 
Ibid.  30. 


I^ 


<hi,  i(l  cst  (lcjoctionc  gravi  ct  paMia  iiiiian- 
da.  Grande  quippe  el  stupcnduin  iniracii- 
lum  est,  quod  Dcus  popuiiiin  olini  tani 
peculiarcni  ac  prtceicctuni.  ita  irrcparaiii- 
liler  finaliterque  abjecil,  ita  ut  ju.xta  Da- 

Dnn.\x,i(>.  niclis  prophctiam,  finis  cjus  sit  vastitas, 

■'■  ct  usquc   in  finem  perseveret  dcsoiatio. 

Peribil  cnim  sapienlia  a  sapientihus  cjus, 
id  cst.vcra  ac  salutaris  sapienlia  siiblrahe- 
tur  Scribis  ac  saccrdolibus  poptili  liiijus  : 
ncc  mirum,  qiioniam  rccipcrc  conlempsc- 
runt  Christum  Dei  virtulein  ct  Dei  sapien- 
tiam,  qui  secundum  Aposloliim  faclus  cst 
nobis  a  Dco  sapientia,  justilia,  sanctifica- 
tio  et  redemplio ;  et  intellcctus  prudcu- 
tium  ejus  abscondelur ,  id  est,  cognitio  eo- 
rum  quos  Juda^i  priidentcs  putabant,  crit 
inanis,  obsciira.  ct  a  divino  luminc  alic- 
na.  Hanc  scripluram  allcgat  Apostolus  ad 

/«i(/.  10.  Corintliios.  dum  ait  :  Pcrdam  sapicnliam 
sapienlium,  ct  prudenliam  prudciiliiim  ic- 
probabo.  Christus  namque,  Evangelistsp, 
cl  .\postoli.  sa-pius  magis  allcganl  sen- 
sum,  qiiam  verba  veteris  Testamcnli. 

Conlra  lios  vera  sapientia  destitutos,  cl 
iii  proprio  ingcnio  glorianles.  Proplicla 
l.j  iiuiic  loqiiiliir  :  I'(r.  id  csl,  pcrna  a'lcina 
debcliir  ct  iniininel  vohis.  f/ui  profundi 
esiis  curdc,  id  csl  veslra  iestimatione  aciili 
in  sensu,  ut  a  Domino  ahscondatis  cotisi- 
lium,  id  est,  Deum  ignorare  pulelis  veslra 
secreta ;  quorum  sunt  in  tenchris  opera, 
id  esl,  ex  gravi  errore  procediint;  vel,  In 
tencbris,  id  esl,  scciindum  vestram  opi- 
nionem  a  Deo  non  inspiciuntiir,  qiiemad- 
modum  lioino  non  videt  qua^  in  caliginc 
fiunl ;  ct  dicunl  :  Quis  vidc.t  7ws  ^  ct  r/uis 
novit  nos  ?  quasi  dicant  :  Nec  Deus,  nec 
angcliis  cognoscil  qua)  agimus.  Ha?c  dixc- 
riinl  Jiid.Ti,  vcl  qiiia  qiiiiiam  coriim  divi- 
nani  providcnliam  iicgavcriiiil,  vcl  quia 
tam  securc  peccabanl,  ac  si  posiiissenl 
Dciim  ncscirc  acliis  liiiiniiiios,  pioiil  pcr 
{•'./.ccliiclcm  Dominiis  dc  ciiiihiisdain  ijissc- 

A':<t/i.  1«,  riiil    :   Di\criinl,    Dcrcliqiiit   Domimis  ter- 

ram,cl  Diiiniiiiis  noii  vidcl  nos;el  in  Psal- 

/'inMi.  mo  :  Di.\ci'iinl,  Oiioinodo  scil  Dciis?  cl,  si 

"  est  scienlia  in  Excelso?Hos  Prophela  rc- 


.V  darguens,  subdil  :  Pcrversa  est  ha'c  vc-  16 
stra  cogilatio,  id  est  falsa  opinio,  quasi  si 
lutum  ronlra  /if/ulum  cogitcl,  dicendo  se 
non  essc  sub  figiili  polcstale  ac  providcn- 
lia.  Contra  quod  apud  Jeremiam  Dominiis 
asserit  :  .\umquid  siciit  figuliis,  non  pole- yer.xvm.e. 
ro  facere  vobis,  domiis  Isracl  !  Ik'ce  sicul 
luluin  in  manu  figiiii,  sic  vos  in  inanu 
mea.  Tam  vana  qiioqiic  esl,  o  perfidi,  co- 
gitalio  vestra,  qiia  divinam  providenliam 
dcncgatis,  velut  ct  dical  opus  factori  suo, 
Non  fccisti  me;  ct  figmenlum  dical  fictori 

B  suo,  Non  intelligis,  Per  hoc  dalur  inlelli- 
gi,  qiiod  Dciis  crcator  iiliqiic  cuncla  crca- 
ta  cognoscil.  Unde  quum  Psalmista  contra 
impios  retulisset  :  Dixerunt,  Non  videbit  />j.xan,7. 
Dominus.  nec  intclligcl  Dcus  Jacob:  pra?- 
diclam  rationcm  Isaia?  coiilra  cos  indu- 
cit  sub  aliis  verbis,  diccns  :  Qui  plantavil    ibid.9. 
aiircin,   non  aiidiel  ?  aiil   (]iii   finxit   ocii- 
liim,  noii   considcral  ?  I'^t  a[)iid  Jcrcmiam 
scriptum  est  :  Piitasne  Deus  c  vicino  cgo   Jer.  inn, 
sum,  dicil   Dominus,  cl  non  Dciis  ile  lon-  ''•'*■ 
gc  ?  si  occullahiliir  vir  in   ahsconiiilis,  et 

C  ego  noii  vidcbo  ciiin  '.  1'rM'lcrca  c\  his  Isa- 
iic  scrmonihiis  1'auiiis  tcslimonium  assum- 
psil  ad  Uninanos  :  O  lioino,  tii  qiiis  cs  (jui  /?om. u.io. 
respondeas  Dco?  Numquid  dicit  rigmen- 
tum  ei  qiii  se  finxit,  Otiid  mc  lccisti  sic  ? 
Consetnicnlcr  dc  clcclorum  filioriim  Kc- 
clesiffi  illuininalione,  Isaias  pulchre  pra;- 
nunliat  :  Non)ic  adhuc  iu  modico  et  iu 
hrcvi ?  id  esl,  imo  in  brevi  tempore,  scili- 
cel  in  Chrisli  advenlu,  fiel  qiiod  subjiingi- 
tiir.  Primus  eniin  Clirisli  advcntus  pariiin 
distabal  a  tempore  Isaia»,  respectu  a>tcrni- 

D  tatis.  Convertetur  Liba/iu.s  in  Charmcl ,  ct 
Charmel  in  .wltum  rcputahitur.  Libanus, 
qui  candidalio  inlerprclalur,  esl  mons  in 
qtio  arborcs  fnicliiosiP  scii  piilchra^  atqiic 
aromata  oriuntiir.  Charmcl  vcro  csl  mons 
Carmeli,  in  qiio  Klias  occidi  jussit  sacerdo- 
lcs  Maal.  iil  lcgiliir  lcrlio  libro  ncgiim  :  ipii 
mons  aridus  slcrilis(|iic  coiisislil,  l!sl  au- 
lcm  et  aliiis  lociis  Caiincli.  in  ijiio  .Nahal  i/ii^.«iv 
lcgiliir  hahilassc.  Salliis  qniii|iic,  csl  lociis  •■ 
arhoriini  iiifi  iicliiosariini.  Pcr  l.ihaiiiim  cr- 
LTO  inlclliLMintiir  ircnliicN  d  Jinla-i  iii  Cliri- 


17 


III  Heg. 
xviii,  io,  W. 


540 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXX   ISAI.E.    —    ART.    LV 


3        Jaciam  confra  lc  aggcrcm,  ei  munvmciita  A 
ponnyn  in  ohsidionem  luam.  id  est,  mullis 
adversilatibus  atque  obstaculis  ciicumda- 
bo  te,  ne  agere  aut  impetrare  possis  quod 
optas  :  quemadmodum  per  Osee  loquiliir, 

o«e<;.\iii,8.  Occurram  eis  quasi  ursa  raptis  catulis,  di- 
rumpam  inleriora  eoium,  el  consumam 
eos  ut  leo.  Hoc  Dominus  spiritualiter  facit 
perversis,  dum  omni  spiriluali  esse  gratiai 
spoliat  eos,  ita  ut  nihil  sint,  nihilque  nge- 
re  possinl,  qnod  alicujus  momenli  sil  in 
ordine  ad  felicilatem  coelestem. 

Ouuni  vero  ita  fuerint  afflicli,  huiiiili-  B 
abunt  se,  et  propriam   mensuram  cogno- 

PS.1.XX1..0.  scent,  nec  ponent  in  coelnm  os  suum,  sed 
de  terra  loquentur,  et  de  humo  personabit 
scrmo  eorum.  Mulliludo  autem  invisibili- 
um  hoslium  pr.Tvalentium  his,  lanta  esl,  ut 
pulveri  et  favilla^  volanti  comparetur.Om- 
nes  insuper  genles  quai  sinislra  intentio- 
ne  contra  Ecclesiam  quamvis  peccatriccm 
pra?liantur,  cilo  finaliterque  peribunl.jux- 
ibid.in.  ta  ilhid  :  Veliil  somiiium  surgenlium,  l)o- 
mine,  in  civilate  lua  imaginem  ipsorum 
ad  nihilum  redlges.  C 

Praelerea   ad    populum    pessimnm,  qni 

meretiir  habere  ciudeles  principes,  impi- 

,/o«.\xxiv,  osque  prfelatos  (secundum  illud  .lob,  Oni 

'"■  regnare  facit  hypocrilam  propler  peccata 

populi ;  qui   per  Ezechielem  loculus  est, 


10 


Regnabo  super  vos  in  furore  effuso),  nunc  /i;pc/i.xx, 
dicilur  :  Obstupcscifc  et  admiramini ;  fiu-  ^'^'^'' 
ctuatc  ct  vacHlate,  propter  pericula  vobis 
imminentia  :  quia,  ul  habetur  in  Prover- 
biis,  Regnanlibus  impiis  ruinffi  hominum.     Prov. 
Hex  autem  sapiens  populi  stabilimentum  ;"„"",.,' j,; 
est.  Ideo  isti,  quoniam  bono  carenl  recto- 
re,  fluctuant  de  uno  malo  in   aliud.  Et 
quoniam  nihil  nocentius  est  malo  pra?la- 
to,  dicilur  jam  gregi  ipsius  :  Quoniam  mi- 
scuit  vobis  Dominus  spiritum  soporis,  id 
est,  somnum  seu  causam  mortis  vobis  per- 
missive  exhibuit :  claudet  oculos  vcslros, 
jjrophetas  et  prineipes  vestros.  clc.,  id  est, 
tam  vestra  quam  prselatorum  atque  docto- 
rum  vestrorum  corda  excfficabil.  Et  crit 
vobis  visio  omnium  sicut  vcrba  libri  signa- 
ti :  id  est,  testimonia  sacrae  Scriptur»  non 
intelligetis  salubriter,  sed  simul  cum  duci- 
bus  vestris  cadelis  in  foveam  iiifernalem.  Mauh.i.i. 

Quod  autem  suhjungilur,  Pro  co  ijuod  '*• 
appropinquat  populus  iste  ore  suo,  etc, 
contra  omnes  indevote  psallentes,  vage 
orantes,  et  mundum  amantes  inducitur, 
qui  per  affectum  distant  a  Deo.  —  Yidc- 
mus  quoque  inlerdum,  quod  FJbanus  con- 
vertilur  in  Charmel  :  quando  videlicet  hi 
qui  stare  videbantur,  cadunt  et  pereunt ;  icor.x.is. 
qiii  vcro  niale  vixerunt,  per  pcenilentiam 
surgiint,  el  fructuosi  in  Domino  fiunt. 


H 


13 


17 


ARTICULUS  LV 


EXPOSITIO    LITTERALIS    T.APITULI    TRICESIMI    :    V^,    FILII    DESERTORES. 


0 


M.NE.S  eommunilcr    exposilores    con- D  quarto  Regum.  Quidam  vero  exponunt  de 


cordiler  asserunl,  isaiam  in  isto  capi- 
tulo  loqui  contra  Judseos,  eo  quod  relicta 
Dei  fiducia,  in   rege  i^Egypli   confisi   sint. 
Sed  quidam   exponunt  de  populo  decem 
iv/?p;/xvM,  Iribuum,  qui  cum  rege  suo  Osee  ad  regem 
*■  .Egypli  confugeranl,  ul  ejus  aiixilio  libe- 

rarenlur  a  tribnlo  atque  dominio  quibus 
a  rege  Assyriorum  premcbantur,  ut  legitur 


regno  Juda  lempore  Sedecia:',  qui  niisit  ad  Ezech.wti. 
Pharaonem,  ut  per  ejus  subsidium  erue-  [ll./,'''^ 
renlur  a  Nabuchodonosor  rege  Babylonis. 
Hieronymus  vero  exponil  de  reliquiis  Ju-    Jer.\i..B; 
daeorum,  qiii  post  destructionem  Jerusalem  ^'■'"■*-'- 
permanseiunl  in  Juda'a  cum  Ciodolia, queni 
rex  Babylonis  praifecerat  terra",  quemad- 
modum  Jeremias  plene    narral.  Yidentur 


ENARRATIO    IN    CAI>.    XXX    ISAI.E.    —   AKT.    LV 


341 


aulem  expositiones  istae,  praesertim  duae 
ulliinse,  salis  redire  in  idcin  :  el  poluil 
esse.  quod  sicnt  Isaiie  divinitus  revclaluni 
fuil  conlugium  Sedeciae  et  populi  sui  ad 
repem  .Egypli,  confugium  quoqui'  rcli- 
quiaruni  post  mortein  (iodolia?.  sic  de  ulri- 
usque  populi  punitione  prophctiam  islam 
iuduxil,  niaximc  autem  quia  pluraiiter  lo- 
quilur. 

1  .\il  ergo  :  Voe,  filit  desertores,  id  est, 
IKeiia  inorlis  vobis  (lchclur  et  immincl. 
qui  Deiiin  el  Pioplielarum  cjiis  consiliiim 
reliquistis,  dicil  Dominus.   Nam  ante  de- 

yer. XXXVII,  struclionem  Jcrusalem  consuluit  Jcrcmias 
ScdeciiC  ct  populo  ejus,  nc  in  regc  .Kgypti 
confideient;  similiter  post  mortem  Godo- 

ibid.xw,  lia;  dixit  reliquiis,  nc  ingrcdcrcntur  -Kgy- 

'  "*'    ptum  :  sed  sempcr  fecerunl  opposilum. 

Unde  in  Jeremia  scriptum  est,  quomodo 

Johanan  ct  omnes  viri  superbi  dixerunt 

/AiJ.xiiii,  Jercmite  :  .Mendacium   lu  loqiicris  nobis, 

non  inisil  le  Dominus,  sed  Barucii  incilat 

tc  conlra  nos.  .\d  rcgem  quoquc  Scdcciain 

/4id.     dixerunt  habilalores  Jciusalein  :  Obsccra- 

""''* mus  ut  occidatur  homo  islc ;  de  induslria 

cnim  dissolvit  cor  pOpuli.  Ut  faccrclis 
consiliiDii,  et  non  ex  me,  id  est,  vestrum 
consiliiim  implcrclis,  ad  Pharaoncm  con- 
lugiendo,  conlcmplo  mco  consilio,  ci  or- 
diremini  telam,  id  est,  opus  scu  consilii 
vcslri  processum  prosequeremini,  et  non 
jicr  s/iirilum  meion,  id  esl,  non  secun- 
dum  Spiritus  Sancti  instinctum,  sed  pcr 
vcsliam  adinvenlionem  seu  fallacium  pro- 
phclarum  suggeslioncin,  u(  addcrc/is  /icc- 
calum  operis,  super  peccalum  mala;  cogi- 

2  talionis.  Qui  amhulalis  ul  dcscendalis  i/i 
.7''f/i//'lutn,  el  os  meum  non  intcrrogaslis. 

/wdxxivii,  lii  Jriciiiia  legilur  Sedeeias  a  sancto  Jere- 

''  '*■         mia  (|ii;i'sissc  consiliiim  seu  vcrbum  cx  orc 

Ibid.ww,  Domini.  Siinililcr  occiso  (lodolia,  rcli(|iii;c 

rogaverunt  Jeremiam,  ul    sciscitarclur  ;i 

Domino  (|uid  agcrc  oporlcrcl :  qiiibiis  i[)sc 

Ibiii.iei  posl  dcccm  dics  rcspondit,  ul  in  lcna  Jii- 

"'■  da  inanerenl.  (Juomodo  ergo  nunc  asserit 

Dominus  sc  non  inlerrogaluin  ab  eis?  I';t 

rcspondcndiim,  qiiod  diciinliir  non   inlcr- 

rogasse.quoniam  intcrrogata  at(|iie  lespon- 


A  sa  non  iiiijiicvcrunl  :  sicul  Joannes  in  pri- 

ma  siia  (lanonica  dicil  eos  Dcum  ignorarc,  Uoann.u, 
qui  cjiis  mandata  non  scrvant.  Spcrantes  ' 
auxilium  in  fortitudine,  id  cst  exercilu, 
P/iaraonis,  cl  habcntcs  fiduciam  i»  iimbra 
.Egijpli,  id  est  in  protcctione  seu  vana 
apparentia  .Egyptiorum,  qui  veliit  uinbra 
deficiunt. 

Et  eril    mbis  fortitudo  Pharaonis   in        3 
confusionem  :  id  est,  in  robore  Pharaonis 
spcraiido.  conriindciiiini.  cl  conliindi  mc- 
rcmiiii  dum  coiiiidilis  in  hominc;  ci  /i- 

B  ducia  umbrce  ^■Egypti,  id  est  spes  vestra 
de  protectione  .Egyptiorum,  crit  vohis  //; 
ignominiam.  lloc  piorsus  implcliim  esl  : 
quia  ct  Sedecias  cum  populo  suo  caplus  /<?.•.  xxxix, 
csl  a  Chaldicis,  nec  profuit  ei  rcx  .Egypli ;  ''°" 
rcliquia;  quoque  Judicoium  .Egypliim   in-    /iirf.xui, 
gressa,  a  Chaldaeis  capta;  sunt,   quoniani  '"  "  '"*• 
Nabuchodonosor  .Egyptios  superavit. 

Eranl  cnim   in  Tani  principes  lui,  et        4 
nunlii  lui  u.sij uc  Hancs pervenerunl.  Tanis 
(Taneos)  ubi  .\Ioyses  corain  Pharaone  signa  pj.ixxvn, 
fecil,  erat  urbs  rcgia.  in  qua  crat  regis  pa-  *'■ 

C  ialium.  Ilancs  vero,  civilas  fuil  in  finibus 
.Egypli.  Hoc  autem  csl  scicndum,  quod 
Phaiao  apud  .Egyplios  est  nomen  com- 
niunt"  el  rcgia>  dignilalis,  siciil  apud  nos 
linpcralor  vcl  Delphinus;  quiliiicl  vcro  re- 
gum  .Egypti,  proprium  habct  nomen.  Prin- 
cipes  ergo  seu  niinlii  pi'iiicip;ilcs  inissi  a 
Sedccia  ad  rcgcm  .Egypli,  primo  vencrunt 
in  Taniin,  deinde  secuti  sunl  regem  seu 
cjus  ininislros  iisqiie  ad  Flancs.  Principcs 
cliam  rcliquiarum,  vidcliccl  J()lian;m  fiiiiis 
Caree,  et  Jezonias  filius  Osaiio,  ac  cclcri 

D  vcncriinl  ciim  populo  suo  iii  Tanim  ad  re- 
gcm,  polucriiiihiuc  (luosdani  millcrc  de 
snis  ad  Hanes  propler  certa  negotia.  Unde 
p;ilcl.  (iiiod  ralio  diccnlis  pricsciis  capilii- 
iiim  iioii  cssc  cxpoiiciKliiiii  (ic  popiilo  rc- 
rn|iiiariiin,  co  quod  ille  non  miscril  nun- 
lios  suos  usquc  ad  llancs,  non  sit  idonca. 
Oin/ics  confusi  sunl  siipcr  popiilo  i/ui  cis  5 
prodesse  non  potiiil :  id  esl,  pricdicli  Ju- 
dipi  a  spe  siia  frustrali  snnt.confidcndo  in 
.Egypliis,  qui  cis  non  polucrunl  succur- 
rore,  imo  ncc  se  ipsos  conli'a  Clialdicus 


544 


ENARRATIO   IN   CAP.    XXX    ISAI^. 


ART.    LV 


Jer.   xi.li 
13  el  seq. 

16 


Osee  XIV. 
3,  4. 


17 


Deiit.yix\i\. 

3U. 


y6irf.xx\iii 


vitse  vestr»  siibsistentia.  Si  enim  hoee  le- 
cissent,  non  fuissent  vaslati,  sicut  per  Je- 
remiam  promiseral  Dominus.  El  nolu.islis 
sic  facere ;  et  dixisiis  :  NeqinKjuam  ila 
agemus.  Loquilur  Isaias  de  tempore  futu- 
ro  per  modum  pra^teriti,  propter  certitu- 
dinem  veritalis.  Sed  ad  equos  fugieinus, 
id  est,  ail  equos  et  equites  jEgyptiorum 
confugiemus,  eundo  ad  eos,  vel  eorum  au- 
xilium  flagitando  :  ideo  fugietis  exercitum 
Chalda?oruin.  Dixistis  quoque  :  Et  .super 
veloces  ascendemus,  id  est,  si  nos  fugere 
oportuerit,  ascendemus  equos  veloces,quo- 
rum  celerrimo  cursu  evademus;  ideo  velo- 
ciores  erunl  qui  persequeulur  ro.^.Chakhci 
scilicet,  qui  et  Sedeciam  cum  populo  suo, 
atque  reliquias  Judmorum  in  .Egypto  com- 
prehenderunt.  .\b  hac  vana  confidentia 
equorum  et  liumani  auxilii,  revoeat  Osee 
filios  Israel,  dicens  :  Gonvertimini  ad  Do- 
minum,  et  dicite  ei  :  Assur  non  salvaliit 
nos,super  equos  non  ascendemus.ln  Amos 
Dominus  loquitur  :  Peribit  fuga  a  veloee, 
et  fortis  non  salvabit  animam  suam. 

Mille  homiries  a  facie  terroris  uuiiis. 
Hoc  exponi  potest  tam  de  populo  Sedeciae, 
quam  de.Egyptiis,  qui  omnes  tantum  per- 
territi  erant  a  Chalda^is,  ut  uno  Chakhoo 
viso,  mille  eorum  aufugerent.  Unde  el  in 
Deuteronomio  scriptum  est :  Quomodo  per- 
sequebatur  unus  milK'.  et  duo  fugarunt 
decem  millia?  Et  a  facie  terroris  quinque, 
id  est  ex  formidine  paucorum  seu  quinque 
liostium.  omnes  pariter  fugietis  :  (piemad- 
iiiodum  in  Deuteronomio  Moyses  scripsit  : 
Dabil  le  Dominus,  ut  corruas  in  conspectu 
inimicorum  tuorum  ;  una  via  ingredieris 
ad  eos,  el  septem  viis  fugies  ab  eis.  Donec 
relinquamini  quasi  malus  nnvis  in  vcrti- 
ce  montis,  id  est,  donec  paucissimi  rema- 
neatis  in  signum  divinae  ultionis  seu  pr;»- 
leritae  desolationis,  sicut  malus  navis  in 
navi  erectus,  qui  post  navis  dissolutionem 
seu  subversionem,  in  monte  reponitur  in 
signum  naufragii ;  el  qiiasi  siguum  super 
colleni  :  id  est,  sicut  in  eolle  signuni  Iri- 
umphi  erigitiir,  sic  aliqiii  vestrum  mane- 
bunl   ad  deinonslrandum  Dei  polentiam. 


A  Unde  in  Jeremia  habetur,  quod  pauci  de    Jer.\ui. 
.'Egyplo  evadercnt,  el  in  Juda^am  redirent. 

Proplerea  cxspcclat  Dominus,  id  est,  ■  18 
non  slalim  ulciscilur  vestra  peccata,  sed 
pa'nilenliam  vcstram  longaniniiter  pra?,- 
stolatur,  ul  miserealur  vestri,  id  est,  in- 
dulgentiam  gratiamque  refundat;e<  ideo 
cxallnbilur,  id  est,  ab  omnibus  sanclus  et 
misericors  cognoscetur,  ^Mrcens  vobis.  Ex 
effectibus  enim  divinse  clementise  innote- 
scit  hominibus  divina  sublimitas,  secun- 
dum  quod  dicitur  :  Deus,  qui  omnipoten- 

B  tiam  tuam  parcendo  maxime  el  miserando 
manifestas.  Denique  Christus,  de  quo  scri- 
ptum  est,  llic  est  Deus  noster,  et  non  a?sti-  Barucknx, 
mabitur    alius"ab   eo,  in  cruce  e.xaltatus  ^^' 
est,  parcens  nobis,  prout  ipse  protestatur : 
Si  exallatus  fucro  a  lerra.  omnia  Iraham  ad   Joann.\«. 
me  ipsum.(Ab  lioc  loco  ioquitur  Isaias  pro  '' 
lempore  primi  adventus  Christi,secundum  cf.  i,;ram. 
Hieronymum.)  Quia  Deus  judicii,  Domi- 
nus.\)Q,y\&  [cnim]  oinnia  discernit  et  remu- 
nerat.  Beati  omnes  jam  in  spe,  postmodum 
beatificandi  in  re,  qui  exspeclanl  euni  spe 

G  formata,  videlicet  plena,  conslanti  et  ope- 
rativa  fiducia.  Propter  quod  ait  Jeremias  : 
Benedictus  vir  qui  confidit  in  Domino;  et  /«■.xvi.,7. 
Psalmista  :  Domine  virtutum,  bealus  ho-  Ps.<.\\\m, 
1110  qui  sperat  in  te.  '■*■ 

Populus  enim  Sion  habitabit  in  Jerusa-  19 
lem.  Lyra  dicit  ista  Judceos  exponere  pro 
tempore  Messise,  quem  putant  venturum. 
Hieronymus  vero  dicit  Judaeos  hsec  referre 
ad  lempora  Cyri  regis,  ad  cujus  imperium  \Esdr.\. 
redierunt  Juda>i  de  Babylonia  in  Judseam, 
et  instauraverunt  et  inhalutaverunt  Jeru- 

D  salein,  ut  legitur  in  libro  Esdree.  Potest 
aulem  ufriusque  narralio  verificari,  ut  di- 
cainus  quosdam  JudEeoruin  dicere  sic,alios 
sic.  Sed  meliorem  unainque  viain  sequen- 
do,  sic  exponendiiin  est  :  Populus  Sion, 
id  est  populus  christianus  speculativus, 
qui  non  solum  nomine  et  figura,  sed  re  et 
veritate  vocalur  populus  Sion,  id  est  spe- 
culationis,  ludiitabit  in  Jcrusnlem.  id  est 
iu  pacifica  Christi  Ecclesia,  de  qua  in  Apo- 
calypsi  dicitur  :  Yidi  civilatein  sanclain  Apoc.wi, 
Jerusalein  novam,  descendentein  dc  coelo,  -■ 


ENAHHATIO    IX    CAI'.    XXX    ISAI.E. 


ART.    LV 


Pkilipp.w, 
4. 

Acl.  V.  H. 


11  Cor.  VII, 


Joann.wi 


a  Dco  paratam,  tanqiiaiii  spiiiisain   oiiia 
tain  viro  suo.  .Vposloli  quoqiie  ct  succcsso- 
res  ipsorum,  qui  verissime  erant  veri  Is- 
raelita?  ct   [)opiiliis  Sioii.  iii  iiilic  tcrreiia^ 
Jerusaiein  liabitavcrunl. 

Plorans  nequaquam  plornbis,  id  csl,  in- 
ordinatain  Irislitiain  nnn  Iiabcbis,  o  picbs 
ridclis,  scd  impicjjis  iliiid  .\posloli  :  (jaii- 
dclc  in  Domino  semper.  Denique  Apostoli 
cxsullavciiiMl.  (jiioniam  dif;ni  habili  siiiil 
jiro  nnmiiic  Jcsii  (•onliimcliam  pali.  S[)iii- 
liialrm  lamcii  Irisliliam  ordinaliiiiKpic  lii- 
(•Imii  liabiicniiil  .\posloli.  ct  jam  liahcnl 
(lliiisliani.  rndc  .\[)osloliis  ad  (k)riiilhi(js  : 
Gaudco,  inquit,  non  quia  contristati  eslis, 
scd  quia  contrislati  cstis  ad  picnilcntiam. 
Tlt  in  Joannc  ait  .\poslolis  (>hrislus  :  Aiiicn 
dico  vobis,  quia  plorabitis  ct  ilcbilis  vos. 
»i/a((/i.v,5.  (Jiii  denuo  loqiiilur  :  lieati  qui  lugent, 
qiioniam  ipsi  consolabiintur.  .l//s(?;-fl«s  »;('- 
scrcbititr  liri.  (Juanta  liicril  misericordia 
Christi  in  omnes  ad  sc  confugicnlcs,  in 
Kvangeliis  declaratur,  ubi  ait  Salvator  : 
.Miscreor  siipcr  tiirbam ;  cl,  licniilliinlur 
tibi  peccata  tua;  et,  Animaiii  meain  pono 
pro  ovibus  meis.  Ad  vocem  clamoris  tui, 
slitlim  >'l  aitdicril ,  r('Sjto?ide/)il  lihi,\(\  est, 
quam  cito  oratio  tua  fcrvcns  ct  sancta  ad 
Deum  pervenerit,  cxaudietur.  Hoc  est  quod 
Christiis  assciil  :  Oiiodciiniqii(>  peticrilis 
i'atrcm  iii  nomiiic  meo,  lioc  raciain:  cl  iii 
.Malllupo  :  1'ciilc,  ct  accipietis:  omnis  ciiim 
(|iii  pctit,  acci[)il.  Miilli  cliaiii  Sanctonim. 
maximc  iii  [irimiliva  I^A^clcsia,  frc(]iicii- 
tcr  habiiciiiiil  diviiia  responsa  [)cr  aiiirc- 
los  sanctos. 

/iV  i/abit  vohis  Duminus  panem  arctitm 
ct  acjuam  breucm.  In  .\ctibus  scriptum  est, 
qiiod  ncmo  egens  crat  intcr  illos,  scilicet 
primse  l'k-clcsia'  filios  :  dividcbatiir  cnim 
singulis  prout  cuique  opus  erat.  Yeruin- 
tamen  primitiva  l']cclesia  in  Jeriisalem  ha- 
liitaiis,  [loslmodiim  in  iiiagna  cxstilil  [laii- 
|)crtalc.  Proptcr  (]iiod  l*aiiliis  ail  sibi  cl 
harnaba'  ab  .Vpostolis  commissiim,  iil  iiic- 
mores  essent  paiqierum  (^hrisli,  videlicct 
Clirisliannniin  lialiilaiiliiim  in  Jciiisalcm 
sub  regiiiiiiif  Jacobi  :  (]iiod  cl  l'auliis  snl- 

T.  8. 


Marc.  V11I, 

2, 

Luc.  V,  i«. 
Joann.  x, 
15, 


Ibiil.  XIV 
13,  li 


jya((/i.vii 
",  8. 


20 


/*<;(.  IV,  3  J 
35. 


Gatat.  II 
9,  10. 


Hitdcm. 


.\  licitc   fccit,  millcns  ct  dcferens  cis  clcc- 

mosynas,  a  trcnlibus  conversis  collcclas.    ir,„-. wi, 
lllis  igitiir  drdil  Christus  pancin  arcliim  d 
aiiiiam  bicvcni,  id  cst  cibiim  ct  poliim  cxi- 
j,'iiiiiii.  Omiiiliiis  (|iioqiic  vcrc  fidclibus  dat 
sobrium    vicliiiii.    piohibens    superfluita- 
tcin.   sccundiim  qiiod  ait    :   .\ltcndite    nc    Lm.  «xi, 
giavcntiir  corda  vcslra  cia[nila  vcl  chrie-  '*■ 
tate  cl  ciiiis  liiijus  vitae.  Kt  Paulus  ad  Ti- 
mothciim  :  Modico.  inqiiit,  viiio  iilcrc;  etirim.v,«. 
alibi,  (Jiii  infirmiis  csl.olcia  maiidiiccl.  Oiii-   liom.xK, 
dani  per  pancin  arctum  ct  aquain  brevem,  "" 

1!  inlclligiinl   s|)iriliialcm  aiiiina'  cibiiin,  vi- 
dcliccl  cvaiigclicaiii  doclriiiam  scii  pra'cc- 
ptum  dilcctionis  Dei  et   proximi,  in  quo 
scciindiim  .\[)osloliim,  omnia    lcgis  conli-    /*i</.  mh, 
iicnlur    mandata  ;  iindc    siipcriiis   dicliim  *' '*" 
cst  :  Yerbiini  abbreviatiim  facicl  Dominus    /».  x.  »3; 
super  terram.  Ncscio  quomodo  secundum  ""'"•"•-^- 
lillerales  Jiidaeos  possunt  ista  referri  ad 
lempus  .McssiiP,  qucin  dicunl  nondiim  ve- 
nisse,  qiiia  secundiim  eos  in  advenlu  .Mcs- 
sia»  habebiint  omnium   divitiarum  abun- 
danlissimam  copiam. 

C      Et  non  /iicicl  arolarc  a  lc  ullra  iloclo- 
rem  tuum  :  id  esl.  Deiis  Trinitas  non  sinet 
('hristum  ah  Ecclcsia  rcccderc.  scciindiiin 
qiiod  ipsc  iii  .Malllueo  dicil  :  l'xce  ego  vo-    .Maiih. 
biscum  sum  cunctis  diebus,  etc.  Christus  ''^""'  ""■ 
([iiippc  csl  doctor  noslcr.  qiii  in  1'^vangelio 
admnncl  :  Nolilc  vocari   Kabbi ;  iiniis  est  ibid.xwn, 
cnim  magislcr  vester  Christus.  De  quo  in  *' 
Joele  lialiciiir  :  flxsullate  iii  Doininn  Deo  joein.a. 
vcstro,  quia  dcdil  vobis  doclorcm  jiislitia>. 
Iii   translatione  Chaldaica  apud   Hchrieos 
aiithenlica,  seciindum  Lyram  sic  dicilur  : 

D  .Non  reccdcl  iillra  diviiiilas  ejiis.  Kx  (juo 
constat,  (]iiod  non  [)ossit  iiisi  dc  Christo 
intclligi,  qiii  sccundiiin  diviiiam  natiiram 
iiliiquc  est,  et  in  Kcclesia  [icr  gratiam  jii- 
gilcr  permanct,  pripserlim  quum  ipse  le- 
slctiir:  rbi  fucrinl  diio  vcl  trcs  congrcgali    .\iaiih. 

- 1   •  I  *  XVIII.  iO. 

III  nomiiic  mco,  ilu  cgo  in  iiicdio  eoriiiu 
sum.  El  crunt  ocuti  titi  viiiottcs  prwce- 
ptorcm  tuitm.  Oculis  fidei  omnes  fideles 
Christiim  Dominiim  intucnliir.  dc  quo  in 
l.vaiigclio  diciliir  :  Jcsii  [)ra'cc|)lor,  mise-  lue.xw, 
icic  nostri.  .Vposloli  vcro  rl  alii  multi  eor-  '^" 

35 


SiO 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXX    ISAI.E. 


ART.    LV 


Luc.  \,  23, 


!  Joann. i 


Joann,  i 


21 


14. 


Luc.  VI,  40. 


Joann.iii\\ 
lJoan7i.  M, 

22 


Hoyn. 


poralibus  quoqiie  oculis  Deum  iucarnatum 
iu  terris  conversantem  viderunt,  quibus 
ipse  ait  :  Beati  oculi  qui  vident  qus  vos 
videtis.  Unde  Joannes  in  principio  priniEe 
suse  Canonicae :  Quod  vidimus,  inquil,  quod 
audivimus,  quod  perspeximus  oculis  no- 
stris,  et  manus  nostr»  contrectavoruut  de 
Yerbo  vitoe.  De  quo  utique  Yerbo  alibi 
legitur  :  Yerbum  caro  factum  est,  et  ha- 
bitavit  in  nobis. 

E/  au/vs  tNce  audient  verbum  post  ter- 
gum  moneiUis,  id  est  praedicationem  Ghri- 
sti  populum  Judieoium  sequenlis,  et  ad 
suam  (loctriuaui  ac  imitationem  in\itau- 
tis,  atque  dicentis  :  Hcec  est  via  :  id  est, 
doctrina  et  fides  quam  vobis  propono.  est 
iler  pertingendi  ad  Deum.  De  qua  via  in 
Matthseo  loquilur  :  Quam  angusta  porta  et 
arcla  via  qute  ducit  ad  vitam,  et  pauci  sunt 
qui  inveniunt  eam !  Ambulatc  in  ea,  id 
est,  vita  et  moribus  eam  servatc.  Quid 
enim  dicitis  mihi,  Domine,  Domine,  et  non 
facitis  quae  dico?  Et  non  declinctis  nequc 
ad  dexteram,  nequc  ad  siiiislram,  id  est. 
in  medio  state,  nec  ad  aliquid  extremorum 
divertite.  In  medio  namque  est  virtus,  et 
utrumque  exlremorum  culpabile  est.  Unde 
Josuc  pra^cepit  Dominus  :  Confortare  ut 
custodias  omnem  lcgcm  quam  prajcepit 
tijji  Moyses  :  ne  dcclines  ab  ea  ad  dexte- 
ram  vel  ad  sinistram.  Ycl  per  hanc  intel- 
ligitur  ipsemet  Ghristus,  qui  profitetur  : 
Ego  sum  via.  verilas  et  vita.  In  qua  ambu- 
laie  debemus  :  qui  cnim  dicit  se  in  Christo 
manere,  debet  sicut  iile  ambulavit,  et  ip- 
se  ambularc. 

Et  eontatninabis  laininas  seulptilium 
argenti  t.ui,  et  vestimentuui  conftatilis  au- 
ri  tui.  Nec  tcmporibus  l']sdi'a>,  uec  in  pri- 
mo  Chrisli  adventu  habuerunt  Juda'i  idola 
aurea  sive  argentea,  nec  modo  idola  vene- 
rantur  :  quomodo  ergo  intelligendum  est 
quod  jam  diclum  est,  Coulauiinabis  iami- 
nas,  etc.  ?  Et  respondendiim.quod  quia  Pro- 
pheta  boc  loco  affalur  Ecclesiam,  seu  ple- 
beni  quee  per  fidei  imitationem  rcpulatur 
in  semine  Abrah»,  sccundum  Apostolum, 
potest  exponi  de  geutibus  ad  fidem  conver- 


A  sis,  quse  prffdicalionc  Aposlolorum,  scul- 
ptilia  el  confialilia  deorum  suorum  ct 
ornamenta  ipsorum  confregerunt,  conlem- 
psernnt,  pauperibusque  dederunt,  sicut 
subjungitur  :  ct  disperges  ea  sicul  imniun- 
ditiam  menstruatce.  Potest  quoque  exponi 
de  Judteis  credentibus,  qui  dicuntur  lami- 
nas,  id  est  materias  sculplilium  argcnti 
sui,id  est  argenteorum,  contaminasse,  quo- 
niam  pra^ccdentium  patrum  suorum  ido- 
iolalriam  ubique  destruxcrunl.  Frequen- 
ler  enim  Scriptura  recilal  aliquid  de  tolo 

B  populo,  seii  dc  prteteritis  et  prffisentibus, 
lanquam  de  eodem.  Quoniam  vcro  per  ar- 
gentum  significatur  cloquentia,  per  aurum 
sapienlia,  S.  Hieronymus  per  contaminatio- 
ncm  horum  sculptilium,  inlelligit  abomi- 
nationem  priorum  errorum,  qui  sunt  fal- 
s»  similitudines  veritatum,  quas  Christi 
discipuli  undique  destruxerunt.  Prophelae 
autem  multoties  metaphorice  loquuntur. 
Egrcderc,  dices  eis,  id  est,  idola  ista  om- 
nino  abjicies.  Hoc  fecerunl  discipuli  Ghri- 
sti,  ubicumque  gentibus  prwdicaverunt. 

G     El  dabitur  pluvia,  id  est  gratia  Dei,  quae       93 
est  humor  mentem  fecundans,  semini  tuo, 
id  est  spirituaiibus  Ecclesiae  filiis  seu  ver- 
bo  pra^dicalionis.  Semen  enim  esl  verbum    ^,,^  „„ 
Dei,  ut  in  Luca  habetur.  Ha;c  pluvia  dalur  'i- 
vcrbo  pra'dicationis,  quando  in  audiente 
fructifieat.  Unde  in  Deuleronomio  Moyses: 
Goncrescat  in  pluviam  doctrina  mea.  Da-  Deut.wx», 
bitur  ergo  pluvia  semini  tuo,  ttbicumque  -■ 
scminavcris  in  terra,  id  est,  in  cordibus 
fidelium  verbum  praedicationis  projeceris. 
Et  panis  frugum  terrcv  crit  uberrimus  et 

D  jiinguis.  Uberrimus  plane  et  pinguis  fuit 

panis  frugum  terrae,  dum  Ghristus  ex  quin-  Matih.\n, 
que  panibus  quinquc  rnillia,  et  ex  sep-  ''-^i-.xv.s»- 
lem  panibus  qualuor  millia  virorum,  sicut  vi,  38-«; 
Evangelistae  testantur,  satiavit.  Est  autem  T"'  '"'i. 

~  ^ '  Lue.  IX,  la- 

ct  alius  panis  Ecclcsiae  omnino  pinguissi-  r.-.Joann. 

,  ,  ■  ,  .       T  VI,  9-13. 

mus  atque  uberrimus.  de  quo   in  Joanne 
Yeritas  loquitur  ad  Judaeos  :  Non  Moyses  /oan,i.  vi, 
dedit  vobis  pancm  de  coelo,  sed  Pater  meus  ^-- 
dat  vobis  panem  lie  coelo  verum.  De  quo 
rursus  testatur  :  Panis  quem  ego  dabo.  ca-   /j,d.  si. 
ro  mea  esl.  Qui  dicitur,  panis  frugum  tcr- 


ENARIIATIU    IS    C.AV.    XXX    ISAI.F.. 


ART.   r.v 


547 


Acl.  II.  ii. 


/fom. viii,9: 
llCor.  111,0 


Joann. 


Pi.wil.  1. 
Pt.  XIX.  9. 
Joann.  X.  0. 

J6id.  1,  2!>, 
3fi. 

Prov.  Vlll, 
31. 

Cnn/.  11,10. 

2.i 

/*«.  I.XXll, 

23. 

I  Cor.  iir.9. 


rse,  qiioniain  o\  malfiia  lcna',  vidclicct 
pane  Iriticoo.  consccralur.  [)c  quo  panc 
scriplum  est  in  Actibus  :  Krant  perseve- 
rantes  in  cloctrina  Aiiosloloriiin  cl  coiiimu- 
nicalione  Iractionis  panis.  IIoc  igilur  panc 
noveral  Isaias  alcndos  vcros  Judseos,  non 
carnc  aut  littera,  sed  spirilu. 

/*((.v( ■('/«/•  ('/*  possessioiie  iua  in  die  illa 
ai/nus  spaliose  :  id  est,  homines  pii,  iuiio- 
ccntes  ac  simplices,  Agni  peccata  inun- 
di  tollcnlis  vcstigia  asscquciilcs,  pra^dicto 
[)anc  uberrimo,  et  omniiim  graliarum  pic- 
iiitudincm  continentc.  alenlur  in  ipsa  Kc- 
clcsia  spatiose,  id  est  in  latiludinc  cari- 
talis,  canenles  cum  Psalmisla  :  Dominiis 
\v^\\  me.  ct  nihil  mihi  decrit,  in  loco  pa- 
scute  ibi  me  collocavit;  ct  item,  Statuisti 
in  loco  spatioso  pcdes  mcos.  Propler  qiiDd 
promittit  Salvator  :  Per  me  si  quis  inlra- 
vcril,  ingredietur  et  egrcdictur,  et  pascua 
inveniet.  Potest  quoque  exponi  dc  (^hristo, 
dc  quo  scriptum  cst,  Ecce  Agnus  Dei  :  qui 
pascitiir  in  animabus  castis,  qua)  sponsa? 
ipsius  siinl,  Dclicia^  ciiim  cjiis  sunt  esse 
ciim  fiiiis  hominuin.  riuie  dc  ipso  ail 
Sponsa  in  Canlicis  :  Dileclus  mciis  inijii, 
cl  ego  illi,  qiii  iiascitiir  intcr  lilia. 

/iV  tauri  lui,  id  est  duccs  ac  priiicipcs 
gri^gis  dominici,  et  pulli  asitiortun ,  \t\  est 
infcriores  ct  obedienles.  qiii  jugiiiii  Dci 
porlando  diccrc  possiinl  :  L'l  juiiienliini  l'a- 
clus  siim  ajiud  te ;  qui  operanliir  terram  : 
nain  in  agio  dominico  occu|)anlur  corda 
fidclium,  qui  sccuiidum  .V|iiisl(ilum,  Dci 
agricultura  sunt,  el  excoluntur,  lerram  cor- 
poris  sui  rationi  subjicicndo:  coiiimi.rluni 
iiiii/ma  comcdent,  id  est,  scnsum  liltera- 
lem  cum  spirituali  rccipicnt,  .s«cm/  in  area 
re/itilatum  cst,  id  csl,  in  domo  disciplina» 
el  horrco  Chrisli  cxprimilur.  Sccuiidum 
(ilossam,  migma  cst  hordciim  cum  palea, 
Scciindum  Lyram  iii  llcbia-o  habeliir,  Mix- 
liim  forlc  :  pcr  qiiod  significatiir  commix- 
tio  divcrsoriim  granoiiim,  in  sua  piiiita- 
tc  mancntium.  Iloriim  crgo  commixlionc 
designatiir  nnio  divcrsarum  nalioniiin  in 
Chrislo.(|uas  .Vposlnli  incorporavciiinl  l!c- 
elesia'.  Ilicrouvmiis  hunc   lociim  obsciirc 


A  cxponil.  Translatio  aulcin  Scpliiaginta.  ta- 
lis  csl  :  Palcas  commixlas  in  hordeo  ven- 
tilalo.  Unde  videtur  commixlum  migma 
idcm  significarc. 

AV  eru/il  super  omneni  montem  excel-  25 
sum,  el  super  omnem  collem  elevalum,  ri- 
vi  currentiu/n  a/juaru/n  :  id  esl,  supcr 
Chrisli  Aposlolos  et  cetcros  sanclos  pra-di- 
calores,  in  viiliiiiiin  rt  contemplationum 
aree  constiliilos,  cniiit  fliicnla  sapienliiP 
saliilaris,  coiiia  saiiclaMlocliiiue,  et  exiibc- 
rantia  gratiic,  sicut  prwdictum  est  :  Kcple-  h.xi.9. 

I!  la  (>sl   lerra  scicnlia  Domini,  sicut  aquae 
iiiaris  opcricnlcs.  Iloc  enim  promisil  (;hri- 
sliis  :  (luiim,  iiiqiiicns,  veneril  ille  Spiri-  /onnn.xvi, 
liis  vcritalis,  doccbit  vos  omncin  verita- '^' 
tein.  Inde  in  Jocle  de  cis  pra>dictum  esl  : 
lii  ilia  dic  slillahiint  monles  dulcedincm, /oWm,  i8. 
cl  onincs  collcs  fliicnl  lacle.  Dc  hac  aqua 
ail  Salvator  :  Qiii  bibcrit  ex  aqua  qiiam  Joann.iy, 
ego  dabo   ci,  non   sitict  in  a^tcrnuni.  Ha-c  "" 
aulcm  erunl,  imo  jain   facta  suiit.  //(  f//t' 
inlerfeclionis  multorum,  id  est   lempore 
reprobalionis   el    cxca>cationis   Jiidfforum 

C  scu  omniiim  pra-scitoriim,  quum  cecidc- 
riiil  liirrcs,  id  csl,  saccrdotes,  Pharisa>i  et 
Scril);p,  in  lcgc  ct  piopiia  jiistilia  at(]iic 
sciculia  sc  cxlollenles.  lucriiil  iuiiiiiliali, 
vicli  alque  dcjecti.  .Nuii  ciiiiii  |iotciaiil  ic- .ir/.  vi, lo. 
sislcic  sapiciiti;c  el  spiritiii  .Vposlolonim. 
(Juidam  rcfcnint  ha'c  ad  dcslniclioncm 
populi  ac  iirliiiiiii  Judworum  a  Komanis. 
niiidam  vcro,  ad  tcmpiis  finalis  judicii, 
(|iiando  omnes  ini(|iii  pcribiinl.  ct  tiiires, 
id  est  altitiidines  siiperboriim,  cadcnl  :  cl 
ad   hoc  consonal  lillcra  sc^iucns.   in   qua 

D  agiliir  dc  consiimmalionc  iniiiidi,  ct  lilic- 
ralionc  perfccla  clcctorum  in  scciindo  Sal- 
vatoris  adventu.  Subjungitur  eiiiin  : 

Et  e/-it  lux  htnw  sicul  luic  solis,  cl  li/x  2G 
salis  erit  septciiijjliciler,  siciit  lu.c  .icptcm 
dic/-um.V't  cnim  sancli  alqiic  calholici  ti'a- 
diint  doctores,  in  die  extremi  jiidicii,  in 
ipso  moiiicnlo  dcscenstis  (Ihristi  el  rcsur- 
rcctionis  morluonim,  vcl  slalim  consuin- 
malo  judicio,  innovabiliir  miindiis,  jiixta 
illiid  Apocalypsis  :  Vidi  c(i'lum  iioviim  cl  .i/iof,\xi,i, 
lcrram  iiovain.  Quiim  cnim  oinnia  corpo- 


548 


ENARRATIO    IN   CAP.    XXX    ISAI.E. 


ART.    LV 


Jtojn.  VIII 
19-22. 


.iyn((;i.  XIII, 
43. 


I  Cor.  XV. 
54  :  is.  i.i, 
II. 


lalia,  oliam  coelestia,  proplei'  liominem 
lacla  -siiit,  iil  e-\  eoniiii  cousicleralioiie  in 
Dei  cognitionem  alqiie  amorein  procedat  : 
decet  ut  ipsis  electis  in  corpore  glorifica- 
tis,  oninia  corporalia,  praesertim  coelestia, 
decorentur,  ampliorem  claritatem  partici- 
pando  ;  qiiatenus  in  eorum  consideratio- 
ne,  divina  perfeclio  excellentius  el  quasi 
sensibiliter  innotescat.  Undc  ad  Romanos 
.  dicif  Apostolus  :  Exspeclalio  creaturee  re- 
velalionem  liliorum  Dei  exspeclat  :  vani- 
tati  enim  creatura  siibjecla  est  non  voIimis, 
sed  propter  eum  qiii  siibjecil  eam  in  spe  ; 
quia  et  ipsa  creatura  liberabitur  a  servitute 
corruptioiiis,  in  libertatem  glorise  filiorum 
Dei.  Scimus  enim,  quod  omnis  creatura 
ingemiscit  et  parlurit  usque  adhuc.  Dicit 
insuper  Glossa  hoc  loco,  quod  luminaria 
coeli  minorationem  claritalis  suee  passa 
sunt  in  homine  peccante,  propter  quem 
condita  eranl  :  quae  tamen  minoratio  du- 
piiciter  intelligi  polest,  videlicet  per  rea- 
lem  luminis  suhtractionem,  vel  quanlum 
ad  usum  lucis  eorum.  Rabbi  >[oyses  vero 
hoc  loco  reperilur  errasse,  affirmans  so- 
lem  el  lunam  non  adeptura  majorem  hi- 
cem  realiler,  sed  co  inodo  quo  in  Scriplii- 
ris  obscurari,  sacco  indui,  seii  iimmilaii 
dicunliir,  quando  homiues  iu  magnam  ca- 
dunt  Iristitiam  sivc  Iffititiam.  Tenendum 
est  ergo,  quod  in  fine  miindi  lanla  erit 
lux  lunae,  quanta  nunc  est  lux  solis ;  lux 
autem  solis  erit  liinc  scptuplo  inajor  quain 
nunc.  Nec  mirandum  est  hoc  de  luna, 
seciindum  Hieronvmum,  quoniam  corpo- 
ra  electorum,  quse  inferioris  naturse  sunt 
quain  coipus  luiia>,  fulgebunl  sicut  sol  in 
regno  Palris  eorum. 

In  die  qua  altigaccril  Doininus  vulims 
populi  sui,  et,  pro  id  est,  percussumm  pla- 
ga'  ejiis  sanaverit,  id  est  in  die  judicii, 
quando  omnes  poenalitates  atque  miserias 
auferel  ab  electis,dans  eis  glorificalionem 
plenissimam  menlis  el  corporis,  quando 
absorbcbitur  mors  in  vieloria,  fugielque 
dolor  et  gemifus.  Tunc  ilaque  luna  et  sol, 
seciindum  Hieionymum,  laboris  el  cursus 
sui  praimia  consequcntur,  licel  nonnulli 


27 


Ps.  1 


A  organa   lucis  ea  intelligentes,  insensibilia 
esse  contcndant. 

Posfquam  sanctus  Prophela  de  electo- 
rum  beala  rt'muneralione  loculus  esl,  nunc 
comminatur  impiis  poenam,  et  futuri  ju- 
dicii  districtionem.  Ecce  nomen  Domini, 
id  esl  Ghristus,  judex  ef  Dominus  noiniiia- 
lus,  de  quo  fertur  in  Psalmo,  Bencdicliim 
nomen  majestalis  ejus  in  aeternum ;  venit^^- 
de  longinquo,  id  est,  posl  longum  teinpus, 
puta  in  die  jtidicii.  veniel ;  vel,  De  longin- 
qiio,  id  est  a  sumino  atque  empyreo  coe- 

B  lo.  Ardens  fiiror  cjus,  id  cst,  jusfitia  ejus 
zelo  vindictiB  accensa  erit,   ct  graeis  ad 
portandum,  imo  inlolerabilis  ad  sustinen- 
duin.  Propter  quod  sancfus  Job  ait  :  Quis /u^xiv, is. 
inihi  tribuat   ut  in  infcrno  protegas  me, 
donec  pertranseaf  furor  tuus  ?  Ef  ad  He- 
liraeos  dicitur  :  Terribilis  est  exspectatio  fleir.x-,2- 
judicii  et  ignis  aemulafio,  quae  consumplu- 
ra  esl  adversarios.  Labia  cjus  repleta  sunt 
indignatione,  id  est  verbis  indignationis 
contra  perversos,  quibus  dicet  :  Esurivi,  Maith.m-, 
et  non  dedistis  mihi  manducare.  Et  lingiia  *-■ 

C  e/iis  qitasi  ignis  dcvurans  :  id  est,  senten- 
tia  damnationis  a  lingua  ejus  piocedens, 
iniqiios  omnino  consumet  seu  condemna- 
bil.  Unde  in  Apocalypsi  habetur,  quod  ex 
ore  ejus  procedebat  gladius  ex  ufraque  .^poe.i.to. 
parle  acutus.  Spiritus  cjus,  id  cst  impetus  28 
sua?  ullionis,  seu  aniini  sui  commotio,  erit 
velut  torrens  inundans  usque  ad  inedium 
colli,  ad  pcrdendas  gcntcs  in  nihitum  :  id 
esl,  quemadmodum  aqua  forrentis  eum 
exstinguit  ac  mergit,  ad  cujus  colliim  de- 
veneril ;  sic  ira  Judicis  iinpios  ab  omni 

L)  lieatitudine,  seu  appelibili  esse  separabit, 
et  In  aelernam  inorfem  projiciet,  submer- 
gens  eos  in  lacu  inferni;  et  frenum  erro- 
ris,  quod  erat  in  maxillis  populorum,  id 
est  Anlichristuin,qui  omnes  sibi  adhaeren- 
les  fraxit  in  culpam,  eratque  in  maxillis 
coruin  qiii  ipsuin  esse  Christum  dicebanl. 
Superius  autein  .4nfichiisfus  dictus  est 
viuculum  coUigalum  super  faciein  oinnis  ;s.  xsv, 7. 
populi,  et  quod  Chrisfus  spirilu  labiorum  /i,rf.xi,4. 
siiorum  inlerficiet  impium  istum.  Polest 
qiioque  per  frenuin  islud  intelligi  concu- 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXX    ISAI.E. 


ART.    I.V 


349 


piscontia  inala.  qua  quisqiie  trahiluv  a<\ 
pcccatuin. 

Quum  autem  reprobi  fuerint  condemna- 

29  ti.  Canticum,  id  est  Dei  laudatio  el  gialia- 
rum  actio,  eril  vohis  electis,  in  aniina  el 
corpore  glorificatis,  atquc  cum  Chrislo  in 
alta  coelorum  scandenlibus,  sicut  vox  san- 
clificata'  so/cnnilatis,  id  est  sicut  canti- 
cum  paschalis  festivitatis,  in  qua  propter 
liberationem  de  .Egypto  cantahanl  Jud;pi  : 

£iorf..\v,i.  Caiileinus  DoiniiKi,  gloriose  eniin  inagnifi- 
calus  est,  equum  et  ascensorem  dcjecit  in 
mare.  Ita  et  vos,  imo  incomparabiliter  jii- 
ciiiKlius  concinelis  in  illa  hora.  Kril  eliain 
liinc  vobis  ct  lcetilia  cordis,  sicut  qui  per- 

•  montem  gil  cuni  tibia,  ut  inlret  in  domum  *  Bo- 
mini  ad  Fortem  hrael,\A  cst,  sicut  la^tatur 
qiii  pergit  cuni  miisicis  instruinentis  ad 
templum,  ad  Ueiim  qui  corroboravil  Isra- 
elem,  ut  offerat  ei  vota  sua  ac  hostias  : 
iino  ina-stimabiliter  magis  gaiidebitis.  Non 
cnim  exprimi  possunt  gaudia  Beatorum 
pcr  similitudines  adaequantes.  Loquitur 
aiilem  Isaias  nKin-  prophetico  de  eadein 
re,  nunc  pcr  modum  prirteriti,  niinc  per 
moiliim  fuliiri  :  quoniam  in  divina  cogni- 
tione,  ciijus  prophelalis  nolitia.  (]iiaMlain 
expressio  esl,  oiiinia  li^mpora  juncta  sunl 
et  tanqiiam  pra;senlia. 

30  El  auditam  facict  Domiiius  tjlarinni  ro- 
cis  smi'  :  id  est,  Christus,  Dominiis  domi- 
norum,  in  judicio  ab  omnibiis  aiidiri  fa- 
ciet  gloriosam  vocem  suain,qtia  alloqiieliir 

.Wniih.x\y.  eleclos.  qiiibus  el  dicel  :  Vcnile.  linieilicli 

'*'  Patris  mei.   Proptei'  (|iio(l   ail   Sciipliira  : 

/»». xnx,3,  Dciis  inanifesle  veiiiel,  Dciis  iioslcr.  cl  iion 

*•  siicliil  ;   advocabil    c(i'liim    desiirsiim.    /•.'/ 

tcrrorem  braclili  sui.  id  cst  metuendam 

polcntiam  sua;  majcstatis, o.<;<c«^fc/  in  com- 

minntione  furoris,   id    esl    in    prolatione 

scnlentijB  de   pcenis  a>ternis,  ci  flantmn 

ir/nis  devornntis,  id  est  in  igne  conflagra- 

lionis  impios  incendenlis,  qui  etiam  vi- 

vciiles  in  siPculo  isto  occidcl.  Dc  (|iio  scri- 

ft.  «.vi,  :t.  pliim  cst  :  ignis  anlc  i[)siim  jira-cedet,  el 

iiiflamiiiabil  in  circiiilu  inimicos  ejiis.  Iii 

So/i/i.i,ii..  igne  (piifipe  zcli  Iloiiiiiii  dcvorabiliir  0111- 

iiis   lerra,  ut  Sopliiniias   tcslaliir.  AlHilct. 


A  id  est,  impios  dejiciel  alqiir'  damnabit.  iti 

lurbine  :  de  quo  ail  Psalinista,  In  circuitu  Pj. lux.s. 
cjus  tempestas  valida;  et  in  lapide  gran- 
iliiiis,  id  csl  in  gravi  pereussione,  prcpser- 
lim  quando  ignis  coiiflai.Maliiinis  invohcl 
damnalos,  el  siiiiiil  iiiiii  cis  iii  infcrniim 
dcsccndel  ciiin  inipelii  maxiino.  Iliiic  eniin 
scriplum    esl  in   Naliiim  :  Deiis  ipiniilalor   Aahumt. 
et    ulciscens    Dominus;  in  lempestale  et  ■•'• 
liirbine  vife.  ejus. 

A  voce  enim  Domini  pavebit  Assur,  id       31 
est  omnis  superbus  dajmon  cl  homo,  qiii- 

B  hiis  tunc  evenicl  quod  Scriptiira  nnnc  mi- 
nalur  :  horrenduni  esl  enim  inciderc  in  Hebr.\,3i. 
nianus  Dei  vivcnlis ;  virga  percussus,  id 
csl  divina  ullione  conclusus.  Et  crit  Irans-  32 
iiits  virga'  fundalus:  id  est,  processus  di- 
viiue  ullionis  stabilis  erit  alquc  pcrpcliius, 
ila  qiiod  virga  Dei  sempcr  inanebil  super 
(lamnalos.nec  revertentur  ad  veniam.  Ideo 
scquitur  :  quam,  scilicet  virgam,  requi- 
cscere  faciet  Dominus  supcr  eum  in  lym- 
panis  et  citkaris  ;  et  in  bellis  pra'cipuis, 
i(l  est  ciim  ingcnti  l.Tlitia  et  eonsensu,  seu 

C  conjadieationc  clcctoruin,  qui  cuin  Ghri- 
slo  judicabunt,  expugnabil  ipse  Dominus 
cos.  i(l  est,  superbos  daninahil.  Pra^[)aravil 
nainque  eis  coiulignuin  lociini  loriiicnli, 
ut  subjungitur. 

Pra'parata,  id  est  a  Dco  creata,  impiis-  33 
que  parata,  esl  enim  ab  licri,  id  esl  a  lem- 
[loie  prseterito,  vel  a  secundo  die  creatio- 
nis  iiiiindi.  scciindum  qiiosdam,  secundiim 
aiios  a  principio  lcmporis  :  ut  siiiil  Dciis 
cieavit  coelum  empyrcum  pro  electis,  ila 
cl    infernum   pro  reprobis,  de  quo  addi- 

ll  liir  :  Toplicdi .  1(1  csl  gehcnna,  a  rcgc,  id 
est  Deo  oninium  principe,  pra'parata, pro- 
fiinda.  id  esl  in  inedio  seu  centro  lerra) 
sila  (unde  frequcntcr  lacus  vocatur), (V  di- 
latata,  id  est  capax  miillorum  et  inagna, 
quffi  nunquam  dicit,  Sufficil,  Xulrimcnta  /■,-oi.xxx, 
c/tis,  ignis  et  ligna  multa  :  id  est.  con-  "'' 
scrvalio  et  sulisistenlia  ejiis  ad  piinicn- 
diini  iiijnslos.  sunl  caior  et  indcficicns  in- 
consumjitibilisqiic  malcria  lormentorum 
cl  ignis.  Ndii  aiilciii  a'Nliiiiarc  ilcliciiiiis. 
qiiod  ignis  iiilci  iialis.  ligiiis  scii  iiina'  al- 


550 


ENARRATIO   IN    CAP.    XXX    ISAl^. 


ART.    LVI 


que  cxlraneae  inateriae  adjeclione  indigcat 
iit  subsislat :  scd  pcr  hfpc  insinuatur,  quod 
nunquam  exslinguitur.  Flntus  Domiiii,  id 
est  voluntas  seu  spiritus  Dei,  sicut  torrens 
sulfuris  succeiulens  cnin,  id  est,  ila  arde- 
rc  et  ebullire  facit  ignem  gehennsp,  vel- 
ut  inaxima  sulfuris  multiludo  miltalur  in 
igncm.  Ecce  quam  terribilc  csl  vcrbum 
hoc!  Per  hoc  quippe  designatur  calidis- 
simus,  acerbissimus,  et  impetuosissinuis 


A  fervor  ignis  tartarei.  Unde  in  Apocaiypsi 

inducitnr  :  Asccndit   funius  pulci  abyssi,  ^;.oc.  jx,». 
sicul   iumus    fornacis  magna?.  l']t   ilcrum 
ait  Joannes  :  Pars  impiorum  erit  in  stagno  ibui.%\,.i. 
ardenti  ignc  et  sulfnre,  quod  est  mors  se- 
ciinda.   Per  l'2zechielem   quoquc    loquilur 
Dominus  :  Conflabo,  congrcgabo,  et  suc-  Ezech.wn, 
ccndam  vos  in  igne  furoris  mei,  et  con- ' 
fhibimini  in  mcdio  ejus,  sicut  conflatur 
argcnlum  iii  mcdio  fornacis. 


ARTICULUS  LVI 


TROPOLOGICA    EJUSDEM    CAPITULI    TRICESIMl    PERTRACTATIO. 


c 


tEHTUM  omnino  est,  universos  rccidi- 

vantes,  ingratos,  hsereticos,  esse  filios 

deserlores  :  qui  pristina  rcligione  et  gralia 

iii^efr.  II,  perdilis,  ad  vomilum   rcdcunt:qui  quiim 

GM 111 3  sp'''''i'    coeperint,  carne  consummantur  ; 

Afaiih.    in  quorum  cordibus  refrigcscil  carilas  Dci, 


XXIV,  12 

1        dicilur 


ct  invalcscil  affcclio  sseculi.  His  ergo  nunc 


Vcv,  fllii  desertorcs,  dicil  Domi- 
Deui.\x\t\,  nus.  Quibus  cl  Moyses  ait  :  Deum  qui  tc 
genuit,  dcreliquisti.  Ut  faceretis  consili- 
uiii,  ac(]uiescendo  suggestionibus  dwmo- 
nis  el  adinvcnlionibus  propriis,  ct  noii  c.r 
me  :  quoniam  tale  consilium,  quantum  ad 
suam  deformilatem,  non  cst  ex  Deo  :  (■/ 
ordircmiiii  tclain,  id  cst,  exsequeremini 
perversum  consilium,procedendo  in  opus, 
ct  iion  per  spiritnm  mcuin  :  uon  eniiu 
agunlur  hi  spiritu  Dei,  ncc  dicunt  cum 
Psalmista  :  Spirilus  luus  boniis  dcducet 
mc  in  terram  rcctain.  Islis  dicil  S.  Judas  : 
/urfa!ii-i3.  Ya'  illis  qui  in  via  Cain  aliicrunl.  cl  crro- 
re  Balaam  mercede  cffusi  sunt,  clc,  qui- 
bus  procella  lcnebrarum  servata  csl  usque 
in  felernum.  Ut  addcrclis  pecca/um  supcr 
peccatuin  :  quemadmodum  scriptum  est, 
Ecdi.m.  Peccator  adjiciet  ad  peccandum.  Qui  am- 
2  bulatis,  id  esl,  ad  hoc  cor  veslrum  dispo- 
nilis,  ul  descendalis  in  .Egyptum,  id  esl, 
dc  spirilualibus  ad  carnalia,dc  cwlcslibiis 


Rom.  vin 
1*. 
Ps.  CXl.lI 

10. 


B  ad  terrcna,  dc  clauslro  ad  sseculum  rcdca- 
tis,  ct  os  7ncum  noii  interrogaslis,  id  est, 
a  sacra  Scriplura,  in  qua  loquor  homini- 
biis,  non  inquisislis  quid  agcrc  dcbcrelis: 
ncc  cousiliis  discrelorum  (de  quibus  pcr 
Jcremiam  Deus  testatur,  Si  scparaveris  prc-  y,-,-.  xv,  ig. 
tiosum  a  vili,  quasi  os  meum  eris)  consen- 
sistis ;  speranles  auxilium  in  forlitudine 
Pliaraonis,  id  est  in  potestate  principum 
hujus  mundi,  et  hahcnles  fiduciam  in  um- 
bra  .f^giipli,  id  cst  in  protcclione  homi- 
num  mundanorum.  Unde  nobis  per  Jerc- 

C  miam  dicitur  :  Malcdictus  qui  confidit  in   /«irf.  xvu, 
hominc,  cl  ponil  carncm  brachium  suum.  ^' 
Idco  subjungilur  : 

Et   crit   vobis    forlitudo  Pliaraonis    iii        ,3 
ciiiifiisioncm.  Ernnl  cnim  in  Tnni,  id  est        4 
in  huinili  mandato,  videlicet  in  Iraditione 
humana,  vili  cl  imprudenti,  non  in  man- 
dato  diviuo,  allo  alquc  coelesli.  principcs 
Ini ,  vidclicct  mali  rcctorcs,  qui  non  Deo, 
sed  hominibus  impiis  ct  propriee  voluntali 
obcdiunt,  de  qiiibiis  Apostolus  asscrit  :  Hii-   no,,,.  xvi, 
juscemodi  uon  Christo,  scd  suo  venlri  dc-  '*■ 

D  serviunt.  Tanis  aulem,  humile  mandalum 
inlcrpretatur.   Oinnes  confusi  sunt  super        5 
popido,  id  cst  de  vana  spe  populi,  qui  eis 
prodesse  non  potuit.  Tales  sunt,  el  talitcr 
confunduntur,  qui  dc  carnalis  propaginis 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXX    ISAI.E. 


ART.    LVI 


ool 


Ps.XLMlt^S. 


Jacoh.  IV, 4 


I  Jo(inn.\\ 
lo. 

I  felr.  v.R 


yacoA. 1,15. 

Joann.  i, 
13. 

Jiom.  IX,  s. 


IJottnn.  iri, 
8,  9. 


/«.  \xvii,  t 


/.UC.    X,  IK 

Apoc.  XII 
3,  •(. 


nohilitalc  sc  jactant,  (lui  dc  ainicunim  po- 
lcntia,  (le  propiminomni  nmllituiliiic  glo- 
riantur.  Coiitra  quos  ait  Psalmista  :  Fraler 
non  redimil,  redimet  homo  ? 

0/ius  Jinncnfo>-ian  atis/ri,'n\  est,miseria 
bestialinm  hominum,  in  hujus  miindi  dc- 
serto  vaganlium.  In  lcn-a  Iribulalionis  el 
a»ffu.siia\  id  cst  in  miindo  isto,  in  pra?- 
senti  cxsilio,  laerimarumquc  valle,  perse- 
cutionibus,  lentationibus  alque  pocnalila- 
tibus  plcna,  lcwna  ct  leo,  ex  eis  vipera  cl 
rcfjulu.H  volans.  Lea^na  cst  caro  rationi  re- 
bellis,  seu  amicitia  miindi,  qua?  inimica 
est  Uco,  et  homincs  pcrimit,  aiircrcndo  ab 
eis  caritaleni  divinam,  qii;e  vita  est  ani- 
ma^.  Inde  in  prima  .loannis  Canonica  assc- 
riliir  :  Si  (|uis  diligit  inundum,  non  est 
carilas  Palris  in  eo.  Dcniquc  lco  est,  de 
qiiii  .\rchiapostolus  dicit  :  .Adversarius  vc- 
slcr  (liabolus  tanquam  \cn  riigiens  circuil, 
qiKfrens  qucm  dcvorct.  Kx  islis  crgo  oritiir 
vipera,  id  est  iniquitas  aniinse  iiitoxiea- 
tiva,  seu  proles  perversa.  Concupiscenlia 
namqiic.  iil  .lacobus  Iiabcl,  parit  pecca- 
tiim.  I'^sl  qiioque  cx  cis  rcgiiliis,  id  csl 
pcccalor  superbus,  qiii  cx  sangiiinibus  vo- 
hinlalc(]U(>  carnis  ac  (hcmoui'  nascitur. 
Siiiil  cnini  liiii  carnis,  sccundiini  .Vposlo- 
liiiii.  V.\  in  prima  Joannis  epistola  legitnr  : 
Oiii  lacit  pcccatiim,  cx  diabolo  cst  ;  qui 
aiilcm  nalus  cst  ex  Dco,  non  pcccat,  qiio- 
niam  semen  cjus  manet  in  eo.  Qiiidam  per 
Jc.Tnam.  inlclligunt  cnpicstciii  .lcrusalcm  : 
cl  pcr  lconcin,  Dcuui  (iinuipolcnlcm,  Uc- 
gcin  coeloriim.  Kx  Deo  autem  processil  per 
crcationcm,  cl  cx  caHestl  Jcrusalem  ccci- 
dil  vipera  cl  rcgiilus,  id  csl  dfcmon  apii- 
slala,  qui  supcrius  dicliis  cst  Lc\ialhan  cl 
scrpcns  lorluosus  :  dc  (|iio  ait  Salvator, 
Yidcbam  Salanam  siciit  riilgiir  dc  ccelo  ca- 
dcntfTO  ;  qiii  in  .\pocalypsi  vocatur  draco 
magniis,  scciim  Irahcns  in  lcrram  lcrtiam 
paitcm  stcllariiin.  l'ortanlcs,\\v?eA\c\\  filii 
sci  |)cnliiii,  sujicr  Initncros  jumcnlorum.  id 
est  in  dcsidcriis  vanis  ct  irrationabilibus, 
dicidas  sua.t,  id  cst  l)(ina  (in»  faccre  vi- 
dcntnr,  ail  populum  i/ui  cis  /inii/c.t.ic  nii/i 
jioiiril,  id   esl   ad    inancs    laudalorcs   ac 


A  adiilatorcs.  Hoc  faciiinl  omnc-:,  qiii  dc  bo- 
nis  qiia'   faciunl,  hunianas   laudcs   rcqui- 
ruui,  dcsiderantes  ab  hominibus  conspici. 
Ilorum  lampadcs  Chrislo  veniente  exstin- 
giiciiliir,  dicclur(]uc  cis  :  llc  ad  vendentes,  .\iaith.\xv, 
c\   ciiiilc  vobis.    l)c  (]iiibiis   in   Hvangelio  '' 
Doiuiniis  ait  :  .\iiicn   dico  \obis,  recepe- /6iif. vi,i6. 
riinl  incrcedcm  siiam. 

yEffi/plus  frustra  auxHiabitur :  quia  in        7 
tcinpore  neccssitatis,  in  arliciilo  mortis,  in 
lioia  jiidicii,  niundiis  istc  ncmincin  iiotcsl 
cripcre  aut  salvare.   Meo  clamavi  super 

B  /loc,  id  est,  publice  tibi,  o  inique,  denunti- 
avi  :  Supcrbia  tantum  cst ,  quod  vero  Dco 
siiinmoquc  boiio  rcliclo,  mundo  inhteres, 
hiimanw  opinioni  innitcris,  ad  Iransitona 
fiigis,  de  le  ipso  prcesumis,  et  te  aliquid 
cssc  opinaris  ;  vcl,  Supcrbia  csl,  qiiod 
miindiis  lihi  promillcre  audel  subsidiuin, 
(]U()niaiii  ipse  miseriis  pienus  est.  et  quod 
sc  jactal,  non  est  nisi  siii^crbia.  Quiesce 
crgo  a  tuo  crrorc.  ccssa  a  malo,  ad  Deum 
convertcre. 
Dcindc  cuilibcl  prffidicalori  el  pra^latoDo- 

C  niiuus  jiibct  :  Xu/ic  inffrc.ssus  aplum  lo-  8 
cuui,  vcl  ad  tc  ipsum,  redeundo  ad  cor 
liiiiin,  scribc  ci  supcr  bu.rum,  clc,  id  csl, 
salularem  doclrinam  vitia  inerepanteni, 
conscribe  per  te  seii  ministrum,  eamque 
propone  grcgi  tibi  commisso,  eum  rcdar- 
guciido,  cxhoiiando,  iiislriicndo.  1'opiilus 
enim  ad  iracundiam  provocans  esl.  Qui 
dicunt  Videntibus  :  Nolitc  viderc,  lot/ui- 
/nini  nobis  placenlia,  elc.  Hsec  omnia  dc 
malis  Chrislianis  accipi  possunt,  qui  do- 
clorihus  ac  pra>dicalorihus  rchictanliii'.  et 

D  qiiiini  rcdargiiuiiliir.mox  indignanlur,  nec 
])aliiinlur  sibi  dici  qiia'  \crc  salubria  simt, 
scd  (HKC  coruiii  dcsidcriis  consonant.  (Jiii- 
bus  nunc  dicitiir  :  Pro  co  quod  reprobastis 
ccrbum  Iioc,  videlicct  sermonem  saliita- 
rcm,  el  spcrastis  in  calnmnia/n  et  i/i  tu- 
/nultum,  id  esl  in  tyrannide  veslra  ac 
iiiiiiriludinc.  in  injiislilia  ct  irrationabili 
slrcpilu.  Talcs  siiiil  miiiti,  pi'iecii)uc  divi- 
lcs  et  polentes,  ct  paiipcrum  oppressores, 
iKrrclici  iiii(i(]iic  ct  schiviiialici  vi(dciili  : 
(lui  (luuiii  sc  pcr  ralioncm  aUiiic  jusliliani 


9 
10 


\1 


552 


E.NARItATlO    IN    CAP.    XXX    ISAI.E. 


ART.    LVI 


Sap.  II,  II, 

13 


Ec€te.\iyi. 
)3. 

PS.  XXXVI, 

1,  2. 


d5 


Cf. /5.1. XVI, 

),2. 


Ps.wwm. 


Hebr.  IX 
II. 


Eccli.wfi 


Prov.  x,l'J. 

Ps.  cxxxix, 
12. 

Thren.  iii, 
26. 
Ibid.  28. 


viclent  non  posse  adipisci  quod  cupiunt, 
ad  liles  et  rixas  atque  injurias  convertun- 
tur,  dicentes  illud  Sapientis  :  Sit  autem 
lortitudo  nostra  lex  justiti». P?-ojofcrea  erit 
vobis  iniquilas  hwc,  sicut  iuterruptio  ca- 
dens,  id  est,  cadere  atque  damnari  et  pe- 
nitus  interire  vos  faciet,  sicut  conterilur 
pars  cadens  a  muro  confracto.  Unde  dicil 
Scriptura  :  Sicut  umhra  prsetereanl,  qui 
non  liment  faciem  Dci ;  et  in  Psalmo,  No- 
ii  aemulari  in  malignanlibus,  elc,  quo- 
niam  tanquam  fcenum  velociter  arescent. 
Ha'c  dicit  Dominu-s  :  Si  revertamini  a 
viis  vestris  ad  semitas  Dei,  a  multis  ad 
ununi,  a  caducis  el  vanis  ad  splernum  et 
incommiilabile  bonum,  ct  quicscatis  in 
Deo,  per  caritateni  stabilientes  omnia  de- 
sideria  vestra  in  Christo;  salvi  eritis  nunc 
per  gratiam,et  in  futuro  per  gloriam.  Hinc 
enim  scriptuin  est :  Super  quem  requiescel 
Spiritus  meus,  nisi  super  quietum  et  hu- 
milem?  Anima  quoque,  secundum  Philoso- 
phuni,  quiescendo  fil  prudcns.  In  silentio 
ordinato,  videlicet  in  fuga  verborum  ma- 
lorum ;  in  refrenatione  linguse,  de  qua  di- 
clum  est  :  Dixi,  Gustodiam  vias  meas,  ut 
non  delinquam  in  lingua  mea;  et  in  spe, 
id  esl  formala  ac  longanimi  exspectalio- 
ne  futurorum  bonorum,  quorum  Christus 
esl  ponlifex;  erit  fortitudo  vestra,  id  csl 
conservatio  in  gratia,  profectus  in  virtuli- 
bus,  et  fixio  cordis  vestri  in  Deo.  Qui  enim 
ulilur  verbis  multis,  la?dil  animam  suam  : 
qui  vero  moderatiir  labia  sua,  prudenlis- 
simus  est.  Sed  et  vir  linguosus  non  diri- 
getur  in  lerra.  Fnde  in  Threnis  scripluin 
esl  :  Bonum  est  praestolari  cum  silcnlio 
salulare  Dei ;  et  denuo,  Sedcbit  solilarius 
et  tacebil.  quia  levabit  se  supcr  se.  Ma- 
gnum  igilur  viliiim  esl  in  religiosis,  non 
observare  silenlium.  El  ideo  adeo  vagi 
cnrde.  infirmi  ac  debiles  meiile  sumus, 
etiam  in  di\inis,  quoniam  linguam  no- 
stram  non  satis  diligenler  domanius,  nec 


A  illud  Jacobi  perpendinius  :  Qui  se  pulat  jacob. i,i6. 
religiosum  esse,  non  refrenans  linguam 
siiam,  hujus  vana  est  religio.  Quouiodo 
enim  polerit  omni  custodia  custodire  cor 
suum,  qui  non  omni  custodia  linguam 
suam  observat  ? 

Ul  diccistisj  vos  obstinati  in  vitiis  :  ]\'c-  16 
quaquam  ita  agemus,  scd  ad  cquos  fugie- 
mus,  el  super  veloces  ascendemus,  id  est, 
ad  huniana  i^ra^sidia.  ad  sa^culi  pompam, 
ad  sublililales  naluralis  ralionis  couvcrle- 
mur.  Ideo  fugietis,  el  velociores  erunt  qui 

^  pcrseqiwntur  vos,  quoniam  dffimonum  po- 
tcstati  trademini.  Jlilte  liomlnes  a  facic 
terroris  unius  fugietis.  Semper  eniin  pra'- 
sumil  sa^a,  perlurbala  conscientia,  quem- 
adinodum  in  Sapientia  legitur.  Propler 
quod  in  Job  scriptum  est :  Sonilus  terroris 
seinper  in  auribus  impii;  et  quum  sit  pax, 
ille  scmper  iiisidias  suspicatur.  El  in  Pro- 
verbiis  :  Fugit  impius  nemine  persequen- 
tc.  Quocontra  sanctus  David  :  Non  timebo 
miilia  populi  circumdautis  me;  et  beatus 
Job  :  Si  expavi  ad  multitudinem  nimiam. 

C  Justus  cnim  quasi  leo  confidens,  absque 
terrore  erit.  Et  sicut  cadunt  a  latere  ejus 
mille.  decemciuc  millia  a  dexlris  ejus  ;  sic 
mille  iiijusli  et  decem  millia  ncgligcu- 
tium,  viiicunlur  et  cadunl  ab  uno  invisi- 
bili  hoste. 

Propterea  exspectat  Dominus,  ut  mise- 
rcatur  vestri.Yioc  est  quod  in  Ecclesiastico 
habclur  :  Allissimus  cst  paticns  redditor  ; 
el  ad  Uomanos  :  Iguoras  quoniam  bcni- 
gnitas  Dei  ad  pcenitentiam  te  adducit?  Non 
crgo  pcrdamus   indulla    poenilenlia?  tem- 

D  poia,  scd  sccuudiim  Pauli  coiisilium,   co- 

hortemur  uos  pcr  siiigulos  dies,   ne  quis    Hebr.  m, 
obdurclur  fallacia  peccati.  Magnam  nobis  "' 
spcin  exaudilionis  confert,  quod  iiunc  ait 
Isaias  :  Ad  vocem  clamoris  lui,  statim  ut       49 
audicrit.  rcspondebit  tibi.  Getera,  quantum 
ad  litleram,  moralia  sunt ;  et  ex  pra^ccden- 
ti  arliciilo  coruin  inlclligenlia  innolescit. 


17 

Sap.  XVII, 
10. 


/06  .XV,  21. 


Pror. 

WVIII,   I  , 

Ps.  III,  7. 


Job  XXXI, 
34. 

Prov. 
xxvin,  1. 
Ps.  xc.  7. 


18 

Eccli.  V,  4. 
Hom.  11,  4. 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXXI   ISAIJ). 


ART.    LVII 


Sb3 


ARTICULUS   LVII 


EXPOSITIO    CAIMTLU    TRICF.SIMI    IMIIMI    :    V.F.   Qll    DESCENDrNT    IN   -EGYPTIM. 


XVII,  4. 


lhi,l. 


ALinri  iiisuprr  r.xposilorfs    c.xponunl  A  tavil  dc  rc  pro  lunc   in  proximo  fulura. 

pr;i'scns  capiluluni  (lc  cisdcni,dc  qiii-  IIkc  cnini  (ut  dicluni  csl)  l.siias  pr;pdixit 

bus  in  pra?cpdpnli  capilulo  facta  pst  ukmi-  tcinpore  Kzechia?,  cujus   sexlo  anno  vpI 

lio.  sciiicct  dc  pnjjMlo  .Iiida  :  (M  isli  sciiiiiiii-  ciicilcr.  vaslatuni  csl  rcjiniini  isracj.  riulc 

lur  llicnMiymiim.  .\lii  vimo  cxpoimiil  liicc  aliiMii    vid(M-i   posscl,   quod    idcirco  Isaias 

dc  rcf;iio  Israd.  sni  popiilo  ilcicm  liilni-  iuiiiir  mtIio   tcmporis  pi'a>sentis.  E(  ha- 

um.Scripliim  csl  ciiiiii  (]iiaiio  Hcj,Miiii  liliio.  Iic/ilcs  fiiluciam    siiper   qiiadrigis,  \(\    est 

qiiod  Oscc  filiiis  Kla,  ic.\  Israci.triliiilarius  curribus  .Egyptioruni,  ijuia   nudla'  sitnl, 

Salmanasar  regis  Assyriorum,  dcsiderans  ct  .siiper  equilibm,  id  est  in  bellatoribus 

liliiM-ari  ab  oncrc  ac  Irihulo  icgis  Assyrio-  .Euyptiis,   fjiiia  prwvalidi  sunl   iiimis.  id 

rum,  misil  ;ul  Pharaoiicm   rcgcni  .Egypli,  esl  mullum  robusli.  Tunc  quip])c  rcgnum 

quarens  ejus  auxiliuin:cui  cl  Pharao  fidu-  .Egypli  famosum  crat  ac  forlc.  ct  unum  dc 

ciam  pra>buil.scd  non  adimplevil.  Dcstru.xit  B  priiici])alil)iis  alqiic   anliquioribus  rcgiiis 

(Miini  rcx  .Xssyrioruin  rcgiiiim  Isracl  noiio  nmmU.  El  iio/i  .•iini/  coii/isi  snpicr  Sanrlinn 

anno  Osee,  qiium  perccpissct  rcbcllioncm  Isracl,  id  cst,  in  Dco  sanclificantc  vcros 

O.scc.  Huic  autcm  expositioni  contrariari  Israclilas,   non    spcravcriint.   Erant    enim 

vidctur,  quod   in   islo  capitiilo  subjungi-  idololatria^  dcditi.   £l  Dominum  non  re- 

lur  :  Corrnet  auxiliator,  et  cadct  cui  pr;p-  fjuisierunt,  ita  ut  cjus  responsis  ac  jussio- 

stalur  aii.\ilium  ;  simulquc  omnes  consii-  nibus  obcdirent.  Dcccm  cnim  Iribus.  nullo 

mcnlur.    .\oii    ciiim    Salmanasar   vastavit  modo  requisiiM-uiit  Domiiiiim  simi  cjiis  Pro- 

.Egypliim,   ncc   siiniil  dcjccli  sive  occisi  phclas;  populus  vcro  .luda,  quaDsivit  a  ,Ic- 

siint  al)  eo  populus  Israel  alque  -Egyptii.  rcmia  consilium,  scd  implere  conUMniisil. 

Hoc  lamcn  forsitan  solvi   possit,  diccndo  //w(w»//cw  .sv^j/cw.s-, id  cst  Dcus  omiiipo- 

qiiod  Isaias  loqiiitiir  dc  riiiiia  -Egypli  qua-  tcns,  ciijus  sapicnli;p  non  esl   numerns  : 

facta  cst   sub  SciinailKMMb  rege  Assyrio-  C  de  qiiodid  Homanos  dicit  Aposloliis,  Soli 

riim,  vel  siib  Xabiichodonosor  rcgc  Haby-  sapicnti  Dco  pcr  Jcsuni  Chrislum  lionor  cl 


IV  Heg. 

\nii,'j,  io. 


2 

/»j.cxl.vi,5. 
/tom.  XVI, 


lonis  ;  cl  lioc  quod  dicitiir,  Simiil  omnes, 
non  sil  rcfcrcndum  ad  idcni  lcnqiiis,  cos- 
demqiie  numero  homines,  sed  ad  similciii 
piiMiam  iM  cosdcm  iii  spccic.  Ouocuin(|ni' 
aiiliMii  horiini  modoiiim  i'.\i)oiialiii',  sciisiis 
pro  magna  parle  redil  iii  idcin  :  (]iii  cliain 
cx  pi;pc(vl(Mili  capiliilo  facilis  csl. 

.\il  (M'go  :  ]\r  ijui  ilc.scciiihinl  in  .Edij- 
jilum  ad  auxiliuin.  in  aptis  speranlcs.  id 
csl    ])iij)nlo  .liida  siMi  iIcimmii   Iriliiibiis,  qiii 


gloria:  a/ldu.ril  malum  poMUP,  vidcIiiMM 
justain  piinitioncm  (dc  qiio  dicil  Amos  : 
Si  (M-il  maliini  in  civitalc  (iiiod  Dominiis 
noii  fcccrit  ?)  supcr  eos,  lani  JuiUpos  (]uam 
-Egyptios;  el  rcrha  sua  iioti  abslulil,  id 
esl,  comminalioncs  snas  conlra  eos  factas 
implevit.  El  consuri/cl  conlra  doininii  pes- 
simorum.  id  csl  advcrsiis  familiam  Jii(l;p- 
oiiiiii  liliiliilMliMriiiii.  iJMiido  cos  in  iiianiis 
adMMsariornm,  siciit  ab  Amos  pr;pdiclum 


Amos  111.  Ii. 


iii  .Kgyiiliiiii   niiiilios  misiMiinl   caiisu   ha-  \)  cs\,cl  conlra  itu.rilium  oiicranliiim  iniijiii- 

biMidi  aiixiliiim  contra  rcgcin  (Ihalihporum  lalem,  id  esl  (Miiitra   iniquos  auxilialorcs 

s(Mi  .Vssyrioriim.    Si  anliMn   inlcIlig(Miiliim  .Egyptios.  .Eijiipius.  id  csl  i]iiililicl  lialii- 

esl  dc  dcciMii  Iribiibiis,  liinc  Isiiiiis  i^rojihc-  lalor  vcl  civis  liMriP  .Egypli,  csl  liomo  d 


556 


ENARRATIO    IN   CAP.    XXXII    ISAIJ:. 


ART.    LVIII 


gnat  pro  eis  conlra  nos.  Dcnique  Jacobus 
jubet  :  Resistite  diabolo,  et  fugiet  a  vobis. 
Di-xit  Dominus,  cujus  ignis,  id  est  fer- 
vidus  anior,  cst  in  Sion,  id  est  in  Ecclesia 
elcctorum  seu  cordibus  contemplalivoruin, 
qui  dicere  possunt  :  Diligam  le,  Domine, 
forliludo  mca.  Istc  ignis  peccati  delet  ru- 
biginem,  et  lignum,  foenum,  slipulamque 
consumit.  Imo  Salomone  et  Jacobo  testi- 
bus,  Carifas  operit  multiludinem  peccalo- 
ruin.  E(  caminus  ejtis,  id  est  locus  Iribu- 
lalionis,  lorcular  probalionis  scu  forna.x 
adversitatis,  est  in  Jcntsalctn,  id  est  in 
Ecclcsia  Dei  pacein  amanle.  Omnes  enim 
qui  volunt  pic  vivere  iu  Cliristo,  persccu- 
lionem  patienlur.  Et  sicul  Sapiens  dicil, 
Snp. m,iK  Tanquam  aurum  in  fornace  probavil  elc- 


Jacob.  IV,' 


PS.  KVN.  2. 

I  Cor.  III. 
)2-1o. 

rrov.\M; 
Jacob.wiO. 


II  Tim 
12. 


A  ctos  Dominus,  el  quasi  holocausli  hostiam 
accepit  eos.  Et  alibi  scriptum  esl  :  Elegi    Js.  xivni, 
te  in  camino  paupertalis.De  prajdicto  igne  '"■ 
accipi  potesl  illud  Threnorum  :  De  excelso    Ttiren.,, 
misil  ignem  in  ossibus  meis.  De  quo  Do-  "' 
minus  in  Evangelio  :  Ignem,  inquit,  vcni  Luc.\n,i9. 
millcre  in   terram  :  et  quid  volo,  nisi   ut 
acccndatur?  Ideo  quippe   jussit  Dominus 
ignem  perpetuum  in  altari  servari,  ut  de-  ieu.M, i», 
signarct  quod  fervor  divini  amoris  nun- 
quam  lepere  debct  in  cordibus  noslris,  ne 
nobis  dicatur  verbum  illud  horribile:Quia    -ipoc.  m, 

13  lcpidus  cs,  incipiam  lc  evomere  de  ore 
mco.  Certum  est  autcm,  quia  quem  Deus 
evomil,  daemon  mo.x  devoral.  NuIIatenus 
cnim  decel  nos  lam  sublimi  gloriosoque 
Deo,  lepido  descrvirc  affectu. 


16. 


ARTICULUS  LVIII 


ELUCIDATIO    CAPITUU    TRICESIMI    SECUNDI    :    ECCE   I\   JUSTITIA    REGNABIT    REX. 


OriD.XM  cxponunl  prai-scns  capilulum 
<lc  Iv.cchia  et  populo  cjus,  ac  aliis  ic- 
gibus  Juda.  Quamvis  autem  expositio  ista, 
quanlum  ad  aliquid,  possit  salvari,  in  mul- 
tis  lamcii  probalur  deficcre.  Quod  enim 
piincipium  liujus  capiluli  de  Ezechia  cx- 
ponaliir,  quaimis  aliquo  inodo  possil  de- 
lciidi,  non  esl  lamen  vcrisimilc.  Primo, 
qiioniam  sancii  Prophelffi  dum  absolulc 
valicinanlur  de  rege,  inlclligunt  nominc 
rcgis  Mcssiam,  sicul  quum  David  ait :  Con- 
cupiscet  rex  decorcm  luuin,  cl  :  Deus,  ju- 
dicium  liium  regi  da.  Dc  quo  ct  Isaias  infe- 
rius  asscrit,  Dominus  rex  noster;  Jeremias 
qiioque,  Regnabit  rex  et  sapiens  erit.  Ergo 
el  hoc  loco  per  regem  inlelligitur  Chri- 
slus.  Secundo,  quoniam  Ezechias  tempore 
hujus  propheliae  jam  per  tempus  juste  re- 
gnavit.  Omnia  namque  qua?  in  isto  libro 
dicuntur,  ab  co  loco,  quo  scripluin  est  su- 
/s.  XIV,  28.  pra,  In  anno  quo  mortuus  cst  rex  Achaz, 
regnantc  Ezechia  rcvelata  alque  conscri- 


/'S.\MV,12 
Ps.  LXXI,  2, 

Is.  \X\J1I 
22. 
Jer.  XXIII,  5 


C  pta    sunt,   secundum    Hicronymum.   Qiiid 
crgo  necessc  fuit  de  Ezcchia  ista  praedicc- 
re,  quse  ad  oculum  patuerunt  ?  Porro  quod 
suljjungitur,  Non  vocabitur   ullra   is    qui    vers.  s. 
insipiens  esl,  princcps,  quidam  cxponunt 
de  Achaz.  Achaz  aulem  tempore  vaticinii 
hujus  jam   morluus  crat.  ut  diclum   esl  : 
non  crgo  dc  ipso  ha^c  pra^dicunliir.  Item- 
qu(^  quod  scquilur,  Slullus  cnim  falua  lo-    veis.  o. 
qucliir,  clc,  Eyia  exponil  de  Manassc;  el 
quod  subjungilur,  Piinccps  vero  ea  qu»    veis.  8. 
digna  sunt  principe  cogilabil,  exponil  de 

D  Josia.  Sed  quum  nec  ex  circumslanlia  lil- 
tcra?,  nec  cx  ordine  eorum  quae  dicunlur, 
elici  possit,  hfec  potius  dici  de  Manasse 
atque  Josia,  quam  de  aliis,  videtur  expo- 
sitio  isla  inepta.  Pra^terca  quod  in  islo 
capilulo  dicitur,  Non  caligabunt  oculi  vi-  vcis.  s. 
dcntium  cl  aurcs  audienlium  diligenler 
auscullaliunl,  simile  csl  ciim  eo  quod  infra 
habclur  :  Tunc  aperienlur  oculi  ctecoruin,  /s. xwv.s. 
el  aurcs  surdorum  palcbunt,  etc.  lllud  au- 


ENARRATIO    IN   CAP.    XXXII    ISAI.E. 


AHT.  i.viii 


557 


Malth  M 
5;  XV,  30. 


/f  j".  5 


7s.  XI,  5. 
/*J.  i.xx(,  7 


pj.xiiv.i: 
/'«.xivi.lO 


/N.  I.XVll 


leni  pro  lempori' Clirisli  iiilolligiliir.  siciil 
.MallliMnis  i'\angolisl;i  loslaliir  :  ciiro  cl  11- 
liid  |)iol)abilitcr  ail  lciiiptis  (^luisli  rclci- 
tur.  Meliiis  ilaciuc  consiiiliiisijiic  iiiisscl.in 
lioc  loco,  ct  iii  aliis  imiltisque  similibiis 
scqui  S.  Hicroiiymum,  qiiain  Rabbi  Salo- 
monem,  quem  cgo  aliud  noii  opiiior,  nisi 
modcrnorum  ac  iniserabiliuni  Judieoiiim 
seduclorem  subdolnm  ac  pestilcrum.  Nec 
obslat  qiiod  in  mullis  lam  benc  locutus 
sit,  quum  iiiiilli  liaMclici  in  inullis  bene 
dixisse  invcnianliir.  .Nam  el  unus  pra^ci- 
puoriim  luTresiarcliarum  Pclagiiis  inona- 
chus,  in  mullis  lain  vere  ac  suhlilitcr  scri- 
psit,  qiiod  non  erat  facile  inler  libros 
quosdain  ipsius  cl  libros  Auguslini  dis- 
cernere. 

Sequendo  ergo  li.  llicronynium,  dc  (^liii- 
sto  exponendiim  esl  prsesens  capitulum.ut 
sit  sensus  :  Eccc  in  jmfilia  rcfinahil  rcj; : 
sicut  de  eo  in  Jereinia  legitur  :  Suscitabo 
David  germen  justiim ;  et  regnabit  rex,  et 
sapiciis  erit,  el  facicl  jiidiciuni  cl  jiisti- 
liam  in  lerra.  rndc  superius  dictum  csl  : 
VA  erit  jiistitia  cinguliim  lumborum  ejiis. 
j'^1  de  ipso  ail  Scripliira  in  Psaliiio  :  Oric- 
tur  in  diebus  cjiis  justitia  cl  abundantia 
pacis.  (juomodo  aiitem  (Ihiislus  regnavcril 
inler  suos  discipiilos  cl  iu  piimitiva  Mccle- 
sia,  et  qualilcr  nuiic  pcr  fidrin  cl  graliam 
regncl  in  cordibiis  (^liristianoriim,  supe- 
rius  plenc  tractatiiin  cst.  Kl  pri/tcipcs  in 
jutficio  pnccrttnt.  Isli  principes  fuerunt 
sancti  Aposloli,  quos  pra^fecit  1'^cclesiis  to- 
liiis  miindi,  qiiemadmodiim  fcrtiir  in  Psal- 
mo:(lonslilucs  cos  [)iincipcs  siipcr  omnem 
lcrrani ;  el,  Principes  popiilorum  congrc- 
gali  siinl  ciiin  Dco  Aiiraliam.  I)c  quibus 
ilcriim  dicitur  :  1'rincipcs  Jiida  duccs  eo- 
riim,  piincipcs  Zabulon  cl  principes  Nepli- 
lliali.  Ili  pricfucriiul  fidelibiis  qiios  con- 
vcrleriinl,  in  jiidicio  discrclionis  cl  eliam 
palcrnie  correclionis. 

/i'/  cril  vir,  id  esl  fidclis  qiiicunu|iic 
siib  alis  Chrisli  cl  doctrina  Aposloloriim 
coiifiigcril  alqiic  pcrmaiiscril,  liitiis  iii  oiii- 
ni  advcrsilalc.  sicnl  liitiis  csl  ab  iiilciii|)c- 
ric  aeris,  qui  ahscnntlilur  a  rcnlt)  iii    iiuo 


Marc.  IV, 
11,  li. 


A  quieto,  et  qui  celat,  id  est  abscondil,  se  a 
lcmpexlatc:  erilque  sicut  rivi  aquarum  in 
siti,  el  umbra  pelrtv  prtjniini-nlis  in  terra 
deserla  :  id  est,  quemadmodum  rivi  aqua- 
iiim  ab  ardore  sitis  refrigerant  siticnlem, 
cl  sicut  umbraculiim  protegit  a  solis  calo- 
rc  eiim  qiii  jacct  siih  lapidc  lale  cxlento  : 
sic  istc  virtute  Chrisli  protegeliir  in  iiibii- 
lalione,  et  in  omni  angnstia  refrigerium 
sortielur.  Non  calignhunl  oculi  vitlentiunt, 
id  esl,corda  discipulorum  (^hrisli  non  pri- 
vabuntur  luce  scicntiiP.  Unde  in  .Marco  ait 

B  ad  cos  :  Yobis  datum  esl  nosse  mysteriiim 
regni  Dci,  illis  vero  qui  foris  siiiil,  omnia 
in  parabolis  fiunt,  ut  videntes  non  vlde- 
aiit,  ct  audicntcs  non  intelligant.  Et  aures 
iiutlienlium  ilHigenter  ai/scultahunt  :  quia 
iion  solum  discipuli,sed  alii  quoqiio  qiiam- 
[ilurimi  cum  magna  diligcntia  advertcriint 
Chrisli  praedicaliones,  el  ejus  doeliinam 
avide  receperunt,  secundum  quod  scri- 
ptiim  est :  Oculi  omnium  in  synagoga  eiant  /.«c.iv.  jo 
inleiidcntcs  iu  ciiin.  El  t^or  slultorum,  vi-  4 
dcliccl   liltcraiium  Jiidaiorum,   seu   genli- 

C  liuiii  (lui  idola  coluerunt  (quod  est  suinma 
stullilia),  inli'l(it/ct  scicnliam,  id  esl  spiri- 
liialem  Chrisli  doctrinam,  pra?scrtim  post 
Spiritus  Sancti  missionem,  qiiando  iiiiiha  ac(. ii,4i: 
inillia  Jiidsoium  el  innumcrabilia  miilia  "■ '• 
paganoriim  convcrsa  sunl,  cl  Spiritiim 
Sanctum  receperunt.  El  lingua  balborum 
velocilcr  lotjuelur  el  plttnc  :  id  est,  qiii 
oliin  tardi  et  impolentes  fuerunt  ad  divina 
praeconia  sanctaque  verba,  Spirilu  Christi 
rcccpto  proni  erunl  ac  fervidi  ad  laiides 
(livinas  ac  vcrba  saliibria.  (Jiicinadiiiodiiin 

D  aiitem  (]hrisliis  quosdam  corporaliler  mu- 
los  fecit  loqiientes,  sic  forsaii  qiiosdam 
balbutientes  rcddidit  promptc  loiiuenles, 

Non  vocabitur  ullra  is  qui  insipiens  est,  5 
princcps.  In  primitiva  enim  Kcclesia  indo- 
cli  non  admiltcbanliir  ad  rcgimcn  anima- 
nim,  nec  imprudcnlcs  efficicbanliir  alio- 
riim  paslores,  el  miillo  miiins  dolosi  ot 
viliosi  pricficiebanliir  fidclibiis.  1'ropter 
qiiod  sulijungiliir  :  nci/ui- ['rtiinltilcnlus  aji- 
/ir/lit/i>//tr  iiiii/or.  Iino  si  lalcs  consliluli 
fiicriiil  piiiuiiics,  iioii  rc[)utabil  eos  ICccIe- 


560 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXXII    ISAI^. 


ART.    LVIII 


•  alia^  nos  datiir  aiqii^r  vos'  spiri/iis  dr  crcclso,  id 
est,  quotisque  recipialis  Spii-itum  Sanctuin. 
Multis  quippe  teniporibus  ante  Christi  ad- 
ventum,  erat  Jud»a  sub  potestate  infide- 
lium  regum  :  quod  duravit  usque  ad  tem- 
pus  quo  Christus  post.  suam  ascensionem 
misit  electis  Judsis  Spiritum  Sanctum  in 
signo  visibili.  Expulsis  quoque  Judreis  a 
propria  terra  per  Romanos,  habitaverunt 
in  ea  homines  gentiles  et  feri  :  sicque  pa- 
scua  gregum  facta  sunt  gaudium  onagro- 
rum,  donec  praedestinatis  Juda>is  ad  fidem 
conversis,  et  Spiritus  Sancti  gratiam  leci- 
pientibus,  ca'perunt  Christiani  tcrram  pro- 
missionis  inhabitare. 

Et  erit  dcscrlum  in  Charmel,  id  est, 
popuUis  gentilis  perducetur  ad  gratiam, 
quam  olim  habuerunl  Jud<ei;  e/  Charmel 
in  sallum  repntabitur,  id  est,  popuhis 
Judffiorum  ad  infructuosam  paupertatem 
gentilium  cadet.  Nam,  ut  ait  Apostolus  ad 
Romanos,  excisi  sunt  rami,  et  aiieni  in- 
serti  sunt.Quemadmodum  cnim  ante  Chri- 
sti  ailventum  gentililas  spirilualibus  bonis 
caruit,  quibus  Judiei  abuudaverunt  ;  sic 
postmodum  gentiles  in  Christo  diviles  fa- 
cti  sunt,  et  Judtei  peuitus  depauperati,  om- 
nem  gialiam  amitlendo.  Ha3C  verba  supra 
scripta  sunt,  et  plenius  explanata.  Et  ha- 
hitnhit  in  sotitudine,  id  cst  in  cordibus 
geiililium,  qui  anle  fuerunt  sine  Deo,  et 
jam  desertum  vocati  sunt,  judicium :  quo- 
niam  ipsi  post  conversionem  suam  ad  fi- 
dem,  Juilieium  discretionis  dilexerunt,  se 
ipsos  veraciter  judicaverunt,  et  actum  ju- 
slitiffi  perfecerunt;  t'^/)/s/(//a  ««  Charmel 
sedebit,  id  est,  in  fidelibus  reqiiiescel,  qui 
ex  deserto  in  Charmel  conversi  sunt,  sicut 
nunc  dictum  est.  Tantum  vult  dicere,  quod 
juilicium  et  justitia  erunt  in  Ecclesia,  quse 
dicere  potest  :  Feci  judicium  et  juslitiam. 
Et  erit  opus  Justitia' ,  pax  :  id  est,  tran- 
quiililas  mentis  consequetur  actum  justi- 
tia;,  el  erit  effectus  seu  opus  justitiae.  pax 
interna.  Proprie  tamen  pax  est  effeclus 
caritatis,  quse  facit  concordiam,  unionem 
et   paceni,  quemadmodum  scriptuni   est  : 

ihid.  m.  Pax  multa  diligentibus  iegcm  luam.  Uiei- 


24. 


I  Cor.  I,  5. 

2s.  XXI\,  1". 

16 


Ps.  cxvni, 
12t. 
17 


A  tui'  vero  pax  effeclus  juslitia^  in  quantum 
juslilia  disponit  ad  pacem.  el  removel  im- 
pedimenta  ipsiiis.  Et  culfus  Juslitice,  erit 
silenfiuni,  id  est  quieta  vacalio  Dei,  sepa- 
ratio  cordis  a  tumuilu,  et  refrenalio  oris  a 
verbis  inanibus.  Hoc  videmus  in  claustra- 
libus  praecipue  adimpleri,  qui  in  observa- 
tione  silenlii  culliim  justitiae  statuunt.  el 
fractionem  silentii,  grandem  justitiae  prae- 
varicationem  existimant.  Et  seciiritas  us- 
que  in  sempiternum.  Securitas  namque  et 
liberlas  Ecclesi»,  qua^.  nil  limel  nisi  Deum, 

B  in   pra>senli  vila   inchoalur.  el   in   fuluro 
perficitur,  sicut  et  carilas.   nec  unquam 
corruinpitur.  Et  sedebil  populus  meus  in       18 
pulehritudine  pacis  :  id  est,Ecclesia  nunc 
quidem  in  pace  Christi,  quae  omnem  sen-  phuipp.w, 
sum  exsuperal,  requiescit,  quemadmodum  '• 
angeli  Christo  nato  cecinerunt,  dicenles  : 
Et  in  terra  pax  hominibus  bonse  voiun-  zi,c.  „,  14. 
talis.  Et  Christus   apud  Joannem  dixit  : 
Pacem  relinquo  vobis,  pacem  meam    do  joaim.xiv, 
vobis.   Sedebit  quoque  et   in  tabernacu-  -'■ 
lis  fiduciu',  id  esl  in  locis  tutis,  in  con- 

C  gregalionil)us  sanctis,  in  Ecclesiae  domi- 
bus,  dieens  cuin  Prophela  :  FiduciaHter  /s.xir, 2. 
agam,  et   non   timebo:  et  in  requie  opu- 
lenta,  id   est  in    spiritualium   divitiaruni 
possessione  quieta,  quemadmodum  ad  Co- 
rinthios    scribit   Apostolus   :  Gratias   ago  i Coc.  1,4, 
Deo  meo  per  Jesum  Ghrislum,  quoniam  in  '''  '' 
omnilius  divites  facti  estis  in  eo,  in  omni 
verbo   et  in  omni   scientia,   ita  ul  nihil 
desit  vobis  in  uHa  gratia.  Haec  opulenlia 
quieta  atque  dulcissima,  maxime  fuit  in 
sanclis  ApostoHs,   qui    primitias  Spiritus    Rom.\m, 

U  receperunt.  Denique  ista  pulchritudo  pa-  "'" 
cis,  et  sessio  in  tabernacuHs  fiduciae  (de 
quibus  Psalmista  recitat,  Yox  exsuHalionis    Ps.  cxvh, 
et  sakitis  in  tabernacuHs  justorum)  opu-  '^' 
leutaque    requies,   muHo  copiosius  erunt 
in  populo  Dci,  quum  ad  patriam  pervene- 
rint,  quam  in  isto  exslHo. 

Quum  ergo  isla  fuerint  in  primitiva  Ec- 
clesia  adimpleta,  tunc  Grando  autem,  id       19 
est  tempestas  sive  exercitus  Romanorum, 
per  modiim  grandinis  miiltus.  fortis  el  im- 
petuosus,  eril  ///  descensione  salfus,  id  est, 


ENAUHATIO    l.N    CAl'.    XXXII    1SAI.E. 


ART.    LVIIl 


im 


siipfr  iiifrucluosani  incroclulanKiue  Ju(la>- 
ani  (lovcniel,  i'i  Im uiilittiiv  hii niil inliiiur 
civitas,  id  esl,  Jerusalcin  fuiulilus  subver- 
letur  et  corruel. 
Quuni  igilur  tanta  sit  gralia  in  Ciirisluni 
20  credentium,  Beati  <jui  scminatis  stipcrom- 
ncs  Wjnas,  id  est,  beali  eslis,  vos  Aposloli 
pra>dicaloresque  Chrisli,qui  verbum  Kvan- 

Zuc.v.ii.ii.  gelii.  quod  est  scmen  Dei,  omnibiis  popu- 
lis,  linguis  ac  tribubus  pra;dicatis.  De  his 

EccUwA.  aquis  et  Saiomon  loquilur  :  Mitle  panem 
liiiim  super  transeuntes  aquas.  IininiUcn- 
lcs  pcdon  hovis  ct  asini,\il  esl,  ad  sinum 
Ecclesite  perlrahenles  populum  JudiPorum 
eleclum,(]ui  propter  patres  el  propler  eul- 
tiini  ac  legeni  uniiis  veri  Dei,  sitrniriealur 
per  bovem,  qiii  est  animal  muiidum  :  el 
pdpuliim  genlilem,  qiii  propler  idolola- 
Iriam,  designatur  per  asinum. 


Eipositto 
moralis. 

6 

ilalth.  XII. 
31. 
Jobi.ii. 


I  Tim.  IV,  7. 


Ptov. 
XXVII.  i\. 

ifallh.w, 
1». 


Til.  I,  IG. 
tuc.  VI,  40. 

JJalach.  I, 


Demoie  qutedam  eorum  qu;e  dicla  sunl, 
moraliter  exponi  possunl  de  omnibus,  sic- 
ul  (|uuiii  ait :  Sttilttis  fatua  loquetur  :  quia 
ex  abiiuilaiitia  coidis  os  loqiiilur.  Ouoeon- 
Ira  dc  Job  ilieitur  :  .Noii  pcccavit  labiis 
siiis,  nec  slullmu  i|nid  (■initra  Dcuiii  hicu- 
lus  csl.  l';i  I'aiilus  riiiKitlicuin  c.xhoitaiis  : 
Incplas,  inquil.  et  aiiilcs  labulas  (lc\ita. 
£l  cor  ejus  faciet  iniijuitatcni  :  qiiemad- 
modum  iii  Proverbiis  legitiir  :  (^or  iniqui 
ex(iiiircl  mala.  lCl  Chiisliis  iu  l^vangclio  : 
De  cordc,  ait,  proccdunl  lurla,  liomicidia, 
adultcria.  ^7  pcrficial  simulalioHcin  :  (puc 
csl  duplex  iniquilas.  El  loqualur  ad  Do- 
niinum  fraudiilcnter.  Tales  siint  hiDrclici, 
qui  verbis  magnificis  Deum  honorarc  se 
siiiiulanl,qualenus  simpiiees  sibi  alliciant, 
el  jiio  Dco  zelari  pulentur;  omnes  qii0(|iic 
ijui  diciinl  sc  nossc  Deuni,  faclis  autcni 
negiuil  ;  (|iii  dicuut,  Domiiic,  Domiiie,  el 
non  faciiiul  (iii;i'  prieccpil  Doiiiiuus :  iiui 
Dcum  nomiiiiiiit  patrcm  ac  l)(uiiliiuiii.  cl 
euin  iion  aiiiant  ac  meluunl.  Scd  iiiiciu 
fiilliiut  iiiiscri,  nisi  se  ipsos  ;  lli  vacuaiu 
faciimt  aniiuam  csurienlis,  ipiciii  spirilua- 
liliiis  alimoniis  privanl. 

Frandulcnti  vasa,  id  (-sl   minislri,  sen- 
sus,  el  corda  dolosi,  jjcssimn  sunt.  L'iide 

T.  8. 


8 


A  in  Malachia  habelur,  .Malcdiclus  dolosus;  .Vniaci,.,. 
cl    iii  Psiiliiio.  Viiuiii  san.imiiium  ct   dolo-    j,^  ^  . 
sum  abominabitur  Dominus.  Proplerea  Ec- 
clesiaslicus  prjecipil  :  Anle  omnia  opera    icc/i. 
verbiim  verax  pripcedal  le  :  qiii  enim  so-  ""J['  "  ' 
phislice  loquitur,  odibilis  esl ;  in  oinni  re 
defraudabilur.  Non  est  illi  data  gralia  a 
Domino  :  omni  onim  sapicnlia  defraudalus 
cst.   Ecce  quam   impiissimum  viliiim,   et 
sumniiB  verilali  vehciiicntcr   conlrariiim, 
quie  in  Proverbiis  lcslatiir  :  Os  biliiiguc   Prov.vm. 
detcslor.  Ideo  Paiilus  ad  nostiam  iulorma-     ' 

B  lionem  de  sc  ipso  fatclur  :  Nequc  aliquan-  i  tiu:%.i.  », 
do  in  sermone  adulalionis  fuimus.  Et  pcr  ^' 
Jaeobum    ail    sermo   divinus   :   Piirificale   Jacob.w, 
corda,  diipliccs  animo.  Isle  frauiiulcntus  *' 
cogilaliones  concinnat  ad  perdendos  mi- 
tcs,  ad  fallendum  juslos  el  simplices,  in 
scrmonc  mcntlacii ,  ijutim  loijuerctnr  pau- 
per   spiiilu  Judicium,   dc   quo   scriplum 
esl  :  Justum  jiidicium  jiidicale;  el   ilem,  yoami.vn, 
Beali  qui  custodiunl  jiidiciiim.   Princcps  ' ,',^  ^.^.  j 
vcro,  id  est  bonus  prpelalus  vcriisque  re- 
clor,  ca  qiuv  diijna  sunt  princijic  coi/ila- 

C  l/it  :  id  est.  cogilaliones  viriles,  prudenlcs, 
salubrcs  habebit,  considerans  semper  ul 
jusle  ac  fructuosc  popiilum  Dei  gubernel  ; 
ncc  vacabit  scurrilitatibus,  deliciis,  phan- 
lasiisque  vanis.  Et  ipse  super  iluces  sttihit, 
id  est,  vicarios  suos  regel,  imo  el  impiis 
ducibus  priBvalcbit. 

Mu/iercs  ojjulentu',  id  est,  homines  mol- 
les,  effeminati  ac  diviles,  surgitc  a  vi- 
liis  carnis,  et  atidite.  Post  dies  enim  et 
annurn,  id  esl  posl  teinpus  a  Deo  piicordi- 
nalum,  ct  vos  conturbahiniini ,  id  esl,  gra- 

D  \  iiiiis  poenis,  tcrroribus,  et  tandem  aBler- 
nis  siippliciis  afficicmini.  ro;/.s//«;«i(7^7  csi 
ciiiiii  riiidcmia.  id  csl,  ecclcsia  malignan- 
liiim  cxlerminala  Qs\\colleclio  ultra  non 
crit.  id  csl,  friiclum  iioii  affcrcnl,  qiiiiiii 
implcliim  fiicril  illud  Psaliiiislii'  :  Ijiibc- 
scaiil  et  conliirbcnliir  in  sipculum  sajculi  ; 
cl  coufundanlur  cl  pcreanl. 

.Siijicr  liiiinnm  jjitpnli  mci ,  id  csl  siijicr 
Ecclesiam,  spiniv  et  veprcs  ascciidcnt,  id 
esl  Iribiilaliones  cl  lenlaliones  miillipli- 
ces  :  (iiiia  per  miillas  liibiilalioiics  opoilct  ,i,(.xiv,ii. 

3U 


10 


/'.(.  LWMI, 

s. 


i:i 


362 


ENARRATIO   IN    CAP.    XXXIII    ISAI.E. 


ART.    LIX 


nos  intrare  regnum  coelorum;  quanto  ma- 
ffis  supcr  omnes  domos  gaudii,  etc,  id  est 
super  impios,  perversos,  extraneos  atque 

Proi'.xi,3i.  haereticos  ?  Unde  in  Provei'biis  dicilui'  :  Si 
justus  in  terra  recipit  :  quanto  magis  ini- 
pius  et  peccator?  Et  Petrus  in  prima  sua 
\Petr.n,  Ganouica  :  Si  priino  a  nobis  :  quis  finis 
eoruin  qui  non  credunt  ?  Per  Jeremiam 
Jer.  XXV,  quoque  Dominus  :  Ecce  (inquit)  civitatem, 
in  qua  invocatuin  est  nomen  ineum,  ego 
incipio  affligere  :  el  vos  eritis  iinmunes  ? 
d4  Domu-s  enim,  id  est  Ecclesia,  dimissa  est : 
quoniam  Christus  permittit  ad  tempus  Ec- 
clesiam  suani  affligi,  ut  in  hac  vita  pur- 
getur,  vel  preemia  copiosiora  mereatur.  Te- 
nebrce  et  palpatio,  id  est  exceecatio  magna 
et  error  praecipuus,  facta;  sunt  super  spe- 
luncas,  id  est  corda  perversa,  quae  sunt 
vitiorum  latibula.  Gaudium  onagrorum, 
pascua  gregum,  id  est,  tyranni  et  repro- 
bi  pios  eleetosque  devorant,  eorum  bo- 
na  consumunt,  et  sanguinem  bibunl.  De 
quibus  apud  .Michaeam  Dominus  contesta- 

Mich.m,%.  tur  :  Qui  comederunt  carnem  popuii  mei, 


A  el  pellem  eorum  desuper  excoriaverunt. 

Donec  effundntur  super   vos  spiritus  de        15 
excelso  :  id    est,   tamdiu    patiemini    ista, 
o  ek^cli,  donec  gralia  Dei  vos  liberet,  et 
Spiritus  Dei  in  perfcctam  libertatem  vos 
transferat. 

Grando  autem  in  descensione  saJtus,  id  19 
est,  ira  seu  ultio  Dei  reprobos  ac  tempo- 
raliler  floridos  devaslabit,  et  Intmilitate 
humiliabitKr  civitas,  id  est,  congregalio 
impiorum,  qui  in  malo  concordant,  dam- 
nabitur. 

B      Beati  qui  seminatis,  id  est,  opera  mi-       20 
sericordiffi  funditis,  super  omnes  aquas,  id 
est  populos  plurimos.  Aquee  eniin  multae,  Apoc.xvn, 
populi  inulti  sunt,  ul  habelur  in  Apocaly-  ''  '^' 
psi.  Unde  in  Osee  scriptum  est  :  Seminate  os^ex,  12. 
in  justitia,  et  inelite  in  ore  misericordife. 
Apostolus  quoque  :  Oui  seminat  in  bene-  iicoc.  jx,6. 
dictionibus,  de  benedictionibus  et  metet. 
Immittentes  pedcm  bovis  et  asini,  id  est, 
omnibus  ])ene  agentes,  et  sine  personarum 
acceplione  omnes  misericorditer  comple- 
ctentes. 


ARTICULUS  LIX 


EXPOSITIO    CAPITULI    TRICESIMI    TERTII    :    V.E    Ol'l    PR.EDARIS. 


MULTI  expositores  catholici  exponunt 
prffisens  capilulum  de  Judaeis  et  rege 
Assyriorum  pro  tempore  Ezechiie;  veruin- 
tamen  S.  Hieronymus  longe  aliter  exponit, 
videlicet  de  electis  Juda?is  pro  leinpore 
Christi,  et  de  perseculoribus  eorumdem. 
Nec  mirum  si  Hieronymus  ita  exponat, 
quum  et  quidain  Juda^orum  moderni  du- 
ctores,  exponant  heec  omnia  pro  lempore 
Messiae,  quem  praestolantur  futurum.  Dicit 
autein  Hieronymus  circa  hunc  locuin  :  Ile- 
bra?i,omni  virlute  niteutes  Chrisli  .\|30sto- 
lorumque  ejus  sacramenta  subvertere,  ista 
exponunl  conlra  Scnnacherib  ;  nos  autem 
ex  persona  Aposloloruin  omniumque  cre- 


C  dentium.  haec  dicta  convincimus.  Yidetur 
pr*terea  expositio  Hieronymi  aptior.  Sic 
enim  praesens  capiluhim  ad  pra?cedenlia 
aptissime  continualur.  quia  in  fine  praece- 
dentis  capiluli  de  .\posloIis  dictum  est, 
Beati  qui  seminatis  super  omnes  aquas ;  is.  xxxn, 
et  paulo  ante  ad  planctum  invitati  sunt  'yjj.^  ,j 
infideles  Juda?i,  qui  persequebanlur  pri- 
mitivam  Ecclesiam. 

Unde  jam  vaslatores  ac  illusores  Aposto- 
lorum  seu  primitivae  Ecclesiae,  imo  univer- 
sorum  fidelium,  Isaias  affatur,  et  ait  :  Vw,        1 

D  id  est,  pcena  aeterna  libi  debetur,  qui  jjrw- 
daris,  id  esl,  bona  fidelium  rapis.  Hoc 
fecil   infidelis  Synagoga  veris  Juda-is,  id 


E.NARHATK)    IN    CAl'.    X.XXIII    ISAl.E. 


AUT.    LIX 


•;«:{ 


llebr  x,3V. 


\cl.v,  15. 


Lue.  XIX 
».).  tl. 


cst  (liscipiilis  Chrisli,  qnibiis  ail  llcbiicos 
1'aiilus  scripsit  :  Ka|iiiiaiii  liiniormn  \c- 
stroruin  cum  gaudio  susccpislis.  Nonne  ct 
ipse  prccdiibcris^  (piasi  dical,  Imo  :  (juo- 
niam  infidclcs  Juda'i  a  Hoinanis  piicdali 
sunt,  ct  lacli  sunl  da-moiuim  pra^da^,  al- 
quc  privati  fclicilate  iclcrna.  El  i/ni  spcr- 
nis  :  id  cst,  vae  lihi.  populc  iiiridclis,  qni 
(Ihrisli  conlcinnis  Aposlolos,  diccns  :  Kccc 
iniislo  plcni  suiit  isli.  I*olcst  quoquc  re- 
fcrii  ad  oniiics  pcrseculores  Kcclcsia-  seu 
jiislorum.  yonnc  el  ipsc  spcnicris ^  Imo 
spcrncris:quouiam  Dco  ct  hominibus  oili- 
biles  facti  sunt  Judaei  proptcr  iniqiiitalcm 
iii  ('.liristniii  cjiisi]uc  iiiinistros  coinmis- 
sam.ldco  subjiin^'ilur  :  Quut»  ciiiisiDnitin- 
veris  deprcedalionem,  id  est,  quiiiii  (^iiristi 
discipulos  iniillo  lcmporc  fiicris  pcrsccu- 
liis  ac  spoliaiis,  cl  cos  dc  lcrra  liia  cxpulc- 
riA, deprcedabcris  a  Homanis  :  qiiod  facliim 
esl  qnadraffcsimo  seciindo  aniio  posl  Do- 
miiii  passioncin,  qucmadmodiim  (.Ihristiis 
piicdixit.  Quum  fatigatus  desieris  conlem- 
/(iv<'(;hrisluni  et  famulos  o]n-<,,  contciiineris 
in  pra'sciiti  s»ciilo.  cl  iii  dic  iiovissimo. 
Dcinde  in  persona  Apostolorum  cl  alio- 
2  ruin  crcdcntium  dicilur: /)ci/;(/«c,;ft/.sc/-c/-<' 
nostri,  tc  ciiiiii  c.cspcclacimus,  id  cst,  tu- 
um  auxiliiini  iii  (imiiihus  di-sidcravimus ; 
cslo  hracliiuiii  iw.slruni,  iil  csl  forlilliilo 
nos  roborans,  in  mane,  id  csl  cilo.  cl  lciii- 
porc  prospcritalis,  nc  prospcris  erif^^^amiir ; 
vcl,  In  manc,  id  cst  in  cxordio  nasccnlis 
Kcclesise.  Ksto  quoque  el  salus  noslru.  id 
csl  salvalor  liberalorquc  noslcr,  in  tem- 
porc  trilmlationis,  duni  a  Judu;is  aut  gen- 
libus  pcrscculionem  suslincmus.  Moc  ora- 
vil  iirimitiva  Kcclcsia  in  .\clibus.  dicciis  : 
Aci.,\,i').  Ki  iiiiiic.  Doininc,  rcspicc  in  minas  coriiiii, 
cl  da  scrvis  tiiis  cum  omni  fidiicia  loijiii 
\crbiim  luum. 
H  .1  ciicc  anijcli  fui/cruiil  po/iuli  :  id  csl, 

angcloriiin  subsidio  dcjccli  el  victi  suiit 
advcrsarii  Kcclcsiie,  sciliccl  infidclcs  Ju- 
(hci.  Vcl.  .\  vocc  aiigcli.  id  csl  cx  aniiiin- 
lialioiic  iiiinlii  denunliantis  advcnlnm  \\i< 
manoriim.  fii;,'criml  popiili  Jiiihconim  c\ 
propiiis  lucis  ad  Jcriisalcin.  Sa'pc  cnim  iii 


A  iioc  libro  pcr  angclum  inlclligilur  niin- 
lius.  El  iib  c.rnlliilionc  luii,  id  cst  a  snbli- 
mi  el  magnifica  opcralione  tua,  pcr  qiiam 
tua  inajcstas  hominibus  innolcscit,  disjier- 
.s(c  sunt  i/cnlcs,  id  cst  tyranni  Kcclesiam 
pcrscquentcs,  ccteriquc  genlilcs,  qui  om- 
iKvs  divino  auxilio  succubucrunl.  ae  per- 
icriinl.  I]|  implclum  csl  in  I^cclcsia  (^hri- 
sli,  quod  ei  in  .Micluca  promissum  csl  : 
Kxaltabitur  manus  lua  su|)cr  hoslcs  luos,  cl  .i/icA.  v,9. 
omncs  inimici  liii  inlcribunl.  lloc  ncnipe 
cl  (^hrislus  prwdixil  discipulis  :  Dabo  vo- /.uc.xxi.is. 

15  bis  os  ct  sapiciitiam,  ciii  non  potcrunt  rc- 
sistere  ct  conlradicerc  omncs  advcrsarii 
vestri.  Et  conijrcijabunlur  s/mlia  vcsira,  i 
0  Judaei,  ab  exercilu  Homanorum,  lempo- 
re  Titi,  sicut  colliijitur  bruchus,  id  est  cilo 
atque  facilitcr,  vclut  quum  fossm  /ilcuce 
fiicrinl  dc  co.  Quum  cnim  fuerit  fovea 
brucho  implcta,  copiosc  ct  facillime  bru- 
chus  colligiliir  :  sic  Homani  oinnia  bona 
Juda'orum  iliiipiicriinl.  Polcst  cliain  acci- 
pi  dc  gcnliiibiis.  a  chrislianis  priiicipibiis 
superatis  ac  spolialis. 

G       Magnificalus  esl  Dominus,  'u\  csl.Ciiii-        5 
slus    potcntiam   suam   ostendil,  quoniam 
liabilavit  in  e.rcelso,  id  cst,  in  summo  ccc- 
lo  ad   dcxtcram   Patris   conscdil,   cl    idco  .Unr<-.xvi, 
sc  omnium  Doniinum  dcclaravit,  faciendo   " 
iiiiraljilia  magna  pcr  .\posloios,  cl  adver- 
saiios    lk'clcsia?   dcprimcndo.    Undc    post 
passioucm  dixil  :  Data  cst  mihi  omnis  po-    .Vaiih. 
tcslas  in  ccclo  cl  iii  lcrra.  /inplccit  Sion,'^'^'""'  ^*' 
iil  csl    I']cclcsiam.  (|ii;c   in  pra>cc(Icnti  ca- 
pilulo  dicla  csl  dcsirliim  cl  (lliaiiiicl  :  Ac    h.  ww. 
qua  fertiir  in  Psalmo,  Diligit  Dominiis  por-  p^  ,^^j^,, 

I)  las  Sion  supcr  omnia  labcrnacula  Jacob  ;  i 

cl  ail  Hcbra'Os,  .\cccssislis  ad  monlciii  Si-   Hebr.  x», 
011,  cl  Kcclcsiam  primilivoriim.  llaiic  Chri-  '"'"■'• 
slus    implevil  judicio  et  justitia,  ihiinlo 
riilclibiis  graliam  vcracilcr  judicandi,  dis- 
ccriicndi,  scu  corrigcmli  sc  ipsos  cl  alios 
sibi  commissos,  graliain  iiiiiii|uc  jiislc  vi- 
vcndi.  riidc  in  Joaniic  luibcliir  :  (iralia  cl  ;aitn>i.i,i7. 
vcrilas  pcr  Jcsum  (Ihrisliim    facla  csl.  Kl 
.\l)oslolus  ail  :  Hciiciliclus  Deus,  qui  bcnc-  Kphtt.i.i. 
ili\il  niis  omui  bcuciliclionc  in  ci)'lcsiibus 
iii  (Ihiislii  Jcsii. 


5G4 


ENARRATIO    IN   CAP.    XXXIII    ISAI.E. 


ART.    LIX 


6  El  erit  fidcs  iu  temporidits  suis  :  id  est, 

lemporo  Christi  fifles  augebitur,  imo  per 
ejus  Apostolos  oninis  orbis  fide  Christi  im- 
butus  esl.  Divitiu'  salutis,  id  est  bona  et 
*  aeieraae  ornamenta  verae  atque  internae*  bealiludi- 
nis,  sunt  sapientia,  id  est  cognitio  divi- 
norum,   et  scieutia,  id  est  notitia  rerum 
crealarum.  Ipsa  namque  bealiludo  in  Uei 
visione  consistit,  secunduin  quod  Chrislus 
joann.ww,  ait  :  Hspc  esl  vita  selerna,  ut  eognoscanl  te 
'■  solum  Deum  verum.  Hujus  aulem  beatitu- 

dinis  ornamenta  sunt,  cognitio  coelestium 
et  inferiorum.  Si  aulem  per  divilias  salutis 
inlelligamus  ipsam  salulem  seu  beatiludi- 
nein,  ex  sua  latione  perfectam  ac  divitem, 
tunc  sapientia,  id  est  actuaUs  conlempla- 
lio  sapientia?  qua  Deus  cognoscilur,  est 
essentialitcr  salus  :  quam  scientia  ornal, 
quia  in  cognitione  rerum  creatarum  poni- 
tur  pricmium  accidentale.  Timor  Domini 
ipse  est  thesaurus  ejus.  Thesaurus  inter- 
dum  vocatur  repositorium,  in  quo  divitiae 
conlinentur;  inlerdum  vero  thesaurus  pro 
diviliis  sumilur  :  el  ulroque  modo  tinior 
Domini  filialis,  casUis  el  sanclus,  qui  per- 
manet  in  saeculum  sseculi,est  thesaurus  sa- 
lulis.Per  limorem  enim  salus  conservalur, 
quoniam  limor  Domini  expellit  peccatum, 
quod  solum  aufert  salutem.  Timor  etiam 
in  lanlum  ornal  pcrficilque  sahilcm  ct  sa- 
pientiam,  ut  in  libro  Job  dicalur,  Eece 
timor  Domini  ipsa  est  sapientia  ;  et  in  Kc- 
clesiaslico,  Healus  cui  datum  est  habere 
tinioiem  Dei ;  ilemque  in  Psalmo,  Tiinete 
Dominum.  omnes  sancti  ejus,  quoniam  ni- 
hil  deesl  limenlibus  eiim.  Ouod  aulem  ti- 
mor  Domini  sil  Ihesaurus  saluteni  custo- 
diens,maxim(;  constat  ex  eo  quod  scriplum 
esl  in  Ecclesiastico  :  Si  non  in  tiinore  Do- 
mini  lenueris  le  instanter,  cilo  subverle- 
tur  domus  tua.  Idco  quum  Psalmisla  dixis- 
/•s. cxi,  1.  sel,  Beatus  vir  qui  timet  Dominum,  post 
ibid.  3.  paiica  adjecit,  Gloria  cl  divitiae  in  domo 
ejus,  hoc  est  in  corde  ejus,  per  gloriam 
inlelligens  salulem,  per  divitias,  sapien- 
tiain  atque  scienliam. 
7  Eece  videntcs  clamaliunl  foris,  anycli 

jjacis  amare  flebunl.   Sensus  esl    :  Post- 


Ps. 


Eccli.\,n. 


Jub  > 


Eccli.  XXV. 
15. 

Ps.  XXXIN, 

10. 


Eccli. 

XWII,  i. 


A  quam  Chrislus  verus  Deus  impleveril  Sion, 
hoc  est  Ecclesiam  ex  gentibus  pro  majori 
parte  collectam,  judicio  el  justitia,  fucril- 
qiie  fides  ejus  ubique  prjcdicala,  el  Eccle- 
sia  spiritualibus  divitiis  saiutis  ornata  ; 
tunc  angeli  sancti,  qui  erant  custodes 
Jiidteorum,  vel  sancli  Apostoli.  qui  missi 
erant  evangelizare  uri)i  Jerusalem  pacem 
veram  et  redemptioneni  perfeclam,  viden- 
les  Judffioriim  exc.Tcalionem.  lempli  el  ur- 
bis  deslriiclionem,  ex  caritale  vehemenler 
dolebunl,  clamalninlque  foris,  videlicet  de- 

B  serenles  Judajam  propler  ipsius  obslina- 
tionem.  Quiim  eniiii  Chrislus  civilalem  is- 
tam  defleverit,  certum  esT  quod  Aposloli 
quoque  errori  ejus  compassi  sinl  :  sicul  el 
Paulus  asseril  sibi  inesse  dolorem  conti- 
nuum  pro  fratribus-  suis  Judaeis.  Porro  an- 
geli,  qui  ex  Dei  fruitione  beati  sunt,  non 
nisi  inelaphorice  plorare  dicuntur  :  quem- 
admodum  iii  Genesi  de  Deo  narralur,  quod 
lactus  dolore  cordis  intrinsecus,  dixerit, 
Delebo  hominem  quem  creavi.  Dicuntur 
ilaque  angeli  condolere    crranlibus,   pro- 

G  ])ler  simililudinem  operis:  quoniam,quan- 
tuin  in  se  est,  operantur  ad  eorum  cor- 
rectionem. 

Causa  aulem  flelus  angelorum  pacis  sub- 
jungitur.  Dissipatw,  id  est  destructee,  sunt 
vi(c  lerrae  Judieorum  ab  exercilu  Boma- 
noruin,  ces.^^aiu^t  transiens  per  seinitam  : 
omncs  enim  Judaeos  occiderunt  aul  expu- 
lerunl  Romani.  Huic  simile  est,  quod  in 
Thienis  asseril  Jeremias  :  Yiae  Sion  lugenl, 
eo  quod  non  sil  (|ui  veniat  ad  solennila- 
tes.  IrritUJJi  facluin  cst  pactum  quod  Dcus 

D  pepigit  cuin  Abraham,  Isaac  et  Jacob,  qiii- 
bus  promisit  quod  daret  semini  eorum 
terram  promissionis  in  possessionem  aeter- 
iiam.  Hoc  itaque  fa'dus  confraclum  est 
propter  excessus  Judaeorum.  Projecit,  id 
est,  deslrui  permisil,c!i'?7(7;r.s  Judwae;  non 
rcputavit  homincs ,\A  est  infideles  JudiEOS, 
sicul  in  Osee  teslalur  :  Exosos  habui  eos 
propter  malitias  adinventionum  ipsorum  ; 
de  domo  mea  ejiciam  eos  ;  iion  addam  ul 
diligam  eos.  Pervenil  enim,  secundum  Apo- 
stalum,  super  eos  ira  Dei  usque  in  finem. 


Luc.\\\,'t\. 


Jtoin. 

i,  3. 


Ge71.vi,C,7. 


Thren.  i,4. 


lien.  XIII, 
15;  XXVI,  4; 
xxviii,  13. 


Oseei\, 15. 


I  Tliess. II, 
tii. 


E.VARRATIO    IN    CAP.    XXXIII    ISAI.E. 


ART.    LIX 


365 


9        Lu.rit  cl  elangnil  lerra  :  hoc  es(.  liabita-  A  Judapos.  quoniam  sola  cadavora  pcrmanse- 

torcs  Juda^a?  planxerunt  et  infirmali  sunt:  nint.  Sjji/ue  roitgregala',  hoc  est  crudeles 

confusus  esl  Libanus,  et   obsorduit  :   id  el  infructuosi  Judai,  qui  verbis  et  ictibus 

esl,tcmplum  (de  quo  in  Zacharia  scriplum  Christum  ejusque  discipulos  pupugerunt, 

Zach.x\,\.  est  :  Apcri,  Libane.  porlas  (uas,  et  devoret  igni  comburenltir.hoc  est,  gravissima  per- 

ignis  cedros  tuas)  impletum  est  confusio-  secutione  atque  incendio  Romanonim  con- 

ne,  al(iue  i)rivaUiin  canlu  la?tilia'.  Yel  per  sumentur.  et  ullra  hoc,  igne  inferni  cru- 

Lihannm    dcsignalur   Jerusalem,    de   qua  ciabuntur. 


K^f^ch.wn, 
3.JU1UI.XX. 

Jbid.  li. 


ail  Kzcchiel  :  Aquila  alarum  magnarum, 
qiKC  habel  ductuiii  inlrandi  in  Lilianiiiii. 
OikkI  mox  exponens  :  Oiiuni  vcncril,  iii- 
qiiil,  .Nabuchodonosor  in  Jerusalem.  Tnde 


Quoniam  ergo  isla,  quie  dicla  siiiil  dc 
operibus  Dei  circa  1'xclesia'  conservatio- 
nem,  el  Judaporum  deslructionem,  valde 
magnifica  atque  notabilia  siinl,  ideo  Dn- 


palescil.  quod  pcr  aqiiilain  rcgcm  Babylo-  B  miniis  omnes  honiines  invilal  ad  conside- 

nis,   per  Libanum   vero  Jerusalem  cxpri-  ralionem  operiim   horum,  duni   subjiingi- 

mat.  Et  factus  est  Saron  sicut  deserlum,  tur  :  Audite,  qui  longe  estis,'\A  est,  procul 

cl  concuxm  csl  Ba.^san  el  Carmelus.  Saron  a  Judjea  habitatis.  vel   adhuc    multiim  a 

est  regio  juxta  Joppen  :  Basan  vero  esl  re-  Deo  dislatis  propter  inridelilatcm  veslram 

gio  trans  Jordanem:Carmeliis  autem  mons  et  vilia,  qwe  fecerim,  dicit  Dominus,  quae 

fertilis  erat.  Ks(   igilur  sensus.  quod  lo-  nunc  scripta  sunt,  et  scribcntur.  .^<  c<)(/7!0- 


1.3 


to 

jt.  1.XIM,  t 


ca  ista  Juda?a>,  qu»  olim  iiberrima  eranl, 
vastata  sunt  :  per  quod  insiniialur,  quod 
omnis  opulenlia  Jiida-orum  in  miseriam 
verterclur. 

Nunc  consurgam,  dicil   Dominns  :   id 


scile,  vicini,  id  est  circa  Jiidiram  habitan- 
tes,  seu  Deo  per  fidem  gratiamqiie  uni(i, 
forlitudinem  meam,  id  est  polentem  effe- 
clum  meum,  in  isto  capitulo  rccitalum  : 
imo    divinam    polenliam   in   suo   effectu 


esl,  non  diutius   sustinebo  maliliam  vc- C  perpendite.  fiswtovtVi  s««/ m  5('oH,id  est       n 


/'J.JIV,  II 

il 


stram,  0  Judaji,  esse  inullam  :  dies  eniin 
ullionis  in  corde  meo,  annus  relribiilionis 
ine;p  venil.  Xu/ic  c.vidlabor,  id  cst,  justiis 
alqiic  omnipotens  apparebo,  vos  destru- 
endo:  nunc  suhlecabor  in  genliiim  conver- 
sione  :  sicut  in  Psalmo  loquilur,  llxallabor 
in  gentibus,  el  exallabor  in  lerra.  Concipi- 
elis  nrdo/-cm,  id  esl,  cogilalio  veslra,  0  in- 
fideles  Juda>i,  mercbiliir  iil  igni  Iradami- 
ni  :  parietis  stipulam ,'id  est,opus  vestrum 
c\  impia  cogilalione  proccdens,  mercbilur 


in  Jerusalem,  peccalores,  id  est  infideles 
Jiidffi :  possedit  timor"  hypocrilax,  id  est 
Pliarisaios  ac  Scribas,  quibus  Dominus  in 
Evangelio  loquitur  :  Vse  vobis,  Scriba;  et 
Pharisa»i  hypocrila".  Isli  vchemenler  con- 
terrili  sunl  posl  Chrisli  rcsurreclionem, 
quando  viderunt  Apostolos  in  nomine  Je- jc(.  ii,6-8 
su  nmniiiiii  linguis  loqui.  omnem  Scriplii- 
raiii  agnoscere,  alque  iniracula  inaxima 
facere.  Unde  scriptum  est  in  Aclibus  :  ,MuI- 
ta  signa  et  prodigia  ficbanl  per  .\posloIos 


ilallh. 

xiiii,  13  el 
setj. 


/bid.  43. 


iil  vcliil  slipiila  ab  igne  consiimaiiiini.Cun-  D  in  Jerusalem,  el  metiis  magnus  eral  in  iini- 


li 


iioii  r< 
inaiiot 


cepliis  crgo  et  partiis  vcster, ignis  tormen- 
liim  iiicrcbitur.  I'^t  polest  per  ignem  qua?- 
libcl  gravis  affliclio  designari.  Spirih/n 
ve.sler  ul  ignifs  vorabil  vos,  id  csl,  voliinlas 
seii  anima  vestra  faciet  vos  pamic  e(  moi- 
li  oliiinxios;  cl  crunl  popi/li  Judiooruiii  a 
Uomanis  inlerfectoriim,  quasi  de  incendio 
ti/iin.  id  cst  similis  cineri  pnst  incendiiim 
reiiianenli  :  qiioniam  siciil  igiiis  comhiiiil 
iiialeriam,  de  (]ua  rcmancl '  nisi  lavilla  cl 
cinis,  sic  gladiiis  itomanorum  coiisuin|)sil 


versis.  Et  iterum  Lucas  scribit  :  Omnes 
qui  crcdebant,  erant  pariter,  et  nemo  alio- 
riim  aiidebal  se  conjiiiigere  illis,  sed  bca- 
lificabat  eos  populus,  habcbanli]ue  gra- 
liam  ad  omnem  plebem. 

^,^((('.v  polcril  l/abilarc  dc  vobi.f  cum  igne 
devoranlc^  hoc  esl,  quis  veslriim,  0  Jii- 
da"!,  veraciler  habilabit  per  fidein  e(  opiv 
ralionem  ciim  Deo  seu  Chrislo  Dei  rnige- 
iiilo;  dc  (ino  ad  llebr.TOs  scribilur,  Kleniin 
Deiis  noslcr  ignis  consumens  es( ;  de  quo 


lbitl.u,U; 
V,  13;  11,  17. 


flebr.  \ii, 


566 


ENABRATIO   IN   CAP.    XXXIII    ISAI.E.    —    ART.    LIX 


Ps.\.  6. 


Ps.  cni,  4. 


15 


Zach.  vin 
19. 


ot  Psalmista,  Neque  habitahit  jiixta  te  ma- 
li^nus.  Aul  quls  habilahit  ex  vohis  cinn 
ardoribus  sempiternis,  id  est  cum  inces- 
sanlibus  carilalis  fcrvoribus,  vel  potius 
cum  angelis  sanclis?qui  sunt  ardores  per- 
potui.  juxta  ilhid  quod  ad  Dcum  ait  Psal- 
mographus  :  Qui  facis  angelos  Inos  spiri- 
tus,  el  minislros  luos  igneni  urenlem.Unde 
et  Seraphim  specialilcr  incendenles  seu 
calefacicntcs,  propter  excessivum  divini 
anioris  calorem,  vocantur,  qucmadmockim 
excellentissimus  ille  theologorum  prin- 
ceps,  deiformis  Dionysius  docel. 

Huic  quiestioni  respondet  Prophela  :  <?/?/ 
ambulat  in  justitiis,  id  est,  qui  divina 
mandala  custodil,  cl  hv/uilur  rcritatcm, 
id  esl  sanani  doclrinam,  vilans  omne  men- 
dacium,  sicut  in  Zacharia  jubetur  :  Ye- 
rilalein  tantum  et  pacem  dihgite.  Qui 
projicit  arariliam,  id  csl,  cnpiditalem 
contemnit,  quse  ex  calumnia  oritur,  vel 
calumniam  generat :  quia  cum  damno  uni- 
us,  pecunia^  alteri  congreganlur.  Projicit 
ergo  avaritiam  ex  calumnia,  id  est,  avari- 
tiam  spernit,  ne  ahcui  cahimniam  faciat. 
Unde  et  Christus  in  EvangeHo  :  PossibiHus 
esl  camehim  per  foramen  acus  Iransire, 
quam  divitcm  (id  est  diviliarum  inordina- 
tum  amatorem,  puta  avarum)  intrare  in 
regnum  ccplorum.  Et  e.rcnlit  maniis  suas 
corporales  ac  spirituales,  videlicet  organa 
corporis,  et  desideria  cordis,  ab  omni  mu- 
ncre,  id  cst  a  muncrc  lingua',  a  munere 
manus,  a  munere  officii  aut  obsequii,  id 
est  ab  adulatore.  a  diviliis,  a  famulalu  in- 
ordinalo.  Unde  et  Moyses  :  Non  accipies, 
inquit,  munera,  qu»  excffcanl  oculos  sa- 
pientium,  et  pervertunt  verba  jusforum. 
Qui  obtural  aures  suas  nc  auiliat  sangui- 
ncm,  id  est  verba  iniqua  et  vitia.  Unde 
Ps.  1,16.  scriplum  est  :  Libera  me  de  sanguinibiis. 
Vel,  Ne  audiat  sanguinem.  id  esl  sermo- 
nem  de  injusta  sanguinis  effusione  Ira- 
clantem. Claudendae  autem  sunt  aurcs  cor- 
porales,  vel  capilis  aversione  vel  digilo,  a 
loquenle  mahgna,  ut  erui)escal,  dummodo 
opportune  fieri  possit.  Si  autem  hoc  fieri 
neqiieat,  omnino  claudendfe  sunt  aiires  in- 


Matth.  XIX 
2+. 


Deut.  XVI 
l',i. 


A  teriores,  ne  prEebcatur  sermoni  mahgno 
consensus.  Unde  in  Ecclesiaslico  habetur : 
Sepi  aurcm  luam  spinis,  cl  noh  audire 
linguam  nequam.  et  ori  tuo  fac  ostia,  et 
seras  auribus  luis.  Ha?c  obturatio  valde 
perutilis  est,  quia,  ut  Ecclcsiasles  dicit, 
Per  Irislitiam  vultus,  corrigitur  animus 
delinquenlis.  Et  clitndit  oculns  suos  nc  vi- 
deat  malum,  id  est.  a  vanilatibus  sa^culi 
se  averlil,  el  oculos  suos  exteriores  ac  in- 
tcriores  a  vano  adspectu  ct  consideralionc 
inutih.  ab  intentione  perversa  refrenat  : 

H  orans  cum  Psahnista.  .\verle  oculos  meos 
ne  videanl  vanitatem  ;  implereque  sata- 
gens  illud  Ezechielis,  Unusquisque  offen- 
siones  oculoruin  siinrum  abjicial,  dicit  Do- 
minus.Unde  Job  priiipslalui:  Pepigi  lcedus 
ciim  ocuhs  meis,  ne  cogilarem  quidem  de 
virgine.  Uhristus  qiioque  in  Evangeho  :  Si 
ocuhis  tiius  scandaiizal  le,  erue  eum  et 
projice  abs  le.  Qui  enim  viderit  mulierem 
ad  concupiscendam  eam.  jam  moechatus 
est  eam  in  cordc  suo.  Sed  nec  ahorum  de- 
feclus  observare  debemus,  quoniam  scri- 

G  plum  est  :  Qui  observalor  est  malorum, 
opprimetur  ab  eis.  Quid  vides  festucam  in 
oculo  fratris  lui.  Irahein  aiitem  in  oculo 
tiio  non  vides  ? 

Istc  in  excelsis  hahitnbil ,  id  est  in  con- 
lcmplatione  coelestium,  in  apice  pcrfectio- 
num,  in  regno  coelorum.  Munimcnta  sa- 
xorum,  id  est  muri  coelestis  Jerusalem, 
exempla  atqiie  suffragia  electorum.  qui 
sunt  lapides  vivi,  ex  quihus,  secunduin 
Zachariam  et  Paulum,  aidificatur  Ecclesia, 
sunl  subliiniias  cjus,  id  esl  alla  habilalio 

D  seu  fortis  protectio  ejus.  Pnnis,  id  est  spi- 
ritualis  refeclio,  utpote  panis  vilffi  et  in- 
lellectiis.  Sacramentum  corporis  Chrisli, 
panis  lacrimaruni,  el  panis  quotidianus,  ci 
dains  csi  :  aliter  eniin  non  possel  tanlam 
justitiam  exercere.  Uiide  ait  Scriplura  :  Ci- 
babit  illiim  pane  vilse  et  intellecliis..45ri<rt' 
ciiis,  videlicet  aqu»  sapientiffi  salutaris, 
de  quiluis  infra  habelur,  Omnes  silientes, 
venite  ad  aquas,  fidc/cs  .sunt,  id  est  salu- 
bres.  Propter  qiiod  ait  Salvator  :  Qui  bibe- 
rit  ex  aqiia  qiiain  ego  dabo  ei,  non  sifiet 


Eccli. 
xxviii,  i!8 


Eccle.  VII, 


Ps.  CXVIII, 


Ezech.  XX, 


Job  x\M,  I. 


Matlh. 
xviii,  9. 


Ibid.  v,2 


Prov.\\.i.~. 

Matth.iw, 
3. 


16 


Zach.  i\, 
16;  Ephes. 
11,  VJ-ii;  1 
Petr.  n,  5. 


A'cc/i.  x\,3. 


/*5.L\M\,6. 

Luc.  XI,  3. 


Kccti.\\,Z. 


Ibxdem. 
Is.  r.v,  I. 


Joann.  iv, 
13,  U. 


E.NARBATIO   l-N    CAP.    X.N.MII    ISAI.E.    —    AltT.    LIX  567 

in  sptfrnum  :  sp(l  lict  in  po  fons  aqusp  sa- .\  lom    crpdcntiuni   in   Christum    irriflcnles, 

licnlis  in  vilani  ;clcrnain.  rndc  snpcrius  (ii.xcrunl  :  .Numqnid  ali()uis  cx  priiuipijjus  joann.t», 

/s.  Mi,  3    dictuin  csl  :  Hauriclis  aquas  in  gaudio  de  crcdidil    in   cuin,   aiit   cx   Pharisseis?  Sed  **' "' 

fonlibus  Salvatoris.  Polesl   quoquc  inlcl-  lurba    is(a    quie   ncscil    lejiem,    maledicti 

ligi  de  a(]ua  Baplisinatis.  siinl.  Kn  ipsi  e.\ca>cati  cl  rcprobi  faeli  sunt, 

17  Rci/em,  id  est  Christum   :   qui  Joannis  cl   idiota;  ac   illillcrati  primitias  Spiritus   Rom.ynu 
joann.xsm.  octavo  dccimo  ait,  Hcx  sum  ego;  qui  cliam  Sancli  reccperunl.  ■'■ 

^''  .Mallha-i  vicesimo  quinlo  dc  se  ipso  locu-         Dcniquc  ad  Kcclesiam  dicilur  :  Popu-      19 

.i/n/(/i  XXV,  fus  est,  Tunc  dicet  rcx  his  qui  a  dcxtris  /imi  imprudcnlcm  non  vidcbi.s,  id  est  po- 

'*'  cjus  crunl ;  in  decorc  .siio,  id  csl  in  gloria  puluni  Judaeorum    cl   Pharisa^orum   :  qui 

Dei  Patris,  in  majeslatc  divina.  in  luniinc  vi-rc  iiiiprudcnlcs  sunl,  quoniam  fidc  ca- 

patria»,  vidcbunl  oculi  (;/«.s.  Oculi  cnim  e.\-  rcnlcs,  nulla  saliilari  scicnlia  micanl.  ncc 

leriorcs,  post  diem  judicii  vidchunl  Chri-  B  acliis  suos   rcelc  ad   vcram  bcaliludincm 

stum  secundum  humanitatem  ;  oculi  vc-  dirigunl,  Flos  nnn  videt  Ecclcsia,  id  est, 

ro  nicnlalcs   vidcbunt    •■iim   quanliini    ad  iion  niagni  pcndil,  non  approhal,  non  rc- 

utraiiKiuc  naturain.  Proplcrca  ail  Psalmi-  piilat  cos,  scd  cum  .\posloIo  dicit,  .Nonnc  icor, i,io. 

/•j.cxxiii,  sla  :  Jusli  confitebuntiir  nomini   tuo,  ct  stultam  Deus  sapicntiam  hujus  mundi  fc- 

habilabiinl  rccli  ciiin   viillu  luo.  Dcni(]uc,  cil  ?  cl  cum  Psalmisla,  Dcspcxil  oculiis  mc-  Ps.u»,9. 

.Vniih.\.x.  Bcali    iimndo  cordc,  (]uoniam   i[)si   Dciim  us  supcr  ininiicos  meos.  Dc  quibus  sub- 

videbunt.  Cernenl  terram  de  longe :  id  esl,  jiingilur  :  populum  alti  sermonis,  ita  ut 

tcrram   vivcnliiim.  palriam  Bcaloriim   ad-  non  /wssis  intcHif/crc  di.scrli/udiiicm  /in- 

spicicnl  al(]iic  o[ilabiinl,  dc  hac  valle  la-  gua'  ejus,  id   esl    populum   hunc   impru- 

crimarum  illam  salutanlcs,  alquc  ad  cam  dentem,  sed  eloquentem,  scu  in  loquendo 

nehr^m,  sus[)i raiilcs,   scicnlcs  sc    hic   non   habcrc  profundiim,  ila  qiiod  ncqiieas  inlclligcrc 

'*■  mancntcm    civitalcm,   (jiicmadmodiim   dc  C  ornaliim   scrmonis   ipsius;  in  (^iio  tamcn 

anli(]uis  Sanclis  ail  Apostolus  ad  Hcbrse-  popu lo /mWa  es/ sajoien^ia  salubris  et  me- 

/ti<(.xi.i3.  os  :  Juxla  fidcm  dcfiincti  siint  omncs  isti,  riloria,  qncmadmodiim  scriptiim  est  :  In  5n;i.  1,4. 

non  acccptis  rcproinissionibus,  .sed  a  lon-  malcvolam  aniinam  iion  inlroibit  sapicn- 

gc  eas  adspicicntes  ct  salutanles,  et  con-  lia.  In  pr^edictis  namque  Juda'orum  magi- 

filcntes   quia    pcregrini  cl    hospitcs  siint  slris  atquc  philosophis  aliud  nihil  cst,nisi 

siipcr  lcrram.  dccor  scrmonis,  cx   inlormi   scicntia  ma- 

18  Corluum,  0  plcbs   fidclis,  nicdilabiliir  nans;  et  fructii  carenlcs,  solis   foliis  ad- 
limorem,  id  cst  caiisas  timoris,  ita  quod  ornantiir. 

ca  considerabis  dc  Deo  et  ejus  judiciis,  Rcxpice,  0  Dominc  Dcus,  oculo  palcrna'      20 

qu»   sancliiin  ac  rcvcrcnlialcm    limorem  cIcmenliiB;  vel,  0  juslc,  cui   dicliim  cst, 

mcnli   incutiiinl   :  quomodo  scilicct  Dcus  Cor  tuuin  mcdilabilur  timorem,  ct  popu- 
po[)nluin  Jiidicoriim,  olim    tam   clectiim,  D  liim  iniprudentcm  non  vidcbis  :  rcspice 

|)ci'iiliari'ni  ac  (locliun,  rcli(]iiil,  cl  loco  cn-  nciilo  (■oiigralulalinnis  ac  obcdicnliic  .S'('()//. 

ruiii  gcnlilcs  siibstituit.  lUcc  cnim  conlcni-  id   csl    f.cclcsiam    in   montc  s[)cculationis 

plans,  cum  Apostolo  ad  Romanos  exclama-  fnnilalam,  civilatem  solennitatis  nostra', 

/iom.«i.33.  bis  :   0  altiludn  (li\iliaruiii   sa[)icnlia'  cl  iil   csl   iininncm   fidclium,  ubi  Chrisli   so- 

scicnlia'    Dci  I    niiaiii    inciiiiii)iilicii>iliilia  lcniiia  cclcbranliir,  cl    cjiis  bcncficia  so- 

Miiil    iiiiliiia  cius  !  rmlc  ailiniraiido  nimc  lciiiiilcr   rccoliintiir.    Oculi  lui   inlcriorcs 

subjiingilur  :  ibi  c.sl  lillcratiis (  ubi  lcijis  vidcbunl  Jcrusii/cm  lia/iilalionciii  opu/cn- 

vcr/iii  /iiiiidcrnnsi'  ubi  doclor  parvulonim  ?  tnm,  'u\  esl  ca'leslem  Jcrusalein  omnibus 

id  csl.  iilii  Minl   iaiii  Seriba>  ct  Pharisa'i  iii  Iionis   [ilcnain.   dc  qiia  Icgiliii  :  1'liiiiiinis  /'i.u.v.s. 

Icgc  gloriaiilcs,  cl    vcrba,  non   s[)irilualia  iiiqicliis  hclilical  civilalcni  Dci.  Ibi  vidcbis  I  Cor.n.ti, 

niystcria,  Icgis  tractanlcs  ?  (|iii  siiii|ilicila-  quic  ociiltis  non  vidil,  ncc  aiiris  audivit. 


568 


EKARRATIO    IN    CAP.    XXXIII    ISAI.E.    —   ART.    LIX 


Hebr.  viii, 
1,  2. 


/*.?.  CXLVII. 

14. 

Hebr.  XI, 
10. 


Luc.  XVI,  9, 


PS.  CXLVII, 

1-2,  13. 


21 

Ps.  xxxv,9. 


/)an.  VII,  10. 


Cant. 


Tabernacidum  qiiod  neqtinqmim  Iranxfer- 
r!  po/cril.  id  est  domum  inimobilem,  dc 
qua  dictum  esl  :  Beati  qui  habitanl  in  do- 
mo  fua,  Domine.  El  ApostoUis  ad  Hebrfeos: 
Habemus,  inquit,  ponlificem  qui  consedit 
in  dextera  sedis  magnitudinis  in  coelis, 
sanclorum  minisfer  ef  fabernaculi  veri, 
quod  lixif  Deus,  ef  non  homo.  2\ec  aufe- 
rentur  clavi  ejus  usque  in  sempiternum,  id 
est,  firmitas  ejus  nunquam  destruetur,  quo- 
niam  Deus  posuit  fincs  ejus  pacem.  Unde 
Apostolus  ad  llebrfeos  ait  :  Exspectabat 
Abraham  fundamenfa  habenfem  civilatem, 
cujus  arlifex  et  conditor  Deus.  Et  onvics 
funiculi  ejus  non  rumpenliir,  id  est,  col- 
ligalio  supernse  Jerusalem,  qufc  ex  vivis 
lapidibus  consfat,  non  separabifur,  scilicet 
carifaliva  unio,  robur  ac  firmitas  Bcalo- 
rum.  Ex  quibus  pafel,  ista  non  dici  de  ler- 
rena  illa  Jerusalem  Salomonisque  templo, 
qua>  a  Chalda^-is  fundilus  dissipata  atque 
combusta  sunl,  sed  de  tabcrnaculo  Beato- 
rum,  de  quo  et  Christus  in  Evangelio  plu- 
raliler  joquens  :  Facilc,  ait,  vobis  amicos 
de  mammona  iniquilatis.  ut  quum  defece- 
ritis,  recipiant  vos  in  ffterna  fabernacula. 
Quia  solummodo  ibi,  id  est  in  coelesti  Je- 
rusalcm,  magnificus  Doyniiius  I)eus  no- 
ster,  id  esf,  solus  Deus  omnipotcns  csl 
prolector  ac  sfabilitor  in  ea,  sicut  in  Psal- 
mo  canfalur  :  Lauda,  Jerusalcm,  Domi- 
num,  etc,  quoniam  confortavit  seras  por- 
larum  tuarum,  bcnedixit  fiiiis  tuis  in  te. 
Hoc  tabcrnaculum  est  locus  fluviorum, 
de  quibus  hahetur  in  Psalmo:  Inebriabun- 
tur  ab  ubertate  domus  tuae,  ef  torrentc 
voluplafis  fuse  polabis  eos;  et  in  Daniclc, 
Fluvius  rapidus  igneusque  egrediebalur  a 
facie  ejus.  Hi  sunt  fluvii  sapientiae,  inun- 
datio  gaudiorum,  plenitudo  diviliarum  coe- 
Icslium,  de  quibus  jam  additur  :  rivi  lalis- 
simi  et  patenles.Fluunl  enim  haec  flumina 
ex  fonte  vitae,  Deo  seterno  et  benedicto, 
copioseque  implent  omncs  Beatos,  et  lo- 
tam  illam  coelestem  Jerusalem  abundan- 
tissime  occupant.  De  talibus  fluviis  in 
Canticis  habctur  :  Fons  horlorum.  pulcus 
aquarum   vivcntium,   qua>   fluunl   impelu 


A  de  Libano.  Xon  transibil  pcr  eum,  id  cst 
per  locum  coelcstis  Jerusalem,  seu  flu- 
viorum  islorum,  navis  remigum ;  neque 
Irircmis  magnn  Irnnsgrediclur  eum,  id 
esl,  nullus  hosfis,  nulla  adversitas  patriam 
Beatorum  intrabit,  sed  est  ibi  securitas 
sempilerna  et  summa.  Proptcr  quod  in 
Apocalypsi  habetur  :  Non  inlrabit  in  illam  Aj,oc.\%i, 
aliquid  coinquinatum,  nisi  qui  scripti  sunt  ''' 
in  libro  vilse. 

Uominiis  enim  e?,[  Judex  noslcr :  qvix^ov       22 
Jcrcmiam  tcstatur,  Ego  sum  judex  et  tc-    Jer.%\\x, 

B  stis.  Dominus  legifcr  iwster :  (\\x\  per  Moy-  '  ' 
sen  legem  veterem  dcdit  in  monte  Sinai,   iVorf.xx, 
et  per  se  ipsum  cvangelicam  lcgcm  docuit  '""'''■ 
in  monfc,  in  quo  de  ocfo  bcatitudinibus   .vauh.v. 
prsedicavil.  De  quo  aif  Scriplura  :  Etcnim  '  <^' ""?• 

•  *  _  *  /*S.LXXXIII, 

bcncdicfionem  dabif  lcgislator.  Dominus  %. 
re.r  iiosler,  ip.se  vcuiet  per  suam  bcatissi- 
mam  incarnafionem,  per  gratiae  infusio- 
nem ;  veniet  quoquc  in  dic  judicii ;  cl  sal- 
vabit  nos  a  poena  ct  culpa,  sicut  salvavit 
ccelestem  Jerusalem,  ad  cujus  societatem 
nos  ducef. 

G  Consequentcr  ait  Pi'opheta  ad  terrenam 
illam  Jerusalem  :  Laxali  sunl  funictdi  2.3 
A«/,id  esf  preeparali  ad  figendum  tcntoria, 
scu  ad  pugnandum  conlra  populum  Cliri- 
sli,  vcl  ad  resistendum  Bomanis;  sed  non 
prwvidebuiit,  id  cst,  ncquaquam  poterilis 
Ecclcsiam  exslirpare,  auf  Uonianis  resi- 
stere.  Sic  erit  malus  tuus,  id  est  lignum 
quod  in  tcntorio  seu  navi  figitur,  in  quo 
vcla  pandunlur,  vl  dilalare  signum  non 
queas  :  id  est,  tam  pcnifus  dcsfruefur,  ct 
pofesfas  vcstra  deficiet,  ut  nec  signum  hcl- 

D  li  possis  in  eo  exfcndere.  Tunc  divideniur 
spolia  prcedarum  muUarum.  Tunc  enim 
Homani  diviserunt  inter  se  spolia  Jud»o- 
rum,  qu»  Judsei  primitivae  Ecclesiae  vio- 
lenter  ahslulcrunt.  Claudi  diripient  rnpi- 
nam  :  id  est,  qui  adeo  lassi  et  dcbiles 
fucrant,  nt  claudis  compararcnfur,  spolia 
Judaeorum  diripicnt.  Nec  viciiuis  dicci,  24 
Elangui :  id  esf,  qui  cum  Bomanis  contra 
Judfeam  advenerint,  non  se  debiles  dicent, 
sed  avidilate  perscquendi  Juda-os,  anima- 
bunt    se    ipsos.   Populus    qui   hnbilal   in 


ENARRATIO   IN   CAP.    XXXIII   ISAIiE.   —  ABT.    LX 


569 


ea,  auferetiir  ah  eo  huqtd/as.  Hoc  rcfcrri  A  niiim  civiiim  cjiis  dicuntiir  ablala  pcccata, 
polcst  ad  fidclcs  in  Jcrusalcni  hai)ilaiitcs,  quia  pcr  ninrtcm  prohibiti  sunl  dc  cclcro 
quorum  Deiis   peccata  indulsil ;  vcl   oiii-      pcccala  coniiiiittcre. 


ARTICULUS  LX 


.\LIA    EXl'l,.\.\Ari0    lllJLS    CAIMTLLI    TllICF.SI.Ml    TICRTII,    ET    UE   .MUItALlTATK    11'SILS. 


xMii,  i:i. 


UT  autciii  ilivcrsa  juxta  sc  posita  cla- 
riiis  disccrnantiir,  brcvilcr  lanfrani 
qiKililcr  alii  pricscns  capiliiliiin  rxpDiiiiiil. 
Ilaquc  sccunduin  cos,  lioc  qudd  diciliir,  Tfr 
tjiii  prcedaris,nonne  et  ipse  prwdaberis ? ei 
i/iii  speriiis.  iionne  et  ipse  speriieris  .<*  con- 
traSciinachcrib  rcfjein  .^ssyrioriim.ct  con- 
tra  cjiis  cxcnilimi  dicitur,  (|iii  pnpiiluiu 
.liirla  pra^dabatiir.  cl  Dcum  Isracl  sprc\il. 
Dixil   cnim   Scniiachci  ili    pcr    niiiilios   ad 

/*iU  XIX,  Ezcchiam  :  Non  tc  seducat  Dciis  liius. 
Qiiiim  eoiisiiiumaveris  deprtvdnliotiem.  id 
csl,  postqiiam  multas  genles  ac  popiiliim 
Jiida  pro  majori  partc  spoliavcris,  lunc  ct 

/61.;.  3:i.  i|)sc  ■lcpnrildberis.  Occiso  cnim  cjus  cxcr- 
cilii  al)  anfrclo  sancto.  Juda'i  spolia  cjiis 
coilegcrnnt. 

(]onseqiicnlcr  Isaias  in  pcrsona   populi 
loquciis,  pro  libcralionc  ab  Assyriis  orat, 

2  diccndo  :  Domiue,  miserere  iiostri,  te  enim 
e.rspeetaeimiis,  id  est,  tuum  subsidium  no- 

3  bis  adfiilurum  speravimus.  .1  voce  aiigeli, 
id  cst  a  plaga  quam  angclns  Dci  intiilil 
Assyriis,  fufjernnt  popii/i,  qiii  non  craiil 
ciim  aliis  inlcrfcctl,  sed  cuin  Scnnachcrib 
rcdicriinl  in  lcrram  siiam;  et  ab  e.ni//iiii(i- 
iie  /iiii.  ii|  cst  ab  ostcnsionc  luffi  diviiuc 
piilciiii;!',  I)  hoiiiinc.  ilispersii'  sitnl  gen/es, 
qinc  ciim  Assyriis  vriicriinl.  ct  visa  plaga 

4  pi;cdicta,  ad  propiia  rcdiciiint.  AV  eoni/re- 
yabiintnr  spolia  vestra,  0  Assyrii,  ab  Iv/.v- 
chia  ct   popnlo  ejiis,  sien/  eollii/i/itr  brii- 

Vt  e/iits,  id  cst  facilitcr.  M(ii/)ilfi<-iilitses/  Do- 
miniis  iii  drjcclione  Assyrioi  iiin  :  iinpievi/ 
Sion,  id  esl  habitalorcs  Jciiisalrm,  iitdi- 

WParww  ...  ■     ■•         ,  1.     . 

,1,1.  eio  e/  /us/i/ki  :  (|iiia  siib  l',/.ccliia  rclipiosc 


XVIII,    ti. 


8 


H  \  ixcriint.   E/  eri/  /ides,  id  csl   observalio        6 
ridclilalis.  scu  eiiltus  el   fides  uiiiiis  vcii 
Dci  //)   /em/joribiis  siiis,  vcl  /itis,  ul  aliqiii 
tcxtus  habcnt,  id  cst  tempore  Kzccliia\ 

Ecce  viden/es  clamabun/  foris  :  id  csl,  7 
s|)cculalorcs  Kzechia»  vidcntcs  excrciluin 
.\ssyriorum  foris  vcnieiilcm,  pra*  dolore 
clamnbiml.cl  aiiiiiiiiliabunl  regi  suo  ac  po- 
imlo  vcnirc  .Vssyrios.  Ani/e/i  /laeis.  id  est 
niiiilii  ipios  misit  Kzechias  ad  Habsaccn  w  iieg. 
cetcrosque  ministros  Sennachcrib,  iit  Ira- 
clarent   cum  cis  de  pace.  amare  flebun/, 

C  aiidiciiles  blasplicmias  Habsacis.  Dissipa- 
/ir  sunt  vice,  id  est  iliiicra  Jiiihcoriini,  ab 
Assyriis  ;  eessarit  /ransicns  /ler  si-iiiilnm  : 
qiiia  ncmo  Judfforum  aiidcbat  in  imblico 
aiiiliiiiarc  coram  Assyriis.  Irri/um  fae/um 
es/  jjae/um  :  rcx  enim  .Vssyrioriim   frcgit   im.iiet 
focdiis  quod  ante  cum  Kzcchia  fccit  :  /n-o- '"'' 
jecit  eivitates,  id  esl,  rex  Assyrioriim  ur- 
bes  Judcca;  dcstruxil ;  non  re/ta/ari/,  scd 
sprcvit  fiomines,  id  est  populiim  Jiidseo- 
rilin.  Lii.ri/  et  e/an.quit  terra,  id  cst  popii-        0 
lus  Judacorum  lerram  inhabilans.  Ut  fa- 

D  ctus  est  Saron  sicut  deserfum,  et  eoncussa 
es/  Dasau  et  Ciirme/us  :  id  csl,  loca  h.TPC 
ciim  liabilatoribus  siiis  ab  .\ssyriis  desola- 
la  siiiil.  Nunc  consurgam,  dicil  Domlnus, 
:iil  piiiiiiMidiim  Assyrios, //(^//c  (•./v7//rt/;o/-,  id 
cst,  siiblimis  agnoscar  cx  coriim  occisio- 
nc.  Coneipietis  ardorem,  clc.  Lociis  islc, 
scciindiim  hanc  cxposilioncm,  a|)|)licaliir 
.\ssyriis  codcm  sciisii  (]iio  in  [)i  icccdcnti 
ailiiiilii  c\poNiiiis  csl  dc  Jiidieis. 

Coiiterri/i  suii/  iii  .V/o//.  id   esl    in  Jcrii- 
salcin,  peecalores,   id  est   Sobna  ponlifcx 


10 


II 


572 


ENARRATIO    IN   CAP.    XXXIV   ISAI^. 


ART.    LXI 


ARTICULUS  LXI 


ELUCIDATIO    CAPITILI   TRICESIMI   OIARTI    :    ACCEDITE,    GENTES,    ET    AUDITE. 


\  7  capiliiliim,  non  absolute  dc  omnibus 
geiilibus  impiis,  et  tribulalionc  earum  in 


UAMVIS  nonnuUi  exponunt  pra?sens  A  niodum  prsetcriti.  Ignis  aulem  conflagra- 

lionis  omnes  quos  invcneril,  consumcl. 
hitcrfecti  eariim'  jirojicicntur  \n  tcnebras 
exteriores,  et  pro  nihilo  rcputabunlur;  et 
<1e  cadaveribus  earum*  asccudet  fietor.CeT- 
lum  est  (le  corporibus  qu;c  cnmburuntur, 
exhaiare  Coetorem  gravissimum  :  polius  ta- 
men  de  roetorc  peccali  loqui  vidclur,  qui 
dicitur  a  corporibus  reproborum  ascendc- 
i'c.  Tabescent  montes  a  sanguinc  earum  *  .• 
id  cst,  tam  mnlti  occidentnr.  ut  vix  a  mnn- 
libus  vecipi  possint. 

Kt  tabescet  omnis  militia  coilorum.Om- 


fine  mundi  fulura,  consummationeque  sa?- 
culi.sed  de  gcnlibus  regi  Babylonis  coope- 
ranlibus,  et  prsesertim  de  Iduma>is:  lamcn 
B.  Hieronymus,  Prophetarum  studiosissi- 
mus  cxplanalor,  expnnit  capituluni  istud 
dc  intciilii  omniuin  nalionuin  ct  lermino 
niiindi  :  cui  consonat  litlcra.  Unde  euin 
sequcndo.  postquam  Propheta  de  subvcr- 
sioiic  Jerusalcin  csl  locutus,  nunc  dc  finali 
gcntium  universarum  vaslitate  vaticina-  B 
lur;  ct  ad  diccndorum  diligentem  advcr- 
lcntiain  nos  invitans  ^^lcm^iiVc,  inquit,r/<'»- 
tes,  per  cordis  considerationem,  et  avdite 
qufe  dicam ;  et  pojmli,  attemlite.  Audiai 
terra,  id  cst  habitatores  terra,  el  plemtu- 
do  ejus;  orhis.  et  omne  rjermcn  ejus.  Ecce 
quoties  eumdcm  repelit  sensum  :  quod  ne- 
quaquam  fecisset,  nisi  de  rebus  maximis 
fari  intendisset. 

Quia   indignatio   Domini,   id   est  justa 
deteslatio  seu  vindicta,  erit  su.pcr  omnes 


biisdam  videtur,  hoc  non  posse  inlclligi 
de  angelis  bonis,  qui  lalione  perfeclee  bc- 
alitiidinis  qua  fruuntur,  el  propter  justi- 
tiam  qua  divinoe  in  omnibus  voluntati 
conlormantur,  non  labesciint  neque  con- 
tristantur  de  damnalione  hoininum  quns 
ciistodicbant.  Yidelur  qiioque  eis,  qund 
non  possit  de  angelis  malis  intelligi,  qiio- 
niam  illi  polius  gaudent  quam  dolent  de 
interitu  hominum.  Sed  utrumque  dictum 
istorum  ineptum  est.  Si  enim  divina  Scri- 
gentcs  gcntiliter  conversanles;  ct  furor,  id  C  pliira  inconimiilaliili  Dco  passioncs  quas- 


dam  mctaphoricc  adscribit,  quanto  magis 
angelis  sanctis  simili  modo  passiones  at- 
tribui  possunt?  Dicunlur  crgn  angeli  san- 
cti  dc  hominiim  perdilione  tabescerc.  non 
qund  veraciler  affligunlur,  scd  ad  insi- 
niiandiim  qiiod  quanlum  in  ipsis  fiiit,  ve- 
hcinenler  dcsidciaverunl  nostram  salutem. 
Unde  etiam  frequenler  angeli  boni  sanctis 
hnininibiis  appariicriint  in  forma  Iiigen- 
tiiim  sive  dolenlium  prnplcr  maliliam  ho- 
miniim.  Denique  quamvis  dcemones  de  ho- 


3 

'  eonim 


esl  magna  ultio  Domini,erit  super  univcr- 

•  eorum   sani  militiam  earum',  id  est  principes, 

rectores,  et  judiccs.  Furnr  aulcm  sonat  at- 

qiH^  significat  aliquid  gravius,  qiiam  in- 

dignalio  :  qunniam   magis   irascitiir  Detis 

malis  principibus,  gravioraqiie  cis  tormcn- 

ta  infligit,  quam  viilgo  cl  subdilis,  proul 

Snp.v.,ii,7.  Sapientiae  sexto  inducitiir  :  Judicium  du- 

rissimum  in  his  qiii  prassunt,  fiel.  Exiguo 

enim    conccditiir    misericordia  ;    potenles 

autem  potenter  tormenta  palientur.  Intcr- 

•ras     feci t,  id  est  interficiet,  efls*  Dominus,  (V  D  miniim    damnatione    nou   doleant,   tamen 

•  eos     dedit  eas*  in  occisioncm,id  est,  morti  Ira-      vidcnlcs  inslare  dicm  judicii.  conlabescenf, 

det  eos,  vidclicel  inorti  anima?,  ct  corporis,      scientes  sc   simul   ciim   illis  in    tartarum 

qui  non  po^nitcnt.  I^oquilur  de  futuro  per      rctrudcndos.    Potcst    quoquc    intelligi   dc 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXXIV    ISAI.t:. 


ART.    LXI 


573 


ilallh. 
isiv.  i'J  ; 
Marc.   XIII 


ilatlh.wy 

10. 


planolis  alqiii-  sideribiis  cceli.  qiia>  (liciiii- 
liir  luboscpic,  proplor  insolilas  ailcralio- 
ncs  iii  ipsis  a[)parituras  :  iiain  slcila'  ccrli 
cadcrc  vidcbiintur. 

El  complicnbunlur  sicul  liher  cceli  :  id 
cst,  de  cctcro  non  palcbil  inlroiliis  rcgni 
ccelorum,  scd  claiisa  cril  janua;  iicc  ullra 
legcnt  astrologi  in  coelis  et  astris,  quid  sit 
fuliiiiiin.  Vcl  idco  dicuntiir  cieli  coiiipli- 
candi,  quoniam  quanluni  ad  suiiin  acluale 
esse,  transibunl.  El  omnis  mililia  eorum 
dfjiiwi.  Iloc  posscl  inlclligi  de  aslris  cl 
liiminaiilius  cceloriim.quse  dcficienl  (]uan- 
timi  ad  iiiiiiiim  el  causalilalcm  ac  slatuin 
qiiciii  iiabciil.  Scd  (luia  subjiingiliir.  Ouo- 
iiiain  iiicbriatiis  csl  in  ((vlo  yladiiis  iiicus, 
\i(lclur  dc  da>monibus  exponcndum.  (pii 
dcjicicntur  in  dic  judicii  in  infcrniim.  ^'/c- 
ul  (tc/luil  foliu/n  dc  vinca  ct  de  ficit. 

Quoniam  inebriatus  est,  id  est,  mulluin 
el  copiosc  dcbacchafiis  seu  ullus  csl.  /// 
cado,  id  est  iii  (hcmonibus  babitantibiis  iii 
coelo  aerio  (quos  vocal  Apostolus  princi- 
pes  ct  poleslatcs,  spiritualia  quoquc  nc- 
quitia?  in  cccleslibus),  gladius  mcus.  id 
esl  rigor  juslitia;  mea>,  seu  oris  mci  jiidi- 
cialis  senlcnlia  :  dc  qua  in  Apocalypsi  lia- 

A/)or.  1, 10.  bctur,  l)c  orc  cjus  gladius  cx  iitraquc  par- 
le  aculus  exibat.  licce  supcr  Idumwam 
dcscciidct  :  id  est,  prcedictus  gladius  divi- 
na5  ullionis,  non  solum  super  dsemones 
vcnict,  scd  cl  siipcr  omncs  peccatorcs  tcr- 
rcnos,  qni  dcsignanlur  pcr  Iduuucam,  qiue 
inlcrprelalur  terrcna.  Quemadmodiim  er- 

/j.xni,3i.go  su[)criiis,   cliam    ad   litlcram.    nomine 


Kphefi.  VI 
li. 


1  Ptlr.  V 
11. 


Assur  signifiealus  esl  dicmon,  cl  siciil  Pc- 


Irns  nominc  Habylonis  Uomani  significal, 

/«/K.1-.M,»  cl  .loanncs  civilalcm  iii  qiia  criicifixiis  cst 

lliimiiiiis,   .I']gy[)liiiii    ct   Sodomaiii    vocal : 

sic  Iioc  loco  per  Idiimfeam  niiii  snhim  c.\- 

[irimiliir  |)iipiiliis  tcria'  illiiis,  miI   iics 

lcircni.  I)c  liac  cqiiidcm  Idiiiiuca  iiilra  lia- 
/«.lAiii,  I.  bcliir  :  (juis  est  istc  qui  venit  dc  Kdom. 
linctis  vcslibiis  dc  Hosra  ?  Sii|)cr  Iianc 
ilaqiic  IdiiiiKcam  dcscciiilcl  gladiiis  ine- 
iis,  ('/,  pro  id  esl,  super  populum  intcr/c- 
cliiiiiis  mcw  ail  judicium.  id  csl  siiper 
omncs  qiios  juslc  occidam,  cl  condcinna- 


.\  bo  ad  consnmmaniliim  iii  cis  jusliim  ju- 
diciiini. 

GUidius  Domini  replclus  cst  saiii/uinc,  6 
incrassatus  esl  adipe,  id  esl,  abundanler 
sanguinem  adipcmqiic  hominiim  iiiiqiio- 
riini  cffudil.omncsqnc  gcncralilcr  Iriicida- 
vil,  sicul  subjungitur  :  dc  samjuinc  aijno- 
rum,  id  est  subditorum,  el  hircorum,  id 
esl  majoriim,  dc  .miir/uinc  mcduUalorum 
ariclum,  id  cst  principum  maximoruin. 
I)c  lidc  gladio  Domini  ejusque  percussio- 
nc.  scriplum  csl  in  .Icrcmia  :  0  miicro  Do-  ><•. xmi, 

B  mini,  usqiicquo  non  qiiiescis  '.  Viclima 
enim  Domini,  id  est  occisio  peccalonim, 
quos  Dcus  immolabil  gladio  ad  nccandum, 
crit  iii  liosra,  ct  inlcrfcctio  magiia  iii  lcr- 
ra  Edom,  id  est  in  toto  mundo.  vidclicet 
ul)i(|iic  in  lcrris  in  qiiibiis  viri  sangiii- 
iium  dcmoranliir.  (Jiicmadmodiim  cniiii 
per  ldum«am  ratione  inlcrpretalionis,  in- 
tclligunlur  lerrcni  :  sic  per  Bosia,  quod 
intci[)rctatiir  inunila  sive  firmala,  inlclli- 
gilur  mundus,  qui  divina  virtute  miinitus 
alqiic  firmatus  csl,  juxta  illud  Psalmi,  I''.l-  />«.  xcn,  i. 

C  cnim  firmavit  orbem  lerra\  qiii  non  com- 
iiiovcbiliir:  vel  homincs  miindani.  (|ui  |)cr 
malitiam  contra  Deum  armanliir.  [iroiil  in 
Lcvitico  Dominus  loquitur,  Si  ambiilavc-  i.n-.ww. 
rilis  cx  advcrso  mihi :  el  in  Job.  Tclendil  ']],,,„  ^^^ 
impius  conlra  Deuin  manum  siiam.  Pcr 
Kdom  vcro,  quod  inlerprclaliir  sangiiine- 
iis,  dcsignaiiliir  lioinincs  opciibiis  sangiii- 
num  plcni.  Uos  oiiincs  gladius  Uci  vorabil. 
Si  aulcm  quis  pcr  Idiinueam  el  Bosram 
ac  Kdom,  oiiiiiiiio  iiitclligi  \clil  paiticiila- 
rcs  lerras,  dclcrminalai[iic  loca,  cl  [icr  lioc 

D  contendal  ista  non  dici  '^c  omuibus  genti- 
biis,  eonsiimiiialionc(|iic  miiiidi  :  rcs[)on- 
dcbo.  qiioil  lioc  [)ia'sii[i[)osito  taiii|iiain 
vcio.  l'io|ilicla  ilc  lilimuea,  Bosra  cl  llilom, 
s[)ccialcm  cflicit  iiicnlioncm.  (|iia<i  c.\- 
cmplificans.  .Miillotics  namqiic  l'ro[)licla' 
dc  universali  ad  particulare  descendunt. 
cl  cconlrario.  IIoc  insiipcr  agnosccndiim, 
i|iiod  iicc  i|isi  Ju(la'i  lioc  loco  [icr  Idiiina'- 
am,  Bosiam  cl  Kdom,  lcrras  illas  inlelli- 
gnnl,qua'  commimilcr  islis  nominibus  no- 
miiianlnr,  iilii  filii  Ilsaii  liabilavcriinl,  scd 


576 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXXIV   ISAIJ:.    —   ART.    LXI 


na  nainquc  sapiontia  nniversa  complecli-  A  oralionis    voeabitur  ;    vos   aulem    feeistis 

illam  speluncani  latronum.  Per  draconem 
autem,  qui  llalii  venenoso  occidit,  signan- 
tiu-  maniCesle  iniqui,  et  omnes  qui  in  ca- 
thedra  peslilentiae  sedent,  et  prava  doctri- 
na  aut  malo  exemplo  inficiunt  alios.  Per 
struthioncm,  qui  pennis  ornatur,  sed  vo- 
larc  non  valet,  exprimunlur  hypocril», 
simulatores  et  callidi,  qui  verbis  et  operi- 


tiir,  el  lam  pisciijns  in  mari,qiiam  avibns 
in  aere,  quam  bcsliis  terrse,  determinata 
ac  propria  loca  largitur.  Et  tnaniis,  id  est 
poteslas,  ejus  divisi/  eam,  id  cst  praedi- 
elam  teiram  descrlain,  iUis  animalibus  in 
mensuram,  id  est  secundum  debitam  pro- 
porlionein.  Usque  in  a'terniim  possidebunt 
eam,  in  generationc  et  generationon  ha- 
bitabunt  in  m.Unum  exponit  aliud,  el  est 


bus  simulatis  videntur  in  ccelum  volare, 
sensus,  quod  animalia  ista  pascentur  et  sed  perversa  inlentione  lcnentur  in  lerra, 
niorabuntur  in  lcrra  prsefata  diu  nimis.  et  in  inlcrilum  demerguntur.  De  quibus 
Quomodocumque  autem  hsec  exponantur,  B  in  Job  scriptum  est  :  Fraler  fui  draconum,  yoixxx.ao. 
sive  de  Idumeea  illa  particulari,  sive  de  et  socius  strulhionum.  Per  onocrotalum, 
Jerusalem,  sive  de  Roma,  ccrtum  csl  quod  qu;r  est  avis  impura,  similis  asino  quan- 
ista  aelernitas  non  po.ssit  absolute  inlclli-  tum  ad  vultuin,  signanlur  luxuriosi  ac 
gi,  nisi  ponamus  quod  generatio  el  cor-  slolidi.Per  heiiciuin,qui  quum  apprehen- 
ruptio  sine  fine  durabunt  :  quod  est  dire-  dilur,  iufra  plumas  suas  aculissimas  cl 
clc  contra  Scripturas  divinas,  in  quibus  spinosas  per  inodum  sphserse  se  contrahit 
docetur  consummatio  mundi  futura.  Per  atque  recolligit,  el  prius  laedit  tangentem 
hanc  igitur  a?fernitatem,  inlclligilur  dura-  quam  tcnealur,  aut  plene  videalur  ab  ipso, 
tio  mulluni  longa  :  sicul  de  re  ullra  soli-  inlellignnliir  impalientes  el  inurmuran- 
tuin  perdurante  coinmuniler  dicimus,  qiiod  tes  :  qiii  quum  manu  fraternce  correptio- 
nunquain  finielur,  quuin  lamcn  inlcrdum  nis  seu  pateruEe  corrcclionis  tangunlur, 
infia  brevc  leinpus  finialur.  Undc,  ul  Lyra  G  conlra  tangcnlem  se  armant,  reclaniant, 
refert,  in  Hebrieo  liabetur,  Usque  in  sff-  repugnant.Per  ibim  signantur  rapaces;  per 
culum,  etc,  per  qiiod  proprie  importatur  corvum,  vitiis  denigrali,  qui  more  corvo- 
tcinpus  quinquagiula  annoruin.  Oiiidani  rum  clamaiil,  Cras,  Cras,  paMiilcntiain  dif- 
exponunt  omnia  htec,  quae  de  Jerusalem  ferendo.  Per  dsemonia  figurantur  obslina- 
jam  exposita  sunt,  de  toto  orbe,  nc  a  prin-  ti,  quum  diabolicum  sit  pcrseverare  in 
cipio  hujus  capiluli  discrepenl.  malo.  Pcr  onocentaurLiin,  qui  ex  lauro  ct 

asino  generari  dicitur,  designantur  mali 
Eiposiiio  MouAUTER,per  vaslitatein  Jerusaicm  seu  religiosi,  et  omnes  qui  simul  placere  scr- 
moraiis.  desolatiouein  Sion,  significalur  Kcclcsise  vireque  cupiunt  Deo  et  sfeculo  :  qui  partini 
persecutio  :  in  qua  quum  fidcles  a  d;emo-  carnales  sunt,  et  parlim  spirituales  esse 
nibus  superantur,  gratiainque  amitlunt,  contcndiint.  Pilosus  eos  significat,  qui  cii- 
habilare  incipiunt  spinaj  et  urlicae  et  pa-  D  ris  superfluis  et  cogitalionibus  vanis  oc- 
liurus,  id  est  passiones  et  vitia,  peccalores-  cupanlur  et  operiuutur  tanqiiam  capillis. 
que  diiri.  qui  persequuntur  electos.  Tunc- 
qiie  Ecclesia  fit  cubile  draconum,  ct  pascua 
struthionum,  seciindum  quod  Christus  Ju- 


Mattli.xxt,  ,  , 

13.  dceis   iinproperavit  :  Domus  mea,  doinus 


Pcr  lamiam  cffeminali  signati  sunt;pcr 
milvum,  gulosi.  Hi  omnes  inlra  sanclain 
dcmorantur  Ecclesiam,  in  qua  Abcl  exer- 
celur  a  Cain. 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXX\     iSAI.K. 


ART.    LXII 


AKTICULUS   LXII 


EXPLANATIO   CAPITULI    TRICESIMI   QUINTI    :    LiTABITUR   DESERTA    ET    IXVIA. 


POST  (loscriplionom  dosolationis  Syna- 
gogte,  soii  jiopiili  Jud;poriiin,  desciibit 
Prophela  promolionein  genlililatisseu  Kc- 
ciesia^  ex  genlil)us  congi'egal;r.  Qiioniam 
tamen  Ecclesia  non  solum  ex  gentibus,  sed 
ct  ex  Juda-orum  reliquiis  conslat,  qiiidain 
I  hoc  quod  dicitur,  Lcvlnhilur  dcscrta  c(  hi- 
viu,  referunl  ad  Synagogam  pro  tempore 
Chrisli  :  quae  crat  tempore  Babylonics  ca- 
ptivilatis  deserla  et  invia.  Juda'is  a  terra 
siia  expuisis,  el  Dei  proteclione  privatis, 
quoniam  viam  Domini  dereliqiiit  idola  co- 
lens.  Iliec  in  Ciirisli  advenlu  perfeclam 
consolationem  adepta  est  :  ideo  dicitiir, 
L;ptabitur.  Boni  enim  atque  elccli  Judici, 
deCiirisli  advenlii  vcliemeiiler  la'talisunl. 
llieron\mus  tamen  lelV-rt  h;rc  ad  i)lr- 
bem  geniiliiii  :  qiur  dcserla  erat  a  Deo,  et 
viam  Dci  ignoians,  ambulans  per  vitiorum 
abriiiila,  tempore  quo  Syiiagoga  cuslodic- 
batur  a  Deo,  et  gratia  ejus  implcbatiir. 
Qua  propter  infidelitatem  suam  repiilsa. 
succcssit  loco  ejus  gentilitas,  ad  (juain 
oinnis  gralia  Synagog»  copiose  translata 
esl,   sicut  ad   Uomanos  plenissime  docct 

/rom.»i,i:-  B.  l'aulus,  ubi  de  oliva  cl  oleastro  meta- 
phorice  loquilur.  Il;ec  olim  descrta  et  in- 
via.sed  tempore  Christi  vocata  et  illustra- 
la.  valdc  gavisa  cst  de  beneficiis  Chrisli, 
qucmadmodum  in  .\clibus  sciij)tuin  esl  : 

Ae/.iui,(«.  Audieiilcs  aiilem  gcntes,  gavis»  sunl,  et 
glorificaveriml  verbiim  Doinini.  E(  exsul- 
(abit  soli(ado,  id  est  popiiliis  gcntilis,  qui 
antc  sine  Dco  et  scientia  Scripliirarum 
erat.lvamilem  enim  Sentcntiam  frequenlcr 
resiimil  1'iophcla  sub  aliis  verbis,  ad  cxci- 
tandaiii  dcvotioiicm  ct  proptcr  rci  (Jikc  an- 
nimlialur,  digiiilatcm  ac  magnitudincm. 
El  /lorc/ii(  dccore  virliilum,  ;ic  splcndorc 
scicnliae,  (jua.ii  liliuin  :  jiixla  illiid  qiiod 

T.  8. 


ii. 


A  dc  Kcclcsia  ait  Christus  in  Canficis  :  Sicut  Cani.n.i. 
lilium  intcr  spinas,  sic  amica  mca  intcr 
filias.  De  cujus  floribus  subditur  :  Flores   /a>u  u. 
apparucrunt  in  terra. 

Gcrminans  (jerminabit ,  id  csl,  magnam  2 
spiritualem  fecundilatem  habebit,  spiri- 
tualcs  filios  abundantcr  j^roducel,  ct  bonis 
opcribus  abundabit.  lloc  cst  quod  in  .\cti- 
bus  Apostolorum  recitat  Lucas  :  Ycrbuin  aci.w.-s. 
Domini  cresccbat  el  confortabatiir,  el  au- 
gcbalur  numcrus  discipulorum  valde.  Piito 
autem  omnia  hsec  dici  ad  gentilitatein,  de 

B  qua  secundiim  .\postolum  infia  habctur  : 
Lauda,    sterilis,  qua  non  paris  ;  dccanta   (,aiai.\i, 
laudcm  et  hinni,  quee  non  parturis  :  quia  '''  "•"■•'• 
inulli  filii  desertae,  niagis  qiiam  cjus  qua> 
habcl  viriiiii,  id  est  Ecclcsia'  magis  (jiiam 
Synagogffi.  J?^  e.rsul(abi(  lcetabunda  e(  lau- 
dans  :  id  cst,  gcnlilitas   post   suam  con- 
vcrsionem  ad  Chrislum,  mcntc  cl  coij^orc 
in  Dco  la^labitur.  cumquc  laudabil,  sicut 
ad  IMiilippcnses  Apostolus  monct  :  (iaudcte  PhUipp.K, 
111  Doinino  scmpcr;  itcrum  dico.  liaudcte;  ,.,.,_ 
cantantes  et  psallentes  in  cordibus  veslris 

C  Domino  semper.  Gloria  Libani  data  cst 
ci.  id  esl,  c.xccllcntia  Synagogae  seu  lcni- 
pli,  ad  Ecclcsiam  Christi  translala  est.  Dc 
qiio  Libano  Zacharias  :  Apcri,  inquit,  Li- ^ncA.xi,  i. 
banc,  porlas  tuas.  Decor  Carmeli  ct  Sa- 
rnn,  id  cst,  ornalus  divini  culliis.ct  omnis 
prospcritas  Juda^a;,  daliis  cst  Chrisli  Ec- 
clesia?.  Per  Carmelum  luiiiujiie  el  Saron, 
qu;T?  sunl  loca  iibcrrima  in  Juda'a.  inlcHi- 
gitur  populus  Judworum,  ijui  prislino  suo 
dccore  omnino  privatus  est. 

Tpsi,  vidcliccl  habilatorcs  ct  filii  Ecclc- 

D  sia;,  vidcbun/,  modo  pcr  fidciii,  cl  in  \ya- 
Iria  per  speciem,  «//(jriaw  Domini.  id  cst 
cxccllcntiain  scu  bcatiludincm,  vcl  ojjcra 
gloriosa  Dci,  ct  dccorcin  Dci  nostri  :  de 

37 


578 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXXV   ISAI.E. 


ART.    LXII 


Ps.xwv,  3 


Cant.  1,  13 
II  Cor.  111 


Lue.  X,  i3. 


Joann.  i 


/*S.  LXXXlll, 


ffebr.  XII 


t-2. 


PS.  XXVI,  1. 

Phitipp.  IV, 
13. 


/>;-ot'. 

XXVIII,    1. 


Joamt.  V 
22. 


Luc. 


quo  iii  Psalmo  cantamus,  Speciosus  forma 
pra  filiis  liominum  ;  itcmque  in  Canticis, 
Ecce  tu  pulcher  es,  dilecte  mi,  et  decorus. 
Unde  Apostolus  :  Nos,  ait,  revelata  facie 
gloriam  Domini  speculantes.  Apostoli  quo- 
que  et  primitiva  Ecclesia  oculo  corporali 
viderunt  miracula  et  humanam  pulchritu- 
dinem  Ghristi,  cujus  increatum  decorem 
contemplati  sunt  oculo  interiori.  Propter 
quod  dictum  est  eis  :  Beati  oculi  qui  vi- 
dent  quffi  vos  videtis.  Scriptumque  est 
apud  Joannem  :  Vidimus  gloriam  ejus, 
gloriam  quasi  Unigeniti  a  Patre. 

Consequenter  ad  Apostolos  et  prsedica- 
tores  Christi  dirigitur  sermo.  Confortate, 
0  Apostoli,  per  vestrain  pr;edicationem, 
conversationem  exemplarem,  miraculosam 
operationem,  inanusdissolutas,  id  est  vir- 
tutem  operativam  gentiliiim,  qui  remissi 
erant,  pigri  et  impotentes  ad  Dei  obse- 
quium;e)l  genua  debilia,\d  est  progres- 
sum  in  opere  bono  eorumdem,  rohoratc, 
dicendo  eis  ut  eant  de  virlute  in  virtulem, 
omnemque  depellant  acediam.  Iltec  verba 
permodum  exhorlationis  allegat  apostohis 
Paulus,  dicens  :  Propter  quod  remissas 
manus,  etc.  Dicite,  o  Apostoli  praidicato- 
resque  ceteri  :  Pusillanlmcs,  confortami- 
ni,  id  est,  vos  qui  eratis  sine  confidentia 
divini  auxilii  et  magnanimilate  cordis  in 
Dco,  concipite  spem  in  Deo,  ct  veram  ma- 
gnanimitatem  assumite,  dicentes  cum  viro 
sancto  :  Dominus  iiliiminatio  mea  ct  salus 
mea;  et,  Omnia  possum  in  eo  qui  me  con- 
fortat.  Et  nolite  timere  eos  qui  corpus 
occidunt;  nec  aliquid  pavealis  inordinato 
limore,  de  quo  diciliir  :  Juslus  quasi  leo 
confidens,  absque  terrore  erit.Cujus  ratio 
subjungitur  :  Ecce  Deus  noster,  videlicet 
Christus,  cui  Pater  dedit  omne  judicium, 
ultionem  adducet  retrilnttionis,  id  est, 
jiislam  vindiclam  inferel  adversariis  no- 
slris.  Uoc  esl  quod  Chiistus  ait  in  Evan- 
gelio  :  Dico  vobis  quia  cito  faciet  Deus 
vindictam  illorum.  .Elernaliler  namqiie 
damnati  sunl  pcrsecutores  marlyrum  Clii  i- 
sti,  et  omnes  tyranni.  Deus  ipse  venict,  et 
salvabit  vos.  Venit   Christus  qiiotidie    ad 


A  servos  suos,  per  gratise  suse  infusionem  et 
collationem  divini  auxilii,  salvatque  eos, 
dutn    post    praesentis   vita;    tribulationem 
transfert  eos  ad  regniim  cadorum  :  sicque 
praecipue  venit  ad  primitivam  Ecclesiam. 
Unde  apud  Joannem  loquilur  :  Vado  parare  Joaun.xn, 
vobis  lociim ;  et,  Iterum  veniam,  et  assu-  '74;,/.  3. 
mam  vos  ad  me  ipsum ;  iterumque,  Non   JHd.  is. 
relinquam  vos  orphanos. 

Tunc  aperientur  oculi  ccecorum,  ei  au-  5 
res  surdonim  patebunt.  Tunc  saliet  sicut  6 
cervus  claudus,  et  aperta  erit  linr/ua  mu- 

B  torum.  Hsc  miracula,  et  multo  plura  al- 
que  majora,   a  Christo    et  cjus   discipulis 
corporaliter  esse  completa,  Evangelistae  et 
liber  Apostolorum  Actuum  evidenler  le- 
stantur.  Propter  quod  apud  Matthsum  Sal- 
vator  dixit   discipulis   Joannis  Baptistse  : 
Euntes,  renuntialc  Joanni  qus  audistis  et   M„tti,.x>, 
vidislis  :  caeci  videnl,  clauiji   ambiilant,  ^•''- 
leprosi  mundantur,  surdi  audiunt,  morlui 
resurgunt,  paupercs  cvangelizantur.  Alibi 
quoque  praedixit  :  Qui  credit  in  me,  opera  /oannxiv, 
quee  ego  facio,  et   ipse  faciet,  et  majora  '-• 

C  horum  faciet,  quia  ego  ad  Patrem  vado. 
Spiritiialiter  vero  facta  sunt  haec,  quando 
per  praedicalionem  Christi  et  Apostolorum, 
aliorumque  prsedicatorum  Ecclesiae.,  illu- 
minata  sunt  corda  gentilium,  et  rebelles 
Deo  ad  obedientiam  sanctam  dediicti  siint; 
et  qui  ad  opera  bona  invalidi  eranl,  nec 
Deum  confiteri  laudareque  poterant,  ope- 
ranle  gratia  Chrisli,  forles,  ferventes,  et 
Deuni  laudanles  effecti  sunt,  dicentes  :  fn  ps.xmh,  9. 
Deo  laudabimur  tota  die,  et  nomini  tuo 
confilebimur  in  ssculiim. 

D      Ilffic  aulem  ideo  conligerunt,  quiascissw 
sant,  id  est,  cruperunt,  et  longe  ac  late 
diffusa?  sunl,  in  deserto,  id  est  in  populo 
gentili,  videlicet  in  deserto  sseculi  hujus, 
de  quo  legimus  :  Vox  Domini  concutientis    ps.xxw», 
desertum,  ai/na'  Baptismi,  aquaj    sapien-  *■ 
ti»,  aquae  spiriliialium  gratiarum,  de  qui- 
bus  Christus  apud  Malthaeum  dixit  :  Docete    Maiih. 
omncs  gentes,  baptizantes  eos  in  nomine '''^""' "• 
Palris    el   Filii    et    Spiritus    Sancti.    Alibi 
quoque  ait  :  Qui  crcdil  in  me,  sicut  dicit   /oa.m.vM, 
Scriptura.  flumina   de  venlre  ejus  fluent  ^^*' 


ENAHnATIO    IN    CAP.    XXXV    ISAI.i:. 


ART.    LXII 


\Cor.  XII, 
8-10. 


A])OC. 


Ephei.  IV 
S3. 
8 


yoaiifi.xiv 
«. 


.)/.i((/i. 

XXVIII.    Jll. 


/•».  XVIII, 8 


l*roi\  VIII 


aquje  vivrr.  l)o  qiiibiis  ot  Paiilus  inl  (loiin- 
thios  testatur  :  Alii  per  Spiritum  dalur 
scrmo  sapienlia?,  alii  sermo  scicutia'.  alii 
gralia  sauilatiim,  alii  operalio  virluliim, 
ctc.  His  aquis  irrigata  csl  sancta  Kcclesia. 
Iiieo  scquitur  :  et  (orrentex  in  solitudine , 
i(l  est,  ronlcs  Baptismi  ct  gratia?;  in  gcn- 
tiiitalc  criipcriiiil. 

El  </u(v  crat  nrida,  id  est  gentilitas,  quse 
iiilViictuosa  crat  ct  sicca  proptcr  dcicctum 
roris  ca-leslis,  convcrsa  cst  //;  sltir/ition,  id 
est  in  (luamdam  plcniliidincm  graliarum ; 
i'l  fiilicns,  id  csl  j)ra'dicla  plcbs  carcns  hii- 
more  gratia;  Dci,  convcisa  cst  in  foiilc^ 
af/narum,  id  est  in  pravlicalores  atquc 
doctorcs  :  quales  fiicrunt  gloriosissimiis 
illc  Arcopagita  Dionysiiis,  Clcmcns,  Poly- 
carpus,  Ignalius,  quoriim  corda  lanta  gra- 
lia  sunt  perfusa,  ut  cx  cis  cctciic  gcntcs 
rivos  sapienli»  capcrent.  In  cubilibus  in 
i/nibus  /n-iu-s  draconcs  habilahanl ,  id  cst 
in  cordibus  pcccatnriim,  scu  templis  atqiic 
lalibiilis  idolorum,  in  quibiis  da?moncs  lia- 
bitavcriiiil  (dc  qiiibiis  Joannrs  iii  .\pocaly- 
psi  sua  scribil  :  Draco  pugnabat  cl  angdi 
cjus),  orieliir  viror  calami  etjunci,  id  est 
calamus  vircns.  cl  jiincus  florens  :  vidcli- 
ccl  dccor  virtiiliim,ct  vila  honcsta.  De  i]ii(i 
virorc    loqiicns  .Vpostoliis   ad   Ephcsios  : 

,  {{cnovamini,  inquit.spirilii  mciilis  vcsliic. 

El  cril  ibi scinila,'u\  csl  oliscrvatio  con- 

silioriim,  ct  via,  id  est  custodia  mandato- 

,  runi:  vd.  Via.  id  cst  Christiis.  qiii  ait,  Kgo 
suni  via,  veritas,  et  vila;  qiii  cliam  assc- 
rit,  Mgo  vobiscum  sum  cunctis  diebus.  El 
ria  saniia  vorabliiir.  Sancla  est  enim  fi- 
dcs  Chrisli,  qucmadmndiim  scriptiim  cst 

.  iii  Psalino  :  Lex  Domini  immaciilala,  con- 
vcrtcns  animas.  Kl   in   i'rovcrbiis  iPlcrna 

,  Sapicnlia,  (pia'  (>hrisliis  csl,  dicit  :  Jiisli 
sunl  omncs  scrmones  mci,  ct  non  cst  in 
eis  pravuin  quid,  ncque  pervcrsum.  Non 
transibit  per  eam  poUutus,  id  esl,  pccca- 
tor  viam  Doinini  non  ingrcdicliir,  ncc  cjiis 
mandata  ciistudil,  in  quantum  hiijusmodi  : 
imo  si  per  hanc  viam  incesseril,  staliin 
piirgabiliir.  El  luvc  erit  vobis  dirciia  ria, 
id  cst  plaiia,  ol  rocle  peniuccns  ad  uili- 


.\  mum  fincm,  ila  ul  sYm/// (dc  quibiis  .\po- 
slolus  ad  Corinlhios  loquitur  :  (Jikt  stiilta  icor.1.27. 
sunt  niundi,  elegit  Deus),  id  est  simpiiccs 
cl  idiola».  quos  sapicnlcs  liujus  sa-ciili  rc- 
putant  slultos,  non  crrcnl  /jer  cnin.  id  cst, 
recte  incedant  in  via  hac  Christi.  Iino 
lalcs  frcqucnlcr  rcclius  ambulant  in  via 
Dei  qiiam  litterati  :  qiii  cnim  ambiilal  siin-  Pro<-.x,9. 
pliciter,  ambulat  confidcntcr. 

Non  erit  ibi  lco,  id  est   diabolus,   qiii        9 
circuit   ul   leo   rugicns,  de  qiio   lcgiliir  :  i/v(r.v,8. 
(]onculcabis  lconcm  ct  draconcm.  Indc  ct  /'j.xc,  13. 

B  Christus  discipulis  dixit  :  Da;moncs  cjici-  .\iniih.\.i. 
Ic.  El  mnla  bcslia  non  ascendct  pcr  cam , 
ncc  invenietur  ibi  :  id  est,  angeli  SalaniP, 
vei  homines  jumcntis  insipicntibus  lcris-   /'«.  xlvhi, 
que  pessimis  comparati.  non  inccdent  per 
viam  hanc.  dc  qua  ait  Psalmista  :  Bcati    />«. cxvm, 
immaculati  in  via.  Scd  anibu/abunt  per 
eam  i/ui  liberali  fuerint  a  funibus  pecca- 
lorum;  cl  rcdempti  a    Domino  Saivatorc       tO 
pcr  sanguincm  ejus,  convcrtentur  a  prio- 
ribus   ignorantiffi  tenebris,  et  vcnient  in 
Sion  cum  laudc,  id  est  ad  Chrisli  I-lccle- 

C  siam,  de  qua  ad  ilcbra^Ds  dicitiir  :  .\cecs-  iMr.x», 
sislis  ad  moiilcin  Sidii,  d  ci\il:ilcin  Dci 
vivcnlis;  c/  /a'lilia  soniiilcrna  sii/icr  capul 
coriim,  id  cst,  in  cordc  corum  cril.  Oau- 
dium  ct  laditiam  obtinebunl.  ila  (jiiod  iii- 
tiis  et  foris  iuciindissimi  criinl  :  qiiod  liinc 
verc  ac  plcnc  implcbitiir.  qiiiiiii  cx  Sion 
prcesentis  Ecclesiae  transiati  fuerint  ad  coe- 
lcstcm  Jcrusalem.  Tunc  enim  ficl  quod 
siibjiingilur  :  cl  fugiel  do/or  ct  r/cmilus  : 
sicut  perfecta  felicitas  cxigil. 

Miscrabilcs   et   cxca-cati   Jiidici,    omnia 

n  isla  putanl  implcnda  in  advcntii  .Mcssiip, 
qiicm  pripslolantiir,  quanliim  ad  lcrrcniim 
dominiiim.  cxspcclantcs  aiircam  Sion  al- 
quc  gemmatam  Jeriisalcm,  dcsidciantes 
sanguincm  hosliiim,  ciincliiniiiiqiic  gcii- 
tium  scrvituteiii.  cl  puldiriliidiiiciii  iiiiilic- 
rum.  .Nondum  cnim  verc  inlclligiint  qiia> 
sit  vcra  ralio  advcnliis  Mcssiip,  ncc  allcii- 
dunt  quod  miilla  iii  islo  capiliilo  dicla 
sunt,  qua>  non  iiisi  spiritiiaiitcr  accipi 
possiinl. 
Postreino,qu;p  nuiic  ;id  littcram  dc  gcn- 


580 


ENARRATIO    IX   CAP.    XXWI    ISAI.F.. 


AUT.    IMll 


lililalo  ol  Eccle.^ia  dicla  snnl.  ad  animam 

peccatriceni  et  animam  jnsli,  raciliter  ap- 

plicari  passiinl.  Quum  cnini  anima  impia 

divina^  liicis  claritale  et  gratia  ilhislratiir. 

Iiinc  qua^  doserla  fuil  ol  invia.  la^latur  in 

Ps.cwji.  Uomino,  dicens  :  Qnid  relribuam  Uomino 

pro  omnibus   quijp  relribuit    uiiiii  ?  Tuuc 

soliludo,  id  ost,  qusp  sine  Uivinilatis  con- 

sorlio  fuil,  divin»  consors  facla  naturae, 

ol  Uoo  unita.  o.xsullal  el  florel  ut  liliuni. 

Ps. .vci,  13.  juxla  illud  Psalmi :  Justus  ul  palma  lloro- 

Ojeeiiv,6.  bit  ;  ot,  Justus  gorminabit   sicul    iiliuin. 

(iloiia  Libani.  id  est  candor  viitulum.  dala 


.V  esl  ei.Tales  aniiu:T>  videnl  gloriam  Chrisli, 
dicenlos  :  Uomiue.  dilexi  decorem  donius  /'t  vw,  s 
lu.T,    ol    locum    habilalionis   ghiria'    lua'. 
Uoiudo    ad   aliorum   rectoros  piichilosquo 
dicilur  :  Coufortale  manus  dissolulas,  elc, 
id  est.  subditos  vestros  erigite.  consola- 
uiini,   adjuvato  :  quomadmoilmn  Thossa- 
iouicenses  S.  l*auhis  horlatur  :  Corripito   ly/iM.t.v 
inquielos,  consoUimini  pusillanimes,susci-  '*' 
pilo  infirmos,  palionlos  ostolo  ad  oniuos. 
riule  iguavis  paslorihus  Uoniinus  ail   por 
Hzechiolom  : Quod  iuriinuiiu  fuil,  uoii  oou-     E:ech. 

n  solidastis,  etc. 


XVXIV,  4. 


ARTICULUS   LXIII 


EXPOSITIO    CAPITILI    TRICESIMI    SEXTI    :    ET    FACTIM    EST    IN'    OUARTODECIMO 
ANNO    REGIS    EZECHIj:. 


FHEQUEXTER  in  superioribus  loculus 
est  Isaias  do  occisione  Assyriorum,  ot 
regis  corum  dejocliono.  liboraliono  qiio- 
quc  regni  Juda,  sermono  prophotioo.  Nunc 
de  eadem  matoria  loquilur  sormone  hislo- 
rico;  el  qui  istam  historiam  plonius  inlel- 
ligere  cupil.  ad  quarliim  Uoguni  ol  socun- 
dum  Paralipomenon  libruni  recurral,  ubi 
ha-c  plene  conscripta  sunl.  Ait  ergo  nunc 
Isaias  :  Ef  facium  est  in  fjitartodeciuw 
anno  reffis  Ezechix  :  qui  quum  viginli 
quinque  esset  annorum,  ccepit  regnare, 
rognavitque  viginli  et  novem  annis  in 
Jerusalem.  Coepit  autcm  regnare  Ezechias 
lcrtio  anno  Osee  filii  Ela  regis  Israel.  Por- 
/4i./.  9-11.  ro  nono  anno  hujus  Osee,  vidolicel  sexto 
anno  imperii  Ezechiaj,  Salmanasar  rox  As- 
syriorum  cepit  Samariam,  ol  trauslulit  de- 
cem  tribus  in  Assyrios,  rogomque  eorum 
Osee  occidit.  Post  septem  vero  annos,  sci- 
licot  quartodecimo  anno  Ezechise,  ingres- 
sus  est  Sennacherib  rox  Assyriorum  Ju- 
da?am,et  omnos  urbes  vaslavit,  sicut  uuuc 
subjungitur  :  ascendil  Sennacherib  rex  Aa- 
syriorurn  cum  suo  exorcitu  super  seii  con- 


IV  Beg. 
xviiullPrtr. 

XXXII. 


IV  Reg. 
.wiii,  i. 

Ibid.  I. 


Ibid.  13. 


Ira  ow«es  (non  simpliciler,  sed  pene  om- 
nes)  civitales  Jiida,  id  est  duarum  tribu- 
um,  munitas  muris  ac  portis,  et  cepit  eas. 

El  misit  rex  Assi/riorum  Rahsacen  de  2 
Lachis,  quam  pro  tunc  obsedil,  eratque 
pertinens  ad  rognum  Juda,  in  Jerusah-m , 
ad  regem  Ezechiam,  ut  eum  terrerot,  in 
manu  gravi,  id  est  cum  polente  exercitu, 
seu  cansa  molesta.  Hoc  autem  scienduni, 
quod  ex  quarto  Rogiini  volumino  constat,  iv  neg. 
antequam  iste  Sennacherib  nuntios  istos '^^"'' '*• 

G  misit  in  Jerusalem,  ipse  Ezechias  territus 
do  ingressu  Senuacherib  in  Judipam,  prfp- 
occupavit  cum  eo  facore  pacem,  dicons  : 
Poccavi,  scilicet  Uomino.  Sciebat  enim  Eze- 
chias.  Achaz  patrem  suum  el  multos  de 
populo  Juda,  giavilor  Uoum  ofroudisse  per 
idololatriam  :  propter  quod  limiiil  ne  et 
Jorusalom  traderotur  in  manus  Assyriorum. 
Quuiuquo  misisset  rogi  Assyriorum  treoen- 
ta  taleuta  argenti.  alque  triginta  talenta 
auri.prout  Sonnachcrib  sibi  indixit,  el  rex 
Assyriorum  hsc  accopissel,  quasi   dimis- 

U  surus  Ezcchiam  in  pace,  rupit  paclum.  ot 
niisil  Rabsacon,  sicut  jam  logitur.  Qui  sle- 


ENARRATIO    IN   CAI'.    XXXVI    ISAI.E. 


ART.    LXIII 


581 


Is.  vji,  :j- 


Cf.  /«.  XXII 
15,  17. 


lil  in  aquwduclu  piscina'  superioris  in 
via  agri  Fullonis,  dc  qua  stipcriiis  diclum 
cst :  Dixil  Dominiis  ad  Isaiam.  Vaflc  in  oc- 
cursum  ,\c]iaz  ad  cxtrcmum  aqua'duclus 
piscina;  supcrioiis  in  via  agri  Fullonis. 
Mraiil  cnim  ibi  (iua>  piscina» :  una  siipcrior, 
cx  (jua  in  aliam,  quse  cial  inlcrior,  aqua 
manavit.  Slelit  igitur  Rabsaces  juxla  hunc 
aiiuicducliim  in  via  agii  Fiillfinis,  id  esl 
in  ilincic  qiio  ilur  ad  agriim,  in  quo  pan- 
ni  a  fullonibus  pessumdali  siccabantiir. 

El  et/rcs.sus  est  ad  eum  Eliacim  filius 
nelciw,qui  eralsuperdomum,\^  cst  sum- 
mus  ponlifex  tcmpli  :  successit  namque, 
ul  diclum  csl,  Sobna?  pra?posilo  scii  ponli- 
fici ;  et  Hobna  scrilm.  Islc  csl  aliiis  a  pra-- 
diclo  Sobna  pontificc,  (ini  lcmporc  quo 
isla  fiebanl,  jam  aliiil  ad  rcgem  Assyrio- 
riim;  siiccessilqiic  ci  in  ponlificalu  Flia- 
cim.  Dcniquc  quod  apud  Lalinos  esl  doclor 
Ihcologia»,  hoc  apud  Hebrtcos  exslitit  scri- 
ba,  id  cst  in  Icgc  pcriliis.  Et  Joalte  filius 
Asnp/i  a  commentariis,  id  est  regis  can- 
ccllarius.  .\  commcnlariis  aiitem,  cst  unum 
nomcn  indcclinabilc.  Ilos  misil  l^zechias 
ad  Habsacen. 

Et  di.eit  ad  eos  Rabsaces  :  Dicite  Ezc- 
chiw:  Hwc  dicil  rex  magnus,re.x  Assy- 
rioruni.  Sccundum  Hicronymiim,  in  hoc 
qiiod  ail,  lla?c  dicil  rcx  magnus,  elc,  no- 
laliir  arroganlia  Rabsacis  :  sic  cnim  lo- 
(|iicndo.  imilaliir  consiicliidincm  Prophc- 
larum,  qui  in  prologis  sernionum  suorum 
dicere  solcnt,  Ha;c  dicit  Dominus  :  per 
(|iuid  aiiclorilalcm  dicciilis.  cl  iMagniliKli- 
ncm  diccniiorum  oslcndiinl.  Ex  qiio  cl 
alii>  imiltis  valde  piobabile  csl,  quod  Hab- 
saccs  islc  nalionc  fiiil  Jiidiciis,  el  in  modo 
loqiiendi  I'ro[diclariim  pcriliis  :  ([iiod  cx 
conscqucnlibus  clarius  cluccscit.  Qiuv  est 
isla  fiducia  fjiia  ronfidisfiiutt/uo  ccnsilio 
et  fortitudinc  rebellare  disponisf  Super 
fpiem  habes  fiduciam,  (/uia  recessisli  a 
iric^  Vcrba  ha-c  cxposilionc  non  indigcnl : 
(|iiic  vcro  scqiiiinliir  in  vcrbis  lliibsacis, 
disciilienda  siiiil.  nl  discci  iiamiis  in  cis 
i|iiid  vcri  cl  qiiid  \.\W\  coiiliiicanl.  IJiiod 
i-nim  inox  subdil.  falsiim  cst  :  Eccc  con- 


A  fitlis  suprr  baculum  arundineum  confra- 
clum  isttim,  super  Aifjyptum,  id  est,  in 
rcgc  .Egypli  speras  :  qiiem  comparal  Hab- 
saces  baculo  arundinco  atque  confraclo; 
cui  si  innixus  fuerit  homo,  inlrabil  in 
manum  cjus,  et  perforabit  eam,  id  csl, 
innilenlem  non  suslentabit,  sed  fallet  et 
cadere  facict.  Sic  cst  Pharao  rex  ^Erjijpli 
nrnnibus  fjiii  fonfiflunt  in  eo.Omnia  vcrba 
ha?c  Habsacis  seu  domini  ejus,  vcra  sunt, 
hoc  dcmplo,  quod  asserit  Kzechiam  in  re- 
gc  iEgypli  confisiim.  .Niilla  siquidcm  hi- 

B  sloria  rcferl,  Ezcchiam  implorasse  Plia- 
raonis  auxilium,  sed  ex  sacra  Scriplura 
palcl  opposiliim.  Diciliir  cnim  qiiarlo  li- 
bro  Hcgiim  dc  K/cchia  :  .\dha'sil  Domino, 
cl  non  recessit  a  vestigiis  ejus. 

Quod  si  responderis  mihi,  In  Doniino 
Dco  noslro  confidimus.  Hoc  vcre  sic  fuit  : 
speravit  enim  Ezechias  in  Domino.  Sed 
hanc  fiduciam  evaciiarc  nililiir  Habsaces 
argiimcnlo  mcndaci,  diccndo  :  Nonne  ij/.se 
esl  cujus  abstulit  Ezechias  excelsa  et  alta- 
ria?  id  est,  nonnc  hujus  Domini,  in  quo 

C  Ezcchias  confidil,  ipscmet  Ezcchias  loca 
sublimia  ad  imniolandiim  aplala,  cl  allaria 
qua;  cxtra  Jenisalcm  crant,  destruxit  ?  Et 
flixit  Judw  et  Jerusalem ,  id  est  habilato- 
ribus  Jiida  et  Jerusalem  :  Coram  altari  islo 
quod  est  in  lemplo  constructo  in  Sion  in- 
tra  muros  Jcriisalcm,  «c/or«6i7!'.s-  Dominnm. 
Qiiasi  dical  :  Ex  <\\\q  Ezcchias  culliim  Dei 
sui  diminuil,  cl  loca  sacra  dcstruxit,  non 
habcl  rationem  sperandi  in  Deo  suo.  II<ec 
inilcm  falsa  fiicriinl.  .\iim  liccl  Ezcchias 
absliilcril  cxcclsa  alqiic  allaria  in  quibiis 

D  |)opuliis  immidabal,  ul  sa-piiis  diciliir  ler- 
lio  cl  (|iiiii'lo  Hcgiiin  libris  quod  iulhiic  |io- 
piiliis  inimoliibal  in  cxcclsis;  mm  laincn 
peccavit,  sed  meritoiic  fccil  in  hoc,quoni- 
am  lcmplo  Siilomonis  ciinsliiiclo,  non  liciiil 
cxlra  ipsum  ficri  hnjocaiisliim,  viclimas- 
que  offcrre,  seciindiim  quod  in  Dculero- 
nomio  scriptum  csi  :  Cavc  nc  holocaiisla 
liia  offcnis  in  omiii  Inco  qiicm  vidcris,  scd 
in  co  i|iicm  elegeril  Dominiis  in  una  tri- 
biiiiiii  liiiinim;  nisi  in  ccrlo  casii  cx  dis- 
pcn^alioiic  di\iiia,  »icul  in  muiilc  Carmcli 


IV  Reg. 

XVIII,  (i. 


lb,d.  l. 


III/lci/.iii, 
i .  IV  ntg. 
XII,  3,  etc. 


Deul. 
13.  U. 


582 


ENAnRATIO    IN    CAP.    XXXVI    ISAI^. 


ART.    LXIII 


m  Re(i.  Elias  obtulit  boveni,  qiieni   ignis  cfflilus 
"™' -"'''' ruens  consumpsit.   Liquet  autem  ex  his, 
quod  Rabsaces  valde  bene  cognovit  opera 
Judceorum. 
8  £/  nunc,  o  Ezechia,  /rade,  id  est  sub- 

de,  te  doniino  meo  regi  Asni/rioruni,  et  da- 
bo  tibi  duo  millia  equorum,  nec  poteris 
ex  te  prwbere  ascensores  eorum,  id  est,  in 
populo  tuo  invenire  non  poteris  tol  vi- 
ros  potentes  bellatores  equitare  scienles. 
Per  hoc  insinuat  Rabsaces  imhecillitatem 
Judeeorum  :  in  quo  iterum  crrat.  Quod 
enini  populus  Juda  scicntiam  equitandi 
non  liabuit,  ortum  est  non  ex  imbccillilate 
eorum,  sed  ex  divini  praecepti  custodia. 
Jiissit  quippe  Dominus  in  Deuteronomio 
Deui.  XMT,  nc  rcx  Isracl  multiplicaref  sibi  equos  et 
"■'  ''•  conjuges.  Et  quomodo  sustinebis  faciem 
judicis  unius  loci  ex  scrvis  domini  mei 
7ninoribus  ?  id  est,  quum  sufferre  non  va- 
leas  impngnationem  seu  pra-sentiam  unius 
de  infimis  regis  Assyriorum  judicibus,  mi- 
rum  est  quod  tanto  regi  repugnare  cona- 
ris.  Quod  si  confidis  in  ^Egypto,  el  in  qua- 
drigis,  id  esl  in  curribus,  et  in  equitibus 
iEgyptiorum.  Hoc  Rabsaces  ostendit  va- 
num  essc,  callide  loquens  ex  persona  re- 
10  gis  Assyriorum.  Et  nunc  numquid  sine 
Domino  ascendi  ad  terram  istam,  ut  dis- 
perderem  eayn  ?  quasi  dicat  :  Non  sine  di- 
vina  inspiratione  seu  voluntate  ingrcssus 
sum  Juda?am,  ut  destruam  eam.  Ideo  sub- 
jungit  :  Dominus  dixit  ad  me  ;  Ascendc 
super  terrani  istam,  et  disperdc  eam.  Hoc 
falsum  fuit;  sed  idcirco  hoc  dixit,  ut  om- 
nem  rationem  sperandi  in  Dco,  omnemque 
occasionem  repugnandi,  aufcrrct  Ezcchiae 
et  populo  ejus.  Aliqui  dicunt,  Rabsacen 
hic  allegasse  ad  suum  propositum  confir- 
mandum,  sacram  Scriplurani,  illud  videli- 
is.viii,7,8.  cet  quod  supra  dictum  esl :  Adducet  Domi- 
nus  aquas  fhiminis  fortes  et  multas,regem 
Assyriorum,  et  omnem  gloriam  ejus;  et  ibit 
per  Judam  inundans  et  transiens.  Quod  si 
ita  esset,  non  videretur  incredibiJe,  ipsum 
fuisse  filium  Isaiae  :  quod  etiam  mulli  le- 
stantur,  quamvis  alii  dicant  eum  fuisse 
Samaritanum. 


A  El  di.xit  EUacim,  el  Sobna,  et  Joahe  ad  \{ 
Rabsacen  :  Loquerc  ad  servos  tuos,  vide- 
licet  ad  nos,  Syra  lingua  :  inteHigimus 
enim  hanc  linguam.  Solent  namque  qui 
rcgibus  adslant,  plura  idiomala  scire.  Yo- 
cant  autem  se  servos  Rabsacis  ex  humilita- 
te,  ut  eum  ad  lenitatem  flectant  et  pacem. 
Ne  /oqiiaris  ad  nos  Judaicc  in  anribus 
jjojtuli  qui  est  super  murum.iliyei  enim  Je- 
rusalcni  asccndcrunt  murum  pniptcr  spe- 
ctacuhim.  Ilsec  vero  rogabanl,  ne  populus 
turbaretur  aiit  terreretur,  et  maxime  ne  in- 

B  telligcrent  blasphemias  Rabsacis.  El  dixlt  12 
(id  eos  Raljsaees  :  Xuniquld  ad  dominum 
tuum  Ezechiam  et  ud  le  ejus  legatum,  qui 
ex  persona  omnium  mihi  hasc  dicis,  misit 
me  dominus  meus,  ut  loqucrer  omnia  ver- 
ba  ista  Sennacherib,  et  non  potius  ad  vi- 
ros  qui  sedeni  in  muro,  ut  comedant  ster- 
cora  sua  et  bibant  urinam  pedum  suorum 
vobiscum  ?  quasi  dicat :  Potius  missus  sum 
ad  populum  quani  ad  regem  vestrum,  ut 
si  non  acquieverit  populus  mihi,  tamdiu 
obsidealur,  donec   ex  victualium  defcclu 

C  cogatur  stercora  sua  comederc,  pcdumque 
urinam  potare,quEe  scilicet  ad  pedes  fluit: 
pci'  quod  significat  populum  fanie  vin- 
cendum. 

Et  stetit  Rabsaces,  et  elamavit  voce  ma-  iri 
gna  Jiidalce,  ut  populum  perterreret,  et 
di.rlf  :  Aiidite  verba  rcgls  mugul,  regis 
Assyriorum.  Hwc  dlcit  rcx.  Rursus  con-  14 
format  se  Rabsaces  modo  loquendi  Pro- 
phetarum.  Non  seducat  vos  Ezeehias,  sug- 
gcrcndo  ut  robelletis,  quia  non  poterlt 
cruere  vos.  Et  non  vobis  tribuat  fiduclam       15 

D  supcr  Domino,  dicens  :  Eruens  liberablt 
nos  Dominus,  non  dabitur  civitas  ista  iu 
manu  regls  A.ssyriorum.  Hoc  fecit  Ezc- 
chias  sccundum  quod  sccundo  Paralipo- 
menon  iibro  habetur  :  Dixit  Ezechias  ad 
populum  :  Nolite  timere,  nec  pavealis  re-  iiz-ar. 
gem  Assyriorum  et  universam  mnltitudi- '^""'''^- 
nem  ejus  :  multo  enim  plures  nobiscum 
sunt,  quam  cum  illo.  Cum  illo  est  bra- 
chium  carneum  ;  nohiscum  est  Dominus 
Deus  noslcr,  qui  auxilialor  cst  noster,  pu- 
gnatque  pro  nobis.  Et  confortatus  est  po- 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXXVl    ISA1.E.    —    ART.    LXIIl 


383 


10 


« 


18 


19 


l\7/^*f;.XMl 

il-3i. 


piilus  (ait  Scriplura)  hujuscemodi  sermo- 
nibus  Kzechia;.  Xolitc  audiri'  Ezechiam. 
Hcvc  enim  dicil  rex  Asst/riorum  :  Facite 
mecum  benedictionem,  id  est  paciTicam 
conventionem  seu  gratiosam  subjcctio- 
nem.  Habsaces  isle  niinc  minis.  nuiic  Llan- 
dimentis  conatur  deciperc  populum.  Inde 
posl  comminationes  pra^dictas,  jam  biande 
profalur.  qualenus  opposila  jiixla  se  po- 
sita  fortius  moveant,  el  nialum  amplius 
abhorrealiir,  proposito  bono  sibi  contra- 
rio.  Proplerea  subdit  :  cl  cgrcdimini  ad 
mc,  oilcrcndo  vos  meac  volunlati,  ct  comc- 
ditc  unusfjuisque  vineam  suam,  el  iinus- 
(jitis/juc  ficum  suam,  id  est  fruclum  vi- 
nearum  ac  ficuum,  et  bihitc  unusquisque 
ai/uam  cislernce  suw  in  terra  vestra,  donec 
ceniain,  superatis  .Egypliis  et  .Elhiopibus 
seu  Lobna,  cl  toUam,  id  esl  a  terra  vestra 
Iransferam,  vos  ad  terram  qua>  est  ut  ter- 
ra  vcslra,  id  est  tam  fructuosa  siciit  Juda?a 
(videlicet  in  .Mciiiam,  ut  aliqui  dicuut), 
terram  frumenli  el  vini,  tcrram  panum 
el  vineartim,  id  est  omnibus  necessariis 
plenam. 

Nec  conturbet  vos  Ezcchias,  diccns  :  Do- 
minus  libcrabil  nos.  Nunujuid  Uberave- 
runt  dii  gentium,  unusquisque  terram  su- 
inn,  id  cst  suos  ciillores,  de  manu  regis 
Assi/riorum  i  Ubi  esl  dcus  Emalh  el  Ar- 
phnd  ?  ubi  est  deus  Sepharvaim  ?  Nomina 
siint  locoriim  falsos  deos  colentiiim.  iYM»;- 
ijuid  libcravcrunl  Samariam  i/e  manii 
mea?  Samaria  enim  non  uni  (liimtaxat, 
scd  pliiribiis  diis  scrvivil,  (luiu  ul  legitiir 
.  (iiiarto  Kcgum,  Salmanasar  rex  .\ssyrio- 
iiiin.  iliversarum  lcrrarum  genles  posuit 
iii  Sainaria,  filiis  Isiacl  iudc  tiiiiislatis  : 
(|iiai'uiii  gcutiiim  (iiia'lilii't  coliiil  (lciini  sii- 
iiiii :  rt  iiihilii  iiiiiiiis  (imiics  Dominiim  co- 


A  luerunt.  Si  ergo,  ut  argiiil  Scnnaclicrib, 
plures  dii  non  potiierunl  Samariam  libe- 
rare,  multo  minus  Deiis  veslcr  qiii  unus 
est,  poleril  vos  salvarc  de  manu  mea.  l'n- 
de  adliiic  idem  probare  contcndit,  dicen- 
do  :  Quis  esl  ex  omnibus  diis  terrarum 
istarum,  qui  eruerit  lerram  suam  de  ma- 
nu  mea,  ut  eruat  Bominus  Jerusalem  dc 
manu  mca  ?  Wac  argumcntiim  non  proce- 
dil.  qiium  solus  Dominus  sit  veriis  alque 
omnipotens  Deus,  qiii  per  Osee  ait :  Ego 
Diuninus,  et  salvalor  non  est  pra;ler  me. 

B  El  siiuerunl  nunlii  ICzcchia",  cl  non  rc- 
sponderunt  ei,  videlicet  Rabsaci,  vcrbinn. 
Mandaverat  enim  cis  rca-,  diccns  :  JS'e  re- 
spondcatis  ci.  In  hoc  apparel  bonitas  atque 
prudcnlia  Ezcchisc.  Ideo  pr8ece[iil  \  ini  Hi- 
lial  iKin  rcsponderi,  ne  ad  ullcriorcs  pro- 
vocarcliir  Masphcmias.  rndc  Salomon  ait: 
Ne  respondeas  stulto  secundum  stullitiam 
suam,  nc  cfficiaris  ei  similis:  ct  Psalmi- 
sta,  Posui  ori  mco  custodiam,  quum  con- 
sisteret  pcccator  adversum  me.  Et  ingres- 
sus  cst  Eliacim  filiu-s   Helcice,  qui  erat 

C  super  domum,  et  Sobna  scriba,  et  Joahe 
filius  Asajih  a  commentariis,ad  Ezechiam 
scissis  ve.stibus,  et  niinliaverunt  ci  verba 
Rabsacis.  Consuetudo  fuit  Judffiis  scinde- 
re  vestimenta,  qiiando  blasphcmias  audi- 
erunt  :  sicul  rex  Isracl  scidit  vestimenta 
sua,  quum  misissetad  eum  rex  Syriai,  di- 
cens  :  Scilo  qiiod  miscrim  ad  lc  .Naaman 
servum  meum,  iit  curcs  cum  a  lcpra  sua. 
(^aiphas  quoque  idem  fecil,  quiiin  Chri- 
stus  ci  (lixisscl  :  Filiiis  Dci  siiiii.  ct  vide- 
bitis  Filium  hominis  veniculcm  in  nubi- 

D  bus  coeli.  Iloc  autem  fecerunt  quasi  ad 
rcverenliaiii  Dci.  oslciidciitcs  sc  pati  non 
possc  cjiis  injiiriam,  scd  zclari  pro  cjus 
honore. 


20 


Osee  XIII,  *. 


21 


Prov.xwi, 
4. 

/*J. XXXVIII, 

22 


IV  neij. 


Matth. 

xxvi,03fi5. 


584 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXXVII    ISAI.E. 


ART.    LXIV 


ARTICULUS   LXIV 


EXPLANATIO    CAPITULI   TRICEShMI    SEPTDII    :    ET    FACTIJI   EST    QUUM    AUDISSET    REX   EZECHIAS. 


W  Heg.ws. 


Jonx  III,  6. 


•  alias  pro- 
phelam 


ET  factum  cst  qiaim  audisset  rea-  jE:-e- 
chias  verba  Rabsacis,  scidit  i^estimen- 
ta  stia,  sicut  niinislri  ejus  feeerunl.  Nec 
niirum  hoc  de  Ezechia,   quum  l\iulns  el 

A<-(.xiv,i3.  Barnabas  legantur  vestes  suas  seidisse, 
quum  Lycaonicenses  voluissent  eis  im- 
molare,  eo  quod  Paulus  claudum  nalum 
sanasset.  Et  ul/volutus  cst  sacco,  id  est  ve- 
ste  poenilentiali  sen  cilicina.  Legitur  el 
rex  Ninive  sacco  opertus  ad  preedicatio- 
nem  Jona?.  Iloc  autem  fecit  Ezechias,  ut  si 
quae  esset  in  se  aut  in  populo  suo  offensa, 
Deus  ignosceret,  atque  a  tanto  eum  peri- 
culo  liberaret.  M  intravit  in  domum  Do- 
mini,  id  esl  in  lemplum,  ut  Deum  intente 
oraret.  Et  misit  EUacim  qui  erat  super 
domum,  et  Sobnam  scribam,  et  seniores 
de  sacerdotibus  operfos  saccis,  ad  Isaiam 
fiiium  Amos  propheta'* .  Solennes  nuntios 
misit,  tum  propter  magnitudinem  causaj 
(decet  enim,  legati  dignilalem  proportio- 
nari  causa?  pro  qua  deslinalur),  lum  pro- 
pler  reverentiam  Isaiaj,  cui  Ezechias  ne- 
minem  in  mundo  parein  esse  pulavit :  unde 
et  ejus  merilis  ac  preeibus  speravil  cum 
toto  populo  residuo  liberari.  Lyra  dieit, 
qiiod  textus  habere  debeal  :  Amos  prophc- 
tam.  Sed  Hieronymus  dicit  conlrariuni,  as- 
screns  quod  idcirco  Isaias  in  islo  capilu- 
lo  non  se  appellat  prophetam,  sed  filium 
Ainos  prophetse,  quoniam  de  se  ipso  con- 
scripsit  historiam  :  sicul  Malthaeus,  quum 
describit  sua?  vocationis  historiam,  non  se 

Maith.\,i.  aposlolum  ac  evangelistam,  sed  publica- 
nuni  appellat.  Legendum  est  ergo,  .\mos 
propheta?;  quuni  quarto  Regum  libro  ubi 
isla  historia  recitalur,  scriplum  esl,  Amos 
prophetam,  quoniam  ibi  alius  erat  scri- 
ptor  historiee. 

Et  di.xerunt  ad  eum  :  Hcrc  dicit  E:c- 


l\Heg.\i\, 
i. 


A  cliicis  :  Dies  Iribidationis  ct  correptiouis 
ct  bttisjihcinia',  dics  ha'c  :  in  qua  timore 
affligimur,  el  pro  peccatis  nostris  casliga- 
inur,  et  propter  blasphemiam  viventi  et 
vero  oninipotenti  Deo  illatam,  vehemeu- 
lissime  conlrislamur ;  ryM/a  vcnerunt  filii 
usque  ad  parlum ,  ct  virlus  non  csl  pari- 
cndi :  id  est,  in  tanla  angustia  sumus,  sic- 
ul  pra^gnans  qua:'  pr»  virium  defectu  ge- 
nerare  non  polest.  Et  forte  ad  litteram 
mulieres  gravidae  quae  in  Jerusalem  erant, 
perceplo  tam  tristi  rumore,abortivuin  piM'- 

B  pessse  sunt.  Si  quo  modo  audiat,  etc.  Istud        4 
quantum  ad  sensum,  sequitur  verba  quse 
subjunguntur,  Leva  ergo  orationem,  ul  sit 
sensus  :  Quum  in  tanla  afflictione  sumus, 
idcirco  leva  orationem  ferventem  quse  pe-  ^cc/ixxxv, 
netrat  coelos.  Hane  leva,  id  est,  de  cordc  -'• 
puro  ad  coelum  transmitte,  pro  reliquiis 
qua'  reperta;  sunl,  id  est  pro  residuis  Ju- 
dmorum,  qui  manus  Assyriorum  nondum 
incidcrunl,  videlicet  pro  habitatoribus  Je- 
rusalem.  Yel  :  Leva  oralionem,  id  est,  no- 
stram  oralionem  in  lerra  jacenlem, nec  su- 

C  perna  introeunfem.  lu  leva,  ut  tuo  auxilio 
exaudibilis  fiat,  et  aures  Domini  Sabaoth 
intret.  Si  quo  modo  audiat,  id  est,  per  ju- 
stam  ullionein  adversariorum  et  noslram 
proleclionem  audisse  se  manifestet,  Do- 
minus  Deus  tuus  :  qui  ([uamvis  sit  omni- 
um  Deus,  lamen  specialiter  Deus  est  tuus, 
propter  singularem  graliam  ejus  in  te,  et 
cultum  quo  tu  eum  tam  reverenter  ac  uni- 
ce  colis;  verba  blasphemife  7?nfeac/A-,  ^■i/em 
misit  rex  Assi/rioruin  doininus  suus  ad 
blasphemandum  Deum  viventem,  qui   est 

D  verus  immortalisque  Deus  (de  quo  Petrus 
ait  ad  (jhiistum,  Tu  es  Filius  Dei  vivi),  ci  Maiih.xvi, 
exprobrandum  sermonibus  quos  audivit,  ""• 
id  est  cognovit,  Dnminus  Deus  tuus. 


ENARRATIO    IN   CAP.    XXXVII    ISAI.E.    —   AIIT.    LXIV 


586 


Illflp(/.\i: 
3. 


IV  Jici/. 
xviil,  IT, 


5  E(  venemnt  servi  regis  Ezechi(e  ad  Isa- 

6  iniii.  El  dixit  ad  eos  Isaias  :  Ha'c  dicctis 
domino  vestro  Ezechia)  :  flcec  dicil  Domi- 
nus  :  Ne  (imeas  a  facie,  id  est  ab  appa- 
ratu,  verborum  quce  audisd,  cjuiOus  bla- 
sp/ietnaverun(  pueri,  id  cst  niinistri,  rcr/is 
Assyriorttm  me.  Fre(]iionler  Scriplura  [)er 
piierum  si^nat  minislriini,  quemadmodiini 
lerlio  liltro  Uegiini  icfiiliir,  l^iiani  reiiqiiis- 
se  piierum  siiuiu  in  Hersabce.  -Non  itaquc 
solus  Habsaces,  sed  alii  sccuni  biasphema- 
veriinl,  vd  loqiicndo,  vel  conscnliendo. 
Tnde  quarlo  libro  Hcgum  sciiptum  est  dc 
puerls  islis  :  Misit  rex  Assyriorum  Thar- 
tluin  el  Rabsaris  el  Rabsacen  ad  Ezechi- 
am  in  Jcrusalem,  sciliccl  usquc  ad  porlas 
ejiis.  Habsaces  lamen  erat  dux  vcrbi.  tiiiia 

7  novit  Hcbraicum.  Ecrc  cgo  dnln)  ci  spi- 
ri(><m,  id  est  adversarium  seii  animum 
aiiiim  :  et  audiet  nuntiiim,  qiialilcr  rcx 
^'Etliiopi»  conlra  ipsiim  egressus  sil;  el  rc- 
verlclur  ad  (crrnm  suam,  id  esl,  ut  eam 
defendal  ab  impugnalione  .Elhiopum  ;  c( 
corrucrc,  id  est  occidi,  cnm  fnciam,  sal- 
tem  permissive,  (/ladio  filiorum  suorum 
in  (erra  sua,  videlicel   in   templo  dei  siii 

«crs.  38.  in  .Ninive,  siciit  infra  habelur.  Hoc  implc- 
tum  cst.  non  in  hac  leversione,  sed  in  rc- 
dilu  secundo,  quando  perciisso  exercilu 
siio  ab  angelo,  fugit  et  habilavit  in  Ninivc. 

8  licvcrsus  au(em  Rabsaccs,  inveni(  rc- 
gcm  Assi/riorumpra-lian(cm  advcrsus  Lob- 
nam  urbem  Judaeo^.  Audiera(  enim  quia 
profec(us  esse(,  id  est  recessissel,  de  La- 
chis,  ea  relicla.  aul  ul  polius  piilo,  ea  ca- 

/..xvxM.i.  pla,  quia  pricdicliini  csl  quod  ccpit  omnes 

9  urhes  Jiida  iiiunilas.  E(  audivi(  Scnna- 
cherib  dc  Tliaracn  rcgc  .Elliiopia'  diccii- 
(cs  :  Egrcssus  cs(  Tharaca  de  lerra  siia 
cum  grandi  exercilii,  n(  pugne(  conlra  (c, 
o  Scnnaclierii).  Quod  (juum  audisse(  Sen- 
nachcrib,  misi(  nunlios  ad  Ezccliinm,  di- 

10  ccns  :  IIcvc  diceds  Hzccliia'  rcgi  Jtula,  /n- 
(juentes  ad  eum  :  Xon  (e  decipin(  Dcus 
(uus,  in  (/uo  (u  confidis,  dicens  :  Non  da- 
bidir  Jcrusalcm  in  matiu  rcgis  .Issi/rin- 
riiiii.  Scnnaciieril)  impiissimiis,  rclicluriis 
Judieani,   cl    nolcns  aihcrsaiius   siios  Ju- 


A  dspos  Ezechiamque  de  suo  recessu  gaude- 
re,  minalur,  ut  verbis  dcjiciat,  quos  armis 
nondum  devicit.  Loquilur  autem  blasphe- 
mias  magnas  contra  omnipotenlem  verum- 
que  Ueum,  arguens  eum  de  fallacia  scu 
mcndacio  ct  impolenlia,  quasi  Ueus  ali- 
quem  fallerc  velit,  et  speranles  in  se  sal- 
vare  non  possil.  Qiiod  etiam  probare  co- 
nalur,  dicendo  :  Ecce  (u  ai/disd  omnia  H 
(jUiV  fcccn(n(  rcges  Assijriorum  omnibus 
(erris  quas  subvertcrun( ;  et  lu  potcris  li- 
berari  i'  quasi  dical,   .Non   polcris.  Num-       12 

H  quid  eriierunt  cos  cdi  gcnlium,  quos  sub- 
vcrtcruntpatresmei?  Deinde  ponit  nomina 
regioniini    et    hominum    qiios    patres   sui 
subvcr!erunl  :  Gozan  cl  llaran  et  Rcsepli, 
et  fidos  Eden,  qut  erant  in  Thalassar.  Ubi       43 
est  rex  Ema(h,  e(  rex  Arphad ,  e(  rcx  ur- 
bis  Sepharvaim,  rex  quoqiie  .-[na  e(  Ava  ? 
qiiasi  (iicat  :  Oinncs  hos  reges  supcrave- 
runl  palrcs  mci.  Tndc  quarlo  libro  Hcgiini 
legilur,  ([uod  Salmanasar  icx  .Vssyriorum.  ivyii-i/.xvii, 
paler  vel  avus  luijiis  Scnnacherib,  posuit  ■'" 
in  Samaria  gcntcs  dc  Habylonc  et  de  Emalh 

G  et  dc  Scpliarvaim  :  cx  quo  conslat,  qiiod 
lunc  reges  Emalli  el  Scphaivaim  \icli 
fucrunt. 

El  (uli(  Ezecliias  dbros,  id  csl  cpislo-  l.i 
las  missas  a  Sennacherih,  in  quilms  verba 
jam  dicla  continebantur,  i/c  manu  nun- 
lioriim,  cl  /cgit  eos  :  quia  foilc  in  llcbrKO 
scripli  fiieriinl  ;  vel  Ezcchias  aliam  lin- 
guam  inlellexit ;  vel,  Legil,  id  es(,  legi  fe- 
cit.  E(  ascendit  in  domum  Domini,  et  ex- 
pnndit  ciis  coram  Domiiio  :  qui  spccialilcr 
essc  et  habilarc  feiebatur  in  lcmplo.  Ex- 

D  pandil  autcm  eos  coiam  iJomino  cuncla 
cerncnle,  non  ul  aliqiiid  de  novo  innnie- 
sccrcl  Dco.  sed  iit  iu  s<'  ipso  dcvolionem 
at^iiir  riiliici.iiii  cxciiant.  sicque  Dei  mise- 
ricoidiam  copiosius  mereretur. 

J-Jl  ornril    E:cchias  ad  Dominum,  di-        |,"i 
cciis  :  Domine  crercituum,  id  csl  virluliiiii        Ki 
cirdcslium,  Dcus  Isrnc/ ,  id   csl   popiili  |s- 
raelilici,  scu  Jacob  palris  eoniin,  (|iii  di-  6,.,i.vx»ii, 
cliis  esl  jsiacl  :  i/iii  sedes  super  Cherul)im,  -*•  ""'"• 
id  esl,  oiniii'111  plcnilndincin  scicnlia*  crc- 
alaj  cxccdis,  alqiic  iu  angclis  (|iij  nuuI  de 


588 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXXVII    ISAI.E. 


ART.    LXIV 


compolluntur  subjici  jugo,  sic  ogo  per  ad- 
vcrsa  suixlam  le  meo  imperio.  Ponam  et 
frcnum  in  labiis  tuis,  id  est,  os  tuum  le- 
frenal)0  et  domabo,  ne  iillra  proiumpas  in 
verba  bla.spliemi8e  :  sicque  implebo  in  le, 
Ps.xwuo.  pro  quo  rogor  a  Propheta  qui  ail,  In  camo 
el  freno  maxillas  eoruni  constringe,  qui 
non  approximant  ad  te.  Et  m/uruni  lc  ii> 
viam  per  quam  vcnisti,  id  esl,  ad  Nini- 
ven  faciam  te   reverti. 

Deinde  dat  Isaias  signum  I']zechi;e,quo 
scial  cerlissime  omnia  vcra  esse  qua>  di- 

30  eta  sunl.  Tilji  autem,  o  Ezechia,  hoc  crit 
signiim  :  Comedc  hoc  anno,  tu  et  populus 
tuus,  scilieet  in  primo  anno  recessus  As- 
syriorum  a  vobis  quum  vadunt  conlra 
.,lilhi()pes,  qua'  ■•iponte  nasctiuticr,  id  cst 
sine  humano  studio  hominisque  cullura. 
El  hoc  erat  grande  miraculum,  quod  de 
talibus  ali  potuit  rex  cum  populo  suo.  As- 
serunt  enim  quidam,  (juod  ex  granis  pe- 
dibus  Assyriorum  conlritis,  tanti  fruclus 
cxorti  sunt,  quod  suffccerunt  Ezechia?  ac 
populo.  Et  in  anno  secvnclo  recessus  As- 
syriorum,  pomis  vescere.  Dicunt  isti,  quod 
arbores  ab  Assyriis  prascisae,  tam  eopiosos 
fructus  prolulerunl,  quod  populus  indc 
poterat  siislenlari.  Tn  anno  autem  tcrtio, 
circa  cujus  inilium  occidendus  esl  Assy- 
rioruin  exercilus,  quum  ledierit  conlra  Je- 
rtisalem,  semiuatc  seciire,  adversariis  jam 
dejectis,  el  mctite  lempore  suo,  ct  planta- 
te  vineas,  et  comcdite  fructum,  videlicet 
iivas  earum. 

.'U  El   iiiillcl    iil   ipuid   sii/ratuin    fucril  dc 

'  relii/uuiii  domo  Judu,  ct  quod  rc/ictum, '  cst,  radicciii 
dcorsum,  ct  faciel  fructum  sursum.  Floc 
inteliigi  polesl  vel  de  fruclibus  terra>,  qiii 
non  eranl  ab  Assyriis  devorali,  vel  de  ipso 
populo  Juda,  qui  manus  Assyriorum  eva- 
sit.  Primus  igitur  sensus  est  :  Miltet  id 
quod  salvalum  fuerit  de  domo  Juda,  id  est 
semen  populi  Juda  non  consuniptiim  ab 
Assyriis,  et  quod  relictum  est  Juda?is,  ra- 
dicein  deorsum,  id  est,  in  lerra  stabilielur 
ac  nutrietiir,  et  crescel  in  allum.  Secundiis 
seusus  cst  :  Millet  id  quod  salvalum  fiieiil 
de  domo,  id  esl   populo,  Juda,   videlicet 


A  homines  non  occisi   ab  Assyriis,  radicem 
deorsum,  et  faciet  fruclum  sursum,id  est, 
per  modum  vincffi  seu  alla3  arboris  multi- 
plicabunlur.  generando  filios  et  filias  ler- 
ramque  rursum  implentes.  Unde  in  Psalmo 
de  populo  Judacorum  sub  metaphora  vineae 
dicitur  Domino  :  Planlasti  radices  ejus,  et   Ps.Lxxa, 
implevit   leriam  ;  exlendit   palmiles  suos  "'•'"' 
usque  ad  mare.  Huicque  sensui  consonat 
litlera  sequens  :  Quia  de  Jcrusalcm  c.ri-       32 
bunt  re/iquicr  :  id  est,  populi  duarum  tri- 
buum,  qui  timore  Assyriorum  in  Jerusalem 

B  ccnfugerunt,  el  clausi  sederunt,  percussis 
Assyriis,  laeti  alque  securi  egredientur  re- 
deuntes  ad  propria;  et  salvatio,  id  est  po- 
pulus  liberatus,  vel  salus  populo  exhibita, 
exibit  c/e  monte  Sion,  id  est  de  lemplo  in 
qiio  Judaei  Dominum  oraverunt,  ejusque 
auxiliiim  impetraverunt.  Ze/us  Domini  ex- 
crcituum,  id  est  divina  juslitia  contra  im- 
pios  zelans,  faciet  islud,  id  est  vindicfam 
hanc  in  Assyrios. 

Propterea  hcvc  dicit  Dominus  de  rcge       33 
Assyriorum  :  Non  intrabit  civitatem  hanc 

C  Jerusalem,  el  non  jaciet  ibi  sagittam  nec 
ipso,  nec  populus  ejus,  et  non  occupabit 
eam  c/ypeus,  id  est,  nemo  Assyriorum  ar- 
matus  seu  clypeatus  ascendet  muros  aut 
loca  tirbis  hujus,  ct  non  miUet  in  circui- 
tu  ejus  aggcrem,  iil  fossala  iirbis  impleat. 
Anlcquam  enim  appropinquavit  rex  As- 
syriorum  cum  suo  exercitu  urbi  Jerusalem 
lam  vicine,  ut  sagillare  pofuisset  in  eam, 
el  aggerem  miltere,  percussus  est  ejiis  ex- 
ercitus,  (]ni  (ul  crediliir)  in  Nobe  occisus 
esl  :  in  iJlo  si^iiiidcm  loco,  qui  non  iniil- 

D  tiim  dislat  a  Jerusalem,   pernocUivil.  Un- 
Ac   superiiis   dixif   Sennacherib   :   Adhuc    /s.  s,3i. 
dies  est  ut  in  Nobe  sfetur.  In  via  qua  ve-       34 
nit,  'per  eam  reverletur,  et  civiiatcm  hanc 
non    ingredietur,  dicit  Dominus.  Et  pro-       35 
fegam    civitatem    istam,   ut   sa/vem    enm 
propter  me,  id  est  potius  propter  meam 
bonilalem,  quam  propler  merita  vestra  ; 
vel,  Propter   me,  id  esf  ad   honorem  et 
gloriam   nominis   mei,    ut  omnibus  inno- 
lescant  juslilia  mea  alque  potentia.  Unde 
in  Proverbiis  scriptum  est  :  Omnia  pro-  /'ro^.xv.,!. 


ENARRATIO    IN   CAP.    XXXVll    ISAIi.    —   ART.    LXIV 


589 


E:ech. 
xxxvc,3i,ii 


\[ /icg.  VII 
IC. 


Ps.  cxt. 

36 


II  Par. 
xvxii,  il. 


h.  X.  r.'. 
•  omnfs 


38 


plor  so  ipsiim  oporalus  cst  Deiis  ;  cl  in 
lCzcchielc,  .\on  proplcr  vos  cgo  faciain, 
nolum  sit  vobis,  scd  propter  nomcn  san- 
ctum  meum.  Ef  propter  Dacid  servum 
meum,  id  est  mcrito  cjus,  et  ut  impleam 
promissionem  ei  faclam,  qiiod  darcm  ci 
liiccrnam  in  Jerusaicm.  In  quo  patct  exi- 
mia  sanctilas  bealissimi  patriarchce  alqiie 
prophcl;c  n.ivid  :  cxcilanliir  (|iii)(]iic  audi- 
cntcs,  ut  lidem  cl  justiliam  cjus  imilcn- 
tur,  considcrantes  quam  vcraciler  seri- 
ptum  cst  :  In  mcmoria  felcrna  eril  juslus. 
Ei/re.s>int  c.sf  (tufem  aiu/elus  Domini, 
quem  Deus  misil  dc  coelo  empyreo,  el 
percussit  in  castris  Assyriorum  ccntum 
octoginla  quinque  millia  hominum.  Se- 
cundo  Paralipomenon  lcgitur,  quod  pcr- 
cussit  omncm  virum  robustiim  et  princi- 
pcm  cxcrcilus.  Et  sitrrcxernnf  mnnc  rcx 
.\ssyriorum,  el  viri  pauci  qui  non  erant 
percussi  :  cranlqiic  dcccni,  ut  dictum  cst 
circa  ilhid,  Pucr  scribct  eos  ;  el  ccce  om- 
nia '  cadavera  mortuorum.  Sinc  vulncri- 
bus  occisa.  ct  ul  crcdilur,  combusla  et 
quasi  incinerata  fiierant  cov^^ova.  Et  ecjres- 
sus  est  rex  Assyriorum  Judaeam,  visa  hac 
plaga,  et  abiil.  Ef  reoersus  esl  Sennaclie- 
rib  rcx  Assyriorum,  et  hahitavit  in  Nini- 
ve.  Ef  factum  est  quum  adoraret  in  tem- 
plo  Nesroch  deum  suum,  Adramelech  et 
Sarasar  filii  ejus  percusserunt  eum  gla- 
dio,  fugcruntque  in  terram  Ararat.  Krat 
autcm  Ararat  regio  in  Armenia.  El  regna- 
vil  Asar/iofldon  filius  ejus  proeo.  Gausam 
iiiijus  intcifcctinnis  aiiqui  dii-iint  cssc, 
(|U(id  |)r;pdicli  duu  lilii  Sciiii;iclici'il)  indi- 
gnabantur  palri,  eo  i|iioil  onliiKissct  fi- 
liiim  siiuiii  .\sarhaddiiii  posl  sc  i('gn;ilii- 
riiin.  .\mbiliosi  crgo  filii,  cx  indigiialioiic 
palrciii  pr()[)rium  occiderunt.  .\lii  dicunl, 


A  qiiod  Assyrii  indigiianlcs  rcgi  Scnnachc- 
rib,  co  quod  proptcr  suam  supcrbiaiii  pcr- 
iisscnl  cognati  alquc  amici  eorum  in  ter- 
ra  Jii(la,proposucrnnl  rcgcm  oeciderc.Qno 
cognito.ingrcssns  est  faniim  dei  sui,orans 
ut  sc  a  lanto  pcriculo  ribcrarct.  promil- 
tens,  si  hoc  facercl,  quod  sibi  pra?diclos 
duos  filios  suos  sacrificaret  :  quod  illi 
nudicntes,  seculi  sunt  patrcin.  ct  in  ora- 
lioiic  posiluin  occiderunt.  Denique  in  hoc 
patent  miranda  judicia  Dei,  quod  quum 
angcliis  lol  niillia  occidcret,  inaximc  pro- 

B  ptc;'  biaspbcinias  rcgis,  non  tamcn  rcgcni 
occidit.  Sed  tempus  poenitentiJB  ei  indul- 
tum  csl  ad  cumuliim  jiisl;p  damnalionis, 
eo  qiiod  viso  tanlo  miraculo.  non  se  cor- 
rexit,  neque  poenituil. 

Poslrcmo  omnia  ista  ad  moralilatcm 
trahi  posseul,  vidclicel  qiiod  Jcrusalcm  fi- 
guram  tcnet  Ecclesi®,  Ezechias  figuram 
boni  pr;Tlati,  Isaias  figiiram  rcligiosoriim 
cl  sanclorum  subdiloriiiii.Sciiii;ichciib  vcio 
lypus  est  tyrannorum.  Dcbent  ergo  facere 
praelali    lcmpore   pcrseciilionis   Ecclesia), 

C  sicut  Kzechias  fccissc  dcscribilur,  scilicct, 
ul  si  bono  modo  fieri  valeat,  paccm  ciim 
advcrsariis  faciant.  Quod  si  ficri  ncqiicat, 
spcrcnt  in  Dco,  cl  inv()ccnl  cum  corde 
devotissimo,  miltantquc  ad  rcligiosas  san- 
clasqne  personas,  ut  inlcrccdant  pro  cis 
cl  pro  consc;'valione  boni  commiinis.  El 
lunc  Doininiis  dabit  aiixiliiim,  cl  aiigcliis 
cjiis  pugnabil  pro  ipsis.  Quod  vcro  Doiiii- 
nus  ait  ad  rcgem  Assyriorum,  Quum  fii-  >crs.  iv. 
rcrcs  advcrsiim  mc,  supcrbia  tiia  asccndil 
in  aurcs  incas,  ponam  crgo  circuluin  iii 

I)  naribiis  tuis,  etc,  conlra  qucmcumqiic  su- 

pcrbiiin   dici   polcsl.   Dciis  cnim  siipcrbis  i />wr.  v.s. 
rcsislit.siipcrbos  huiiiiiial,  cos^pic  in  angii- 
slissimo  loco  latissimi  inferni  concludet. 


392 


ENARRATIO    IN    OAP.    XXXVIIl    ISAI^.    —   ART.    LXV 


(la.  Hfec  fiiit  positio  Origfiiis  :  qiise  si  vera 
essot,  nequaquam  Ezechise  pro  beneficio 
promilleretur  prolongatio  vitae.  Ex  eodem 
insuper  probat,  falsam  esse  assertionem 
dicentium  quod  omnibus  cerlus  praestitu- 
tus  sit  finis  secundum  cursum  fatalem,  at- 

6  que  causarum  naturalium  ordinem.  Et  de 
inanif-  regis  Assi/r/oriim  erunin  tc  ct  civi- 
tateni  istain,  et  proteijdin  cam,  ita  quod 
non  prresumet  ultra  impugnare  te  regnum- 
(jue  tuum.  Htec  duo  promissa,  ad  prophe- 
tiam  praedestinalionis,  quae  semper  imple- 
tur,  pertinucrunt. 

'i  Hoc  autem  tibi  crit  signuin  a  Doinino, 

quia  faciet  Dominus  verbum  hoc  quocl  lo- 

8  cutus  est  :  Ecce  ego  reverti  faciam  uin- 
bram  linearum,  per  quas  descenclerat  in 
horologio  Ackaz  in  sole,  rctrorsum  decem 
lineis.  Achaz  pater  EzechiiP,  feeit  horolo- 
gium  aereum,  versiis  solem  iliud  consti- 
tuens,  scribens  in  circulo  lineas  distinclas 
ad  agnoscendum  horas  diei  per  umbram, 
ita  quod  umbra  descendens,  et  gradum  per- 
currens  seu  lineam  tangens,  liorse  spatium 
in  Josue  terininavit.  Dicunt  tamen  aliqui,  qnod  ducC 
ari.  XVII, p.  ij^ggj  faciebant  unam  horam.  0"o  dato, 

02. 

di(^s  artificialis  non  fuissct  pnilongata  ni- 
si  decem  horis,  videlicet  quinque  horis  in 
reditu  solis  versus  orientem,  quibus  um- 
bra  reversa  est  retrorsum  in  horologio 
Achaz,  et  qninque  horis  quibus  reversus 
est  sol  ad  punclum  ubi  regredi  co^perat. 
Hoc  autem  cst  contra  sentcutiam  divini  el 
sancti  Dionysii,  qui  in  epislola  ad  B.  Poly- 
carpum,  affirmat  diem  inuni  pene  tripli- 
catum  fuisse.  id  esl,  quasi  tantum  habuis- 
se  de  lempore,  sicut  tres  dies  artificiak^s, 
qui  coulinent  horas  triginta  sex.Vere  ergo 
et  sine  dubitalione  tenendum  esl  cum  prin- 
cipe  theologorum,  quem  conslal  de  prae- 
senti  materia  instructum  fuisse  ab  Aposlo- 
lis  sive  ab  apostolicis  viris,  et  ut  opinor,  a 
Paulo,  cujus  Dionysius  efficit  mentionem 
in  praeaHegata  epistola.  Prolongatus  est 
itaque  dies  ille  arlificialis  viginli  horis  : 
per  decem  enim  horas  sol  relrocessit,  et 
rursum  lotidem  horis  ad  locum  piistinum 
rediit.  Incepit  aulem  regressio  ista,  quum 


A  decima  hora  esset,  scu  die  decem  horas 
habentc  :  quibus  ad  consummationem  diei 
junctfe  sunl  duae  horae,  sole  ad  occasum 
tendente  :  sicque  dies  illa  habuit  Iriginta 
duas  horas.  Unde  in  pra?dicla  epistola  Dio- 
nysius  ait  :  Alia  quaedam  dies  secundum 
conlinuilalem  fere  triplicatur,  el  in  vigin- 
ti  horis  fit,  quod  non  omni  lempore  vias 
contrarias  redit;  et  sol  proprio  cursu  quin- 
qucformem  suum  motum  el  in  horis  de- 
ccm  convolvcns,  analyticc  iterum  totum 
iu  aliis  decem,  nova  quadam  semitarum 

B  via  regreditur. 

Circa  quod  quaeri  potest,  quomodo  ve- 
rum  sit  quod  in  libro  Josue  legitur,  quali-  Jomex.n. 
ter  sol  et  luna  stelerunt  in  coelo  immobi- 
les  spatio  unius  diei :  et  subjungitur,  Non  ibki.  u. 
fuit  antc  et  postea  tam  longa  dies.  Secun- 
dum  hanc  autem  posilionem  videlur  dics 
isla  sub  Ezechia  fuisse  longior.  Hanc  quae- 
stionem  suo  loco  reservo  :  qua>  tum  facili- 
tcr  solveretur,  si  sol  el  luna  dicantur  ste- 
tisse  in  cceIo,  non  tamen  spatio  unius  diei 
artificialis,  qui  est  lenipus  quo  est  sol  su- 

C  pra  nostrum  horizontem,  sed  uno  die  na- 
lurali. 

Dcinde  ostenditiir  graliliido  Ezechiae  pro 
bcncficiis  sibi  impensis,  quum  dicilur  : 
Scriptura,  id  est  gratiarum  aclio  seu  can-  9 
licum,  Ezechiw  rcgis  .Tuda,  ab  ipso  con- 
scriptum  sive  diclatum  Spiritu  Sanclo  il- 
luslranle.  quuin  wgrolasset  ct  convaluissct 
dc  infirmitate  sua.  Et  secundum  Hierony- 
inum,  scriplura  ista  non  esl  dicenda  ora- 
lio,  sed  graliarum  aclio.  Ouidam  lamcn 
nominant  eam  oralionem,   quuin  in   fine 

D  ipsius  dicatur,  Domine,  salvum  me  fac  ; 
et  ante,  Domine,  vim  patior,  responde  pro 
me.  Hucusque  litulus  seu  prologus  scri- 
pturae  hujus,  cujus  exordium  est  : 

Ego  dixi,  id  est,  ego  Ezechias,  quum  lo 
graviter  angustiarer  ac  infirmarer,  dixi  in- 
tra  me  cogitando  quod  subjungilur  :  In  di- 
midio  dierum  meorum, id  est,  media  parte 
lemporis,  quo  vivere  potui,  circiter  con- 
sumpla.  Tempore  enim  hujus  infirmilatis, 
erat  Ezechias  Iriginla  novem  annorum.  In 
toto  cnim  vixit  annis  quinquaginta  qua-  s 


IV  Reg. 


ENARKATIO    IN   CAl".    XXXVIU    ISAI.E. 


AUT.    LXV 


393 


6en.\xxvii 
35. 


tuor  :  quibus  si  quiiidecim  sublrahantur, 
quibus  post  lianc  infirmilatcni  vixit.  rc- 
manenl  anni  trij,'inla  novem.  Sicqiie  erat 
circa  medium  tcmporis,  quo  homines  lunc 
comniiiniter  vixerunt.  Unde  el  David  (lui 
Mflej/.v.i.  septuaginta  aiinis  vixil,  (|iium  (|iiadiaf,'iiita 
;iid.iii,39.  esset  annorum,  dixil  :  Kgo  sum  ilclicaliis 
el  unclus  rex,  ncsciens  cgressuiii  el  iiilni- 
itiim  meiiin  :  jiivenem  se  esse  insinuans. 
Spiriliialis  vcro  el  mysticiis  sensiis  canlici 
hujus,  infra  tangelur.  Vddam  a<l  porlas 
iiifcri,  id  est  ad  morlis  inleiilum  el  lim- 
biim  inferni  :  dc  qiio  in  (lenesi  ail  [lalriar- 
cha  Jaeob,  Desccndam  ad  filiuin  meuin  lu- 
gens  in  inferniim.  .Mors  aiitem  in  veleri 
Teslamenlo  (jmiiiiius  eral  porla  infcrni, 
quia  per  eam  ibanl  ad  aliqiiem  de  qualiior 
locis  inferni;  nunc  vero  baptizatis  et  per- 
fectis  atque  maiiyribus,  niors  poiia  est 
vila>,  et  vitffi  ffilcrnae.  Ezeciiias  aulcm  di- 
xeral  isla  cx  desperatione  diutius  vivcndi. 
rnde  putavit  se  itiirum  ad  morlem  corpo- 
ris,  ct  ad  ingressuin  inferni. 

QiHvsivi  residuum  amiorum  meorum  : 
id  est,  tempore  reslante  viverc  concupivi, 
ct  lempiis  viUe  implere  oplavi.Sed  rraclus 
desperalione  vivendi,  pra">eiiiin  (iiiiim  ab 
Isaia  audissem,  Dispone  (linniii  Iikp,  quia 
\  I  m  irieris  tu,  dixl,  corde  scii  ore  :  yo»  vi- 
dcliit  Dominum  Dcum  iu  lerra  viventium, 
id  cst  in  legione  vivorum  seu  patria  Bea- 
Pi.mi.n.  torum  :  dc  qiia  legitur,  (j-edo  videre  bona 
Domini  iii  terra  viventium.  Xon  ndsjnci- 
am  /lominem  ullra,cl  habilalorem  quielis, 
id  esl,  ciim  liominibiis  sanclis,  el  felici 
(piiete  pei  friieiilihiis,  iioii  morabor.  ita  ex- 
ponit  Hieronymus  :  (luem  si  quis  scqui  vc- 
lil,  dicere  habct  qiiod  ilzeehias  ha>c  dicit 
iion  assercndo,  scd  iiKiiieiido,  laiuiiiiuii 
rormidans  ne  in  infernum  descendens.  noii 
mereielur  Deiim  eonspicere  ciim  Healis  in 
tcrra  vivenlium.  Sed  quia  l^zechia^  lain 
fiducialiler  in  sua  oratione  dixil,  se  am- 
biilassi-  iii  verilate  et  corde  pci  leclo  co- 
ram  Domino,  non  videliir  quod  in  infiriiii- 
lale  coiisliluliis  |iiilavit  se  damiiaiidiiiii  : 
iiec  eniiii  morlcm  expavit  quasi  imparaliis 
ad  mortem,  sed  dcsiderio  habciidi  succes- 

T.  8. 


A  sorem,  per  quem  de  suo  seinine  (^hristiis 
nascerelur. Proplcr  ciuod  alii  sic  exponiinl: 
Dijri  :  Xoii  cidebo  Dominum  Dcum  in  lcr- 
ra  vivenlium,  id  est,  in  hac  vita  inler 
viventes  non  ampliiis  videbo  Dominum, 
iiigrediendo  templiim  ejus,  in  qiio  ipse 
liahital  |)er  operationem  specialem.  et  vi- 
(hiiir  per  fidem  et  contempialiom-m  sin- 
ccram  in  suis  cffcctibus.  Non  adspiciam 
liominem  ullra.  ct  liahllatorcm  rjuictis,  id 
esl,  in  hac  vita  non  magis  videbo  popii- 
liiin   regiii    niei   habitaiilem   (iiiiele  alque 

1$  seciire,  Assyriis  intei  fectis.  Ijaliiue  hoc 
Ezechiffi  molestum,  quod  bona  sibi  ac  po- 
pulo  siio  promissa  non  esset  visiirus. 

Dixi  (|Uoque  :  Generalio  mca,  id  est  pro-  12 
genies  mea  seu  cognatio,  ablata  est  et  con- 
volula  esl,  id  est  scparata  est,  a  mc  :  qiiia 
in  hora  mortis,  consangiiinei  adjiivare  non 
possiint  morientem,  sed  fil  Iristc  divor- 
liiiin.  Vel  sic.  el  apertius  :  Geneialio  mea, 
id  esl  posterilas,  ablata  est  a  me,  quoni- 
am  filiiim  succcssorem  non  habco.  .Maiias- 
ses  quippc  filius  Kzechia?,  posl  trcs  annos 

C  a  prwdicta  sanatione  Ezechiaj  nalus  est. 

(,)iium   enim   Kzechias  defiincliis  est,   Ma-  iv/jej.m, 
nasses  diiodccim  eral   aniioriim.  Kzecliias  '■ 
vero  post  sanitaleiii  liaiie  vixil  qiiindeciiii  //,»/.  xv.c. 
annis.  Ablata  esl  ergo  generalio  mea  7««- 
si  labcriiaculirm  pastorum ,  poiiatile  siciit 
sunl  casulse,  quod  ab  uno  loco  lolliliir,  at- 
quc   iii  alio   figitur.   Pra'cisa  cst   rclii/  n 
texenle  vita  iiiea  :  id  esl,  quemadmodum 
lextor  lelain  citissime  abrurnpil   et   pra^- 
scindil,  sic  lempus  vilie  m(^a>  feslinanler 
ac  repente  coiisiim|)tiim  est.  riide  Job  di- 

D  cit :  Dies  mei  velociiis  Iransierunl,  (iiiam  a  yu6vii,  c. 
texenlc  tela  succiditiir,  et  consumpli  sunl 
absiiue  iilla  spe.  Sic  igilur  Kzcchias  dixil 
vilain  siiain  ah  hominiim  societale  pneci- 
sam  sive  siiblra(iam,  qiiia  piilavil  se  nior- 
li  ila  |>ropiiiqiiiim,  (|iio(l  periiide  eral  ac  si 
jain  mortiiiis  fiiissel.  Jiixla  (|iieiii  modiim 
li   David  ail.  loqiiens  ad  Jonalhan  :  1'no    1 /iry.  ix, 
laiiliimmodo  gradii  ego  el  mors  dividimur.    ° 
Dam  ad/iuc  ordircr.  id   esl,    iii    [irocessii 
vilio  mea>  coasislerem,  vel  in  exordio  vilic 
meiu  cssoin,  succidil  ine,  id  csl,  vila  pruD- 

JS 


594 


ENARRATIO    IN    CAF.    XXXVIII    ISALB. 


ART.    LXV 


IPar.  XXIX, 


Snp.  V,  13, 

13 


senti  privabit  mc  Deus.  Statim  enini  quiim 
vivere  inclioamus,  vila  nostra  incipil  (Idi- 
cerc  et  abrumpi.  Ezcchias  vero  sestimavil 
se  jam  prsecisum  a  vita,  propter  infirmita- 
tis  magnitudinem  cl  lsaia>  prophctiam.  I)e 
mane  usque  ad  vcspemm  finies  me,  id  cst, 
paulatim  me  deficere  facies ;  vel,  a  prin- 
cipio  nativitatis  usque  ad  vitae  occasum 
finics  me.  incessanter  eam  al)breviando  : 
quemadmodum  in  primo  libro  Paralipo- 
menon  David  tcstatur  :  Dies  noslri  quasi 
unibra  super  terram,  et  nulia  cst  mora. 
Unde  in  libro  Sapicntiap  pcenitentes  di- 
cunt  :  Nos  nali,  continuo  desivimus  esse. 
Sperabani  tota  nocte  languoris  nici  «<- 
que  ad  maiie  sequenlis  diei  rclcvamen  cl 
consolationem.  Afflicti  enim  sempcr  su- 
spirant  ad  aliud  lcmpus,  in  quo  inelius  cs- 
se  cupiiint,  fcslimanlcs  mulalionc  tcmpo- 
runi  niutari  posse  supplicia.  Quasi  leo  sic 
coii/rivi/,  id  est,  consumpsit  seu  exsicca- 
vil  infirmitas  h£ec,  oinnia  ossa  mea,  id  est 
rohur  corporis  mei,  ossaque  ejus  :  maxi- 
mis  cnim  fcbribus  ct  putrido  ulcere  a?stu- 
avit  Ezechias.  Dc  iuane  usrjuc  nd  vcspcrani 
pnies  me.  Hoc  jam  dictum  atquc  exposi- 
tum  est. 

Sicnt  piil/us  Jiirundinis  sic  clama/io, 
meam  miseriam  deplorando,  Dei  miseri- 
cordiam  invocando,  et  cordis  mei  angu- 
/o6 111,24.  stiam  oslendendo.Unde  et  Job  :  Antequam 
(inqtiit)  comcdani.  suspiro,  et  quasi  inun- 
dantis  aquaj  sic  rugilus  meus.  Meditabor 
ul  columba  :  id  est,  ea  quae  planclum  at- 
qtie  trisliliam  pariiint,  cogitabo.  non  quae 
vanitatem  risumque  provocant  ;  imo  ad 
instar  columbee,  fletum  pro  cantu  habcbo. 
Attcnuati,  id  esl  faligati,  sunt  et  defece- 
runt  ocu/i  tnci  intcriorcs  et  exteriores,  su- 
spicientes  in  excelsum,  id  cst  Dominum  in 
coeleslibus  habilantem  conlemplanles,  vel 
ad  superiora  erccli,  cl  Dci  auxiliiim  cupi- 
entes  :  quemadmodum  scriptum  est,  Le- 
vavi  oculos  meos  in  montes,  iinde  veniet 
auxilium  mihi.  Dicuntur  autem  octili  at- 
tenuati,  quoniam  diu  adspiciendo  ct  po- 
sliilando.  nec  tamcn  desideratam  opcm 
adipiscendo  pro  libilo,  defecerunt  piu'.  las- 


14 


Ps.  cxx.  1. 


A  siludinc  seu  dcsperatione.  Und(>  in  Psalmo 

habetur  :  Defcccriint  ociili  mci  dum  spero  Ps.x.wm.K. 
in  Detim  meum.  Et  Job  dicit  :  Facies  mea  yojxvi,  it. 
intumuit  a  fletu,  et  palpebrae  mc»  caliga- 
veriint.  Domine,  vim  patior,  id  cst  violen- 
tum  languorem,et  plus  quain  exigunt  mea 
pcccala.  Omnia  ista  verba  Ezechige,  refe- 
reiida  sunl  ad  tcmpus  praeteritum,  in  quo 
dixit  :  In  dimidio  dicrum  meorum  vadam 
ad  portas  inferi.  .\unc  cnim  quum  isla 
conscripsit,  erat  sanalus.  Responde  pro 
nw  :  id  esl,  tu,   Doininc,  adversario  mco 

B  hosti  invisibili  satisfac  pro  me,  dimitten- 
do  mihi  si  quid  erravi,  et  causam  meam 
ad  te  misericordiler  assumendo. 

Hursusque  ad  se  ipsum  revertens,  sub- 
jiingit  :  Quid  dicam?  id  est,  quid  causari       13 
atque  conqiieri  possum,  vel  Creatori  meo 
objicerc?  nu/  <juid  rcspondebit  nii/ii  Crea- 
lor  meiis  ?  quasi  dicat  :  Non  indigcl  mihi 
rationem   exponcre,   cur  me    ila   affligat, 
quoniam   sieut  lulum  in  manu  figuli,  sic     eccu. 
cgo  in  manu  ejus;  quum  ipse  fecerit  me  ^^^"''  '^- 
pcr  creationem,  et  hanc  infirmilalem  mihi 

G  inflixcrit  juxta  suam  volunlatem,  qiiae  in- 
justa  esse   non  valet.  Idcirco  sufferenda 
sunt  aequanimiler,  qufecumque  ipse  decrc- 
verit.  Xumquid  eniin  dicil   lulum    figiilo  /s. xlv, 9. 
aul  opus  factori,  Quid  me  fecisti  sic?  Rc- 
cof/itabo  omnes*  annos  meos,  id  est,  tem-    •ubiom- 
pus  prtelerituin  quo  vixi,  et  opera  qua^  in  ""^ 
illo  commisi,  ad  memoriam  revocabo.  in 
nmnritudine  animce  mew,  id  est  cuin  do- 
lore  interno,  deplorans  peccata  commissa, 
bona  omissa,  tempora  minus  frucluosc  cx- 
pensa,  ipsamque  subsistentiae.  human;e  fra- 

D  gilitatem. 

Doinine,  si  sic  vivitur,  id  est,  si  taiis       16 
esl  conditio  vitae  nostrae,  scilicet  brevis, 
incerta,  el  labilis,  ef  in  talibus  vita  spiri- 
tus  mci ,  id  cst,  in  hujusmodi  defcelibus 
versalur  vila  aniniae  meae  :  quod  est  grave  Eccii.\i.,i. 
jugum.omnibus  filiis  Adae  commune  :  cor- 
ripies  ine,\A  cst,  patcrnaliter  ad  correctio- 
nem,  non  ad  consumplionem,  flagellabis 
me  :  sicut  Jeremias  desiderat,  dicens  :  Cor-  jcr.^.u. 
ripe  iiie,  Doniine,  veiumlamcn  in  jtidicio, 
et  non  in  fuiorc  luo,  ne  forle  ad  nihilum 


ENAKnATIO    IN    CAl".    XXXMII    ISAI.E.    —    AUT.    LXV 


5il5 


IS 


i^s_  VI.  tt. 


S4'C.  Ilclir. 


Apoc.  \v 
0,  II. 

Ecclr.  V. 
10. 


10 


Saruch 1 
17,  Ib. 


rcdigas  mc  Et  vicificahis  mc  vila  |j;iatia> 
in  pra>senli,  ot  vita  glorise  in  futiiro,  scu 
corporalitcr  inc  sanando.  Enc  iii  pacc,  id 
cst  tcinporc  pacis  quain  nobis  licdisli,  c.x- 
pnlso  .Assyrio,  facla  cst  in  mc  amariludo 
mea  amorissim(i,'u\  cst  infirinilas  ista  gra- 
vissinia,  qua?  inihi  molfsla  cst  noii  soluni 
proplcr  cjus  puncturam,  scd  quia  bcncfi- 
ciis  Itiis  popiiio  liio  conccssis  ct  sccurit-ali' 
proinissa  uli  noii  dcbco. 

Tu  autcm  eruisti  animam  meam  ab  in- 
firmilalc  inorlifcra,  ut  tiou  pcrirel,  itl  cst, 
nc  siiblialiiMcliir  a  vila  pr;cscnti:  vcl,  l]ru- 
isti  eam  a  malis  culpa>,  nc  ilaiiinaiclur. 
Projeristi  posl  lerguia  li(inii,k\  est.obiiliis 
es,  nec  adspexisti,  scd  indulsisli.  omnia 
peccata  mea  :  larga  enim  pietas  Uei,  ve- 
niam  non  dimidiabit.  Qxia  iion  infcruus, 
id  cst  gcnciatio  damnatoium,  confitcbilnr 
libi,  confessione  laudis  ct  gloriip  :  quem- 
admodum  scriplum  est,  In  inferno  aulem 
quis  confilcbiliir  tibi  ?  Nc<jue  mors,  id 
est  in  mortaii  peccato  exsistcns  aul  mor- 
tuus,  laudabil  lc  laude  mcritoria  :  qiiod 

,  etiam  canit  Psalmisla,  Non  morliii  laiida- 
biinl  tc,  l)i)minc.  nctjue  omncs  qui  dcsccn- 
diint  iii  inrcrniiin  :  imo,  siciit  in  .\poca- 
lypsi  inducitur.  ipsi  blasplicmaiit  Domi- 
num,  ncc  agiint  poenilciiliaiii  iVucliiosam. 
Ncc  mirum,  quia  ul  Salomon  loquilur, 
ncc  sapientia,  nec  scientia,  ncc  opus,  ncc 
ratio  erunt  apud  inferos.  Xon  exspecia- 
biint,  (jui  clescciiduiit  in  lacum,  veritatem 
tuam,  id  est  promissionem  tiiam  vcra- 
ccm,(iua  promisisti  hominiI)iis  felicilalem 
xlcrnani.  In  inferno  cniin  niilla  cst  rcd- 
(•mptio. 

]'ii'C)is,  rircns,  id  csl  vitam  naturs  cl 
vitain  gratia?  habens,  i/isc  coiifilcbiliir  libi 
diiplici  confcssionc,  vidclicet  le  laudando, 
cl  sc  ciilpando,  .v/r«^  d  cr/o  /iodie,U\  cst,  in 
piicscnli  tcmporc  facio.  Ttraqiic  vila  ha-c 
ail  saliibr<-m  conffssioncm  rcquiritur.  Pro- 

,  ptrr  (|iiod  scriplum  cst  :  .Non  morlui  qiii 
siiiil  in  infcrnii,  (|uiiriiin  spiiiliis  acccfiliis 
cst  a  visceribus  coriim,  dabunt  honorcm 
tilii,  Diiminc,  scd  aniina  qua>  tristis  cst,  rt 
iuccdit  curva  ct  csuricns,  id  est  salubritcr 


A  doli'ns.  humilis  atquc  jiisiitiam  sitiens.  Prt- 
tcr  boniis.  quicunupic  sil   illc,  fifiis  suis 
uotmn  faciel  verilalem  luani,  id  est  effc- 
ctum  tuic  justitiae,  veritatcm  ScriptiiriP.  ct 
tc  vcruin  esse,  qui  es  verltas  prima,  c.x- 
cm|)!aris  et  incrcata.  rndc  in  Dciilcrono- 
iiiii)   inducitur  :   Inlcrroga  palrcm   tuum,  Deui.wxn. 
ct  annuntiabit  tibi.  .\postolus  quoquc  ad  '" 
ICphcsios  :  Patrcs.  educatc  filios  vestros  in  Ephes.M. 
disciplina  el  corrcptionc  Uomini.  ■*■ 

Domine,  salvum  me  fac,  mcnte  et  cor-       20 
porc,  ab  omni   malo   prictcrilo,  piipscnti. 

15  fiiliiio;  ct  psalmos  noslros,  vidclicct  laii- 
dcs  divinas,  cantabimus,  lui  ministri,  cun- 
ctisdichus,  id  cst  certis  ac  debitis  horis 
singulorum  viUv  nostnr  dicriiiii  (in  bono 
enim  persevciandum  est  usque  in  finem),  .Vniii,.\, 
in  doiito  Domini,  id  est  in  tcinplo.  ii:x«iv.i-t. 

Eljussit  Isaias  ut  toHerent  inassam  de       21 
ficis,  et  calaplasmarenl  super  vulnus,  et 
sanarcfur.  In  prologo  cantici  hiijus  diclum 

cst  :Scriptura  Ezcchiic  qi i  ;cgrolasscl  cl 

convaluissct.  Ex  quo  conslat  quod  isla  ca- 
taplasmalio  atquc  sanalio  f^zcchia". prseccs- 

C  sit  hanc  graliarum  acliiincm  vcl  oralioncm. 
(piamvis  piislca  rccilatur  :  Scriplura  cnim 
iii  narralionc  hislori;c  non  scmper  obscr- 
val  ordincm  lemporis.  Pcr  vuliius.  Sym- 
inachus,  .\quila  cl  Thcodotio  intellcxcriinl 
moibtim  rcgiiim,  alii  aposlcma,  qiioriim 
utriquc  contrarialiif  applicatio  dulcium. 
It  crgo  sanatii)  IC/cchi;c  clariiis  ostcndcrc- 
tiir  essc  miraculosa  atquc  divina,  per  rcs 
noxias  atque  adversas  collata  est.  Ex  isto 
iiircrl  llicionymus  spcfiicnilam  non  cssc  ^Vfd. 
mcdicinam.  qiiiini  Dciis   haiic   fcecrit.  Et  ""'"•-•*■ 

D  dijcit  E:ccltias  :  Quod  eril  sii/num  i/uia 
asccndani  in  domiiin  Diimini  f  lloc  dixit 
Ezecliias  ante  sanalioncm  pf:c(lictam.  .Nam 
quarlo  libro  Hcgum  legitiir  :  Dixit  autcm  iv/j^.n, 
Ezcchias  ad   Isaiain   :  Quod    erit    signiim  *• 
qtiia  DiiiMiiiiis  mc  saniibil.  ct  qiiia  asccii- 
dam  in  domum  Doinini  '.  Ex  qiio  clicitur, 
(jiiod    quiim  Isaias  EzecliiiP   dixisset,   Dic  //,„/.  5,0. 
lcrlii)  asccndcs  lcmpluiii  Domini  cl  adji- 
ciain    siipcr  dics   tiios  qiiindccim  annos, 
l']zcchias  pcliil  signiim,  diccns  :  Ouod  crit 
signum  ?  Cui  Isaias  i'cs|i(mdit  :  lloc  crit  ti-  >.r).  :,s. 


596 


ENARKATIO    IN    CAP.    XXXVIII    ISAIJ5.    —   ART.    LXVI 


bi  signiiin  :  Ecce  ego  reverti  laciam  um-  A  daho  terrain  haiic,   respondit  Abraham    : 
bram  linearuin,  etc.  Nec  videlur  Ezechias      Uoinine  Ueus,  iinde  possuin  hoc  sciie  ciuod 
peccasse  signum  petendo,  sicul  nec  Abra-      possessurus   siin   eam  ?  quoniain  non  ex 
Ce/i..iv,7,8  hain,  cui  quiiin  Uoininus  promisisset,  Tibi      incredulitate  signa  petierunt. 


ARTICULUS    LXYI 


EXPOSITIO    MORALIS    CANTICI    EZECIIIJ:    :    EGO    DIXI. 


Eccli.  XI, 


10 


Ps.  iiv.  24, 


Arallli.wi 
18. 


OUUM  dicat  Scriptura,  In  die  bonorum 
ne  immemor  sis  maloruin,  poeiiitens, 
qui  spirituaiiter  sanatus  est,  cuin  gratia- 
rum  actione  praeterita  mala  recolere  debet, 
Deiim  collaudans  pro  beneficio  conversi- 
onis  animffi  sus.  Talis  igitur  dicat  :  Ego 
dixi,  id  est,  multitudinem  et  enormitatem 
peccatorum  meorum  perpendens,  cogitavi 
seu  ore  locutus  suin  :  ///  (Uinidio  dieriim 
meorum,  id  est,  antequam  ad  pleiiam  teta- 
tem  perveniam,  mdam  ad  portas  infcri, 
id  est,  a  Deo  occidi  atque  damnari  proine- 
rui.  Peccalor  eniin  noii  est  dignus  pane 
quo  vescitur,  sed  inortem  larlaraque  mc- 
letur.  Porro  viri  justi  complenl  dies  suos. 
quoniain  vita  eorum  bonis  abundat  operi- 
bus.  Iiianes  vero  sunt  dies  malorum  :  de 
quibus  scripluin  est,  Viri  sanguinum  et 
dolosi  non  dimidiabunt  dies  suos.  Qui  ve- 
ro  jam  ad  poenitentiam  conversus,  vitia 
dellet,  dies  suos  implere  incipit ;  sed  con- 
sideratione  peccatorum  suorum  perterri- 
tus,  timet  ne  a  Doinino  relinquatur,  alque 
ad  portas  inferi  progrediatur,  vel  pcccan- 
do  mortaliter,  vel  moriendo  corporaliter 
anle  satisfactionem  condignain,  vel  in  in- 
fernum  cadendo.  Peccata  autem  mortalia, 
qua;  homo  limoralus  tiiiiet  incidere,  sunt 
portse  quibus  itur  ad  inferos  :  de  quibus 
Christus  ait  ad  Petrum  :  Super  hanc  pe- 
tram  sedificabo  Ecclesiam  meam,  et  portfc 
inferi  non  prajvalebunl  adversus  eam. 

Qucesivi  residuum  annorum  meorum, 
id  est,  Doininiiin  deprecatus  sum,  ne  sic 
tempestive  vadam    ad    portas    inferi,   scd 


B  tempus  vil»  mihi  concedal  ad  poenilen- 
tiain  peragendain.  Yel,  Qusesivi  residuum 
annorum  ineorum,  id  est,  tempus  vitse  mi- 
hi  adhuc  restans  quaesivi  et  studui  fructu- 
ose  deducere.  Prinio  sensiii  convenit  illud 
Psalmistffi  :  Ne  revoces  ine  in  dimidio  die-  ps.  a,  23. 
rum  meorum.  Di.ri,  non  simpliciter  asse-  H 
rendo,  sed  sapienler  formidando  :  Non  vi- 
di'l>o  Domiinim  Deuin  in  ierra  viventium. 
IIoc  eniin  promeruisse  me  scio,  ut  sumnice 
Uivinifalis  beatifica  fruitione  desliluar. 
Unde  el  timeo  ne  secundum  peccala  mea 

C  anliqua,  seu  alia  quiB  incidere  possum, 
inihi  reddalur,  lollarque  impius  ego  ne  vi-  /s.x.vvi,io. 
deain  gloiiain  Dei.  El  ex  tiinore  locutus 
sum  :  Non  adspiciam  hominem  ultra,  sci- 
licet  in  terra  viventium,  el  luibitatorem 
quietis,\A  est, electos  Dei  beata  requic  per- 
fruentes  non  videbo  in  regno  ccelorum. 

Oencratio  mca ,  id  est  operalio  bona.  vel       12 
regeneratio  mea  in  Christo,  in  liaplismate 
facta,    vel    Sanctoriim   communio,  ablata 
esl  a  ine  :  quia  mortaliter  peccando  omnia 
bona  ista  amisi,  et  ita  sum  canis  reversus 

D  ad  vomitum.  Prcecisa  est  velul  a  texenle 
vita  mea ;  dum  adhuc  ordirer,  succidit 
me.  Hoc,  secundum  sensum  in  prseceden- 
li  arliculo  positum.  intelligitur  de  brevi 
duratione  atque  celerrima  consumplione 
vitse  naturae,  et  vitae  gratiae  quantum  ad 
recidivanles.  Unde  canit  Psalmista.  Quia  Ps.a,i. 
dcfecerunl  siciit  fuinus  dies  mei  :  quod  de 
tempore  naturalis  vilae  accipitur,  Quod  ve- 
ro  adjecil,  Percussus  sum  ut  fffnum  et  ibid.  5. 
aruil  cor  meum,  de  spiritualis  vitw  defe- 


Prov.ww, 
\U\\Peti\ 
11,  22. 


ENARRATIO    IN    CAP.    XXXVIII    ISAI.E. 


ART.    I.XVI 


597 


clu  accipionfliini  conspliir.  Do  mnne  usi/itc  A  lcm  vililatcm  flcsrrondo.  Oiiomodo  aulcni 
ad  vcspernt)/,  iil  csl  lota  dic  scu  assiduc,  ociili  allcnncnlur  sccundo  niodo,  in  prff- 
vel  ab  ortu  vilac  meae  usque  ad  ejus  occa-  cedenti  diccbam  arliculo.  Domme,vim  (id 
sum./?///c.s- wx',  vilam  mcam  paiilalim.  imo      cst   impiignationcm  molcslani.  pi\Tscrlim 


conlinuo  abhrcviando.  vcl  in  divcrsos  dc- 
IimIiis  iiic  cailcrc  ]>ci'millcndo.  Esl  aiilcm 
cl  linis  [icrricicns,  dc  qiio  Dominiis  ail  iii 
j/ioc. i.s.  Apocaiypsi  :  Kgo  siim  .\lplia  cl  Omcga. 
principium  cl  finis.  Sic  enim  Deus  cst  fi- 
nis  noslcr  :  cl  ita  de  manc  usqiie  ad  vc- 
spcrani  a  Dco  finiri.  csl  in  omnibiis  acli- 
bns  ad   ipsum  convcrli,  cunclaquc  opcra 


al)  advcrsariis.  miindo,  carne.  diabolo)  pn- 
lior;  sed  qiiia  liccl  vim  vi  rcpcllerc.  vis 
(]iiain  iialiiiiiir.  rcpcllcnila  csl  vi.  qiialc- 
niis  \iiililcr  rcsislamiis.  alquc  ciim  lorli 
pugnatorc  flicamus  :  Perscqiiar  inimicos  p».  xvn, 
nicos  cl  comprchcndam   illos.   clc,  con-"-'"' 


fiiugam  illos 


clc.  Sic  ciiim  rcgniim  ccelo-  j/o/i/r.xi, 


nim  vim  patilur,  et  violenli  rapiunl  illud. 


ct  desidcria  in  co  tcrminare  :  quod  csl  vc-  H  /?cspo»dc  pro  ,nc,  id  cst,  advcrsariis  mcis 


I.T 


ra  perfcctio  nostra,  qiiain  scmpcr  a  Domi- 
no  posliilare  dcbcmus. 

Sperafjnni,  in  noctc  advcrsitalis  cl  lcm- 
porc  tenlalionis,  piclatis  lua>  auxiliiim,  ns- 
fjiie  ad  mnnc  spiriliialis  dici.  vidcliccl  ad 


opponc  tc  pro  mc,  daque  ri'alc  rcsponsiim 

pro  mc  :  quia  non  cst  volcnlis  nequc  ciir- «om.u.ic. 

rciilis,  scd   tiii.  o  nominc,   miscricordiler 

aiixiliaiitis. 

Qnid  dicam,   in    lantis   liibuialinnihiis        i."i 
graliip  tuic  infusioncm,  nec  ccssavi  spc-      constilulus?  quasi  dicat  :  Non  possum  as- 
rando  in  tc.  Qnasi  leo  sic  contrivit  omnia      screre  quod  Dcus  permiltat  aut  facial  ista 
i/'f/r.v,8.  ossn  mca  :  id  est,  da-mon  qui  comparalur      injuste.  Aut  quid  respondchit  mihi  Dcus. 
leoni,  vel  ipsa  pcrscculio,  advcrsitas  sivc      quum  ipse  fccerit  ?  \\\uA  cnim  mihi   rc- 
molestia,  virtules  animee  me»  dissipavit,      spondcre  non  indigcl,  nisi  quod  in  Evan- 
dchililavit  scii  prorsus  cxslinxil.  rnde  fle      gclio  scriplum  csl:An  mm  liccl  mihi.qiiod  nntth.tx, 
qiiibusdam  Chrisliis:  Facla,  inquit,  tiibula- G  volo,  faccre  ?  cl   in   lihro  Joh   :  .\iimquid 'jj^^j^^  j 
lione  et  perseculione  propler  verbum,con-      condemnabis  nic.  iil  lii  jiislificcris?  Reco- 
tiniio  scandalizanliir.  Slcut  pullus  hinni-      ijilidm  omnes  annos  nicas ,  qwo^?.  infriichio- 
dinls  slc  chnnnho.  magno  sciliccl  aficclii      sc  dcduxi,  ct  bona  in  cis  oniissa  ac  mala 
pro  peccatorum  indiilgcnlia  ct  bcaliliidinc      commissa  deplangam  In  amaritudine  ani- 
scmpilerna:  mcditnlior  in  legc  dic  ac  no-      mn'  mcir,  id   csl   cuni    conliali    com]nin- 
clc,  //^  c(>?(/;»/.)(7.  gemcndo  cx  dolore  ciilpae      clione  :  per  hanc  namqiic  rccogilalioncm 
ac  dcsidcrio  paliiic,  iil  aiidirc  iiicrcar  a      l('iii[iiis  amissum  quodammodo  rcparalur. 
Sponso  cndcsli   iliud   iu  Canlicis  :   Apcri      Duinlnc,  sl  sic  cirilur,  sciliccl   in  conti-       16 
mihi,  coliimha  mca.  Alicnunll  sunt  oeull      niiis  afflictionibus,   quia  militia  csl   vila /61./. vn,  i. 
)nei  suspicientes  in  excelsum.  Quidam  cx      hominis  supcr  tcrram.  Undc  in  Kcclcsia- 
caritalis    fcrvorc  orant   oculis   in    c(rliiiii      slc  hahctiir  :  Cuncli  dies  hominis  dolori-    EccU.n, 
cicclis,  Chrisliim  scqiicnlcs.  dc  ([110  apiid  I)  hiis  cl   aMiimuis  [ilcni   siinl,  iicc  ])cr  no- "  " 
Joanncm   lcgilur  :  Siihlcvalis  Jesiis  oculis      clcm   mcnle  quiescil.   Kt  in  lalihus  viin 
in  cccliim.  dixil  :  Palcr.  venit  hora,  claii-      s/n'ritu-i  nicl  :  nam  omnes  qiii  Dco  placue-  iiirfiCivii., 
fica  riliiim  luiim.  Qiiidam  vero  ex  hiiiiiili-      riint,  pcr  mullas  lrihiiIalion(>s  transiernnt 
latis  vigore  oranl  oculis  ihqircssis  \-cl  in      fUMes :  corriplcs  mc  pcr  flagclla,  c/  rlvi- 
,  lcrram  dcfixis,  cxcmplo  i)uhlicani,(]iii  iicc      /icn/iis  me  per  graliam  :  (iiioil  iiliqiic  ojild. 
ociilos  ad  ca-luiii   lollcrc  ausiis  cral.  De-      qiioniam  scripliim    csl   a])iiil  Joh,   Hcaliis  JoAv.it. 

homo  (iiii  cfirri]>iliir  a  Itiimino:  cl   in  sc- 
ciindii  lihro  Macliahicorum,  Elcniiii  iniillo  ii.i/nrA.vi, 
iiiiqiiiic  iion   sincrc  pcccaloribus  cx  sen- 
lciilia  agcrc.  scd  slalim  iillioiics  adhibcrc. 
tMai.'ni  liciicficii  csl  indiciiim.  AVic  i,i  fn,,;-       17 


J/n///i.\ii 

il. 
li 


/'.«.  I, : 


(nii/.  \, . 


^oniiii.ivil, 


Luc.  xviii 
t.1. 


niqiic  allciiuatio  iiilcrdiim  jiru  siihlilialio- 
ne,  inlcrdiim  vcro  ])ro  hchclationc  accipi- 
liir.  Qiii  aiilcm  iii  cordis  siii  clcvatioiic  ad 
Dciim,  s]iiriliialilcr  illiisiraiin'.  hiijiis  iiilc- 
riorcs    oculi   sublilianlui',  oiiiiiciii    cania- 


.S98 


ENARnATIO    IN   CAP.    XXXIX    ISAI^. 


ART.    LXVII 


amaritttdo  mea  amarissima,  id  est,  siim- 
ma  cordis  mci  afflictio  in  pace  est,  quia 
per  eam  tibi  pacificor.  Di-bet  autem  ama- 
ritudo  pcenitenlialis  esse  ordinala,  iKin 
turbulenta,  ut  sit  pacifica.  Vel  dicitur  ama- 
ritudo  poenitentiae  esse  in  pace,  id  esl  in 
consolatione  interna,  qua?  ci  peiie  semper 
iiaith.s,-,.  conjungitur,  ju.\ta  illud  :  Beali  qui  higenl, 
quoniam  ipsi  consoiabunlur. 

Tu  autem  cruisti  ani/i/am  meam,  a  pe- 
riculis  multis,  tentalionibus  et  peccatis, 
imo  per  tuam  beatissimam,  o  Christe,  in- 
carnalionem  ac  passionein  redemisti  eam. 
ul  Hon  periret  ;  projecisti  post  tergura 
tuum  omnia  peccata  mea,  in  sacramenlo 
Raptismatis  et  Confessionis,  in  prnfessio- 
iieque  <)r(linis;el  quacumque  hora  ingi'- 
misco  pro  peccalis  meis,  tu  ch'menter  in- 
dulges.  Domiue,  salvum  me  fac  :  sicut 
Jeremias  precalur  :  Sana  me,  Uomine,  et 
sanabor ;  salviipi  nn'  fac.  et  salvus  rro, 
quoniain  laus  inea  tu  es.  Et  psnluios  no- 
slros  canfahimus  cunciis  clie/jus  vitw  no- 
strw    in   domo  Bomini.  In    diebus    enim 


Ezech. 
xviM.  21  et 
setj. 

20 

Jer.  \vn. 
U. 


A  temporalitatis,  quibus  in  isto  exsilio  pere- 
grinamur,  laudabimus  te  perseveranter  in 
doino  Ecclesia'  militanlis  :  qu;c  doinus  su-  Hebr.m^. 
mus  nos,  sicut  Apostolus  ait,Vos  estis  tem-   iicor.vi, 
plum  Dei  vivi.  Unde  et  scriptum  est  :  Con-  "i; 

1  *-  PS.  G\,   1. 

filebor  tibi,  Domine,  in  toto  corde  meo,  in 
coiicilio  justorum  et  congregatione.  Non 
ergo  in  conventiculis  lia>reticorum,  non  in 
convenlibus  schismaticorum,  sed  in  do- 
mo  Domini,  id  est  in  ecclesiastica  unila- 
te  lauilandus  est  Deus.  Porro  in  diebus 
aeternitatis,  quibus  in  patria  vivemus, 
15  laiidabimus  le  sine  fine  in  doino  l^ccle- 
sia^  triumphanlis.  quemadmodum  legiliir 
in  Psalino  :  Beali  qui  habilanl  in  domo  Ps. i.wxm. 
tua,  Domine;  in  sffcula  sa-culorum  lauda- '' 
bunl   te. 

Multa  eorum  qu»  in  hoc  dicla  sunl  can- 
lico.  faciliter  applicaii  possent  defiinclis, 
et  in  persona  anim;e  in  purgatorio  exsi- 
stenlis  pronuuliai  i  :  prsesertim  ab  co  loco 
qiio  dictum  esf,  Ceneratio  mea  ablala  esl. 
usque  ad  id,  Tu  aulem  eruisti  animain 
meam. 


ARTICULUS  LXVII 


EXPOSITIO   f.APITULI    Tnir.ESIMI    NONI    :    IN    TEMPORE    ILLO    MISIT    .MERODACIl    BALADA.N. 


IVBer/.xx, 

it  et  seq. 


II  Par. 
xxxn,  31. 


IN  tempore  illo,  videlicet  anno  quo  facta 
sunt  haec,  qua?  in  prsecedenti  referun- 
tur  capitulo,  misit  per  manum  niintioriim 
siiorum  solennium  Merodach  Baladan,  fi- 
lius  BaJadan,  rex  Babylonis,  qui  (ut  re- 
fcrt  Tlieronyinus)  secundiim  Hebi.TOS  erat 
pater  Nabuchodonosor,  a  quo  esl  destructa 
Jerusalem,  lihros,  id  est  epistolas  longas, 
cl  munera  ad  Ezechiam.  Audierat  cnim 
Moroda.ch,  rjuod  ccffrota.^i.^icf  Ezechias  et  con- 
valuisset.  Causa  hujus  legationis  plenius 
scripta  est  seciindo  libro  Paralipomenon, 
ubi  habetur  :  Principes  Babylonis  missi 
fuerant  ad  eum,  ut  interrogarent  de  por- 
tento  quod  accideral  siiper  lerram,  id  est 


C  de  causa  rctrocessionis  solis.  In  Chalda-a 
qiiippe,  cujus  metropolis  exstitit  Babylon, 
maxime  vigiiit  astronomia  :  quod  eliain 
palet  in  Iribus  Magis,  qui  Christo  nato  .)/„«/,.  n, 
munera  delulerunt,  qui  et  Chalda?i  fue-'"- 
runt.  Rex  ergo  Babylonis  ef  sapienfes  ac 
principes  ejus,  videnles  lantam  miitatio- 
ncm  in  sole,  quem  ipsi  deiiin  pufaliant, 
quem  ef  Empedocles  palrem  deorum  atqiie 
virorum  vocavit,  vehemenlissime  mira- 
bantiir.  (luiimque  audissent  hoc  contigis- 
se  ad   instantiain  regis  Jiida^a',  unum  vc- 

D  rum  aeternumqiie  Deum  colentis,  talem 
rcgem  omni  honore  dignum  putantes,  mi- 
serunf   ad   eum    solennissimos   afque  do- 


ENARRATIO    I>'   CAP.    XXXIX    ISAl.K.    —    .UIT.    I.X\  II 


0<J9 


11   Air 

xx\ii,  i.-i. 


Ihid.  31. 


clissimos  niinlios  ciim  epislolis  repis  pre-  .\  gil.  nicunlnue  aliqiii  qiiod  oslendil  eis  iila 
liosisquc  donis.  ut  de  hac  le  pleniiis  qu;e  secielissime  et  leveiendissime  ser- 
docerentur.  Inde  divinus  el  sanctus  Dio-  vabanlur  in  templo,  videlicet  sacram  un- 
nysius  iii  epistola  ad  i*oIycarpum  teslatur,  clionem.  labulas  tesiinionii,  cte.,  qua>  non 
quod  ha»e  res,  scilicel  relrocessio  solis  seu      licuil  genlilibus  manireslari  :   ex  quibus 


prolongatio  diei,  siiie  pugna  ac  armis  sub- 
esrit  Ikbylonios  Ezechia^. 

f.wlatus  est  aulcm  sitper  eis,  id  esl  de 
epistolis  et  donis  seu  nunliis  Habylonio- 
rum,  Ezccltias,  inordinata  et  stulta  la-litia, 
scilicel  gloria  vana,  in  se  ipso,  noii  in  Deo 
exsullans,  seqiie  ab  aliis  inagniim  re|>iilari 


innotescit,  quam  justa  lucMat   indigiialio 
Dei  contra  eum. 

I/itroivi/  aulem  Isaias  propheta  ex  di- 
vino  praecepto  ad  Ezechiam  regem,  ct 
dixil  ei  :  Quid  dixerunt  viri  isti ?  et  un- 
de  venerunt  ad  te  ?  Non  e.\  ignorantia 
sciscitatus  est  hoc  Isaias,  totiiin  ciiiin  iii- 


jucundaiis.  Tnde  secundo  libro  1'aralipo-  B  eral  sibi  diviniliis  revelatnm  ;   >ed   iil  tx 
menon    indiicilur  :  Non   juxla   beneficia      Ezechia)    responso  aplius    negotiuni   sibi 


qii;e  acceperal,  retribuil.  qiii;i  elcvatiim 
est  cor  ejus :  et  facla  est  coiitia  eiiin  iia. 
el  contra  Judam  et  Jerusalem.Rursusque  : 
In  legatidne.  iiiqtiil,  principiiiii  Habylonis 
dereliquit  eum  Domimis,  ul  tentareliir,  et 
nota  fierent  omnia  quse  erant  in  corde 
e.jiis.  Unde  probabile  est,  qiiod  eliain  anle 
adveiilum  (lliaiiheorum  lactiis  fiieril  va- 
na  gloria.  ll  eiiiiii  i)r;edict(i  iibro  legilur, 
post   Assyriorum    peicussionem   exallaliis 


commissum  expedirel.  Et  dij-it  Ezechias: 
Dc  tcrra  lonyi iiqua  vcnerunt  ad  mc,  dc 
Rabylonc.  Isaias  duo  quaesivit.  sed  Eze- 
chias  non  respondil  nisi  ad  nnum,  videli- 
cet  unde  venissent  :  non  aiitein  dixil  quid 
sibi  ioeiiti  fuerint.  I",l  qiiod  ail,  De  terra 
longinipiii  veneriinl  ad  ine.  de  BabyldiK". 
ciiin  qiiadam  eordis  magniludine  proliilit, 
ostendens  se  tanlo  gloriosiorem,  quanto 
illi  de  lerra  longinqiiiori  el  urbe  emiiien- 
ibid.ii.   esl  Ezechias  coram  cunclis  genlibiis;  mul- C  tiori    venerunl.  El  di.rli   Isaias    ad    Kze- 


li  quoque  deferebant  hostias  ct  sacrificia 
Domino  in  Jerusaleni.  et  munera  Ezechi;e. 
Ynlens  ergo  Doiiiinii>  iil  evomeret  (]iiod 
corde  gerebat,  permisil  eum  lenlari  et 
vinci.  Ex  quo  docemiir.  ut  nnnquam  pro- 
priis  meritis  iiinilaiiiiir.  iiec  de  vana  glo- 
ria  secnri  simus,  qu»  etiam  celeris  vitiis 
exslirpatis,  et  magnis  gratiis  acqiiisitis, 
gravins  solet  instare. 

El  oslendit  cis  ccltam  aromalum  et  ar- 
i/ciiti  ct  auri  et  odoramcntorum  et  ungu- 


chiam  non  ex  ignorantia  :  Quid  viderunt 
in  domo  tua?  El  dixit  Ezechias  :  Omnia 
fjna'  in  donio  mea  sunt,  viderunt.  Non 
fuit  res  quam  non  ostenderiin  eis  in  the- 
sauris  meis.  Haec  responsio  vera  est,  sed 
(ie  ostensione  supeliecliiis  lcnipli  conti- 
cuit,  de  qua  Dei  metuebat  offensam.  Et 
dixil  Isaias  ad  Ezechiam  :  Audi  vcrbuin 
Domini  exercituum .  Ecce  dics  venicnt,  ct 
aufereniur  omnia  quw  in  domo  tua  sunt, 
et  quce  thesaurisaverunt  patres  tui  usque 


enti  optimi,et  omnes  apothccas  supellecti-  Y)  ad  dicm  hanc,  omnia  scilicet  principalia 


IV   /l«y. 
IVIII,   Ifi. 


lis  sua',  et  univcrsa  qtuv  iiircnta  suul  m 
thesauris  ejiis  :  id  esl,  omnia  bona  alque 
divilias  palatii  siii  monslrabat  (^haULTis 
ex  cordis  siii  jactantia  :  eral  enim  dives 
valde.  Xiin  fuil  vcrljuiii.  id  esl  rcs,  juxla 
consneliidinem  lingiup  liebra^iP,  quod  non 
ostcndcrct  cis  Ezcchias  in  doiiii)  sua,  cl  iii 
omiii  pnlcstatc  sua.  Kx  (luo  elicitiir,  quod 
iioii  soliiiii  osteiidit  cis  thes;iiiri>s  palatii. 
scil  cii:iiii  lcmpli  :  i|iioil  iilii|iic  laicif  po- 
leral,  siciil  ct  anle  valva^   lcmpli  coiific- 


cl  iiiansiva,  (]ii;i'  interim  non  lollenlur 
seu  cxiiciidcntur,  //(  Uabi/lonciii.  Per  qu;e 
enim  qiiis  pecc;it,  per  h.fc  el  piinilnr,  nt  avi^. m, i 
habcliir  in  liltro  Sajiiciili^p.  Sicul  crgo  in 
liab\loiiiis  peccavil  l'-zechias,  ila  per  eos 
piinitiir  iii  |)Osteris  suis.  Non  relinquelur 
i/uiilquiiin ,  (licil  Doiiiiiius.  lloc  (juailo  li- 
bro  Kegiim  dcclaratiir  ini))lcinm,  qiiaiido 
.Vabuchodonosor  lciiiporc  Sedecia'  regis 
Jiida  abslillil  (iiiinia  ])rcliiiMi  dc  lcnqilo 
alijiic  j)alalio,  dcfercns  ea  in  liabyloncm. 


IV  /(.-.;. 
\MV,  13  ; 
\\\.  13-17. 


600 


ENARRATIO    IN    CAP.    XL   ISALE. 


ART.    LXVIII 


II  Par. 
sx\vi,  ti  ; 
Dan.  I,  2. 


Cr.  IV  Ilfij 

XX,  r.i. 
II  Prtl-. 

xxxli,  -0. 


Sed  et  de  filits  tuis  qui  exibunt  de  te,  id 
e.st  de  filiis  filiorum  tuoriim,  quos  ijenv- 
eris  mediate.  Ezechias  enim  non  liabuit 
nisi  unicum  filium,  qui  non  est  in  Baby- 
lonem  Iranslatus,  quemadmodum  de  his 
filiis  denuntiatur  fulurum  quum  subjun- 
gitur  :  tollent  Babylonii,  et  erunt  cunuchi 
in  palatio  regis  Babtjlonis.  Hoc  fuit  im- 
plelum  lempore  Joakim  regis  Juda,  cum 
quo  iii  Babylonem  perducti  sunt  Danicl, 
Azarias  el  .Misael.  qui  erant  (ut  in  Daniele 
habe(ur)  de  semine  regio,  eruditique  sunt 
omni  sapientia  Chaldseorum,  et  facti  eu- 
nuchi  in  regis  palatio. 

Et  clij-lt  Ezechias  nd  Isniam  :  Boniis 
sernw  Domini  qucm  locutus  es  :  id  est, 
senlenfia  ista  conlra  me  lata  a  Deo  per 
te,  justa  est.  Pceniluil  cnim,  el  liumiliatus 
esl  tam  Ezechias  (]uam  po|iulus  ejus  :  pro- 


A  pter  quod  tempore  Ezechiae  non  est  vindi- 
cta  heec  ad  effeclum  deducla,  ul  habetur 
in  secundo  libro  Paralipomenon.  Et  dixit 
Ezechias  :  Fiat  tanlum  pax,  id  est  secu- 
rilas  ab  hostibus,  et  veritas,  id  est  justi- 
tia,  in  diebus  nieis.  Hoc  loco,  secundum 
Hieronymum,  Ezechias  reprehenditur  ab 
Hebrajis,  quod  scilicet  tanfa  coniminati- 
one  audifa  super  posteros  suos,  respon- 
dit,  Bonus  sermo,  et,  Fiat  lanliim  pax  et 
verilas  in  diebus  meis,  quasi  non  curans 
de  aliis;  nec  Moysen  sequens,  qui  auditis 

li  comininMtionibus  Dei,  se  ipsiim  mox  Deo 
objeeit,<Iixilquc  :  Aiit  dimifte  popiilo  hanc 
noxam,  aut  si  iion  facis,  dele  me  de  libro 
tuo  quem  scripsisfi.  Cujus  zelum  seculus 
est  Paiilus.  qui  desideravit  analhema  esse 
a  Chrislo  pro  fratribus  stiis  Juda?is,  quem- 
admodum  ad  Homanos  lafelur. 


Exod. 
xxxii,3l,32. 


Rom.  IX,  3. 


ARTICULUS   LXVIII 


EXPOSmO    CAPITULI    QUADRAGESIMI    :    CONSOLAiMINI,    CONSOLAMINI,    POPULE    MEUS. 


Zach. 
10,  II. 


REVERTITUR  insuper  sacralissimus  Dei 
amicus,  conscius  secretorum  code- 
slium  Isaias,  posf  praidiclffi  recitationem 
hislorise,  ad  describendum  myslcria  Chri- 
sli  atqiie  Ecclesiie  :  de  quo  ei  siiinma  et 
unica  cura  est.  Locuturiis  igitur  Dominus 
ad  populum  suum  dc  Christi  mysteriis, 
|iriino  indueit  eum  ad  consolalionem,  ne 
abiindanliori  absorbealiir  Irislilia.  Conso- 
lamini,  consolatnini,  popule  meus,  dicit 
Deus  vester.  Repelilio  verbi.  confirmatio- 
nis  et  magna>  intentionis  est  indiciiim. 
Yel  bis  dicil,  Consolamini,  quatenus  du- 
plicem  consolalionem  exspectenf,  ulpote 
vise  et  patria>,  afque  iif  mente  et  corpore 
recreentur  in  Domino.  Porro,  per  popu- 
liim  Dei  hoc  loco  non  solum  infelligitur 
populus  Judfporiim,  sed  oninis  plelis  elccla 
credens  in  Christum,  de  qua  in  Zacharia 
habelur  :  La;tare,  filia  Sion.  qiiia  ecce  ego 


C  vcnio,  et  habitabo  in  medio  lui,  dicit  Do- 
minus  :  et  applicabunlur  genles  mult»  ad 
Dominiim  in  die  illa,  et  erunt  mihi  in 
populuin,  el  habifabo  in  medio  tui :  cf 
scics  qiiia  Doininiis  exerciliiiim  misit  iiic 
ad  te.  Ecce  in  his  patef,  quod  in  Chrisli 
advenlu  mullEe  gentes  applicarentur,  seu 
converlerenlur  ad  Dcum.  essenlque  popu- 
Iiis  ejus  :  (piod  in  geutium  conversione 
videmus  impletum.  Patet  quoque  ex  his, 
qiiod  Doininns  excrcitiium  dicil  se  mis- 
sum   a  Doniino  excrcifiium.  id  est  Filius 

I)  Dci  a  Patrc,  ([iii  sunf  unus  omnipotens 
D(niiinns.  Hic  igiliir  Douiinus  missus  a  Do- 
niino,  jubct  Ecclesiie  ut  consoletiir  de  suo 
advenlii. 

Lociuimini,  o  Prophetse  afque  Apostoli, 
ail  cor  .Terusalem,  id  est  ad  menles  fide- 
lium.  ad  ipsam  Ecclesiam ;  vel  ad  litfe- 
ram.  ad  ipsam  Jeriisalem.  prout  in  ca  erit 


ENAUn.VTIO    IN    CAP.    XL   ISAI.E. 


ART.    LXVIII 


601 


Cr.  Gen. 
XXXIV,  3. 


Hulh  II,  13. 


Ibid. 


\Cor.  1,3 


Joann.  i 

i9 

XJoann 

H. 

III. 

/iom.w 

10. 

Ltir.M^ 

li'. 

Apoc.i^  5. 

Arl.  II. ^f. 
I  (!or.  XV.  :t. 
vlc/.xiji,3y. 


primiliva  Ecclesia. rbipiimqup  aiilcm  Scri- 
pliiia  ail.  I^oqiiiiiiiiii  ad  cor.  vcl  similc 
(inid.  iiisiiiiialur  liiaiKlum  essc  et  conso- 
laldiiiiiii  (|iiii(l  prdrcrliir  :  sieul  iii  riciicsi 
li^giliir.  Sicliciii  liliiis  llcinor  lociilus  csl 
ad  cor  DiiKc.  ciuaiii  \ioliMilcr  op|)rcssil. 
Booz  (pio(|iic  ad  cor  Kiilh  loculiis  dcscri- 
iiiliir.  Sic  iiiodo  principiliir  priiiiis  lA'clcsia' 
principibiis,  ut  ad  cor  Jerusalcm  loqiian- 
liir.  Kf  (idvoctitc  eam  :  id  est.  couvocale 
cl  adiiiiale  fidcles,  ul  se  ad  divina^  conso- 
lalionis  graliani  pra'parent.quani  (]hrislus 
suis  promisit  :  Si  abiero.  millam  Paracle- 
tum  (id  est  consolalorcm)  ad  vos  ;  ilem- 
quo.  I"}jo  roi?abo  1'alrem.  el  aliiiin  Para- 
cletiim  dabil  vobis,  ul  maneal  vobisciim 
in  aMerniiin.  Cujus  uliijiie  consolalionein 
tam  copiose  recepcrunl  Aposloli,  quod 
cliain  ipsi  alios  polerant  consolari,  sicut 
ad  Corinlhios  dicit  Aposlolus  :  Benedictus 
Deus,  tpii  consolaliir  nos  in  onmi  Iribiila- 
lione  noslra.  ila  iil  possiinus  cl  i|)si  con- 
solari  eos  qui  in  omni  pressura  siinl. 

Quoniam  comjifcfa,  id  csl  lcrmiiiata.  csV 
malitia  cju.s  per  Clirisli  advenlum  ac  pas- 
sioncm  :  dc  quo  scriptiim  est,  Ecce  .\gniis 
Dci  ipii  lollil  pcccala  iniiiidi.  Vciiit  cniiii 
Filiiis  Dci.iit  dissolvcrcl  upcra  diaboli. /.(/- 
miasa  esl  iniquilas  illius  merito  Chrisli  : 
de  qiio  ad  Romanos  dicil  .\poslolus.  Kc- 
conciliali  siiiniis  Dco  pcr  miirlcm  Filii 
cju'..  Vciiit  (•iiiiii  Filiiis  liiiiiiiui.,  (pKi'rcrc 
ct  salvimi  raccrc  (|iiiiii  pcricial.  Dicilui' 
aiileni  |icccaliim  pnpiili  Dci  coiiiplcliiin. 
non  qiiod  poslmodiini  inui  p<'C(M\it.  scd 
qiiia  pro  omnibns  pcccalis  cjus  Christiis 
l)lciiissin)c  salisfccil^cl  mcrilo  ejiis  noslra 
delicla  universa  lollnnlur,  diiiiimodo  no- 
bis  pci'  sacramenla  Fcclcsia'  scii  alio  mo- 
(1(1  appliccliir.  Ouiim  cniiii  Cliiisliis  nior- 
liiiis  sil  pro  peccalis  noslris.  oninis  ipii 
crcdil  in  ipsiiin  jiisiificaliir,  (pieinadmo- 
diiiii  iiii'iiilii'iiiu  \  i\  ificatur.  si  capiti  iiiiia- 
lur.(]ausa  ilaqiie  coiisiilalioiiis  popiili  chri- 
sliani.  est  remissio  peccatoriim  facla  pcr 
(^hrislum.  Suscepif  Jerusalem  seu  popiilus 
Dei  itc  mnnu  Dnmiiii  itii/ifiriii  liirincnla, 
vidclicel  poenalilatcs  nientis  el  corporis. 


.\  seii  poniiam  danini,  el  po^nam  seiisus.  id 
est  gratia'  siiblractionein.  ct  po-iiam  sen- 
sibilem  :  Deus  cuiui  iniilliim  abirc  iion  Juitx\K. 
paliliir  :  pro  omniftu.^i  /icccufis  suis.  id  est 
pro  pcccato  originali  el  acliiali.  Hoc  nam- 
que  est  grave  jugiiiii.  qiio  oiuiics  filii  .Vdce  Eceii.%i., 
premiinlur. 

Dciiidc  dc  pra'ciii  sdic  Diimiiii  iiidiiciliir 
mciitio  specialis.  Vo.x  clamantis  in  deser-       3 
to,  id  esl.  sermo  Joannis  Baplisbe  in  so- 
liliidine  pia'dicaiilis.esl  islc  qui  se^piilnr: 
Parate  viam  Domitii,  id  est,  corda  vestra 

B  disponile,  ul  Deus  ingredialur  ad  vos,  ha- 
bilelqiic  in  voliis  pcr  graliani.  Yiani  eiiim 
Dei  parare,  est  obiccm  gralise  rcmovcre, 
el  se  ipsum  ad  Dei  iiihabilalionem  seu 
graliic  infnsioncni  aplare.  Rcctas  facite  in 
solituilinc,  id  esl  in  dcserto  seu  genlilila- 
te  (qua>  olim  relicta  erat  a  Deo),  scmilas 
Dei  nostri  :  id  cst,  divina  praecepla  alque 
consilia  diligcnler  cl  irrcprchciisibililer 
obscrvatc,  viliorumquc  obli(piitatcin  vila- 
le.  Ilirc  ct  quiv  seqiiunlur.  pripdicavil  Jo- 
annes  Ba[)lisla.  (jiiod  vero  Iutc  ad  litteram 

V.  dc  i|>so  pracdicla  sint,  conslal  cx  co,  quod 
(Miiiiii  .liidiei  dixissent  ad  ipsum :  Dic  nobis    Joann.  i, 

1    .  .         •      •**    "3 

quis  cs,  iit  rcspoiisiiiii  (lcniiis  his  qiii  mi- 

scriint  iios  :  qnid  dicis  (]o  lc  ipso.'  rcspoii- 
dit  :  Hgo  vox  cliunautis  iii  deseilo.  Parate 
viam  Domino.  siciit  dixil  Isaias  proplu^- 
la.  Siciindiiin  llicronyniiim.  hiijiis  pro[)lic- 
liic  luciuiiiiii  iiiiliixit  Sciibas,  1'liiiristeos  ac 

[)l'ilU'i|)cs   Jil(la'01'lllll,    ;iil    IllillCllillim    SUOS  lhiil.\9el 

disripiilns  ail  Jiiiiniiciii,  iii  sdlitinliiic  pr;r- '"'^ 
dicaulcm    ac    ba[)tizantem.    iit    iiitcrroga- 
rciil  ciim  aii  esset  Chrisliis.  aii  1'Jlias,  an 
D  Prophela.  riide  vidcnliir  Judici  ignorasse 
de  quo  isla  prophclia  fueril  pr?pnunliala. 

Omiiis  raffis,  id  esl  humilis,  c.rulfiihi-  .\ 
fiir  pergraliam  in  priesenli,  cl  gloriam  in 
fuluro;  cl  omnis  mons  ct  collis,  id  est  sii- 
pcrbiis,  liumiliahilur,  id  esl,  dcprimeliir 
cl  contemnetur.  Per  niuiilcs  tiimcii  iiilcl- 
ligi  possiiiil  majores  |)i'iiiciiics(|ue  elali  ; 
[icr  colles  vero,  subjccti,  eorum  superbi- 
atii  imilanles.  Kt  crunt  prava  in  dirccla, 
id  esl,  cordii  viliosa  ad  rcclitudinem  jnsli- 
tias  converlcnlur;  ct  a.^ijjcra  erunl  in  vias 


602 


ENARRATIO    l.\    CAP.    XL   ISAI^.    —   ART.    LXVIII 


jilanas,   id  est,   Deo  rebelles   et    tortiiosi,  A  tationem,  quatenus  Judsei  per  orbem   di- 


obedientes  erunt,  ita  quod  verbum  in- 
gredielur  ad  eos  faciliter.  Et  revelahitur 
gloria  Domini,  id  est,  Filius  Dei  ostende- 
tur.  Filius  enim  gloria  appellalur,  juxla 
illud  :  Filius  sapiens,  gloria  pairis.  Quem- 
admodum  autem  Chrislus  vocalur  virtus 
et  sapicnlia  Patris,  sic  dicitur  gloria  ejus. 
Polest  lamen  per  gloriam  Dei,  inlelligi 
gloriosa  operatio  ejus,  sed  sensus  redit 
.Unrc  1,3-  in  idem.  Ouum  enim  Joannes  Baptista  in 
'■  solitudine  prEedicasset,  et  plurimos  bapti- 


Prov.\.  1; 

XIII,   I. 

I  Cor.  1.  U. 


spersi,  sine  viarum  ol)staculo  redeant  in 
Juda>am;  sed  deficiunt.  Prophela  enim  in 
isto  capitulo  paraboliee  loquitur.  Unde  in- 
ferius  ait,  Omnis  caro  fcenum  ;  et,  Yere 
fcenum  est  populus.  In  locutione  paraboli- 
ca,  sensHs  litleralis  non  cst  qui  immediate 
significatur  per  voces,  sed  quem  loquens 
intendit  significare  per  res  vocibus  signi- 
ficatas  :  sicut  dum  libro  quarto  Reguin  le-  wneij.y 
gilur,  quod  Joas  rex  Israel  misit  ad  Ama-  '• 
siam  regem  Juda,  dicens  :  Carduus  Liljani 


zasset,  atque  ad  poenitentiam  convertisset  B  misit  ad  cedrum   qua?  est  in  Libano,  di 


Luc.  1. 17 


Ziic.  111,21, 
2i;  Mallh 
111,  13-17. 


(luamplurimos,  pra'paraiis  Christo  viam, 
siciit  de  eo  archangelus  (labriel  pra>di- 
xit  :  Ipse  praecedet  ante  eum  in  spiritu  et 
virlute  Flia".  ut  convertat  corda  patrum 
in  filios,  et  incrcdulos  ad  prudentiam  ju- 
storum,pararc  Domino  plebem  perfeclam  : 
lunc  rcvelatus  esl  Christus.  Tunc  enim 
inler  celeros  venil  ad  baplismum  Joannis, 
et  aperti  sunt  cadi  super  eum,  dcscendil- 
que  Spiritus  Sanctus  corporali  specie  sic- 
iit  columija  in  ipsum.  et  vox  de  ccelo  fa- 


,/ofiiin.i.2D. 


Joi^l  II,  28, 
Acl   II,  17. 


cens,  Da  filiam  luam  filio  meo  uxorem ;  et 
in  libro  Judicum  Joalham  filius  Gedconis  judic.w.». 
dixil  ad  viros  Sichem,  lerunt  ligna  ul  un- 
gerent  super  se  regem,  elc.  :  sensus  litte- 
ralis  non  esl  de  ipsis  lignis  alque  arbori- 
biis,  sic  enim  falsa  essel  scriplura,  sed  de 
hominibus  significatis  per  illa.  Et  siniile 
esl  in  loco  pra-senti.  Balibi  Moyses  quoque 
prffdictam  Judffiorum  opinionem  repro- 
bans  :  Non  ascendat,  inquil,  super  cor, 
quod  in  diebus  Messia:'  aliquid  deficial  de 
cta  esl  :  Hic  esl  Filius  meus,  clc.  Tunc  C  via  hujus  sreculi,  vel  aliquid  innovelur  de 
etiam  Joannes  manifestum  teslimonium  de      operibus  sex  dieriim, 

Chrislo  perhibuit.dicens:  Ecce  Agnus  Dei,  TVw  Domini  diccntis,  ye\  Isai»,  vel  Jo-       6 

ccce  qui  tollil  peccala  mundi.  Ex  tunc  anni  Baptistae  :  Clama,  id  est,  Chrisli  my- 
quoque  coepil  ipsemet  Chrislus  pra>dica-  slcria  publice  pra>dica.  Et  di.ri  ad  Domi- 
re,  el  verbis  alqiie  miraculis  sc  aliis  de-  num  mihi  clamare  priecipientem  :  Qidd 
clararc.  Et  viilcljlt  omnis  caro  paritcr,  id  elamaho  ^  Ouod  vero  sulijungitur,  polest 
esl,  omnis  homo  cognoscet,  videlicet  ali-  essc  responsio  Domini,  vel  assertio  Joan- 
qui  de  omni  genere  hominum.  ul  sit  dis-  nis,  vel  Isaise.  Omnis  caro  fceninn,  id  esl, 
trihulio  pro  generibus  singulorum.  non  omnis  homo  assimilatus  est  foeno.  propler 
]iio  singiilis  generum  :  juxta  quem  mo-  suam  inslabililatem  ac  fragililatem  :  juxla 
diim  el  intelleclum  Dominus  ait  in  Joclc,  illud  in  Psalmo,  Percussus  sum  ut  foenum,  Ps.a.i. 
Effiindam  de  Spirilii  meo  super  omnem  D  ct  aruit  cor  meum  ;  rursusque,  Tanquam  ps..mxvi,2. 
carnem  ;  quod  os  Dotnini  locutwn  cst,  id      fwnum  velociter  arescenl,  el  qucmadmo- 

diim  olera  herbarum  cilo  decident.  Et  om- 
nis  ijloria  ejus,  id  cst  omnis  excellenlia. 
felicitas,  atque  jucundilas  hominis  carna- 
lis.  cito  evanescit  ac  defluit,  ijuasi  flos 
agri,  qui  suum  virorem  cilo  ac  faciliter 
perdit.   Propter  quod    scriptum  esl   apud 
Jacobum  :  Quae  esl  vita  veslra  ?  Vapor  esl   jncob.iw 
ad  modicum  parens,  deinceps  extermina-  '^' 
bitur.  Et  in  Job  dicilur  :  Homo  ijuasi   flos  joii\\\,i. 
egredilur  el  contcrilur,  et  fugil  velul  um- 


est,  quod  Deus  ista  prsdixit.  Quum  enim 
viderinl  verba  prophclica  adimpleri,  ad- 
vcrtent  verba  illa  a  Dco  fuisse  oslensa  el 
piicnuntiata. 

Porro  quod  dictum  est,  Omnis  vallis  ex- 
allabitur,  ct  omnis  mons  el  collis  humili- 
abilur,  etc,  oblcnebrati  Judjei  corporali- 
tcr  niinis  intelligunl,  asserentes  in  primo 
Mcssia;  adventu  lcrram  com])lanandam  per 
montium   dcprcssionem   et  vallium  exal- 


ENARRATIO    IN    CAP.    XL    ISAl.E. 


ART.    LXVIII 


603 


Joflnlt.  w 


'  Domini 


Marc.  \ni, 
31. 


Ps.  cAVIIl 

89. 


Joann.  i,  1 

9 


.Vn((/i, 
ii. 


Mar 


bra.  ct  niinquam  in  eodcni  s(alii  porma- 
nct.  E-rsiccaiuin  rsl  fcrinim,  i(l  cst,  caro 
emarcuil,  et  cecidit  flos,  itl  est,  pulchritudo 
et  viror  ejiis  dcfccil.  fjuia  spiri/irs  Domi- 
ni,  id  est  volunlas  seu  jussio  Dci,  si///lii- 
vit  in  co,  id  est,  carnis  decorem  exstinxit, 
seu  marceseerc  tceit.  Dco  cnim  jubcnlc 
aul  ulcisccnle,  caro  arriigitiii'.  moritur, 
condcmnalur.  Vere  fcpnum  ckI  populus.  E.r- 
siccaliDn  csl  fcruum,  cl  cccidil  flos  :  non 
pcr  verilatcm  naliirtp,  scd  pcr  simililiidi- 
nem  propi'ictalis,  qiiia  fa?no  populns  assi- 
milaliir  eadcin  ralioiic  qiia  caro.  Tali^iuc 
modo  Clirislus  ail  :  Kgo  suni  vilis  vera,  cl 
Patcr  meus  agricola  csl.  Ycrbum  autem 
Dci*  nostri  manel  in  aHernnm,  id  csl,  scr- 
mo  diviiiHs  nunquam  irriliis  fiel.scd  a>lcr- 
iialiter  vcriis  cril.  Indc  (^liristiis  in  Kvan- 
gclio  :  Cadum  ct  ti-rra  transibuiit.  verba 
aiitcin  mea  non  transibunl.  Psalmisla  qiio- 
qiie  eoncinil  :  lii  ;ctcrnuin,  Domiiic.  v<'r- 
bum  tuum  pcrmaiicl  in  ca-lo.  Quod  cliaiii 
de  incrcato  Dei  Ycrbo  intclligi  potcst,  dc 
qiio  lcgitur  :  In  principio  ciat  Vcrbiim. 

Conscquciitcr  pra>cursoii  Chrisli,  scii  to- 
ti  choro  Apostoloriim  pra>cipilur  :  Super 
monlcm  c.rcclsum.  id  cst  ad  virliiliim  sii- 
bliiiiilalcm.  ad  vila'  pciTcclioiicni,  ad  V.\\\\- 
sliim  montcni  allissimiiin,  \cl  (iil  riidiiis 
loqiiar)  ad  loemii  clcviiliiin  ac  cvidciitcm, 
iiiidc  ab  aiidiliiiibiis  aiiiliii  cl  conspici  ptis- 
sis,  ascende,  lii  f/ui  evangelizas,  id  est, 
Christi  Evangiliuiii  pr.pdicas,  Sion,  id  est 
Syiiafiogu'  scii  ii<i|)iiiii  .liiilicoriim  :  de  qiii- 
biis  C.lirisliis  in  l'.\aiif;i'li()  piolcstatur,  Non 
siiin  inissiis  nisi  ad  ovcs  (]iiiP  pcricrnnl 
doiiMis  Isracl  ;  (iiiibiis  cl  1'aiiliis  ail,  Yo- 
bis  oportcbal  primnm  loqiii  vcrbiim  Dei. 
E-ralla  in  fortiludinc  rocon  lunm,  iil  cst, 
fortiler  loqucrc,  cl  cx  carilatis  fervoic.  il- 
laijuc  fortilndiiic  (]u;p  est  iinum  de  sep- 
lcm  donis  S|)iriliis  Sancli,  sermo  Iusd 
piicdiealionis  proccdat,  tjui  crant/clizas  Jc- 
rusalcm.  id  csl  liabilaloribns  Jcriisalcin  : 
qiiibiis  anlc  Chrisli  passioncm  cvaii},'cli/ii- 
vit  Joanncs,  seciindiim  qiiod  iipiid  .Marciim 
lc^'iliir  :  fiiil  Joiiiin<'s  iii  <I<'m'|'Io  biipli/iiiis 
et  priedicans;  cl  cgrcdicbiiliir  iid  <'iiiii  oiii- 


Act.  II  et 
seq. 

Ibid.  j,  6. 


Joann.  xiv. 


.!<•/.  V,  i9. 

III  fteij. 
wiii,  I8;xxi, 

m. 

.Marc.  VI, 

18. 


A  nis  Jiidira'  rcgio,  cl  Jcrosolymilir  universi, 
ct  bapli/abanlur  ab  co,  coiirilcntcs  pccca- 
ta  sua.  Posl  passionem  vero  Christi.  Apo- 
sloli  jirimo  prffdicaverunl  in  Jcriisal<'in, 
sicul  in  Actis  l<giliir.  Indc  Clirislus  dixil 
ad  ciis  :  Mritis  milii  ti-stcs  in  Jerusalem. 
E.ralla  voccm  (iil  (licliim  esl).  Xoli  timc- 
/■('.  Iloc  Christiis  priccepit  .\poslolis  apud 
Joannem,  Non  turbctur  cor  veslrum,  ne- 
qiic  formidcl  :  qiiod  iitiqiic  implcveriinl. 
rndc  principibiis  saccrdotum  Pclriis  pro 
omnibiis   lociucns,  seciirissimo  corde  rc- 

B  siiondil  :  Obcdire  oportcl  Dco  magis  quiiiii 
honiinibiis.  Kl  sicnl  dc  V.Ua.  scriiilum  csl. 
quod  non  timiiil  rcgcm,  sic  Joanncs  non 
expavit  llerodcm,  ncc  pioptcr  jiislitiam 
niori  |)cilimuil. 

Dic  cirilali/jus  Juda,kl  esl  synagogis  seii 
congregationibus  Juda^orum  :  Eccc  Dcus 
vcster,  in  carnc  assiimpla  vobiscnm  pra?- 
sens  cxsistcns,  id  cst.  (^lirislus  (]ucm  vobis 
cvangclizo,  est  Dcus  vcslcr.  Dc  qiio  in  pri- 
nia  Joannis  Canonica  diciliir  :  llii'  est  vc-  \Joann  \, 
riis  Dciis  ct  vila  iPlcrna.  Iloc  fccil  Joaniies, 

C  diccns  apiid  Marcuin  :  Yciiit   forlior   me,  .i/mc.  i, :. 
cujus  non  sum  digiins  prociimbens  solve- 
r<'  corrigiam  calccaineiitoriiin  cjiis:  alibi 
qiioqiic,  (Jiii  dc  ca'lo  venit,  super  omiics    joami.m, 
cst.  Quod  aulem  Apostoli  hoc  fecerunt,  iion  "' 
oporlcl   spcciali    lcslimonio  lioc  probarc. 
.Maxiinc  lanicii  Pclnis,  Jaiobiis  iitcrqiic,  cl 
Malthias  in  Juda-a  prcpdieasse  leguntiir. 

Ecce  Dominiis  Dcus  in  fortitiidinc  rc-        10 
niet,  et  hracbium  c/us  domina/jilur.  Eccc 
merccs  cjus  cum  co,  el  opus  illius  coram 
(7/o. Qiiamvis  aliqui  ha^c  exponnnt  dcChri- 

D  slo  [)ro  sccundo  ailvcnlii,  ([iiiindo  /'//  for- 
lliiiillnc,  id  csl  in  majestale  magna  et  glo- 
ria.  ciini  iiniversis  angcloriim  ordinibiis 
cl  Uriilonini  agminibiis,  rcnicl  ad  judi- 
cium,  ct  hracliium,  id  cst  fortiliido  cjiis 
dominahitur,  quia  liinc  «'tcinalitcr  con- 
dcmnabit  omnes  advcrsarios  siios,  regiia- 
i)it(]iic  su|)cr  iiiiivcrsam  Iriumphaulcin  V.c- 
clcsiam  :  liinc  cliam  crit  iiu^rcis  cjus.  id 
cst  jiislii  irliilniiio,  cinii  cn,  (]uema(lm(i- 
iliiiii  iii  A]ioi'al\]isi  iirofilcliir  :  V.vcc  vciiio  Apoc.\x«, 
cilo,  cl  nicrccs  mca  niccuin  est,  dare  uiii-  '"• 


604 


ENABRATIO    IN   CAP.    XL    ISALE. 


ART.    LXVIII 


cuique  secundum  opcra  sua:  et  opiift  il/inx  A  innocenfiam  imilanles 
coirim  illo.  quia  lunc  omnis  homo  praesen- 
tabitur  ejns  conspeetiii ;  vel,  Opus  illius, 
id  t^sl  judicium  ejus,  coram  ipso.  id  est, 
ex  diclamine  sapienliae  suae  procedet.  Ni- 
hiio  minus  inlclligi  possunt  heec  pro  jiri- 
mo  (jhrisli  advenlu.  ul  sit  sensus  :  Eecc 
Doiiiiiiiis,  videlicel  Clirislus,  qui  est  om- 
nium  Dominus,  in  fortihidinc,  id  est  mi- 
raculortim  operationc.  ac  potenti  prsedica- 
tionr,  vciiicl  ad  lioniines  instruendos.  Unde 
Manh.t\.  Judffii,  visis  miraculis  ejus,  dixerunt  :i\un- 


le  quihus  ail  :  Co-    .lonnn.s, 

14,15. 

gnosco  oves  meas,  et  animam  meam  pono 
pro  eis.  Ei  in  sinu  suo  levabil,  id  est,  cle- 
menter  el  paternaliler  ipsos  per  gratiam 
dirigel.  atque  ad  regnum  coeleste  perducet. 
Unde  in  .loanne  dicilur  :  Christus  moritu- /6irf.xi,3i, 
rus  eral  pro  gente  :  et  non  tantum  pro  ^'' 
genle,  sed  ut  filios  l)ei  qui  erant  dispersi, 
congregarel  in  unnm.  Iloc  est  ergo  quod 
Dominus  promisit  lidilihus  :  Ecce  ego  vo-  Matih. 
hiscum   sum   cunctis  di(bus;el,  Non   re- ^^^"'' 


111,  20. 
Joann.M\ 

linquam  vos  orphanos.  Fetas,  id  est  ovcs  is. 


quam  apparuil  sic  in  Israel.  Et  in   Luca  B  fecundas,    videlicet   homines   frnctuosos, 


Ltic.  x\iv 
IM. 


Ibid. 


Joann.  ix 
31). 


jbid.-iu.M.  fiant:  et  item,  Nunc  judicium  est  mundi. 
/ftirf.  xm,  Unde  in  Ccena  dicebat  :  .\on  de  (imnibus 

'^  vobis  dico  ;  ego  scio  quos  elegerim.  Domi- 

nalus  est  quoque  dapmonibus,  quos  suo 
verbo  ejecit.  Posl  passionem  vero  in  lolo 
dominalus  est  mnndo  :  quod  eliam  doini- 
nium  meruil  exlcnsione  iirachiorum  siio- 
rum  in  criiee.  Ideociue  :  Data  esl,  inquit, 
mihi  omnis  potestas  in  coelo  el  in  [crrA.Ei 
opiis  illivs  corain  iUo,  id  est,  actio  Chrisli 


prapserlim  Aposlolos  et  successores  eorum, 

qui  alios  in  Chrislo  parturiiint.quemadmo- 

dum  Paulus  ait  ad  Corinthios,  In  Chrislo  icoimv,i5. 

Jesu  per  Evangelium  ego  vos  genui.  ipse 

portahit  per  viam  hujus  exsilii  ad  patriam 

Bealorum. 

Dcnique,    ne    prfediclorum    adiiii|iiclio 
vidcaliir  Christo  impossihilis  aiit  difficilis, 


12 


Matlh. 
.\xviii,   18. 


sciiptum  est  :  Jesus  Nazarenus  erat  pro- 

pheta  potens  in  opere  et  sennone  coram 

Deo  et  omni   popiilo.    Et  brachium  ejus 

dominabitur,  in   primitiva  Ecelesia,  qu« 

sibi  obedienlissima  fuit.Unde  .\ngclus  Vir- 

gini   dixit  :  Regnabit  in  domo  Jacob  in 

seternum.  Ecce  inerces  ejus  cum  eo,  id  est 

collatio    gratiae   sive    subtractio.   Christus 

enim  in  primo  suo  adventu  quosdam  per      ostendil  Prophela  omnipolenliam  immen- 

gralise  infusionem  convertit,  quosdam  ve-  silatemque  ejus.  iil  sciamus  eum  omnia 
,  ro  jusle  deseruit.  Proplcr  quod  ail  :  Iii  ju-      posse  faciliter  adimplere.  Qiiis  meiisus  est 

dicium  ego  in  hunc  mundum  veni,  ul  qui  C  pufiiUo  aquns.et  crclos  patino  pondcravit? 

non  vident,  videant,  et  qui  vident,  cseci      Maniis  contracta,  vocalur  pugillus;  exlen- 

sa  vero,  dicilur  palmus,  Est  igitur  sen- 
sus  :  Qiiis  tam  faciliter  mensuravit  aquas 
abyssi,  qufe  vastissimae  et  copiosissimae 
siint,  sicut  niciisiiratur  qiiod  pugillo  con- 
cluditur,  seu  hominis  manu  tcnetur?  et 
qiiis  ccolos  universos  lam  facililer  ponde- 
ravit  sive  continuit.  imo  in  iiumero,  men- 
siira,  et  pondere  condidit,  sicut  pondcra- 
tiir  quod  palmo  servatur,  quod  utique  sine 
labore   ponderatur  ?  Quis  appiendit  trihus 


in   cjus  poleslate  el  voliintate  exsliterat.  Bdiffitis  molem  terra' ?  \<i  est,  quis  tam  fa- 


Sicut  pastor  ffreffem  suum,  id  est  Eccle- 
siam,  pnscet  multiplici  pane,  videlicet  pa- 
ne  sacramentali,  paiic  doctrina».  pane  quo- 
tidiano.  Propterea  in  Joaniie  loquitur  :  Ego 
siim  pastor  honus.  Et  in  Ezechiele  de  ipso 


ciliter  ipsum  terra?  elementum  in  medio 
universi  constiluit  et  conservat.  sicut  ho- 
mo,  quae  appendil  Irihus  digilis.  elevare 
alqiie  deponere  potesl?  ct  Jihravit  in  pon- 
derc  montes,el  colles  in  sfatcra?id  est, 


Kzt^ch. 
Kxxiv,  22, 


induciliir  :  Salvabo  gregem  meum,  dicit      quis  ita  faciliter  excelsa  montium  atque 


Dominus,  el  suscitaho  super  eum  paslo- 
rem  unum,  qui  pascat  eum,  David  scrvum 
meum,  id  est  Christum,  ut  omnes  expo- 
nunt.  In  brachio  suo  congregahit  agnos, 
id  est,  ulnis  suae  pietatis  colliget  electos. 


siiblimia  collium  slatuit  et  distinxit,  sicut 
appcnditur  quod  in  stalera  aut  pondere 
collocatur?  Loquitur  autem  Scriptura  de 
Deo  more  humano.  et  ulitur  nominibus 
mensurae,  ponderis,  ct  staterae,  quoniam 


ENARHATIO    I.N    CAP.    XL   ISAIi. 


ART.    LXVllI 


(50.') 


Sap.  \i.ii. 


/oA  XXXVIII, 
8,  10. 


Ibid. :;.  0. 


Ibiil.  33. 


Prov.  lit. 
19,  iO. 


i:i 


II  Cor.  III, 
17. 

Juann.  iv, 
J4. 


u 


Ibld.  V,  iO. 


/tll/. 


/6i(/.  XVI 
Jbid.  I  i. 


Dcus  oinnia  lecit  in  nuiiicro,  inensura,  ct 
ponden'.  Ouasi  dicat  :  Ha>c  oinnia  nullus 
lccit,  aut  1'acci'c  polcsl,  nisi  Deus,  iiui  sc 
isla  fecisse  teslalur,  duin  ait  ad  sancluin 
Job  :  Quis  conclusit  ostiis  inaie,  quando 
erunipcbal  (]tiasi  dc  vulva  procedcns  i  Cir- 
cuindcdi  illud  lerininis  mcis,  ct  posui  ve- 
ctem  el  ostia.  Quis  posuit  mensuras  ter- 
ra^  ?  aul  quis  e.xtcndii  supcr  caiii  lineain  ? 
aul  supcr  quo  bases  ejus  soiidaUe  sunl  t 
Numquid  nosti  ordinem  coeii?  aut  pones 
ralioncin  cjus  iii  lcrra  ?  Quie  oinnia  Salo- 
nion  in  IMovcrhiis  iniuiit  :  Doininus  sapi- 
cnlia  riiiida\il  lcrrani,stabilivit  ccelos  prii- 
dentia;  sapicntia  illiiis  cruperunl  abyssi, 
Quis  tuljtivil  sjjirili(/it  Duiitini,  id  cst 
ipsuin  Doniinum  ?  qui  spiritus  esl,  piniil 
Paulus  tcstaliir  :  Dominiis  spiritus  esl.  \\\ 
Christus  apud  Joannciii :  Spirilus  cst  Deus; 
et  cos  qui  adorant  eum,  in  spiritu  et  ve- 
ritate  oportet  adorare.  Aut  fjuis  consilia- 
riiis  eju»  fui(,el  oslendit  illi^  quasi  di- 
cal,  .Niillus.  Deus  enim  esf  ipsa  sapienlia 
ifterna,  perfecta  el  infinita.  Cum  quo  iniil 
consiliuin,et  iitstruxil  eum,etdoeuit  eum 
semilam  Juslitiw,  el  erudivit  euin  scien- 
lia,el  viiim  prudenliie  ostendil  i//i?QiiiS} 
omiiia  ncgalive  lcgenda  suiil,  c-l  piana  at- 
(|uc  lacilia  suul  de  Di'0  pcrsonaiilcr  con- 
siderato,  quanluin  ad  Patrcin,  ct  ilein  de 
Deo  essentialiter  sumplo;  sed  de  persona 
l'ilii  cl  S[)iiitus  Sancli,  liabciil  i|ua'sli()- 
iiciu  iioii  iiiiiiimaiii.  (Juidquid  cniiii  l'"ilius 
et  Spiritus  Sanclus  sunt,  cognoscunl  et 
habent,  a  Palrc  rcccpcrunl  :  Iiabcnt  ergo 
ab  eo  scienliaiii,  iindc  vidciilur  ab  ipso 
inslructi  seu  edocti.  Nam  et  apiid  Joaii- 
nciii  liabcliir  :  Paler  diligil  Filiiim.cl  om- 
iiia  dciiKinslial  ci  (iu;i'  ipsc  lacil.  l]l  il(>- 
iiiiii  1'ilius  ile  sc  tcstalur  :  .\  inc  ipso  lacio 
iiiliil.  scd  sieiit  dociiil  iiic  Palcr,  sic  lo- 
iiuor.  Scd  et  de  Spirilu  Saiicto  ait  apud 
Joaiiiiem  :  Qua^eumque  audiel,  loquelur. 
Itiirsiis(]uc  :  lllc,  iiuiiiil,  dc  inco  ac('i[)icl. 
l']|  r('s[iondcn(liiiii,  ([iiod  niilliiiii  nomcii 
iiii[)('rl'cclioncm  iiicliidens,  [iropric  conve- 
nil  l''ilio  Dci,  sccuiidum  diviiiam  naliiram, 
aul  Spiiilui  Sanclo.  Ko  ipso  aiilcm,  (|uo 


A  Palcr  dal  Filio  et  Spiritui  Sanclo  divinam 
cssciiliam,  dat  eis  sapicnliam  alque  po- 
lciiliam  :  sicquc  Pater  dieitur  eis  dcmon- 
slrare  et  loqui.  Si  ergo  velimus  pra'dicla 
verba  de  qualibet  diviiia  Pcrsona  accipe- 
re,  sensus  cril  quod  Kilius  aiil  Spirilus 
Sanctus  non  recipit  sapienliam,  aul  scien- 
tia;  oslensionem  ab  aliquo  superiori,  vel 
siihstanlialiler  diffcrenli.  De  lioc  piinelo 
pliirima  dici  possciil,  qua'  S.  Thomas  iii 
Summa  contra  gentilcs,  diligenlcr  deler- 
miiiaveral.  Prjelcrea  e.v  lioe  ioco  sumptum 

13  vidclur,  quod  ad  Homanos  dieil   .\poslo- 
liis  :  (juis  cognovit  sensum  l)oiiiiiii  ?  aiil  Rom.uM- 
([uis  consiliariiis  ejus  fiiil?ctc. 

/iccc  yeittes  quasi  stilla  situltr,  el  ([ua-  13 
si  inomentum  staterce  reputatce  sunt  :  id 
esl,omnes  gcntes  injuste  viventes,  niilliiis 
apiid  Dcum  repulationis  eonsislunt  :  odio  Sap.xiv,9. 
sunt  enim  Deo  impius  et  impietas  ejus,  ut 
habelur  in  Sapientia.Vel  simplieiter  :  Om- 
iies  geiitcs,  id  csl  homincs  universi.  com- 
[laratione  majeslalis  diviiue,  repiitanlur  iit 
slilla  silula?,  id  est  siciit  giilla   fluens  de 

C  silula  qiia)  nihil  curalur,  el  tanquam  nio- 
mcnliim,  id  esl  lingiia,  slatcr;v,  qiue  uliiiue 
lingua  facili  inolu  hinc  inde  reflcclilur  ; 
sic  liomo  respectu  ffllcrni  Dei,  niiUam  sla- 
liilcni  subsislcnliam  halicl.  Proplcr  quod 
ail   Psalmisla  :  Verumlamen  universa  va-  rs.wwm, 
nilas  omnis  homo  vivens ;  et,  Substanlia  ''■/j,,/^„ 
mea   lanqiiam  nihiluin  antc  le.  Iloc  qiio- 
qiic  .Nabiichodonosor   rccognovit,   qiii   fa- 
tcliir  apud   Danielem  :  Oculos   meos   ad  Dan.i\-,3\, 
cicluin  levavi,  et  .\llissimo  bencdixi,  qiiia  ^" 
[lolcslas  cjus,  poleslas  sempilcrna:  cl  om- 

I)  iics  habitalorcs  lcrra»  ainid  iiisiim  in  iii- 
liiliim  rcpiilanUir.  Kci-c  iii.fii/ir,\n  coiniia- 
ralionc  divina'  magnitiidinis.  sunl  i/iiasi 
pulois  exiguus.  Vndc  Sapiciis  ail  :  Taii- ah/i. M,i3, 
([iiam  niomcnliiin  slatcra\  sic  anlc  lc  csl 
orbis  lcrrariim,  cl  laii(|iiaiii  ,i:iilla  roris 
antelucani.  Creatura?  eniin,  quum  sil  fi- 
nila.  ad  Deum  qui  inlinitus  i>sl,  nulla  cst 
coiiipaialio.  A7  IJtiiinus  non  siiffiriet  ad  {q 
succendenduin  :u\  c>l.  omiii.i  l.ibani  li- 
gna  n(>qiiaqiiam  laiila  siiiil,  iil  [lossiiil 
cumburcre  holocaustum  Dco  condii^uum  ; 


G0(3 


ENARRATIO    IN    CAP.    XL   ISAI.F.. 


ART.    LXVIII 


47 


Joti  \iv,  4. 


/JiAvii.l7; 

Ps.  Vlll.  J. 

PS.   nXLlll 

3. 


/•l-Ol'.  Vlll 

31. 

Joann.  iii. 
Ifi. 


18 


Jer.  X,  G, 


19 


ct  nnimalia  cjiix,  id  e.st  armenla  Libaiii. 
non  sufpcienl  ad  Jiolocamtum  Deo  olTc- 
lenduni.  Quasi  dicat  :  Tanta  est  dignitas 
Dei.  ut  nihil  condignnin  possit  ei  ab  ho- 
minibus  iinmolari. 

Omnes  genles  qiiasi  non  sint,  sic  sunt 
coram  eo,  id  est  comparatione  ipsius,  qui 
omnia  in  inlinitum  e.xcedit.  Propter  quod 
de  eo  Job  ait  :  Nonne  tu  qui  solus  es  ?  Et 
quasi  nihilum  et  inanc  reputata'  sunt  ci, 
quantuin  ad  id  quod  sunt  sine  caritale 
ejus  et  gralia.  Alibi  tamen  leginuis  :  Ouid 
est  homo  quia  magniricas  eum  l  et  :  Do- 
mine,  quid  est  homo,  quia  innotuisti  ei  ? 
aut  filiiis  liominis,  qiiia  rcputas  t'iiin  ?  et, 
Delici»  nieic  siinl  csse  cuin  liliis  hoini- 
num  ;  et,  Sic  Dcus  dile.xit  mundum.  iit 
Filiuin  siiuin  unigcnilum  daret.  Quomodo 
crgo  omncs  gcntes  qiiasi  iiihihim  el  iiianc 
rcputatse  sunt  ci?  Et  respondendum,quod 
ea  qiifp  e.xcellentiam  liominis  dendlanl.  in- 
tcliigcnda  siint  per  coinparationcin  ad  mi- 
sericordiaiii  et  gratiain  Greatoris  ;  qua? 
vcro  parvilalem  et  nullitatem  ejus  desi- 
gnanl,  inlelligenda  sunt  in  ordinc  ad  ma- 
jestalem  divinam. 

Ex  praidictis  Propheta  idololatriam  re- 
probat.  ("ui  ergo  similcm  fccistis  Dcum?\A 
est,  qiium  Deus  talis  et  tantus  exsislat, 
multum,  0  idololatree,  deviastis,  quod  ali- 
quid  crcalum  pro  Deo  coluistis,  vel  idola 
seu  deos  vestros  vero  Deo  tequaslis.  Aut 
cjuam  imaginem  pouetis  ei  ?  id  csl,  nullam 
imagincm  potestis  formare,  nullum  simu- 
lacriim  laccre,  nulluin  iilolum  poncrc,  in 
quo  aliquid  veree  divinitatis  exsislal,  ct 
per  quod  Deus  reprajsentetur,  qui  spiri- 
tus  est.  (^uamvis  aulcin  aliqiiid  sit  simile 
Deo  et  ejus  imago  per  imilalioncm,  nihil 
tamen  creatum,  est  simile  Deo  vel  cjus 
imago  pcr  a^qualilalcm  et  naluralcm  sub- 
sistentiam.  Propler  (piod  apud  Jcicmiam 
.  dicitur  :  Non  est  similis  lui,  Domine  :  ma- 
gnus  cs  lu,  cl  magniim  nomcn  luum  in 
fortiludinc.  Quis  non  limcbit  lc,  o  Uex 
gentium?  Numquid  sculptilc  cot>//at'it  fa- 
bcr?  aut  aurifex,  id  esf  aurilabcr,  auro 
figurahit,  id  est,  de  auro  producet,   vel 


21 

'  scitis 


A  aiiro  ornabit,  iltud  sculptile  conflalum  a 
labro  tcrario,  ct  laminis  argenteis  argcn- 
tarius  illud  compinget  sivc  ornabit?  tan- 
quam  dicat  :  Quamvis  hsec  fiant,  non  ta- 
mcn  sculplilc  illud  a?quabitur  Dco,  vel 
aliquid  divinitatis  et  numinis  sortietur, 
quum  sit  inferius  homine  ipsum  conflan- 
lc,  qiii  velut  inane  cl  niliilum  reputatur  : 
i-ffcctus  namqiie  inferior  est  sua  causa. 
Fortc  lignuni  ct  imputribile  clcgit  artifcx  20 
sapiens  :  de  tali  enim  ligno  idola  ligiica 
maximc   efficiebaiitur,   ut    durarcnl    diu- 

B  lius;  quwril  quomodo  staluut.  id  csl,  sla- 
hiliter  figat,  simulacrum.  quod  non  move- 
atur,  id  esl,  ne  a  vcnln  ct  turliinc  agilchir 
et  corruat,  providcns  illi.  scicns  quia  iiuii 
polcst  se  juvarc.  Nu.mquid  non  .scistis 
cx  impressionc  lcgis  naturalis,  pcr  qiiam 
a  principio  inundi  hominibus  manifcsla- 
vi  nnn  esse  nisi  unum  veriim  Deiim  co- 
lciidum  ac  adnramlum  ?  qiiasi  dicat  :  Ex 
diclamine  natiiralis  ralionis  dcbuisselis  is- 
la  novhse.  Numquid  non  audistis  in  lege 
scripla.  in  qua  per  Moysen  lcgcm   natu- 

C  ralcm  reformavi,  et  idololalriam  reproba- 
vi,  quod  hsec  ita  se  haberent?  Numquid 
non  annuntialum  est  vobis  a  principio  ? 
quasi  dicat :  Iino,  ab  antiquis  temporibiis 
per  Prophetas  ha?c  annuntiavi  vobis  ;  ct 
qualilcr  idololalria  coepil,cx  libris  el  scri- 
pliiris  Sanclorum  discere  potuistis.  Num- 
quid  non  intellcxistis  fundamenta ,  id  est 
slabilimenta,  terra'?  tanquam  dicat  :  Mc- 
lilo  cognoscerctis  quod  ille  solus  sit  Dcus 
vcrus  et  adorandus,  qui  siispcndit  tcrram 
in  mcdio  universi,  ita  quod  nihil  est  sub 

D  ca  solidum  quo  sustentetur  :  quemadmo- 

diiin  scriptiiin  csl.  Oui  appcndit  tci'rain  /oixxvi,?. 
supcr  nihilum;  d  in  Psalmo,  Qui  firmavit  ps.cwxv, 
lcrram  supcr  aquas.  ''■ 

licprehcndiinlur  crgo  idololatrfe,  quod 
ncqiic  ex  lege  nalurali,neque  cx  lege  scii- 
pla,  nec  ex  consideratione  creaturarum, 
al)  idololalria  suul  aversi,  ad  descrvien- 
duin  Deo  vivcnli.  Propterea  in  libro  Sa- 
pientiae  scriptum  est  :  Yani  sunl  onines  sap.\m,\, 
homines  quibus  non  siibest  scicnlia  Dci  ;  '" 
cl  de  his  quse  videntur  bona,  non  potu- 


ENARHATIO    IN   CA1>.    XL    ISAI.E.    —    AHT.    LXVIII 


(J07 


Cf.    iVuHl 

xiK,  34. 


Eccli.  x,9, 
Is.  V,  i\. 


23 


24 

*  neqiie 
ptanlatun, 
netjue  gii- 
lut,  nequf 
ratticalun 
in  terrn 
tritnrus 


ciunl  iiilclligciT  euin  qui  esl.  A  inaj;nitu- 
(iine  enim  speciei  creatura',  potcril  horum 
croalor  cognoscibiliter  vidcri. 

Qiii  .tcili-f  .siipi')-  ijt/rum  lcrrw,  id  esl 
princeps  seu  rex  orbcm  el  globuin  lcr- 
i;p  inliiihilans,  cl  hahitntorcs  cjuji,  vidcli- 
ccl  lciiM',  .'iiiiit  i/ua.si  locustiv,  id  est  parva 
cl  vilia  aiiiiiianlia  pcr  comparationcm  ad 
Dciim.  Indc  cl  alihi  lcgitiir  :  Facics  lin- 
minis  (jnasi  locusla.Si  cnim  considciemus 
in  toto  orbe  varias  nationes,  et  ab  Oceano 
usf|iic  ad  Oceanum.  id  csl  a  mari  India? 
usijiic  ad  maic  lirilaniiiciim,  cl  ali  .\llan- 
tico  us([iic  ad  scplentrioncm,umnc  in  mc- 
dio  hominum  genus  quasi  locuslas  habi- 
larc  vidcmus.  Quid  crgo  supcrbil  lcrra  ct 
cinis?et  cur  grandes  estis  in  proprlis  ocu- 
lis,  homines  vani  ?  Qui  e.xtendit  vehil  ni- 
liiliim  rn^/o.i,  id  csl,  sphsras  cicicslium 
orhiiim  lain  raciiilci'  iii  laiila  lalitiidinc 
condidil,  ac  si  piopc  niliil  csscnt  :  inio 
qiii  sunt  vcliit  nihil  rcspcclu  sui  Crcato- 
ris,  eui  tam  facilc  iuil  cxlcndcrc  conlum, 
iit  aiboris  lolium.  Et  cxpandil  cos  .'<irut 
labcrnaculum  ad  inhabitandum  :  omnia 
ciiim  operit  ccclum,  ct  cuiicla  siib  co  mo- 
lanliir.  si  dc  ccelo  cmpyrco  inlclliKatur. 
Scd  piiiniiin  mohile,  est  (|iiasi  ina^Mia  do- 
miH  ct  opcrimiMilnm  omniiiin  inrciiiiriim. 
rndc  in  1'saiiiio  liabctur:  Kxlcnilcns  cadum 
sicnl  |iclicm.  Alia  translatio  habet,  Sicul 
cami'iam.  vcl  lcnlorium  :  (piod  non  csl 
iiilcllii,'ciiiiiim.  qiiasi  c(i'lnin  iion  sit  splia>- 
liciiin.  sril  qnia  noslro  visni  sic  ap[iarcl, 
ac  si  cxlrcma  cicli  sn[)cr  lcnaiii  li^crcn- 
tiir  ac  finircnlur. 

Qui  dat  secrelorum  scrulatorcs  quasi 
iion  sint,  id  est,  mundi  hiijiis  sajiicnlcs  cl 
in  spcculalivis  siibtilcs,  [iro  niiiilo  rcpii- 
tal,  cl  omnis  eorum  scicnlia,  niilla  csl 
comparalionc  divina;  scientia';,/''^//c('.s-  /(■/•- 
/•((■  rc/iit  inane  fccit,  id  csl,  parvi  pcmlil, 
et  eos  sieut  el  cetcros  dijudicavit.  Et  qui- 
dcm  ncfjuc  plantalo,  neijuc  sa/o,  nccjue 
radicato  in  tcrra  trunco'  corum,  id  est, 
praMliclis  scrulaloribiis,  |)rinci|)ihiis  at(|uc 
iiidicibus,  non  habcnlihiis  firinam  ladi- 
ccm,  aul  slabilc  fundamcntnin  iii   lcria  ac 


.\  \ita  [ira-sciiti,  rcjiiutc  //avit  in  cos,  id  est, 
diviiia  voluntas  jussil   ut   deficerent,  ct 
iiriicriiiil  languore  vcl  iiiortc,  (iiicmadmo- 
dum   scripluin  csl   in  1'salmo  :  llomo   va-  Ps.csiju.i. 
nilati  similis  factus  esl ;  dies  ejus  vclut 
niiihra  pra-lcrciinl.  A7  liir/m.  id  esl  indi- 
giialio  scn  iillio  Dci,  vcl  advcrsilalis  lciii- 
pestas,  f/uasi  slipulam,  id  cst  cilo  et  faci- 
\i\  iiiifcrci  co.v  dc  pia'scnli  |)iospcrilalc  cl 
vila.  rndc  a[)iid  .loh  iiuliicitur  :  l']ccc  qui  ./„/j,v. is, 
scrviunl  ci.   non  siiiil   stabiles,  cl  in  aii-  ' '• 
geiis  suis  ic[)ciil  [iravitatcm  :  (Hianto  nia- 

B  gis   hi   qni    lialiilaiil    doinos   liilcas.    con- 
siimciilnr    vcliit    a    tinca  .'    VA    in    primo 
.Macliah;coriim  libro  :  .\  verl)is  pcccaloris    i.i/xc/i.n, 
nc  limucrilis,  qiiia  gloria  cjus  slcrcus  el""'"" 
vcrmis  :  liodic  cxtollitur,  ct  cras  non  in- 
vcnictiir,  quia   convcrsiis    csl    in    tcrram 
siiam.cl  cogilatio  cjiis  pcriil.Dcnique  om-    KccU.  x, 
nis  potenlatus  brevis  vita  fil ;  ct  rcx  liodie  "'  ''■ 
esl,  cl  cras  moriclur.  £t  cui  iissi,/ii/iislis       25 
me,  ct  af/iefjuastis  me?  id  est,  quum  lanla 
sit  mca  majeslas,  ct  lanla  aliorum  dccli- 
vitas,  cur  me  alicui   rci  creataj  ajqualcm 

G  aut  similein  existimastis  ?  rf/ce7  Sanctiis, 
i(l  csl  Dciis  cssenlialitcr  sancliis  cl  jiistiis. 
Si  vcro  non  credilis  tantam  cssc  potcn- 
liain  ineam  cx  effectibus  mcis,  pcnsale 
(|iio(i  vcrc  omnipotcns  sim.  el  Lecatc  in  2G 
c.rcclsiiiii.  id  cst  ad  orlies  coclcstes  el  or- 
(liiicm  clcmcnlonim.  oculos  ves/ros  exte- 
riorcs,  ([iiatcnus  [)cr  Iioc  oculi  vcslri  iiilcl- 
lccliialcs  cxcitcntiir  ad  vciitatis  notitiam  : 
(|noniain  cognilio  iiitcllccliva  |)iorcilil  cx 
])r;cccilciiti  cognilionc  scnsiliva;(V  ridc- 
lc.  id  cst  cognoscilc,  i/uis  crcacit  hwc,  In-  flom.  i,  io. 

D  visibilia  cnim  Dci  |)ci  ca  qH»  facta  sunl, 
cons[>i(iunliir :  sciii|)ilcrna  (|iioqiic  viilus 
('iiis  cl  ili\  initas  :  siciil  ail  Komaiios  doci'l 
Apostoliis.  Qui  etlucit  dc  non  esse  ad  cs- 
sc,  \('l  (Ic  uno  actu.  motu  cl  silu  in  alitim, 
\('l  ilc  occnllo  iii  piihliciim,  in  niinic- 
ro,  id  csl  in  cerlo  catalogo  (omnia  eniin  A-,i,,.xi,ii. 
in  numcro,  pondcre,  et  mcnsiira  producta 
siinl),"(/V///««i<'o/-«//i,pul;i  cd^loriim,  id  csl 
miiltitiidiiiciii  sidcrum  ;ic  [>l;iiictariim .  ;iiil 
ccrtc  angclDium.  dc  ([iiihiis  Daiiicl  ail  : 
Millia  milliiim  ministrahaiit  ci  ;  cl  .Nchc-  /jun.in.io. 


608 


ENARRATIO    IN   CAP.    XL    ISAl^. 


ART.    LXVUI 


ii^srfr.ix,  niias,  Exercitus  ccbH  adorat  te.  Et  omnes 

''■  ex  noniine  voca/  pra'  inuUititdine  fortitu- 

dinis  et  roboris  virtutisque  ejus,  id  est, 
ornnia  distincte  cognoscit,  et  noininat  ex 
propria  sua  virtute,  quemadmodum  scri- 

/>s  cxi.vi,4.  ptum  est :  Qui  numerat  nuilfitudinem  stel- 

larum,  et  oinnibus  eis  nomina  vocat ;  ne- 

que  unum  reliquum  fuit,'\A  est,  nulla  res 

est  quse  sub  divina  polestate  atque  scien- 

//fi/-.  IV,  tia  non    includalur   :   omnia    nempe,   se- 

'^  cundum  Apostoluni,  nuda  et  aperta  sunt 

oculis  ejus.  l'L\  quo  increpat  neganles  pro- 
videnliam  Dei  : 
27  Quare  dicis,  Jacob,  ct  /oqucris,  Israe/, 

id  esl,  cur  lu.  populc  .l\id;eoruni  desccn- 
dens  dc  scinine  Jucob  (qui  dictus  est  Is- 
rael),  asseris,  Abscondita  est  via,  id  est 
operalio,  moa  a  Domino,  ct  a  Dco  nico  Ju- 
diciuin  meuiii  transi/ji/,  id  est,  non  judi- 
eabor  a  Domino,  nee  pro  opere  meo  prie- 
niiabor  ab  ipso?  Xumquid  nescis,aut  non 
aui/is/i  hoc  quod  subjungilur  ?  Deus  sem- 
piternus  Dominus,  qui  creavit  omnes  ter- 
niinos  terra',  non  dcficiet  in  cognoscendo, 
neque  laborabit  in  operando  seu  omnia 
providentialiter  dispensando ;  ncc  est  in- 
vcstigatio  sajjientia'  cjus,  id  esl,  sapien- 
tiam  ejus  nuUus  comprehendere  polest, 
quemadmodum  scriptum  est  :  Magnus  Do- 


1  Cor.  .\iv, 
iO. 


31 


Gen.  x.sxii, 
28;\xxv,10. 


28 


I'rov.  xvlii, 
10. 


Ps. 


Itont  XI, 33. 


Job  XX  XVI 

23,  24. 


29 


I  Cor 


30 


sapienliee  ejus  non  est  numerus;  et  ite- 
rum,  0  alliludo  divitiarum  sapienliae  el 
scientiae  Dei  I  Unde  in  libro  Job  legitur  : 
Digne  euni  invenire  non  possumus,  et 
enarrari  non  potest ;  ideo  limebunl  euni 
viri,  et  non  audebunt  contemplaii  omnes 
qui  sibi  videntur  sapientes.  Qui  dnt  las- 
so  virtutem,  reducendo  eum  in  prislinam 
operandi  potentiam  :  maxime  vero  dal 
Deus  virtutem,  consolationem,  et  recrea- 
fionem  lorlissimam  laboranlibus  usqiie  ad 
lassitudinem  in  divino  obsequio.  Et  Iiis 
qui  non  sunt,  id  est  aljjeclis,  quos  mun- 
dus  conteninit,  de  quibus  ad  Coriulhios 
inducilur:  liitirma  el  abjecta  niuudi  elegil 
Deus,  et  ea  qua5  non  sunt;  fortitudincm 
menlis  et  ro/nir  corporis  iiiu//ip/ica/. 
Deficien/  pueri  ct  taborabunt ,  id  est,  se- 


A  nescenl,  et  agendo  faligalionem  recipienl, 
nec  diu  suiisislet  florida  ailas ;  ct  Juvcncs 
in  infirmitate  cadent  a  suo  vigore  el  vila. 
Hsec  tamen  intelHgi  possunt  de  his,  qui 
sunl  pueri  sensibus  el  juvenes  moribus  : 
qui  gratiam  Dei  amiltunt,  in  Dei  obse- 
quio  tsedium  habenl,  et  spirifuali  languo- 
re  arescunt. 

Qui  autem  sperant  in  Domii/o.  non  in 
florenli  tetate,  nec  corporis  robore,  nec  in 
divitiarum  mullitudine,  mutabunt  fortitu- 
dinem  :  id  est,  a  naliirali  forliludine,  quie 

B  cito  lassalur  ac  deficil,  ad  supernaturalem 
gratiae  fortitudinem  transferentur ;  et  qui 
di'biles  eranl  in  se  ipsis,  insuperabiles  fi- 
enl  in  Domino,  euntes  de  virlule  in  virlu-  /"s. iaxvhi 
tem.  Unde  in  Proverbiis  habelur  :  Turris  'J 
forlissima  nomen  Domini;  ad  ipsum  cii 
rit  jiislus,  et  exallabilur.  Kl  in  primo  .Ma- 
cliaba?orum  libro  :  Onines  qui  speranl  in  i.Unc/i.  u, 
Domino,  non  infirmaiilur.  Assumcnt  pcn-  '''' 
nas,  sicut  aqui/a',  virlulum  et  conlempla- 
tionis,  id  est  velocitalem  bene  agendi,  et 
agililalem  sulitililer  contemplandi  :  ita  ut 

C  dicere  possinl,  Noslra  conversatio  in  coelis  PhiHpp.m. 
esf ;  et,  Viam  mandaforum  tuorum  cucur-  "ps  ,.„.,11, 
ri.  Sicque  in  eis  implebilur  illud  in  Psal-  '-• 
mo,  Henovabilur  ut  aquila?  juvenlus  lua.   Ps.cn, 5. 
Current  de  via  ad  palriam,  et  non  iabora- 
/nint  ;c^\\Qma.'[n  caritas  Dei  faciet  eis  cuncta 
facilia,ct  experientur  quam  veraciler  Chii- 
slus  locutus  sit  :  Jugum  meum  suave  est,   .va/(/i.xi, 
et  onu?>,  e\.c.Ambu/abunt  in  lege  divina.e^  '"• 
non  deficient,  sed  usque  in  finem  perse- 
verabunt.  De  falibus  enim  ait  .\posfoIus  : 
Licet  is  qui  foris  est  uosfer  homo,  cor-  iicor.  iv, 

D  rumpatur,  tamen  is  qui  intus  est,  renova-  '*' 
fur  de  die  in  diem.  Qnamvis  aufem  ista  in 
hoc  exsilio  ali([ualiler  impleanlur  in  ho- 
minibus,  quoi  um  Deus  est  tota  fiducia  ; 
lamen  in  resurreclione  futura  aUpie  in  pa- 
Iria  mullo  perfeclius  implebunlur,  quando 
inore  aquilarum,  quarum  seneclus  re\i\i- 
scit  mutafione  pennarum,  ef  quae  splendi- 
duin  solem  inspicere  possunf,  ipsi  elecli 
immorlalia  corpora  induent,  Deumque  so- 
lem  justifiEP  cernenf.  Tunc  enim  habebunt 
coipora  impassibilia,  lucida,  agilia,  afque 


ENARRATIO    IN    C.AV.    XI.I    ISAI.K.    —    ART.    I.XIX 


609 


.Sap.m.:.  siiblilia.  rixlc  iii  Sapicnlia  (licilni'  :  i"iil- 
gobiiiil  jiisli.cl  lanqiiani  scintiila'  iii  anin- 
liinelo  (iisciiireiit.  .Moiiel  cl  incilal  iKis  li;ec 
pra'scns  sacrosancta  divina  Scriplura.  lolo 
ac  sinccrissinio  corde  in  Uco  confidcre.  ad 
ipsiini  scmpcr  rcciirrcre.  ncc  proplcr  ali- 
qiiain  advcrsilatcin  ab  iiac  bcala  liducia 
cadeic. quateiius  dicamus  ciiin  sanclo  Job: 

yo*xiii,i5.  I']iiain  si  occideiit  me,  in  ipso  spcrabo. 


Eiposilio 
moratis. 


l.Nsn'F.u  dc  inoralitatc  piicsciilis  capitnli 
pliiriiiia  piis^ciil  iiiiliiii,  i|iiiii'iiiii  Mliiiini 
bicvitcr  taMgain. 

Itaipic  ([111111  in  princi|)io  iruiliir,  Cn/i- 
sohuitini,  coiisot(imi»l ,  ]n>jjiilc  mct(s,  vox 
Clirisli  cst  ad  iiniversani  l^^cclcsiani,  qiia» 
considerationc  fiilurorum  bonorum  conso- 
lationem  conciperc  dcbet  in  omni  aiigii- 
slia.  oiniiem  cariiaicm  atqiic  sa'L'iilarcm 
consoialioncm  abiiorrens.  IJeindc  Ciiristus 
jiibct  pnelalis  :  Lo(jitii(ii>ii  <i<l  <or  Jirxsd- 
lcn.  id  csl,  Kcclesiain  vobis  comiiiissain 
recr(>alc  in  Domino,  cl  saliilaribiis  cxlior- 
lalionibus  grcgem  vcstrum  alloqiii  non 
ccssetis.  Vox  cl<(manlis,  id  est  pr;plali  scii 
doctoris  pr;pdicanlis,  in  descrto  saviili  liii- 
jiis  :  Parutc  viam  Domini.  Sic  exliortari 
debciil  hi  subditos  suos  seu  proximos.  sci- 
licct  ut  se  semper  ad  giatiani  Dei  dispo- 
nant.  Rcctas  facitc  in  soliludine,  id  cst  in 
cordis  vcslri  sccreto,  in  loco  abscondito, 
in  conspeclu  (livino.iibi  ciiin  soio  Deo  suli 


.\  liiqiiamini.  scmilas  Dci  nostri.  Kl   iil  om- 
iicm  arrogaiitiani  vilent.  veramqiic  liiimi- 
lilatcm    scctcntur,  fieqiicnlcr  commcmo- 
randum  esl  ac  proponendum  quod  dicilur: 
Omnis  vallis  exattahilur,  et  omnis  mons        4 
(•/  collis  humitialjitur.   QiiiiiiKjiic   fiieiint 
prava  vestra  in  direcla,  lunc  rcvclabilur 
vobis  gloria  Domini,  de  qua  fertur  in  Psal- 
mo  :  Saliabor  quum  appariierit  gloria  lii;i.  nn.wx.M. 
IV).''  Doinini  diccnlis  ad  rectorem,  docto-        6 
leiii.  ac  prsedicatorem  fideiiiim  :  Clanta, 
iil  csl.  ;irgiic.  incrcpa.  obsecra.  Scd   ipio-    iirim.iv, 

li  iiiain  (lcbet   liomo  talis,   sciiipcr  (livin;im  '• 
illuminalioncm   cxpctcre,   ideo  subdilur  : 
Kl  di.ri  :  Qidd  claidaho  f  \(\   est,   tu   mihi 
infundc  qiiid  ioquar.  Super  monlcm  crccl-       9 
.vMw  (iscende,  tu  (jui  evangelizas  Sion,  id 
est  Ecclesije  militanti  ;  c.ralla  in  fortitu- 
dine  vocem  tuam.  Isla,  sccundum  sensiim 
jam  praeindiictum.  jubenliir  omni  pastori 
Kcciesi»,  pra>dicalori,  sive  doclori.  Dic  ci- 
vilatilias   .luda.    id    est    congregationibiis 
confilentiuin  Domino.qiii  corde  crcdiinl  ad  /lom.x.io. 
justitiam.  et  ore  confitenlur  ad  salutcm. 

C  l'oslremo,  in  omnibus  qua?  seqiiiinliir, 
(■iiiiimeiidalur  divin.T  ii;ilui;c  iiiajcslas,  et 
humaiuc  condilionis  infirmilas  :  qii;ilcnus 
taiii  ex  contcinplatiiiiic  diviiue  suhlimita- 
tis,  (jii;im  ex  propri;p  fragilitatis  notitia. 
humilicmus  nos  intiiiic  siib  oinnipotciiti  xpetr. ■<.(,. 
manu  Dei,  eique  cum  iimiii  reverentia  mi- 
nislrare  concmur. 


ARTICULUS   LXIX 


EXPOSmO   CAIMri  1.1    ul  ADRACESIMI    llll.MI    :    TACEANT    AD   .ME    INSIL.E. 


l';(;i'r.\.N'i'l'li   inlcica  iii   pr;escnli  ca-  1)  tcs.  qiii  inniiili  hiijn-i  fliiclibiis  tribulalio- 


JA  iiiliilo  varia  bcncficia  Crcatoris  iin- 
pcns;i  iiominilius,  simiiiqiK^  nolaliir  lionii- 
niim  in{.'r;itiludo.  1'riiiio  igiliir  alloi|ii('iis 
Doininiis  homincs,  ait  :  Taccant  ad  nic,  id 
csl.  ciim  silenlio  aiidianl  me,  insul^r,  id 
csl   li;ibilantcs  in  insiilis,  seii  omncs  geii- 

T.  8. 


iiibusipie  lundiintnr.  Scripliim  csl  cniin  : 

llslo    mansiictus   ad  aiidicndiim  verbiim.     i-:ccii.\, 

VA   iteriim    in   Kcclesiaslico   lcgiliir  :  .\iidi  '?'  . 

"  /oia.xxxii, 

laccns,  el  pro  revercnlia  accedcl  libi  bo-  '■'. 
na  gralia.  Et  (jcnti-s  mutcnt  /ortitudincm 
naliii:»  in  forliliidincin  graliiB,  non  am- 

39 


610 


ENARRATIO    IN    CAP.    XLI    ISAI^. 


ART.    LXIX 


pliiis  de  propriis  viribus  prsesiimentcs,  spd 
Ps.xc,  1.  habitantes  in  adjulorio  Allissimi.  Qunin  ali- 
quis  potens  iniquilate,  et  polestale  sibi 
divinitus  data  abulens,  pffuitet  de  pecca- 
tis,  fitque  potens  in  virtulibus,  el  ad  Dei 
honorem  utitur  potestate  concessa,  iste 
fortitudinem  muleitAccedant  ad  Dominum 
mentis  conversione,  non  corporis  gressu, 
Ps.xxxin,  sicul  in  Psahiio  habelur :  Aecedile  ad  eum, 
et  illuminamini;  e/  tunc  loquantur,  id  est, 
proximis  suis  annuntient  quid  eis  per  gra- 
tiam  Dei  fueril  revelatum,  quemadmodum 
xPetr.w,  Pftrus  inducit  :Unusquisque  sicut  accepil 
gratiam,  in  alterutrum  illam  administran- 
tes;  vel,  Loquantur  Deo,  si  forte  aliquod 
justum  pro  se  valcant  allegare.  Slniul  ad 
judicium  propinqnemus,  id  esl,  judiciali- 
ter  discernamus,  et  intra  nos  disputcmus 
atque  veraciter  discutiamus,  ctijus  opera 
justa  sint,  mea,  an  eorum.  Unde  apud  Je- 

/er.  11,33.  rcmiam  Dominus  ail  :  Ecce  ego  in  judicio 
coutcndam  tccum,  co  quod  dixeris,  Non 
peccavi.  Denique  Jeremias   ad   judiciuin 

/6irf.Mi,i.  cum  Dco  appropinquavil,  dicendo  :  Justus 
quidem  es.  Domine,  si  disputem  tecum ; 
verumlamen  justa  loquar  ad  te  :  Quare  via 
impiorum  prosperatur?  Job  quoque  ait  : 

7o4xiii,  3.  Ad  Umnipolentem  loquar,  et  cum  eo  dis- 
putare  ciipio. 
2  Quis  suscilavit  ab  oriente  Justum  ?  elc. 

Hunc  locum  quidam  exponunt  de  Abra- 
hain,  quem  Deus  eduxit  de  igne  et  lerra 
Chaldajorum,  qua?  est  in  plaga  orieiitali  ad 
terram  promissionis.  Alii  vero  exponunt 
de  Cyro  rege  Persarum,  quem  Diiininus 
suscilavil  ab  orionte  coiitra  Babylonios. 
Hieronymus  vero  exponil  de  Ciiristo  :  quas 
ulique  exposilio  fructuosior,  texluique  con- 
formis  est  :  proptcr  quod  eam  sequi  in- 
tendo.  Breviter  quoque  tangam  quomodo 
de  Abraham  et  de  Cyro  possit  inlelligi, 
quatenus  ex  divcrsarum  collatione  exposi- 
tionum  inuotescat  quse  sit  melior. 

Loquens  cigo  Dominiis  pei'  modum  iii- 
terroganlis,  ut  ad  respondeniluin  provocct, 
et  sua  inlerrogatione  nos  doceat,  ait :  Quis 
suscitavit  ab  oriente,  id  est  ab  orlu  Solis 
iElernijVidclicet  a  coelo  et  patria  Bealorum, 


A  uhi  Sol  justilije  orilur  cunctis  electis,  jux- 

ta  iiliid  in  Malachia  :  Orietur  vobis  timen-  MninrhAs, 
libus  nomen  Domini  Sol  justitiae,  Justum, "" 
id  est  Christum  qui  est  Justus  justorum, 
quem  Pater  siiscitavit  ab  oriente,  dum  eum 
a  summo  ccelo  misit  in  terras,  juxla  illud, 
A  summo  ccelo  egressio  ejus?  Unde  et  Chri-  /'s.  xviii,7. 
stus  ait  apud  Joanncm  :  Descendi  de  coelo,   Jomm.w, 
non  ut  faciain  voluntalem  meam,  scd  vo-  ^*' 
luntatem  ejus  qui  misit  me.  Nec  mirum 
si  Christus  dicatur  suscitatus  ab  oriente, 
qiiiim    et   Zacharias  nominet  eum  Orieii- 

B  Irm  :  Ecce  (inquit)  vir,  Uriens  nomen  ejus.    zach.  m, 
Mystice  vel  allegorice  per  orientem  intel-  ''■ 
ligitur  vii'go  Maria,  ex  qua  nobis  orlus  esl 
sol  intelligenlipe,  lux  vera,  Christus  omni- 
potens.  De  ea  enim  in  Canticis  dicilur  : 
Quae  est  ista,  quasi  aurora  consurgens,  pul-  rani.  vi,9. 
chra  ut  luna,  eiecla  ul  sol  ?  Vocavit  eum 
ut  sequeretur  se.  Deus  enim  Trinitas  Chri- 
stum  hominem  ab  instanti  suae  concepti- 
onis  in  Virgine,  gratiose  vocavit,  et  sibi 
iiiseparabiiiter  copulavit  ut  sequeretur  se, 
id  est,  Dei  voluntalem  impleret.  Ideo  enim 

C  Christus  testatur  :  (Jute  placita  sunt  ei,  fa-  joann.wn, 
cio  semper;  et  alibi,  Sicut  mandalum  de- '■';,  , 

^       ^  '     ^  Ibia.  .\iv, 

dit  mihi  Pater,  sic  facio.  Dabit  in  cons^pc-  si. 
ctu  ejus  gentes,  id  est,  gentiles   imperio 
atque  servitio  Christi   subjiciet;  et  reges 
obtinebit,  id  est,  ipse  Christus  reges  terrae 
habebit  subjectos.  Hoc  est  quod  canit  Psal- 
mista  :  Adorabunl  eum  omnes  reges ;  om-    Ps.  i.xh, 
nes  genles  servieiit  ei.  Et  in  Daniele  idein  "• 
praediclum  est  :  Oinnes  populi,  tribus  et    oa,,.  m. 


inguai  servient  ei. 


u. 


Dabit  quasi  patvcrem  gladio  ejus,  sicut 
D  stipulani  vento  raptam  arcui  eJus.Woc  du- 
pliciter  iiitclligi  potest.  Primo,  quod  Deus 
siibjicict  gladio  ejus,  id  est  doctrinae  Chri- 
sti  (unde  Apostolus  dicil,  Et  gladium  spi-  Ephes.w, 
riliis,  qiiod  est  verbum  Dei  :  de  quo  etiam  "■ 
gladio   dicilur   Christo,   Accingere   gladio  Ps. xuv, 4. 
tuo  super  feiiuir  tuum,  potentissime),  qua- 
si  piilverem,  id  est  copiose  sive  faciliter  : 
lol  enim  gcntes  Evangelio  Cliristi  se  sub- 
diderunt,  ut  pulveri  comparentur.  Dedit 
quoque  Deus  gentes  arcui  cjus,  id  est  coni- 
minatioiiibus  Christi,  sicut  stipulam  venlo 


ENARRATIO    IN    CAP.    XI. I    ISAI.t:.    —   ART.    LXIX 


611 


/■s.  ii,'J. 


raptam,  id  psl  lam  potfnlor,  siciit  venliis 
slipiilam  afjilal.  Iloc  csl  (|iii)(l  gi-nlcs  ita 
limueriint  (^hristi  scrmoncs.  (luibiis  imi^iis 
inoi'lcin  a»lernam  minalui'.  (]ii()il  sc  lola- 
lilcr  ci  subjcccriinl.  Sccuiiiln  iiilclligilur, 
qiiO(J  iJciis  (lcdil  cl  siibdidil  pciilcs  incrc- 
dulas  gladio.  id  csl  sci>lcnli;c  Chrisli.  qiii 
eas  damnabit  quasi  pulvcicm  cl  quasi  sli- 
pnlam  vcnto  cominotam,  id  esl  lain  victo- 
riosc,  qiiod  ei  nequaquam  rcsisterc  pole- 

/s.Mi\,3.  runt.  Unde  Christus  iniVa  testaliir  :  Posiiit 
os    nieum  (inasi    gladium   aculuin.   Kt    in 

A;)oc.i,io.  Apocalypsi  asscrilur  :  ])e  orc  cjus  exibat 
gladius  c.\  iiliaipie  parlc  aculus.  Ad  ulrum- 
quc  aiilem  scnsiim  pcrliiicrc  polcsl.  ipiod 
iii  Psalmo  de  (>iirislo  cantaUir  :  licges  cos 
in  virga  fcrrea,  cl  laiiiiiiiiin  vas  {'igiili  con- 
riingcs  cos.  Pcrsetjiictur  eos  :  id  esl.  Cliri- 
slus  injuslos  torqucbil,  imo  iii  gehciinam 
retrudet;  vel,  Persequetur  cos,  morlifican- 
do  in  cis  dcsidcria  prava.  Tnde  in  Psal- 
,  mo  :  Sagilkc  liia!  aciila'.  popiili  siib  lc 
cadent.  Transihil  in  pace.  Christus  eniin, 
secundum  Aposlolum.  evangelizavil  pa- 
ccm  his  qui  longc,  el  i^acein  his  qiii  pro- 
pe.  Hinc  in  Zacharia  habcliir  :  Lii(|iicliir 
paccm  gentihiis.  I']l  Pclrus  lo(picns  dc  Cliri- 
sto  :  Qni  pcrlransivil,  inquit,  bencfacien- 
do,  et  sanando  omncs  oppressos  a  diabolo. 
Semita  in  pedi/jit.s  ejus  uon  (ipparel/it .  id 
est,  propter  caritatis  fervorem,  viae  labo- 
rcm  non  scnticl.  ncc  ali(piaiii  imbccillila- 
lis  lassitudincni  ferel.  llypcrbolicc  accipi 
potest ;  nec  obstal  illud  Joannis,  Jesus  fa- 
ligatus  ex  itinerc  :  (|iioniam  fatigatio  illa 
non  fnit  ex  necessitate  aiil  inrirmilalc,  sed 
cx  spontanca  dispensationc  cl  pia  digna- 
lioiic. 

(jiiis  /nrc  (i)teralits  est  el  fecil^hl  csl, 
(piis  Christiim  sic  siiscitavil,  el  genles  ei 
subjccil  ?  vocans  de  non  csse  ad  csse,  per 
creationem,  vel  de  crrorc  et  viliis  ad  fi- 
ilciii  ct  gratiam,  ^en<?ra<('o«es  ab  exordio, 
id  csl  homincs  a  priiicipio  mundi  gcncra- 
los.  Ill  (|uiiniam  Dominiis  inlcrrogavil,  iiiil- 
IiiMliic  ii^piiiidit,  i()se  respondens  adjccil : 
Ki/ii  Ikiiiiiiiiis.  (Jiiasi  dicat  :  Ihrc  niilliis 
fecil  aut   facere  poluit,  nisi  ego  oinuiiim 


hs.  XI.IV,  t» 

Ephes.  II, 
17. 

Zach.  IX. 

10. 

Acl.  X.  38. 


Joann.  iv 
G. 


A  Dominiis.  Primus  el  novissimiis  er/o  sum. 

IIoc    idcm    scriptum    est    in    Apocalypsi,  Apoc.\.\i. 
potestque  inlelligi  de  Deo  Trinilale,  et  qiia- 
lilict   Iriuin  Pcrsonariim.  qiiia  in   hac  sii- 
pcrbciicdicla  Trinilalc.  nihil  prius  aut  po- 
slerius,  nihil    niajus   aut    miniis.   Proplcr 
(piod  Paler  et  Filius  el  Spiritiis  Sanctus 
non  snnt  trcs  primi,  ant  tres  novissimi, 
scd  uniis  primiis  el  nnus  novissimus.  Id- 
circo  in  Apocalypsi  Filius  profilclur  :  Kgo   iijhI  \«ii, 
sum  Alpha  et  Omega,  primus  et  novissi-  '^' 
mus.  principium  el  finis.lluod  aiilein  Dcns 

B  a[)pcllaliir  novissiiiiiis.  nnn  esl  sic  inlclli- 
gendum,  qiiod  landcm  iimiiibiis  |)crciin- 
libus  ipse  solus  remanebil,  scd  (piia  clsi 
cuncla  perirent,  ipse  nihilo  miniis  perma- 
ncrcl.  Verumtamen  Pater  prior  est  Filio, 
el  Wiliiis  Spiritu  Sancto.  prioritatc  aiieto- 
rilatis  sive  originis. 

Viderunt  insulai  :  id  est,  Kcclcsise  gcnli-       3 
iiin  pcrsccutionibus  conquassata».  sen  habi- 
latorcs  insularum  convcrsaruin  ad  fidem. 
siciit  sunl  Cyprus.  Sicilia,  Anglia.  cogni)- 
vernnt    pcr   pra^dicalionem    discipulorum 

C  Christi  isla  qiuc  dicla  sunt;  et  timuerunt 
Deiiin  et  cjus  judicia,  implenles  illiid  Apo- 
stoli  :  Cum  metu  el  limore  ac  tremorc  ve-  rhiUpp», 
stram  salutem  operamini.  Exlrema  terrm  '"' 
ohstupuerunt,  id  est,  liahilalores  finium 
lerrfp  admirati  sunt,  audita  prccdicalio- 
iie  evangelica'  legis ;  appropinquaverunl 
pcr  fidcm,  et  accesserunl  pcr  caritalem  ad 
bcuni.  Unusquiscjue  fidelium  pro.riino  siio 
auxiliabilur,  o\'a.ndo  et  exhorlando,  quem- 
admoduni  Paiilus  admoncl,  diccns  :  Nemo 
i|iiii(i  suuiii  csl  i]iiaTal.  scil  (jiuc  alioriim  ;  "  ' 

Del,  Adhortamini  vosmetipsos  per  singulos    //w.r  m, 
dies.  Ef  frnlri,  id  cst  iiroximo,  suo  diret,  '^- 
Conforlare  in  Doinino,  cl  |)ro  fide  ne  li- 
meas  niori. 

Quod  vcro  siibjiingiliir,  ad  derisioncm 
artificum  alqiic  culloriiin  idoloium  infcr- 
tur.  Quasi  dical  fidelis  proximo  suo  :  Con- 
forlare  in  (]hristo,  nec  idola  colas,  qmc 
ex  se  ipsis  nihil  possunl  :  (piod  litiuet  cx 
eo  :  Confortavit  faber  wrariu.t,  id  esl  fa-  7 
ber  ferrarins  metalliciis,  pereutiens  mnl- 
leo,  id  est  maniim  piicparans  ad  idoli  for- 


G 


I  Cor.  X, 


(5i;2 


EiNARUATlO    IN   CAP.    XLI    ISALE.    —    ART.    LXIX 


mationom.r//»?  riid rudchal  tiotf  lemporis, 
i(l  cst  temporo  pra?flicationis  Aposlolorum, 
dicens: Glulino, id  cst  conjiinclionc, to/^/n» 
esf  malcrias  istas  redigcre  in  rormam  ido- 
lorum.  In  formatione  enim  idolorum  pki- 
res  concurrunt  artificcs,  quorum  unus  ali- 
um  admonendo  confortat :  quemadmodum 
Afr.  XIX,  in  Aclibus  Apostolorum  de  Denielrio  lc- 

-*' "^'  gitur,  qui  faciebat  wdes  argenteas  Dianae, 
quod  concitaverit  turbationem  contra  Pau- 
lum,  arlifices  convocans,  eisquc  dicens  : 
Viri,  scitis  quia  de  hoc  artificio  acquisilio 
nobis  est,  etc.  Ei  conforlavit  eum  clavis, 
id  est,  faber  seu  artifex  clavis  affixit  de- 
uni   conflatum  alicui   corpori   solido,    ut 

'moveretur  non  moveatur  *,  id  est,  non  caderet  ido- 
lum  tale  ex  venlo  aut  alia  causa  :  unde 
constat  quod  nec  se  ipsum  nec  alium  pos- 
sit  juvare. 

Porro  qui  ista  de  Abraham  intelligenda 
putanl.ila  exponunl.ul  Justus  quem  Deus 
suscilavit  ab  orienle,  id  cst  a  Chalda^a, 
inducens  eum  in  terram  Chanaan,  sit  Abra- 

««i.xii,i,  ham,  cui  dicit  :  Egrederc  de  teria  tua  et 
de  cognalione  lua,et  veni  in  terrain  (piam 
tibi  monstravero  :  ut  sequeretur  so,  obo- 
diendo  divinis  pra^coptis.  Sod  liuic  non 
vidotur  consonaro  quod  subjungilur  :  Da- 
bit  in  conspeclu  ejus  gentes,etc.  Abraham 
enim  tempore  hujus  scriplura>  diu  defun- 
elus  erat.  Ad  lioc  vero  rcspondont,  quod 
Isaias  hic  ioqiiitur  dc  priBterito  per  mo- 
dum  futuri.  Iloc  autom  non  vidotur  in 
Scripturis  consueliim,  ut  in  recitatione  hi- 
storiEe  fiat  sermo  de  re  gesfa,  per  moduin 
fuliiri,  nisi  in  libris  metrice  scriptis,  ubi 
propter  convenientiam  versuiim   talia  fi- 

/"s.ixxvii,  unt  :  ut  est  illud  in  Psalmo,  Ipse  est  au- 

^^'  tem  misericors,  et  propilius  fiet  peccatis 

eorum,  et  non  disperdet  eos.  Unde  non 
vidctur  isla  expositio  conveniens.  Gonli- 
nuando  lamen  quod  coeplum  est, hoc  quod 
subjungitur  de  subjectione  gentium  et  de- 
belliitiono  regiim,  rcferunt  ad  reges  qui 

c«i.xiv,8-  Sodomam  invaserimt,el  Lot  ncpolem  Abra- 

'^'  hffi  captivum  duxcrunt  :  quos  insecutus 

esl  Abraham  ciini  Irocontis  vornaculis,  ct 
divina  virliile  eos  dovicil,  et  prtedam  ox- 


A  cussit.  Oiio  cognilo,  insulse  timueriinl.  et 
oxlicina  lerra>  obslupuerunt.  Quod  vcro 
adjiingitur,  Appropinquaveriint  et  acccsse- 
runt,  cxp(uiiiiil  do  Som  filio  Noe,  qui  alio 
nominc  appollatur  .Melchisedech  sociin- 
dum  istos,  venitque  cum  suis  obviam  Abra- 
ha<  a  csede  regum  regresso.  Per  fahrum 
quoque  ffirarium,  inlcUigunt  eumdem  Mel- 
chisedech,  qui  siio  spiriluali  artificio  con- 
flavit  Abraham,  perducendo  eum  ad  per- 
foctioris  vita  formam.  Sicque  per  fabrum 
tunc  cudontcm,   intelligunt  Abraham   fa- 

B  bricanlem  opera  bona  :  quem  Mclchise- 
doch  clavis  divinis  stabilivit,  nc  moverelur 
a  via  juslitia. 

Oui  voro  de  Cyro  rege  Persarum  expo- 
nunt  hoc  quod  dicitur  de  reguni  ac  gen- 
tium  debollalione,  intelligiint  de  ois  qiios 
Cyrus  Deo  adjuvante  convicit,  quemadmo- 
dum  in  Esdra  teslatur  :  Omnia  regna  ter- 
rffi  dedit  mihi  Deus  coeli.  Quumque  vidis- 
senl  insula^  ol  fincs  tcrra;,  quod  Cyrus 
Babylonem  ccpisset,  timuerunt,  obstupu- 
orunt,  accessorunt,  et  pacem  cum  eo  fe- 

C  corunl  :  ct  ad  hoc  applicant  litteram  is- 
tain.  Sed  non  vidctur  quod  Isaias  Cyruin 
homiiiem  reproluim  atqiie  idololatram.ap- 
pcUavoiit  absoliilo  Justum,  ita  ut  dicorol  : 
Quis  suscitavit  ab  oriente  Justum?  Aptius 
orgo  de  Chrislo  oxponiUir,  ad  quem  refe- 
rcnda  sunt  qu»  soquuntur. 

Et  tu,  Tsrael,  serve  mcus,  Jacob  quem 
elei/i,  seinen  Abraham  amici  mei.  Posf  do- 
scriplionem  advenlus  Christi  et  conver- 
sionis  insularum  ac  gonlium  ceterariim, 
reprobationisquc  idololatri«,dirigit  Domi- 

D  nus  sormonem  ad  verum  ac  spiritiialom 
Israelcm,  id  ost  populum  Judfcorum  cre- 
dentom  in  Christum  :  de  quo  ait  Aposto- 
lus  :  Koliquise  per  electionem  salvcC  facla? 
sunt.  Do  incredulis  vero  Judseis  dicil  :  Vi- 
dete  Israel  sccundum  earnem.  Quod  au- 
tem  hujusmodi  non  coinputentur  in  semi- 
no  Abrahffi,  nec  digni  sinf  nuncupari  filii 
ejus,  constat  ex  eo  quod  ait  Salvator  :  Si 
filii  AbrahEe  estis,  opcra  Abrahse  facite  ; 
vos  cx  patro  diabolo  eslis.  Loqiions  igiliir 
Chrislus  ad  discipulos  suos  cx  Judaismo 


1  Esdr.  1, 


Rom.  XI.  5. 
\Cor.  x,I8. 


/oanrl.viii 
3(1,  44. 


ENARRATIO    IN    CAI'.    XLI    ISAI.E.    —    ART.    LXIX 


613 


Joann. 


Jtidith  VIII, 


Joann.  xv 
15. 

n 


Gen.  xLvi 
4. 


Ihid. 


Act.  VII,  o. 


Jonnit  VIII, 
3S. 


/frlf/.  XIII, 

13. 


Ilii^l.tijl 
i/allh. 

XXVIII.   -0. 


10 


ad  se  conveisos  (qiiibus  ail  :  Non  vos  me 
clcgistis,  scd  cgo  dcgi  vos,  cl  posui  vos 
ul  calis,  el  fructum  alferatis),  ait  :  L'l  lu, 
Isr(wl,scrcc  meus,  id  est,  vos  vcri  Isracli- 
tae,  plcbs  fidclis,  Dcoquc  obsequcns,  yf/co^ 
(juem  elegi,  id  est,  populc  ex  scminc  Ja- 
cob  descendens,  scmen  Ahraliam  aixici 
mci,  id  est,  filii  Abraliff,  qui  erat  amicus 
mcus,  non  solum  scrvus.  Undc  scriplum 
est  in  libro  Judilh  :  Abraham  pcr  multas 
tribulationcs  probalus,  Dei  amicus  effc- 
ctus  est.  Ycl  quod  dicilur,  .\mici  mci,piu- 
ralilcr  dicitur, alquc  ad  discipuIos(pra>scr- 
tim  ad  Apostolos)  Ghrisli  refertur,  quibus 
ail:Jam  non  dicam  vos  servos,se(I  amicos. 

Iii  quo  api^rchciiili  le,  id  est,  quuni  ad- 
Imc  esses  in  lumbis  palris  tui  Abraha?,  le 
elcgi,  cl  in  fide  ac  opi-ri'  quibns  imitatus 
es  patrcm  luum,  lc  milii  conjunxi,  ab  cx- 
Ircmis  terrm,  et  a  longinquis  cjus  vocavi 
tc.  Ili>c  dc  his  vcris  Juihcis  dicitur  ralionc 
Abraluc  patris  i-orum,  iiucni  Dcus  vocavil 
dc  lcrra  ChaIda?orum,  ut  dictum  est.  Frc- 
qui-nlcr  cnini  in  vctcri  Tcstamcnlo  dicilur 
aliqiiiil  dc  Abialiam.  Isaac  cl  Jacob,  rati- 
one  posteritalis  eorum,  el  econverso  :  sic- 
ut  Dominus  in  Gencsi  ait  ad  Jacob,  Kgo 
indc  (sciliccl  df  .Kgy|)lo)  rcducaiii  tc:  qui 
lanicn  in  .Kgypto  dcfunctus  est.  Inlcidiim 
iliiiiquc  ail  ad  .\l)raham  :  Bcncdiccnlur  iii 
lc  iiiiiiics  cognalioncs  lcrra',id  csl  in  (^liri- 
sto  cx  tc  nascituro  :  et  tibi  dabo  tcrrain 
hanc,  scilicct  terram  Ghanaan  ;  (|uiim  la- 
mcn  non  dcderit  ei  in  ea  nec  passum  pc- 
dis,  ut  Stcplianus  ait.  El  tlixi  libi :  Servu.-; 
meus  cs  lu,  non  a  servili,  sed  casto  limo- 
re.  De  scrvo  enim  per  servilem  timorcm 
scrvientc,  ait  (jlirisliis  :  Scrvus  non  ina- 
nel  in  domo  in  a-ternum.  Aposlolos  aulciii 
Ghrislus  scrvos  suos  vocavil  servitulc  fi- 
lialis  limoris,  diccndo  :  Yos  vocalis  me, 
.Magister,  et  Uoniinc  :  et  benc  dicilis.  Elc- 
gi  te,  ct  non  abjeci  tc.  Hoc  csl  i|iioil  iii 
Kvangclio  ad  .\p()slolos  dicitiir  :  .Nonnc 
cgo  vos  diiodccim  clcgi  '.  ct  ilcriiin,  Kgo 
vohisiMiiii  siiiii  1'iiiu'lis  ilirluis. 

Xr  liincii\  cos  qiii  coipiis  occiiliiiil ,  id 
csl  tyrannos,  in  (|uoruiii  rcgionibiis  pia-- 


A  dicaturus  es  Evangcliiini  rcgni,  qiiia  cgo 
lecum  sum   pcr   gratiam    specialcm.  Hoc 
Ghrislus  dixit  discipulis  :  Quum  audieritis  Luc.wi.x 
prajlia  et  seditioncs,  nolite  terreri.  Ne  de- 
clincs  a  via  justitia',  (juia  cgo  Dcus  luus  te 
dirigens  atque  defendens,  con/orlavi  tc, 
cl  auxiliatus  sum  tibi.  prtCsertim  in   die 
Pentecostes,  mittens   tibi   Spirilum   San- 
ctum.  De  qua  confortatione  Gliristus  di- 
xit  :  Yos  aulcm  scdete  in  civitatc,  quoad-  ibij.\x,y. 
usqiic   induamini   virtule  cx  alto.  Paulus  ''" 
quoquc  tcstatur  :  Ipse  Spirltus  adjuvat  in-  /lom.  vm, 

B  firmitatcm  noslram.  Et  suscepil  lcde.rtcra  ""• 
Justi  mei,  id  cst  Chrisli,  de  quo  jam  di- 
ctuni  est  :  Qiiis  suscilavil  ab  oricnlc  Ju- 
slum  '.  Ghristus  cnim  dux  crat  clcctissimi 
populi  sui  cx  Jiidaismo  credentis.  Ecce  ll 
confiindciilur  in  hoc  saeculo,  et  crubescenl 
in  dic  judicii,  omncs  rjui  pugizanl  adver- 
smn  te,  id  est  persecutores  Ecclesiae.  Sic 
cnim  confiisi  siinl  Judtci  incrcduli,  qui 
piimilivam  Ecclcsiaiii  cx  vcris  Juda>is  col- 
lcctam  vehemenler  impugnaverunt.  Erunt 
ijuasi  non  sini,  id  est,  pro  nihilo  repula- 

C  buntur,  et  pyeribunt  viri  (jui  conlradicunt 
tibi.  Nam  praedicti  Judaei  a  Romanis  occisi 
sunl,  et  onines  qui  cvangclicic  pra'dica- 
tioni  reslilci'iinl,a'lcrnalilcr  pcriciunl,  pro- 
ul  Dominus  loquitur  :  Qui  vero  non  cre- .va.r.  xvi, 
didcrit.condcmnahilur;  ct  alibi.  Bcmissius  ')'" 

Liic.\.\i. 

cril  in  dic  judicii  Sodomilis,  quam  illi  ci- 
\ilaii,   videlicet  quae  non   recepcrit  vos. 
(Jiuvrcs  cos,  et  non  invcnies  viros  rebcllcs       12 
luos,  id  esl,  si  eos  requisieris,  non  appa- 
rcbunl.  Pcr  quod  datur  intclligi,  (iiiod  sii- 
bilo    sinl    pcriliiii,   sicul    in    l'salmo    ha- 
D  belur   :    V.\   adliiic    pusilliim,  ct  non  crit   /•».  xxwi, 
|)cccalor;  el  quajrcs  locuin  ejus,  cl  non  '^'' 
invenics.    El   erunt   quasi   non    sint,  ct 
vcluti  consumptio,  homines  bellantes  ad- 
vcrsum  lc,  id  esl,  sic  pcribiinl,  siciil  con- 
suinpliis  scii  intcrfcctus  csl  liomo  qui  pa- 
lics  liiiis  iinpugnavit,  viddicct  Pharao  rcx 
.ICgy|)li.  vd  aliiis  quiciimquc  consiiiiilis, 
lll   Scllon   ct   Og.  Qiiiit  cgo  Domiinis  Ihiis        c^ 
luHs,  apprcliendens  manum  luam.  id  csl 
lc  dirigcns  :  sicul   in  Psiiluio  nil  \  ir  jiisliis 
ad  Doniinuni  :  Tcniiisti  iiianiim  dc.xtcram  rawu.ii. 


614 


ENARRATIO    IN    CAP.    XLI    ISAI.E.    —   ART.    LXIX 


meam,  ct  in  voluntale  tua  deduxisli  me  ; 

diccnsque  tibi :  Ne  timeas,  quia  ego  adju- 

vi  te.  Haec  sufficicns  ratio  non  timendi, 

/iom.  viu,  quia  ut  ait  Aposlolus,  Si  Deus  pro  nobis, 

^''  quis  eonlra  nos  ? 

1-4  Noli  timere,  verinis  Jacob,  id  est  con- 

gregatio  fideliuin  Judjeoruin,  discipulo- 
runique  Cliristi,  qui  tonlempli  cslis  ut 
vermes,  sequentes  vestigia  Domini  veslri, 

Ps.  XM, 7.  qui  ait  in  Psalmo  :  Ego  autein  siim  ver- 
mis,  el  non  hoino  ;  qiii  mortui  estis,  id 
est  rcputati  ut  mortui,  et  propler  Chri- 
stum  quolidie  morlificali.  sicut  ail  Apo- 

Cotoss.m,  stolus  ad  Colossenses  :  Mortui  eslis,  et  vi- 

'•  ta  vestra  abscondita  est  cum  Christo  in 

iicor.iv,  Deo;  et  alibi,Semper  morlificalionem  Jesu 

'"■  Christi  in  corpore  nostro  circiimferenles; 

ex  Israel,  id  esl  ex  ceteris  Judaeis  non 
credentibus,  quorum  comparatione  pau- 
cissimi  eslis.  E<jo  auxiliator  sum  tui,  di- 
cil  Dominus,  el  redeinptor  luus  Sanctus 
Israel,  id  est  sanctificator  Israelis. 

15  Ego  posui  le  quasi  plaustrum  triturans 
novum,  habcns  roslra  scrrantin  :  id  est, 
potestatem  tibi  concessi  preevalendi  adver- 
sariis  tuis,  et  expugnandi  conterendique 
eos.quemadmodum  plaustruin  novum  con- 
teril   segeles,   hoc   est   invisibiles   hostes 

nphes.vi,  (contra  quos  dicit  Paulus  sibi  esse  collu- 

'"■  clalionem  prffcipuam).  hwrelicos  quoquc 

et   tyrannos.  Propler  quod  ad  Corintliios 

iicor.x,!- Pauliis  protestatur  :  Arma  mililiee  nostrse 

^'  non  carnaiia,  sed  polenlia  Deo  ad  deslrii- 

clionein    nuuiilionuin,   consilia  deslruen- 

tes,  et  omnem  altitudinem  exlollentem  se 

adversus  scienliam  Dei,  el  in  promptu  ha- 

benles  ulcisci  oinneni  inobedientiam.  Ideo 

subditur  :  Triturabis  montes,  id  est   su- 

perbos,  et  comminues,  id  est  dejicies  ;  et 

colles,  id  est  minus  superbos,  quasi  pul- 

verempones,  id  esl,  tibi  omnino  subjicies: 

quod  etiam   maxime   fiet    in  die  judicii, 

Ziic.  XXII,  qiiando  sedebunt  Aposloli  super  duodccim 

'"■  sedes,  judicantes  duodecim  tribus  Israel. 

16  Vcnlilabis  eos,  id  est  disperdes,  et  venlns 
tollet,  id  est,  commoiio  poenae  aiiferet  eos 
a  slalu  supcrbiae,  et  turbo,  id  cst  impetus 
adversitatis,   disperget  cos.  Unde  Aposlo- 


A  lus  ;  Nescilis.  inquil,  quia  angelos  judica-  icor.vi, 3. 
bimus?  Et  dc  Sanclis  ail  Psalmisla  :  Gladii    Ps.aux, 
ancipites  in  manibus  eorum.ad  faciendam  ^' '' 
Aindiclam  in  nalionibus.  Hoc  eniin  eril  in 
die  judicii,   qiiando    cuin  Chrislo  impios 
judicabunt,  juxla  iliud  Sapienlise   :  Jiidi-  Sap.m,». 
cabunt  jusli  naliones,  cl  dominabunlur  po- 
pulis.  Yerumlamcn  Iriluralio  isla  el  coin- 
minulio    accipi    possunt    spiritualiler,   ul 
.\posloIi  ct  praedicalores  Christi  dicanlur 
duros  el   obslinalos   Iriturare,  coinmiuue- 
re,  alque  in  pulverem  redigere,  frangen- 

B  do  corda  eorum,  ct  ad  veram  humililatem 
inlcgrainque  abncgationem  eos  perduccn- 
do,  ut  desinant  esse,  eo  modo  quo  in  Pro- 
verbiis  dicitur  :  Verle  impios,  el  non  criint.  Proiwn,-. 
Moc  quippe  esl  salubriler  mortificari.  Et 
tu  exsultabis  in  Domino  :  quemadinodum 
scriptum    est,   Qui   gloriatur,   in    Domino  i Cor.  1,31. 
glorietur;  et  iterum,  Gaudete  in  V)om'mo  PhiUpp.n, 
semper.  Et  in  Sancto  Israel  Iwtaderis,  ila  *' 
ul  menle  et  corpore  jiicunderis  in  Domi- 
no  :  juxla  illiid,  Cor  meuni  el  caro  mea  Ps.i.\x\m, 
exsultaverunl   in  Deum  vivum.  Hoc  Chri- ^' 

C  stus  proinisil  discipulis  :  Tristitia  vcstra  yoann.xvi, 
vertelur  in  gaudium  ;  et,  Gaudebil  cor  ve-  -"j^^.^  „ 
slrum,  et  gaudium  veslrum  nemo  lollel  a 
vobis. 

Omnia  haec  qua?  de  populo  Judfforum 
in  (ihrislum  credente  cxposila  sunl.  qui- 
dam  gencraliler  de  lolo  populo  Judseorum 
exponunt,  maximc  quanlum  ad  bonos  :  et 
celera  qufe  hic  de  confusione,  deslructi- 
one,  trituralionc,  ct  omnimoda  dejeclione 
adversarioriiin  popiili  hujus  dicunlur  per 
modiim  fiituri,  exponunl  per  modum  pr«- 

D  terili  de  .Egyptiis  et  Chanana^is,  quos  fi- 
lii  Israel  subverterunt,  vel  Deus  pugnans 
pro  eis. 

Egeni  et  pauperes  qucerunt  aquas  :  id  17 
est,  gentiles  spiritualibus  divitiis  desli- 
tiiti,  desiderant  scicnliam  vcritatis,  seu 
aqiiam  sapienli»  salularis,  in  dictis  el 
scriplis  naluralium  philosophorum, scu  or- 
dine  rerum,  aul  certe  magis,  divinis,  ido- 
lis,  alque  daenionibus;  et  non  sunt,\d  esl, 
aquic  hiijusmodi  in  istis  reperiri  non  pos- 
sunt.  Idcirco  lingua  eorum  sili  aruit,  id 


EXARRATIO    IN    CAP.    XLI    1SAI.E.    —    ART.    LXIX 


013 


est,  inlfUectus  ennim  propler  verilalis  ca-  A  proprii-latibiis  earum  sumenda  esl.Ksl  igi- 


18 

'  supinis 


reiitiaiii  claiiguil  atqiic  flclVcit.Dc  hiijiis- 
inodi  spiriliiali  fame  el  sili  Doniiniis  ail 
in  .\inos  :  l^cce  dics  veniunt.  ct  millani 
famcm  in  leriam.  non  famcni  panis,  nc- 
quc  sitim  aquae,  sed  audiendi  verbum  Dei. 
E;/o  Dominus  c.voudiam  cos,  implendo  af- 
fectuin  eorum,  videlicel  pcrdiiecndo  eos 
ad  veram  sapienliam  ;  ego  Deus  Israel 
)ion  derclimjuam  eos. 

Aperiam  in   supremis'  collihus  flumi- 


liir  scnsiis  :  Dabo  in  solilinline,  id  esl  in 
Ecclesia  ex  genlibus  oiim  iclictis  colle- 
cla.  cedrum,  id  est  homincs  spirituales, 
tanl»  perfeclionis  in  vcrbo  et  opere,  ut 
ubiqiie  dispergatur  dulcis  odor  famae  ip- 
sorum.  et  dicere  possinl  ciim  Paiilo  :  Chri-  iicor.  u, 
sli  bonus  odor  siimiis  in  oinni  loco  :  quo- 
rum  corda  putredine  viliorum  et  squalore 
carnalis  amoris  infici  nequeunt  aut  cor- 
rumpi,sed  dicere  possiinl  cum  divino  Apo- 


na  :  id  est,  in  primis  et  summis  pra>Ialis      slolo  :  Quis  nos  scparabit  a  carilalc  Dci  ?    Rom.\a 
Ecclesia?.  piita  .\postolis  et  eoruin  succes-  H  Ad  hanc  perfectionem  horlatiir  nos  Pelrus 


Jonnn.jLyt: 
13. 


soribiis,  dabo  lanlam  sapicnliam,  iit  ratio- 
nc  abiindanlia'  siuc  fluniiniliiis  comparcn- 
tur,  et  corda  silientium  implcanl,  [)i)teiit. 
ac  rigent.  Unde  Christus  eis  pra?di.\il  : 
Ouiim  vcneril  illc  S|)iritus  veritatis,(locebit 
vos  omnem  vcrilatcm.  Et  i?i  medio  cani- 
porum  fonles  :  id  est,  in  cordibus  subdi- 
tonim,  a  pra'diclis  nionlibiis  inflnxnm  sa- 
pienlix  rccipicnlium,ponam  exiibcrantcm 
scientiam  copiosamque  gratiam,  de  cujus 


in  nrima  sua  Canonica  :  Conversationem,  irwr.  n, 
inqiiiens,  vestram  intcr  gcntcs  habcntes 
bonam,  ut  in  eo  qiiod  detractant  dc  vobis 
tanqiiam  de  malcfactoribus,  ex  bonis  ope- 
ribiis  vos  consicierantes,  glorificent  Deum. 
Ili  igitur  designantur  per  cedrum,  quo- 
niam  cedrus  est  arbor  boni  odoris,  im- 
piilrihilisqiie  natiirffi.  El  spinam,  id  esl 
homincs  rigorosos  et  strenuos.  quorum 
verba  sunt  velut  slimuli  iii  alliim  dcfixi.   Ecde.\«, 


plcniludinc  alii  rccipcre  possinl.  Vel  pcr      Hi  cnim  lanquam  spin.T  acultp,  aiidicnli- 
mcdium  campoiiiin  dcsignatur  latitudo  Kc-  (\  nm  mentcs  divino  timorc  transfigunl.  Et 


Jb.  \xxv,  I 


I 


clesiarum,  qua;  ad  instar  campi  a  Christo 
impingiialiir.  fcciindalur  et  coliliir  :  Ec- 
cicsiam  aulcni  (^lnistus  fontibus  gratise 
alijiic  scientia»  adornavit.  Ponam  dcser- 
tHiii.  id  est  dcrcliclam  gcnlililatem,  de 
qua  supcrius  ilictum  est,  LaMabiliir  deser- 
la  et  invia  ;  in  stagna  aquarum,  id  esl 
juxla  flucnta  spiritualium  gratiarum.  im- 
plciido  corda  gcnliliiini  lial)iliiaiibiis  do- 
nis  Spiritus  Sancli;  et  lerrani  inviatn,  id 


mi/rlum,  id  est  homincs  tcmperalos,  ac 
alionim  mocsla  corda  consolari  potcntcs. 
Mvrtiis  cnim  cst  rcfiigcialiv»  naliiiir,  dis- 
soluta  membra  temperando  restringens. 
El  liffuum  olivw,  id  est  viros  misericor- 
dije.  Nam  'iXso;  Graece,  Latinc  misericordia 
dicilur.  Ponam  in  deserto,  id  esl  genli- 
litale  prffdicla,  abiclem,  id  esl  homincs 
conlcmplativos,  qui  pcr  modum  abietis  in 
sublime  cresccnlis,  cuncla  terrcna  tran- 


1!) 


esl  piipdictam  gentililalein,  qiia' olim  sine  .sccndunt,  contemplantes  alque  amantcs 
obscrvalione  viarum  seu  mandaloriim  Do-  D  divina.  Ulmum,  id  esl  homines  s.TCiiIares, 
mini  vixit,  in  rivos  ai/uarum,  id  est  in  qiii  licet  proplcr  occiipalioncm  tcmpora- 
taiila  plcniludine  spiritualium  bonoruni,  liiini  divinis  non  vacciil.  ncc  spiritualem 
ul   ipsa  ccleris  infliiat  de  giatia  sibi  con-      proferanl  fruclum.  suis  lamcn  clcemosy- 

nis  spirilualcs  viros  siislcnlant.  Ili  signan- 
liir  pcr  ulmuin,  quia  liciM  in  sc  friiclum 
non  pariat,  vilcm  laiiicn  ciim  Imiris  por- 
lal.  El  liuxum  simul.Vcv  biixiim.  (|Uie  ncc 
allc  crcscil,  ncc  frucliim  liabcl,  scd  viri- 
(lilatc  ornalur,  signanlur  qui  necdum  ope- 
ra  fiiicluosa  possunl  affcrrc  pr;i>  imnialu- 
ra  a-latc,  giatia>  lamcn  virorc  dccoi;iuliir. 


ccssa. 

Daho  in  soliludinc  cedrum  el  spinam 
cl  mi/rtum  et  lignum  olivce.  Ponam  in 
dcscrlo  ahiclciii.  uhiiiim  cl  hu.xum  simiil. 
Pcr  ha>c  nomina  arboium,  dcsignanlur  di- 
stincla  el  varia  dona  graliarum  divina- 
riini.  I''.cclcsiii>  gcnliiim  prdiiiivsaium  :i|ii;i 
ruin  arliorum  inlci'pi'ctaliu,cx  naluralibiis 


616 


ENARRATIO    IN   CAr.    XLI    ISALE.    —    ART.    LXIX 


J{om.\,iO. 


Exod.ww. 
6;  Num.w^ 
M. 


20  qufrn  in  Baplismo  sortili  siinl.  Ut  viilcaol 
per  lidem,  ct  sciaut  per  experientiam,  ct 
recogitent  per  frequentem  rememoratio- 
nem,  et  inlcllif/ant  parilcr  per  considera- 
tionem  subtilem,  t/iiia  nianns  Domini,  id 
esf  divina  poteslas,  fccit  hoc,  id  est,  lan- 
tam  perfectionem  et  graliam  gentilibus 
contulit,  ct  Sancliis  Isracl,  id  esl  Deus  Is- 
raelem  sanclificans,  crcacit  iUud,  id  ost, 
per   creationem    lanla    bnna    largitus   est 

s.  [XXVI,  eis;  sicque  admirando  proelainent  :  IIa>c 
mutalio  dexlerse  Exceisi,  vidclieet  iit  uhi 
abundavit  iniquilas,  abundaret  et  giatia. 

.Miror  quemdaui,  loeuiii  hunc  secuiuluiii 
superficiem  lilterae  expianare  de  popiilo 
Judteorum  egredienlium  de.Egypto,quum 
Isaias  loquatur  in  lota  liltera  isla  per  mo- 
diim  futuri,  nec  Deus  legatur  in  supremis 
coUibns  aperuisse  lunc  flumina,  aut  fontes 
in  inedio  camporum  :  non  enim  produxit 
filiis  Israel  tunc  aquam  de  novo  nisi  bis, 
educeudo  videlicet  aquam  de  petris  dua- 
bus.  Sed  nec  praedictas  arbores  legilur 
tunc  in  solitudine  eremi  illius  posuisse. 
Praedicta  quoque  expositio  non  concordat 
Hieronymo,  neque  Gregorio,  qui  in  qua- 
dain  homilia  exponil  ha^c  de  Ecclesia  gen- 
tiuin.lnde  expositio  jani  inducla.quamvis 
mystica  videatur,  litteralis  tamen  esl.quia 
Prophela  metaphorice  loqiiitur. 

Postquam  ad  gentes  in  Chiisluni  cre- 
dentes  factus  est  sermo,  consequentcr  al- 
loquilur  Dominus  gentes  incrediihis,  qiia^ 
nce    piBediealioni,   ncque   miraculis  ,\po- 

21  stolorum  credere  vohicrunt.  Propc  facitc 
judicium  ccstrum,  id  est,  respondele  at- 
que  discernile  cur  credere  noluistis,  cur 
veritatem  tot  signis  oslensam  sprevistis, 
dicit  Dominus;  affertc  si  quid  forte  ha- 
betis,  id  est,  si  aliquam  rationem  pro  vo- 
bis  allegare  polestis,  dixit  rex  Jacolt,  id 
est  Deus  rector  patriarchae  Jacob  filiorum- 

22  quc  ejus.  Acccdant  idola  vestra,  seu  dii 
quos  colitis,  et  nunlient  nobis  ceu  certitu- 
dinaliler  qua'cumque  ventura  sunt,  id  est 
futura  pure  contingentia.  Priora  qucv  fu- 
erunt,  id  est  prselerita  naturalem  ratio- 
nem  alque  memoriam  excedenlia,  nuntia- 


A  tc,  0  idola,  seu  idolorum  cultores  instructi 
ab  \AQ\\<i>\  ct  ponemus  cor  nostrum  ad  au- 
diendum,  el  sciemus  quffi  dicitis;  noris- 
sima  eorum,  cl  qiuv  ventura  sunt,  indica- 
lc  nobis,  ea  videlicet  qua;  in  novissimo 
lempore  contingent,  vel  vobis,  o  idola,  vel 
vcstris  culloribus.  Quasi  dicat  :  Hcec  fa- 
cere  non  "^oyo^U^.  Annuntiate  quai  venlu-  23 
ra  sunt  in  fulnrnm,  id  est  contingenlia 
ail  ulruinlibel;  et  scicmus  qiiia  dii,  non 
falsi,  sed  veri,  cstis  vos.  Hoc  enim  vero 
Deo  est  proprium.  Sed  nonne  idola  gen- 

B  lium  sa?pe  de  praeteritis  atque  fuluris  an- 
nuutiaverunt  eliam  vera?  Et  responden- 
dum.quod  idola  sensu  et  ratione  carentia, 
nihil  annuntiaverunt,  sed  da?mones  idoiis 
assidentes.  Numquid  ergo  dEemones  dii 
sunt  ?  Dicendum,  quod  nec  da>mones  de 
prffidictis  praeteritis  et  fuluris  certitudina- 
liter  respondere  poluerunt ;  sed  suis  re- 
sponsionibus  falsa  frequenter  miscuerunt, 
suasque  responsiones  sic  lemperaverunt, 
ut  ad  utramque  parteni  intclligere  possent. 
Deinde    ratione   idola    reprobantur.    Bene 

C  quoquc  aut  niale  si  potestis,  facilc,  id  esl, 
vestros  cultores  salvate,  aliisque  nocete,  si 
valelis;  el  loquannir  ad  invicem,  cl  vide- 
a/nus  simul  opera  vestr;e  polenlise.  t^uasi 
dical  :  Nou  polestis  obesse  el  prodesse, 
quoniam  mula  eslis  et  inanimata ;  et  qua} 
a  vobis  lieri  a?stiuianlur,  a  dEemonibus  vos 
inhabitanlilius  fiunt,  qui  et  ipsi  nil  agcre 
possunt  nisi  a  Deo  permissi.  Unde  con- 
slat,  nec  idola  nec  dfemones  esse  deos. 
Ecce  vos  idololatrae  estis  ex  nihilo,  quum  24 
sitis   creatur;e    Dei  altissimi,   cl  opus  vc- 

D  strum.  id  esl  idola  a  vobis  formata,  sunt 
ex  eo  quod  non  est :  quia  et  ipsa  quantum 
ad  id  quod  sunt,  originaliter  ex  nihilo 
processerunt.  .l(^o/«//;a?/o,  id  est  vehenicn- 
ter  abominabilis,  est  qui  elegit  vos,  id  est 
homo  qui  vero  Deo  relicto,  idola  colere 
maluil,  eaque  in  deos  elegit. 

Per  ista  signatur.  quod  post  Chrisli  ad- 
ventum  idola  prohibita  sunt  a  sanctis  Apo- 
slolis  solito  modo  respondere  et  operari. 

Suscitavi  ab  aquilone  populiiui   nalio-       23 
num,   vocando  eum   ad   fidcm  ;  cl  venicl 


ENARRATIO   IN   CAP.    XLI    ISAI.E. 


.\RT.    LXIX 


617 


nalio  gontiiim  cicdcns  in  Chrislnm,  nh 
ii)-i)i  sii/i.s.  Drus  (Miiin  al)  a(inil<inc  el  ori- 
ciiti'  inullos  ad  lidcm  et  graliam  convo- 
cavil.  Vocabil  nomen  metim,  c(  adducct 
m<rtjis(ra(us  ijuasi  lu(um  :  iti  csl.  popnltis 
gcntilis  conversus  pro  niiiilo  rcpiilal)il, 
vcl  sccum  ad  Clirisliim  convcrlcl.  [^rinci- 
p*>s  cl  sapicnlcs  sa'ciiii  liiijiis  ipiasi  iii- 
luiii.  ila  quod  suam  vililalcm  iuimililcr 
rccognosccill ;  c(  rc(u(  ji(as(cs  concaicans 
liuiiium  :  id  csl,  (jucmadmodum  tcrram 
concuicat  piasmator,  sic  istl  ad  Dcum  ad- 
ducli,  divina^  potcnlia>  sul)jicicnliir,  faci- 
II  rim.  II,  cUjue  Deus  ex  cis  vasa  divcrsa,  aiiud  in 
■"■  aj-  lionorcm,  aiiiid  in  contiimciiain.  Quis  an- 
nundavii  aii  c.rordio,  id  cst,  qiiis  dconim 
vcstroruin,  o  idoioialra;,  ista  piwdixit  al) 
inilio  anlequam  evcnirc  cocperunl,  u(  .sci- 
amiis  ca  cx  annunlialionc  ipsorum  '.  c(  a 
/)ri'«cjpio,  id  esUqiiis  liorum  deoriim  niiii- 
tiavit  ha?c  ab  exordio  lciiiporis,(/^(;(V;«)?i?«, 
Juslus  es  tu  qui  idoia  coiis,  vei,  tu  quein 
idoiolatra  coiit?  tanquam  dical :  .Nuilus  eo- 
rum  ista  pra?dicere  poluit.  ideo  subdiliir  : 
Non  est  ncijuc  annundans,  neque  prwili- 
cens  in  diis  gcnliiim,  neque  audiens  scr- 
moucs  ri'stri)s,  o  idohi.  (iiiia  post  Clirisli 
advcntuiii  c(uiticiiislis. 
27  /'rimus  ail  Sion  tlicct,  id  cst,Dcus  a'lcr- 

iiTs.  1.  nus,  qiii  siipcriiis  dixil.  ICgo  priinus  cl 
ego  iio\  issimus,  dicet  Kcclcsi;p  :  Eciv  ml- 
sum  in  propria  persona  pcr  iiicaiii;ilio- 
ncm,  iil  dicain  ct  iaciam  (iiwc  dii  gciiliiim 
aniiuntiare  ct  iaccrc  iiciiiiivcriiiil.iiV  ./(■/•/'- 
saleni,  id  est  Kccicsiae,  quaj  rationc  inlcr- 
prelalionis,per  Jerusalem  dcsignalur  siciil 
pcr  Sioii  :  sicut  ciiim  Sion  cl  Jcriisalcm 
unam  urbcm  signiiicanl,  ila  (^l  iin;im  i^lc- 
ciesiam  :  Evani/ctislam  ilalio,  id  csl  Jo- 
anncin  Haplistaiii,  (]ui  (^hrisli  advcntum 
cvangcli/.avil  ac  dcmonslravit.  Yel  per 
evangeiislam  dcsignanliir  omnes  l''vangc- 
iislrc  alqiic  .\postoii.l''rcquenlcr  cnim  Scri- 
plura  iililur  singiii;iri  jiro  piiirali.  Diniics 
aiilciii  .\posloii  cvangciisl;c  rucriinl,(|iian- 
liiiii  ail  ;ictiim  cvai)gciic;c  pr;cdi(;ali()nis. 
Pdlcsl  (iiio(]uc  pcr  .Sion  cl  Jcriis;ilciii  iiilcl- 
iigi  iirbs  illa  lcrrcna,  id  csl  iioiiiiiiis  cjiis, 


A  ciii  Ciirislus  in  propria  persona  sa>pc  pra>- 
dicavil,  ct  sc  Dci  l-^iliiim,  vcruiiKiuc  Dciiin 
ct  Christum  esse  teslatus  est  :  sicul  quiim 
ambiilans  in  porlicii  Salomonis.  dixit  Jii- 
d;cis  :  l'alcr  quod  dt^dil  iiiilii,  majtis  om-    Joann.x, 


nibus  est;  ego  et  Pater  unum  sumus.  .Ma-  '''^*" 
xiiiic  lamcn  pcr  Sion  et  Jcrusaiem  nolaliir 
primiliva  Kcclcsia.  qua'  frcqiicnlcr  sic  di- 
ciliir.  i]iiia  iii  iiac  civilalc  siimiisil  c.\- 
ordiuiii. 

Et  viili,  et  non  cral  neque  ea-  istis  diis       28 
gcnlium  ijuisquam  qui  iniret  consilium  ad 

IJ  bcnc  vcl  male  agendum,  quoniain  nec  sal- 
varc  possunt,  nec  obcsse,  et  interrogatus 
rcsponderct  vorbum,  id  est,  nuliiis  deoriim 
suis  culloribus  potuit  rcspondcrc.  Nani  os  /'«.«111,5, 
habcnt,  et  non  loqiicnlur.  Da^inoncs  q  110- '*''°- ""''"'■ 
qiic  prohibcbanlur  a  Chrisli  .\poslolis  lo- 
qiii  pcr  idoia.  Eccc  omncs  injusti  sunt  qui       29 
idola   venerantur,  ef  vana  opera  eorum, 
id  csl  idola  qiue  feccrunt,  ut  adorarent 
opus  manuum  suarum:   vcntus  cl  inanc, 
id  est,  vento  ct  vanilali  simiiia  sunl,  si- 
mulacra  corum. 

C 

MoiiAi.iTKit.   insuiis   gcnliiiiu   cl   ciinclis    Eiposiiio 
])r;i'ilicaloril)tis  dicitur  :  Acccdant  pcr  oi)c-         . 
r;i  lioiia,  c(  (unc  loi/uai/liir.  lii  quo  rcjiri'- 
iiriiiiiiiiliir  qiii  iliciiiil.  cl   iioii   r;u-iiiiil.  ili 
Cliri^li  vcstigia  11011  sctiiiiinliir,  dc  quo  rc- 
cil;il  Kucas  :  (;a'pil  Jesiis  1'accrc  cl  docc-   aci.  i.  i. 
re.Simul  ad  judicium  propinquemus.  llle 
ad  jiidicium  ciim  Deo  jiistc  appropinquat. 
qiii   illiiis    bcncficia  cl  suam  ingr;ililii(li- 
ncm  atquc  maliliam  liiimililcr  iirofilctiir. 
Tndc  in  Isaia  Domiiius  ail  :  Hcdiic  iiic  iii  /j. luu.sc. 

D  iiiciiioriam  :  narra,  si  (]iiid  iiabes,  ul  jusli- 

ficcris.  Si  hoc  modo  nos  ipsos  coram  Do-    \i\<r.\<. 
mino  dijudicaremus,  non  iiliiiuc  jiidicarc- ' 
iiiur.  Quis  suscitavit  (a  somno  peccati,  dc        2 
qiio  l'aiiliis  :  Siirgc,  qtii  dorniis)  (jiO  orien-    Kphes  v. 
fc.  id  csl  pcr  splcndorem  gralia>,./w.s7(/)«, 
qiiiciimqiie  sil  illc  i  lanquam  dicat  :  lloc 
Dco  cst  proiiriiim,  ul   pccc;ilorcin  jiislifi- 
cct  :  nec  aliiitiis  laiiler  siiscilaltir  jiropriis 
viribiis,  sed  soia  gratia  Salvaloris,  rocarit 
cum  pcrgraliam  cl  pcr  ])r;i'(iic;ilorcs  s;in- 
clos.  ut  sci/iicrctiir  sc  pcr  cusl()ili;im  maii- 


it. 


618 


ENARRATIO    IN    CAP.    XLII   ISAI.E. 


ART.    LXX 


Roin.  VII 
24. 


datorum.  OuMm  autem  pra?rlicator  Eccle- 
siaj  audicnlcs  ad  obedientiam  pertrahit, 
lune  Deus  dat  in  conspectu  cjus  gentes, 
regesque  obtinet,  quos  ad  vitam  meliorem 
perducit  :  imo  qiiasi  pulvcrcm  subjicit 
Hews  gladio  ejus,  id  est  verbo  praedicatio- 
nis  suae.  gentcs  qua^  convertunlur. /^«-iv- 
quetur  eos,  corripiendo  iniquorum  pecca- 
ta.  Semita  in  jiedibus  ejus  non  apparebit. 
Hoc  de  omnibus  verum  est  qui  ex  prompta? 
carilatis  fervore,  non  soiuin  ambulant.  sed 
etiam  currunt  viam  mandatorum  coele- 
stium  :  quibus  jugum  Dei  suavissimum 
est,  nec  fatigari  noverunt  in  opere  Dei. 
Nam  etsi  corruplibile  corpus  aggravans 
animam.  fatigetur,  spirilus  tamen  incale- 
scit  et  clamat  :  Quis  nie  liberabit  de  corpo- 
re  mortis  hujus  ?  (luod  autem  de  idolola- 


A  tris  dictum  est,  secundum  tropologiam  de 
hsereticis  sumitur,  qui  sacra?  Scriptura^  ve- 
ra  expositione  abjecta,  propria  malunt  se- 
qui  figmenta.  quam  Sanctorum  doclrinas  : 
ct  more  idoiolalrarum,  opera  manuum 
suarum  adorantium.  etiam  isti  proprias 
adinventiones  colunt  pro  veris  sententiis. 
IIoc  poslremo  sciendum,  quod  ea  quse 
dieta  sunt  ab  illo  loco,  Suscitavi  ah  aqui- 
lonc,  etc.,  quidam  exponunt  de  Cyro  re- 
ge  Persarum,  ejusqne  populo,  venientibus 
contra  Jerusalem.  Quod  autem   de  idolis 

B  subditur,  exponunt  vel  de  diis  Babylonio- 
rum,  vel  de  idolis  quse  tunc  colebant  Ju- 
dsei  :  quse  nec  Babylonios  neque  Juda-os 
potuerunt  salvare  pra^nuntiando  vel  adju- 
vando.  Has  cxposiliones  brevitati  studens 
omillo. 


23 


ARTICULUS  LXX 


ELVCIDATIO    CAPITILI    QLADUAGESIMI    SECINDI    :    ECCE    SERVUS    MEIS,    SUSCIPIAM    EUM. 


ilatth.\\\ 
15-lS. 


Phttipp.u 


NON  est  necesse  immorari  hoc  loco,  de 
quo  pra>sens  intelligatur  scriptura, 
quum  bealissimus  evangelista  alque  apo- 
slolus  Chrisli  Matlha^us,  dicat  ista  de  Chri- 
sto  praedicta ;  verbis  tamen  aliquantulis 
variatis.  quia  ul  sa^pius  dixi.  Cliristus  et 
Evangelisla'  atque  Apostoli  interdum  ma- 
gis  allegant  sensum,  quam  verba  Scriplu- 
rie.  Unde  Matthseus  ita  allegal  scripturaui 
hanc  :  Seculi  sunt  mulli  Jesum.  et  curavil 
eos  omnes;  et  prsecepit  eis  ne  manifestum 
eum  facercnt,  ut  adimpleretur  quod  di- 
ctum  est  per  Isaiam  prophetam,dicentem: 
Ecce  puer  meus  quem  elegi,  electus  meus 
in  quo  bene  complacuit  anima>  mese.  Ha>c 
dico,  ut  melius  intelligamus  hunc  passum. 
Loquens  ergo  Pater  de  Filio  inearnalo, 
sic  orsus  est  :  Eccc  servus  meiis,  quantum 
ad  naluram  assumptam.  Sic  enim  Paler 
major  est  Filio,  de  quo  ad  Phili|ipenses 
dicit  Aposlolus  :  Exinanivit  seinctipsum. 


C  fdrmam  scrvi  accipiens.  Unde  in  Ezechie- 
le  Deus  ait  de  Christo  :  Ego  Doniinus  ero    E:^ech. 
eis  in  Deum,  et  servus  meus  David  eril  '■'"'"'''  **• 
princeps  eorum ;  et  in  Zacharia,  Ecce  ego  zac/i.m.s. 
adducam  servuni  meuni  Orienlem,  id  est 
Christum.  Suscipiam  eum,  id  est,  omnia 
opera  ejus  et  preces  accepta  habebo.  Pro- 
pler  quod  Christus  ait  :  Ego  sciebam  quo-   joami.\<. 
niam   semper  me   audis.  Yel,  Suscipiam  *-■ 
eum,  id  est,  naturam  e.jus  humanam  divi- 
nae  naturae  copulabo.  Nam  quamvis  solum 
persona  Yerbi  naturam  humanam  assum- 

D  pserit,  tota  tamen  superbeatissima  Trini- 
tas  hujus  assumptionis  causa  fuit,  quoni- 
am  indivisa  sunt  opera  ejus.  Electus  meus, 
imo  magis  electus  atque  dilectus,  etiam 
quoad  naturam  assumptam.quam  tota  uni- 
vcrsitas  electorum,  seu  machina  mundi. 
Unde  in  Canticis  scriptum  de  Christo  est  : 
IJilectus  meus  candidus  et  rubicundus, ele-  taiK. v, lo. 
ctus  ex  millibus.  Complacuit  sibi  in  illo 


EXARRATIO    IN    CAP.    SLII    ISAIJE. 


ART.    LXX 


619 


Mallli.  III, 
1":  Ltic.  in, 


.l/n((/i.xMi 
5;  Liic.  IX 
30,  31,  35. 


Lttc.  IV,  I. 


Joann.  iii, 
3i. 


M,tnh.\\\ 

34,  II. 


2 
Hebr.  V,  7. 

/..UC.  Vlll,  K, 

Jannn.  vii. 

iH,  37. 


fjpltea.  IV 
31. 

.Uar//i.\ii 


anhna  mra,  ifl  osl,  in  Christo  (loloclaliis 
siiin  sicul  in  Filio  mco  carissimo,  cl  ipsc 
in  iiinnihus  ■.uiunn'  cDmplaciiil  iiiilii.  lii- 
,  (ic  (^lirisU)  bapli/ato  \i<\  cic  cn'lo  lacta 
est :  Tii  cs  riliiis  mciis  dilcetus,  iii  tiuo  l)c- 
ne  complacuit  mihi.  Et  similis  vox  facta 
esl  Chrislo  transrifrurato  coram  discipulis, 
quauilo  illias  ct  .Moyses  ciim  eo  apparii- 
erunt.  ct  iliccbant  cxccssum  ejus  cjucm 
coni|)icliiiiis  crat  iii  Jcrusalem.  Ucnicjue 
iKin  ila  inlclligcnila  stinl  ha>c,  (]uasi  in 
Dco  secundum  proi)iiam  naluram  sil  ani- 
ma.  Loquitur  cnim  Scripliira  dc  Dco  afle- 
clii  cl  more  iiumano.  ul  dcsignetur  intinia 
caritas  l'atris  ad  Kilium,  sicul  el  nos  de  co 
qiicm  affecluosc  cordialilerque  amamus, 
dicimus  :  .\nima  mea  te  diligit. 

Dft/i  sjjirilinti  mcum  supcr  einn.  (iliri- 
stus  eniin  a  principio  sua;  conceplionis  in 
Yirginc,  plenus  erat  Spiritu  Sanclo  ciim 
incomi^arabili  perfcctionc.  Proptcr  (|iioil 
in  Luca  lcgilur  :  Jcsus  pleniis  Si)iritu  San- 
clo,  regressus  cst  a  Jordane.  Kl  Joannes 
Baptisla  ail  ilc  Chrislo  :  Non  ad  incnsiirani 
dal  Dciis  Spiriliiin.  Ciiatia  eqiiidcm  auiina' 
(^hristi,  quodammodo  infinita  crat  :  qiiia 
tola  capacilas  ralionalis  creatura;  in  (>a, 
implcta  fiiit  giatia  Dei.  Jin/icium,  id  csl 
discretionem  intcr  bonum  ct  uialiini.  inlci 
vcnim  cl  falsiim,  t/ci/i/jii.s  jirnfcri'/  pcr  sc 
ipsiim  et  suos  discipulos  in  primo  advcn- 
tii.  In  secundo  aiiicin  adventu  proferet  jii- 
diciuni  rcniiincralionis,  dicens  :  Vcnitc, 
bcncdicli  1'alris  inei ;  ct,  Ite,  maledicti,  in 
igncm  aelerniim. 

,V(//(  c/ama//i/.  .\d  llchra^os  dicil  .\po- 
stoliis,  quod  (^hristiis  ciiin  claniore  valido 
et  lacrimis  preces  fudil.  Kl  in  Luca  iiidii- 
(•iliir  :  Jcsiis  ha-c  dicens,  clamavil  :  Oiii 
habcl  aiircs  aiidicndi.  aiidial.  Similc  scri- 
pliiin  est  in  Joanne.  (Jiiomodo  crgo  nunc 
dicitur.  .Non  clamabil  ?  nisi  inlelligaliir  de 
passionalo,  conlcnlioso.  iiralionabili(]ue 
clamorc,  de  qiio  ad  {'.phcsios  moncl  Apo- 
stoliis  :  Omnis  ainaritiido,  el  ira,  el  indi- 
gnalio,  el  clamor  lollalur  a  vobis.  Indc 
MallliaMis  dicil  :  .Non  conlcndcl.  Clamor 
igiUir  (Jhrisli,  ex  aidenlissiina  carilatc  Dci 


A  et  proximi  emanavit.  .Vivy»cacr//>(V/ /)<'/-.vo- 
nam  homiiiis.  Iloc  ct  Judipi  professi  sunl  : 
Magisler.  sciiiiiis  (jiiia  verax  es,  clc,  ct 
non  csl  tibi  cuia  dc  aliqiio  :  non  enim  re- 
spicis  peisonani  hominis.  (Jiiod  iitiquc  evi- 
dcnlcr  clucescit  ex  hoc,  qiiod  principes 
saccrdoliim,  Scribas  el  Pharisa>os,  lam  fi- 
diicialilcr  increpavil.  Scd  cl  Pclriis  :  In 
verilate,  inquit,  comperi  quouiam  non  c>t 
personarum  acceptor  Deus. 

Xcijuc  audic/iir  /bris  ro.r  cjiis.  IIoc  do- 
ctores  commiiniler  exponunl,  quod  VAm- 

B  stus  non  pnedicavil  cxlra  Juda-ain  vcl 
CialihTam,  vcl  ul  alii  addiint.  cxlra  Saina- 
riam,  diccntes,  Saniaritanos  partim  fuis- 
se  Jiida^os.  Sed  vidcliir  obviare  (]iiod  in 
Kvangclio  diciliir  :  Vciiil  Jcsiis  in  parles 
(^it^sarca'  Philippi:  et,  In  partcs  Tvri  ct  Si- 
(lonis  :  iibi  ct  pra-dicavit.  Iloc  tamen  solvi 
potcsl,  (iiiuin  ip.semcl  Christus  tcslalus  sit: 
.Non  suni  missus  nisi  ad  oves  (|ua>  pcric- 
riint  domus  Israel.  Unde  quod  aliis  pra;- 
dicavit,  lam  modicum  erat  et  raro,  ut  non 
coinpulelur.  Verumlamcn  cvang(dista  Mat- 

C  tliaMis  hoc  (luod  (licluni  cst..Ncqiic  audicliir 
foris  vox  cjus,  ila  allcgat  :  .Ncqiic  aiidict 
aliijiiis  iii  platcis  ^occm  c.ius.  Scd  cl  hoc 
\iilcliir  pali  inslanliam.  (jiiuin  alihi  (Ihri- 
sliis  dical  :  Kgo  palaiii  lociiliis  siim  miin- 
do,  cl  in  occullo  lociilus  simi  niiiil.  Porro 
Joannis  diiodccimo  palct,  quod  Jcsiis  ;i  Bc- 
tliania  Jcrosolymam  veniens,  in  via  seu 
plalca  iiicdia  loculus  sil  miilla  lam  liirbis 
(]iiam  (lisci])iilis.  Per  hoc  (]uo(l  diciliir,  .Non 
aiidiclnr  foris  vox  ejus;  vel,  Non  audiel 
qiiisquam  in  plalcis  voccm  cjiis  :  aliud  ni- 

D  liil  dcsignari  opinor,  nisi  qiiod  ipse  Salv;i- 
lor  docet  discipiilos  suos,  dicendo  :  Videle 
nc  facialis  justitiaui  \('slr;im  coram  ho- 
minihiis.  nl  vi(|c;iiiiiiii  ;ili  illis.  Csl  igiliir 
scnsus,  qiiod  Chrisliis  proplcr  v;ui;iiii  os- 
lensioncm  el  gloriam  nihil  locutus  sil  : 
seciindiim  i]uod  ail,  Kgo  non  quicro  glo- 
riam  meam. 

('tt/iiiiiiiiii  t/itiis.\,i/inii  iiiin  ciin/crcf :  n\  csl, 
piipiiliiiii  gciililcin  variis  viliis  atque  erro- 
rihiis  ;illriliiiii  ;ic  l;iccr;iliini,  pcniliis  non 
dcrclinqucl  au(  perdel,  scd  ad  pauiilcnli- 


Malth.wn, 
16. 


Acl.\,U. 


.Vallh.xM, 
13;  w.il. 


lbid.xv.H. 


/4irf.sii,19. 


yoarin..\viii, 

iO. 

/Airf.  .XII, 
13  el  seii  : 
cf.  .Aucxix, 
2S  el  «c/. 


.W.I///I.V1, 


^onnri.  vii 

;iO. 


620 


ENARRATIO    IN   CAP.    XLII    ISALE. 


ART.    LXX 


Joaiin.  X, 
Itl. 


.Vatlh.i 
13. 

Luc.  XI 
10. 


In/.!.  M.3 

4. 


ncor 

.  VII. 

)0. 

Prov 

.  XII, 

21. 

^■cc;!. 

XXX, 

2-',  25, 

MiiUh. 
XXVI,  38. 


Marc.  III. 5, 


J?cc/e.vii,5, 


Joann.  xi 
33. 


/6l(/.xii,31 


am  advocabif  et  ad  misericordiam,  ct  mise- 
ricordiler  reparabit.  Ue  illis  cnim  ait:Alias 
oves  habeo  quae  non  sunt  ex  hoc  ovili ;  et 
ilhis  oportet  me  adducere.  El  Uirum  ftiiui- 
gaiis,  id  est  populuni  Judseorum  parum  de 
lumine  hal)entem,  et  spirituali  csecitati 
jam  proximum,  non  c.r.s/ingite/ ,id  est,  non 
onini  huuine  mentis  privari  permiltet,  sed 
quosdam  ex  iis  ilkiminabil.  Ideo  enim  in 
Evangelio  loquilur  :  Non  veni  vocare  ju- 
slos,  sed  peccatores  ;  item,  Venil  Fiiius 
hominis  quiTrere  el  salvum  facere  quod 
perieral.  ///  vcri/a/e  c<Iuec/  judiciuin,  id 
est,  de  omni  negotio  juslum  judicium  fa- 
eiel.  Hoc  etiam  praecipit  nobis  :  Nolite,  in- 
quiens,  secundum  facieni  judicare,  sed  ju- 
slurn  judicium  judicale.  Quomodo  autem 
Christus  in  primo  suo  adventu  fccit  ju- 
dicium  discretionis,  non  remunerationis, 
plenissime  diclum  esl  supra,  ubi  de  islo 
judicio  Regis  nostri  plura  incUicta  sunt. 
N(in  cri/  /ri.ifis.  Hoc  de  inordinala,  saecu- 
hiri  et  vitiosa  tristitia  verum  est,  quaj  se- 
cundurn  Apostohim,  mortem  operatur.  De 
qua  in  Proverbiis  scriptum  est  :  Non  con- 
trislabit  justum  quidquid  ei  acciderit ;  et 
in  Ecclesiaslico  :  Trisliliam  non  des  anima? 
tu;e  :  mullos  enim  occidil  Irislilia,  el  uon 
est  ulilitas  in  ea.  Erat  lamen  in  Christo 
duplex  liislilia.  Una,  quai  esl  passio  nalu- 
ralis,  de  qua  ail  :  Trislis  est  anima  mea 
usque  ad  morlem.  i^l  alia  qua?  est  actus 
virlutis,  videlicel  dolor  de  malo  culpa?  alie- 
nte  :  de  qua  scriptum  esl,  Contrislalus  est 
Jesus  super  csecitate  cordis  corum.  De  qua 
trislilia  Salomon  asserit  :  Cor  sapientium 
ul)i  tristitia.  Xequc  /urbulen/us  lin'bulen- 
tia  rationem  impedienle.  Erat  lamen  in 
Chrislo  turbatio  sponte  assumpla,  id  esl 
vehemens  (]U8edani  affcctio  :  dc  qua  in 
Joanne  legilur  :  Jesus  ut  vidit  Mariam  plo- 
rantem,  infremuit  spiritu,  et  turbavit  se 
ipsum.  Similiter  in  Ccena  postquam  dixit, 
Unus  vestrum  me  tradet,  turbavit  se  ip- 
sum.  Doncc  jwnat  in  terra,  id  est  in  ho- 
minibus,  /udieiian  discretionis,  de  quo 
ait  :  Nunc  judicium  esl  mundi;  vel,  judi- 
cium  districtionis  ct  remunerationis,  quod 


A  fiet  in  die  extremo.  Hsec  dictio,  Donec, 
non  denolat  quod  islo  judicio  in  terra  po- 
sito,  erit  trislis  aut  turbulentus,  sed  quod 
eo  peraelo.  nunquam  Iristabitur  neque  l\ir- 
babitur.  7?/  lcgcm  cjus,  videlicet  evangeli- 
cam,  non  Mosaicam,  insulw  exspec/abunt. 
Hoc  impletum  videmus  in  insulis  mullis, 
qiue  Evangelio  crediderunt. 

//(('{■  dici/  Doiiiinus  Deus,  creaiis  ca^los        S 
e/  e.rtendcns  cos ;  firmans  /crram,  id  est, 
stabiliter  eam  in  medio  miindi  consorvans 
seu  locans  :  de  quo  in  Apocalypsi  dicitur, 

B  Adorate  eum  qui  fecit  ccelum  et  terram,   Apoc.\n, 
mare  et   fontes  aquaruni;  et  cjua'  gernii-  '' 
nan/  cx  ea,  id  est  terrae  nasccntia.  Semel 
quippc  dixit  Deus,  Producat  terra  herbam  ccn.  i,  ii. 
virentem  et  lignum  pomiferum  :  et  ecce 
usque  in  praesens  terra  Deo  obedit,  quoni- 
am  ipse  firmavit  germina  ejus,  conservan- 
do  rationes  seminales  in  terra.  Dans  fla- 
/um,  id  est   respirationem   seu  animam, 
populo  qui  cs/  super  eam  :  sicut  et  Ada>. 
dedit,  de  quo  legitur  in  Genesi  :  Inspiravit  md.u.T. 
iu  faciem  ejus  spiraculum  yh^;  ef  spiiri- 

C  tum  rationalem  atqiie  vitalem  calcantibus 
eain,  puta  hominibus  in  terra  morantibus. 
Uiide  in  Psalmo  habelur  :  Oui  finxit  sigii-    ft. xxxn, 
lalim  corda  eorum  ;  ct  in  Zacharia,  Dixil  '"■  ,      , 

-  '  Zac/i.  xii.l. 

Dominus  extendens  ccelum,  et  fundans  ter- 
ram,  et  fingens  spiritum  hominis  in  eo. 
Per  quod  damnaulur  dicentes  animam  lio- 
minis  esse  ex  traduce,  vel  eductam  de 
polenlia  maleria?,  vel  qui  omnes  animas 
ralionales  asserunt  simul  creatas. 

Ego  Doiiiinus,  id  est  Deus  Pater  vel  Tri-       6 
nilas,   vocavi  /e  servum   meum,  videlicet 
D  Cliristum  ;  de   quo  in  priucipio  capituli 
(lieilur,  Ecce  servus  meus,  suscipiam  eum; 
in  jus/i/ia,  id  est,  in  adimpletione  promis- 
sorum  meorum  vocans  le,  el  mundum  sal- 
vans  per  te,  sicut  per  Prophetas  promisi ; 
vel,  In  justitia,  id  cst  in  justa  satisfaclione 
et  obedienlia  qua  per  viam  justilia  mun- 
(Iiim  saAysisVi.  E/  appreJiendi  nianum  iuarn, 
id  est,  tecum  in  omnibus  fui,  leque  direxi 
ac  duxi.  Hoc  est  quod  ait  Salvalor  :  Non  Joann.\m, 
reliquit  me  Paler  solum.  E/  .\ervavi  /e,\d  "'' 
est,  in  bono  immobiliter  confirmavi  le,  ita 


ENAKKATIU    IN    CAP.    XLIl    ISAIi. 


ART.    LXX 


6:21 


I  Joann.  ii 
I,  i. 


(|iinr]  cadcif  in  culpam  non  poliiisti,  npc  A  comniendcntur.  Qua'  prima  fucrurU,  ecce 

M  (livinit.itc  sciiaiaii.  El  di^ili  lc  i»  firthi.-:  rcncrunl.  i<l  csl,  qna"  olini   pr.Tilixi.  qnae 

j,i)j,u/i.  id  esl,  paciiicatoiein.  coiira-deia-  per  Prophelas  et  Moysen  repromisi,  com- 

toreni,  scn  inedialorem  le  posiii  iiilcr  Denm  plela  sunl;  nuva  ijuoquc  cgo  aiiiiun/io,  id 

cl  iiomines.  Pidplcr  qiiod  ad  Kiunanos  in-  csl   mysteria  Chrisli,  evangelicam  legcm, 

flom.v,  10.  dncilur  :  Reconciliati  sumus  Deo  per  inor-  sacramenla   olim   abscondila  ;   anlefjuain 

tem  Filii  ejus.  Kl  Joannes  ait  :  Advocatum  oriaulur,  audila  vobis  faciain,  id  csl  pri- 

haljcinns   apud    Paliem,  Jesum  Chiistiim  usquam  eveniant  ea  praedicla  per  Prophe- 

justum  ;  ct  ipse  est  propilialio  pro  pecca-  las  :  miiltaquc   Dcus   in   novo  Teslamcnto 

lis  nostris.  Dedi  le  quoque  in  luccm  i/cii-  pra?dixit  de  iuturo  slatu  Kcclesia?,  sicut  in 

liuni,  id  est,  earum  luminatorem  le  feci.  Apocaiypsi  patescit. 

n  apcrircs  oculos  cwcoruni,  id  esl,  corda  Conscqiicnter  Pniplicla  hortaliir  Tidelcs, 
f^cntilium   ilhistrares   :   ideo  Christus  ail,  ]i  piieserlim    primilivam   Kccicsiain,   qual(-- 

l';go  sum  liix  miindi ;  et  educeres  de  con-  nus  pro  tantis  beneficiis  gratias  agat,  lau- 

'■•            clusioiic  vincluin,  id    esl,    peccalores    de  desqne  offcrat  Domino  Salvalori,  seu  loti 

caplivitale  diaboli  et  vinculis  culpie  absol-  siipergloriosissim»  Trinilali.  Canlalc  Do- 

veres.  De  hac  cnim  conclusione  in  Prover-  mino  canticum  novum,  id  est  evangeli- 

Prot.s.ii.  biis  scriplum  esl  :  Iniqiiitales  su;e  eapienl  cain   laiidem   :   imo  per  novi   T(^slamenti 


Joann.\\\ 


10 


im;iiiiiii.  cl  fiinilms  peccaloriim  siioriim 
conslringeliir.  Kduccres  (]iioque  dc  domo 
carccris  scdcnlcs  in  tcnebris,  id  esl,  patrcs 
sanclos  de  limbo  inferni  erueres  :  quein- 


Scripluras  Deiim  laudalc  semper  cuiii  iiova 
devolione,  cum  recenli  fervorc,  cum  spi- 
rituali  ac  mystico  sensu.  Lau^s  cjus  ah  c.r- 
Ircmis  tcrru' :  id  esl.  ab  omnibiis   finibiis 


Zacli.  IX 
II. 


admodiim  a  Zacharia  priedictum  est,  Tu  mundi  laus  divina  resullel,  el  iibiqiie  au- 
qiioqiie  in  sangiiinc  tcstamenli  tui  eduxi-  diatur  laus  Cliristi  :  ncc  tantnm  in  Juda^a 
sti   vinclos  luds  dc  lacu,  in   qiio  non   cst  C  sit  nulns.el  in  Israel  magnuin  nomcn  cjus; 


aqua. 

Ei/o  Dominiis,  propria  potestale  omni- 
biis  dominans,  hoc  csl  nomcn  mcuin  .■  quo- 
iiiam  Deo  proprium  est  univcrsaliler  el 
|)i'opria  auctoritale  prffiesse.Unde  per  com- 


l*S.  I  xxv.i. 
I's.  Lxii,  3. 


sed  a  solis  ortu  usque  ad  occasiim  glorifi 
cctur  nomen  Domini,  sicut  in  Psalmo  di- 
clum  cst  :  Kt  bencdiccntur  in  ipso  omnes  i's.,Ky.,.r,. 
Iiibus  terrse,  omnes  genles  magnificabiint 
eum.  Hoc  et  angelus  intimavil  pasloribus  : 


Z,iic.n,  10, 
II. 


Mtthich.  I 
II. 


paiationeiii   ad   ipsiim,  cetcri   omnes  sunt      Anniinlio  vobis   gaudiiim   magnnni    qnod 
servi  ac  subditi.   Ideo  etiain   Philosophus      crit   omni   popiilo  :  ipiia   iiatiis  esl   vobis 
ait  :  Pliiralitas  principum  mala ;  unus  igi-      liodic  Salvalor.  Hiuc  pcr  .Malachiain  Doini- 
Amm  IV.  Iiir  princeps.  Iline  iii  .\iiios  habeliir  :  Do-      nus  ail  :  .\1)  ortu  solis  usque  ad  occasiim, 
'  ininus  exercituum,  nomen   ejiis.  (lluriani      magniim  est  nomeii  mcuiii  in  genlibus,  cl 

nicam  allcri  non  ilabo,  id  esl,  excelleiili-      iii  omni  loco  offerlur  nomini  meo  oblalio 
am  meam  seu  spqiialiialem  majeslalis  mete  |i  iiiiiiida;  cl  per  Sophoniam  :  Tiinc  reddam  .•iopi,.,».'.,. 
vcl  ciilluin  lalii;c,  nnlli  comiiiiinic;ibo.  Si      piipiiiis  labiiim  clccliim,  iil   invocciil  om- 

ncs  iionien  Domini,  el  seiviant  ei  hnmero 

uno.  Qui  descenditis  in  mare:  id  est,  o  vos, 

.Vpostoli  Christi,  qiii  piscalorcs  fuislis;  et 

ectcri  omncs  qui  vcl  iii  navcs  iiiaris  iiilra- 

slis,  iil   navigarelis  ad   lcrr;is   longinqiias, 

cogiuisc;iiil  lc  soliim  \ciiim  Itcniii;  ct,  .\c-      giatia  pi;e(licaiidi  K\  ;iiigcliiiiii  (Ihristi,  vel 

mo  novil  (iiue  Dci  siinl,  nisi  Spiriliis  ejiis.       in    iii;ire   s;eeiili    lnijiis,   id   csl    pcr  loluiii 

AV  taudem  mcam  scuiptilibm,  id  csl,  iicc      iiiiindiiiii  t<'iiipestalibiis  percussionibiisque 

lioc  pcrmitlam  lani|iiam  liciliiiii,    iil    ido-       rcplcliiiii,  missi  estis  ad  |)i':edi(';iiidiiiii  ab 

....  .  -1   ■      I     1   ■  ■       ■        I'  I  .l/ilrr.  XVI, 

la  dii   voceiiliii',  el  pi';ecoiiio  milii  dcliilo      et)  ipii  ail,  Kuiiles  in  mnndiim  iiiii\(>isuiii,  15. 


Jaann.wu 

3. 

1  Cor.  11, 1 1 


lioe  cst  vcibiiiii  s;incl;e  Triiiilalis,  lunc 
difficultalciii  nun  liabel ;  si  vero  est  ver- 
biim  Palris,  noii  cxcliidiintiir  Kiliiis  ct  Spi- 
riliis  Sanetiis ;  siciil  iicc  iii  ilio  seriiionc 
iii   iiiio  ijicitiir  :  ll;i'c   csl    \it;i   ;i'lcrii;i  :  iil 


622 


ENARRATIO    IN    CAP.    XMI    ISAI.E.    —    ART.    LXX 


prsedicate  Evangolinm  omni  crcalura>;  vel 
omnes  hahilanles  in  hoc  mari  niagno ;  ;'? 
pleniliido  cjus,  id  est  operantes,  navigan- 
tes,  sen  demoranles  in  mari ;  uis/thv  cl  ha- 
bitatores  earuin  ad  iideni  conversi  :  canta- 
te  Domino  canticum  novum,  ut  dictum  est. 
11  SubJcvetur  r/esertiiin,  id  est,  gentilitas 

ad  laudem  praedictam  exsurgat,  vel  levet 
desertum,  id  est,  vocem  suam  exaltet  ad 
confessionem  laudis  divinae ;  et  civitates 
ejus,  id  est,  habitantes  in  urbibus  vel  Ec- 
clesiis  populi  olim  gentilis,  subleventur 
et  levent  hoc  modo.  In  verbis  his  frequen- 
ter  idem  sub  aliis  verbis  exprimitur,  et 
unum  per  aliud  exponilur.  In  domihiis  ha- 
bitabit  populus  christianus,  qui  erat  de- 
sertuni  antequain  converleretur  ad  Chri- 
sluin,  Cedar,  id  est  regionis  sic  dictce.,  quffi 
est  trans  Arabiam  Sarracenorum,  el  olim 
inhabitabilis  fiiil.  inlerchim  enim  Gedar 
est  |)ioprium  noinen.  Yel,  quia  Cedar  in- 
terprelalur  tenebrae,  sensus  est  quod  qui 
oliin  in  tenebris  ignorantise  versabantur, 
in  diimibus,  id  esl  in  Chrisli  l^.cclesiis,  ha- 
bitabiint,  illustiati  lumine  clarilalis  divi- 
nte.  Yel,  Cedar,  id  est  populiis  genlilis, 
vagiis  et  errabundus  more  [smaelitarum 
in  labernaculis,  qute  ferunlur  de  loco  ad 
locum,  habilanlium,  in  domibus  Chrisli 
fien. XXV,  morabilur.  Per  (Jedar  enim  filiuin  Isinac- 

''•  lis,  inlelligi  potest   populus  Ismaelilarum 

sive  gentilium. 

Laudalc  eum,  haltitatores  pclra'.  Secun- 
duin  Ilieronymum,  Petra  est  urbs  Palwsti- 
nae.  Sicque  per  verba  heec  designatur  con- 
versio  Pala>slinorum  ad  Christum  :  maxime 
eniin  vigiiit  chrisliana  religio  iu  Pala>stina 
seu  terra  Philistinorum.  Alii  per  petram 
intelligunt    terram    Moab.  Unde    superius 

Js.  XVI,  I.  diclum  esl  :  Emitte  Agnuin,  Domine,  domi- 
natorem  terrae  de  petra  deserti,elc.Ouidam 
per  habilatores  petrae,  intelligunt  moiluos 
in  lapideis  monumentis  sepultos  :  qui  ad 
laudcm  Chrisli  invitanlur.  qnia  per  euin 
resuscitabuntur,  et  jain  mulli  in  nomine 
ejus  sunt  resuscitati.  Unde  intelligi  posset 
de  sanctis,  qui  simul  cuin  Chrislo  resur- 
rexerunt,  ut  dicit  Matthajus.  Moraliter,  pe- 


Matth. 
xxvn,  52, 


A  tra  est  Chrislus.  Omnes  ergo  habitalores  icor.  x,4. 
jietrtc,  id  esl,  qiii  per  fiiiem  ac  dilectio- 
nem  habitatis  in  Chiislo,  laudate  eum.  De 
verticc  montiuin,  id  est  de  summilatihus 
Ecclesiarum,  de  eminentia  virluliim,  de 
manifestis  ac  publicis  locis,  clamahunt  fi- 
deles,  Evangelium  praedicando  Dominum- 
que  laudando.  Poncut  Domino  gloriam,  id  12 
cst,  Christi  gloriam  praedicabunl  discipuli, 
euinquc  verbis  et  aclibus  glorificabunt;  cl 
laudem  cjus  in  insulis  nuntiabunl ,  prae- 
dicando  Evangelium  Christi  habitatoribus 

B  insularum. 

Domiiius  siciit  forlis  egredietur.  Oiiam-       13 
vis  locus  iste  usqiie  ad  id,  Et  ponam  flu- 
mina  in  insulas,  convenienter  exponi  pos- 
sct  de  secundo  Christi  adventu,  quando  in 
forma  gloriosa  cum  poteslate  magna  ven-    Li,c.  xm, 
turus  est  damnare  omnes  perversos ;  ta-  ""'■ 
men  sicut  ex  consequentibus  patet, ad  litte- 
ram  loqiiitur  pro  lempore  primi  advenlus 
Christi,  videlicet  ^V  punilione  qua  piinivit 
infideles  Judaeos  per  exercituni  Romano- 
rum.   Ait  enim  :  Dominus  Christus  sicul 

C  forlis,  iino  sicnt  vere  omnipotens,  egrc- 
dielur  de  actu  misericordiffl  ad  rigorem 
justili;e  et  opus  vindict»  ;  vel,  1'^gredielur 
anle  Uomanos,  dando  eis  potestalem  atque 
ducatum  perveniendi  contra  Judffiam.  Sic- 
11 1  vir  pricliator  :  unde  et  Moyses,  Doini-  Exod.\i, 
nus,  inquit,  quasi  vir  pugnator;  suscitahit '' 
zelum,  id  est,  zelum  suae  aequitatis  contra 
incredulos  per  districtam  ullionem  osten- 
det.  Yel,  Suscitabil  zeluin,  id  est,  volun- 
talem  et  spirilum  veniendi  conlra  Judseos 
inspirabit  Uomanis.   Vociferabilur  et  cla- 

D  mahit,  id  est,  Romanos  ad  vociferandum 
et  clamandum  contra  Judaeos  inducet,  et 
supcr  inimicos  suos  confortahilur,  id  est, 
obstinatos  Judaeos  dejiciet,  sicut  inferius 
ait  :  Calcavi  eos  in  furore  meo,  et  concul-  /j,  ,Aiir,  3. 
cavi  eos  in  ira  mea.  Tacui  in  primo  ad-       ^4 
vcntu,  duin  mihi  diversa  scelera  objicie-    Maith. 
banlur,  et  coram  Pilato  atque  sedenlibus  sxvn.13,14. 
lanquam  ovis  ohmiilui;  .semper  silui,  non 
reddendo  malum  pro  malo,  et  a  vindicta 
quiescendo;  paliens  fui,  differendo  post 
passionem  meam  per  annos  quadraginta 


ENARRATIO    IN   CAP.    XLII    ISAI.E.    —   ART.    LXX 


623 


I  l'clr.  \\. 
S3. 


13 


debitam  popnam  adversariorum  incorum, 
lonjjaiiimik-r  pr;i'st(ilaiis  cniciHialioMcin  iji- 
soruin.  Kt  in  passioiie  palienlissimus  Ini. 
1'nde  Pctrus  in  prinia  sua  cpislola  :  Ouum 
malediccretur,  non  maiediccbat ;  quum  pa 
tcrelur,  non  commiiiaiiatur.  Sicut  partu- 
rlcns  lo(ju(ir  :  id  csl,  torincnta  qiitp  con- 
cepi  adversus  vos,  cum  tanto  clainore  et 
iinpctu  Homanoriim  crriindam  siipci-  vos, 
sicut  parturiens  inraiitcin  suum  producit 
in  lucem  cum  uluiatu  ac  strepitu.  Dissi- 
paho  consilia  vestra  et  machinas.  ct  ahsor- 
hcbo  siniul,  id  est,  tolain  genlcm  vestram 
ct  locum  manibus  Romanoium  subjiciam ; 
descrtos  faciam  inontes,  id  est  sacerdotes, 
et  colles,  id  est  Scribas  ac  Pharisaeos ;  cl 
ijrnmen  onine  germen  '  eorum  exsiccabo,  id  est, 
viilgiis  cis  subjccliim  atque  ab  eis  instrii- 
ctiiin,  seu  spiriliialilcr  aiit  corporaliler 
natum,  evellam  et  destruam. 

Quomiido  aiiteni  hiec  dc  finali  jiidicio  in- 
lclligi  possint.  claniin  vidcliir.  Tiinc  qiiip- 
pe  Christus  egredietur  de  cceio  einpyreo, 
cl  impios  tcriibililer  incrcpabit.  eosqiie 
in  inlcrnuni  rclriidcl.  .laiii  ciiini  durantc 
hac  vita,  tacet,  silel  cl  sustinet :  in  dic  ve- 
ro  judicii  sicut  parturiens  loquetiir,  juxta 
illud  in  Joele  ct  .\inos,  Uominus  de  Sion 
lugicl ;  et  absoriicbit  injiistos,  quos  dijii- 
dicalos  faciel  absorbcri  a  terra;  omncs- 
que  superbos  et  corum  faiitorcs,  qui  pcr 
inonles  el  colles  signanlur,  cunctis  priva- 
bit  solatiis. 

Consequenter  Uominus  ait  :  Et  ponam 
/luinina  in  insutas  :  id  est,  qiiiini  popii- 
iuin  Jinheorum  ita  siccavero  alque  desliu- 
xcro,  ciirrcre  faciain  fluenta  doctrinie  ct 
lliimiiui  gralia^  pcr  insulas  nationiim.  sive 
ICcclcsias  gcnliiim  ;  c/  st/u/na  iirc/ariaiii  : 
id  csl.  [ilcbciii  Jiidaicam.  quiv  sc  in  lcge 
pnidcnlcin  |)i'a>siiiiip>il.  cl  graliis  adnriia- 
laiii  jactavit,  slciilcni  rcddam,  iit  Scriplii- 
rariim  scicntia  aliiindcl  in  gentibus,  alipic 
iii  JiKheis  ca-citas  diiiiiincliir.  Spiriliialilcr 
vcni  piiiiil  llciis  fliimiiia  iii  iiisiilas.  iliiiii 
aniinas  afflict;is  ac  tristes  graliis  iinplct, 
illiislral.  hctifical  ;  slagiia  vcro  arcfacit. 
diiiii  sapicnlcs  in  propriis  iiciilis  ac  divi- 


Joel  i\i,  10 

Aii\o%  I,  i. 


A  tiis  abundantes  relinquit.  Et  diicam  ca^cos,  16 
id  est  gcnliles  spirituali  visu  ac  fide  ca- 
rentes,  in  viam  quam  nesciunf ,  id  est  in 
lcgcin  Christi;  et  in  semitis  tjuas  iynorant, 
id  csl  in  divinis  praeceptis  atque  consiliis, 
ambulare  eos  faciam.  Ponam  tencbras  co- 
ram  cis  in  lucem,  id  est,  loco  tenebrarum 
culpa?  ct  ignorantia?,  dabo  eis  lucem  vera; 
iioliti;e,  cf  prava  in  recta,  id  cst,  pcccala 
enruin  delebo,  el  rectitudinem  vit»  pra;- 
stabo.  Non  enim  tenebrse  et  prava  conver- 
tiintur  sive  poiiunliir  in  Iiicem  ct  in  dirc- 

B  cta,  nisi  secundum  hiinc  sensiim,  vidclicct 
per  successionem  unius  post  aliud.  Ihvc 
verlia  fcci  eis,  id  est,  ista  bencficia  con- 
tiili  populo  huic,  ct  non  dcrcliqui  eos,  sed 
clementer  vocavi  ad  gratiam.  Conversi  sunt  17 
rc/rorsinn,  id  est.  a  Uco  aversi  siint  pcr 
ingraliliidinem  ct  infidelitalem.  Iloc  qiii- 
dam  referunt  ad  populum  Judaeorum.  (pii- 
dam  ad  gcntiles  non  credentes.  Ue  (]nil)us 
siibjungitur  :  Confundaiitur  coiifusionc, 
id  cst,  vehementcr  confiindanlnr,  vel  in 
praesenti    ad    paMiitentiam,   vcl  in   fuliiro 

C  per  condemnaliijnem  :  est  cnim  confusio  Ecdi.w, 
adduccns  pcccatum,  et  est  confusio  addu-  "''• 
ccns  gloriam  ct  gratiam ;  qui  confidunt  in 
sculptili,  non  vcro  Deo,  qui  dicunt  con- 
/liifili,  id  esl  idolis  pcr  conflationcm  for- 
inatis(ponit  enim  singulaic  pro  plmali)  : 
Vos  dii  nostri. 

Siirdi,  id  cst,  aure  cordis  carcnlcs,  non       18 
audientes  verbuin  Uci,  audite  qua>  dicam ; 
el  cceci  interius,  intuemini,  id  est  consi- 
dcrate,  ad  vidcndum,  id  esl  ad  intclligcii- 
iliim  ilicenda.  Uemuin  ne  dubiuin  oriatur, 

I)  (iiiriii    populum  appellet  jam  surdum  ac 
c;eciiin.  adjecil  :  Quis  circus  nisi  .•^crrus  m,--       jt) 
iis  f  id  cst,  nisi  po[)iiliis  Juda>orum,  qucm 
iiico  ciilliii  depulavi,  et  servus  meus  est 
iiominc.  niin   re  :  sic   nam(|iic  cl  ('hrisliis 
iii  l^angelio  eos  nominal  filids  rcgni.  Ef  Matih.ww. 
quis  surdus,  nisi  ad  qucm  nuntios  meos   " 
iiiisii'  id  esl,  nisi    po|)iilus  Jiiihcoriim,  ad 
([iios    dcstinavi   l'i'()[)liclas.   .Niiii    ciiiiii   ad 
gcnlilcs  mitlcbanlnr  l'ro|)hcl;e.  \'.\  quo  li- 
([iicl    falsa  Jii(l;i'(iniiii   (i[iiiii(i,  ([iii  isla  de 
po[iiil(i  iialioiiiim  cxjKiiiiinl.  V'-'' <'<('<v<.i  ni- 


^m 


ENARRATIO    IN    CAP.    XI. II    ISAI.E.    —   ART.    LXX 


Joann.viu 
41. 
20 


/S.  VI, 0,10; 

Matih^  XIII 
14,  15. 


21 


Mallh. 
XXIII,  37. 


Jhiil.v.iT. 


Galat.  IV, 


Itaith. 
XXIII,  13. 


si  qiii  vemtndalus  est  peccatis  suis?  id  cst, 
nisi  popuins  JuiliEorum.  qui  e.xigcnlibus 
ciilpis  suis  traditus  cst  Romanis;  qui  etiam 
lcguntur  triginla  Judaeos  pro  uno  vendi- 
disse  denario.  El  quis  ccecus,  nisi  scrvus 
Domini?  id  est,  nisi  populus  iste  Judai- 
cus,  qui  etiam  ausus  est  dicere,  Unum  Pa- 
trem  habemus  Dcum.  Qui  vides  rnulta,  id 
cst,  videre  te  jactas  et  sacras  Scripturas 
Prophetarum  intelligere  te  preBsumis,  non- 
ne  custodies  qu£e  tibi  prsecepta  sunt  et  quse 
legisti  ?  Qui  apciias  liabes  aurcs  corporis, 
nonne  audies  aure  cordis  ?  Quasi  dical  : 
Merito  custodires  et  audires,  et  tamen  nec 
legem  servasti,  nec  verba  Ghrisli  audisli. 
Unde  superius  diclum  est  :  Auditu  audi- 
etis,  el  non  intelligclis  ;  incrassatum  est 
eniin  cor  populi  hujus,et  auribus  graviter 
audierunl. 

E(  Doininus  Ghristus  voluit  ut  ipsemet 
■mncti/icaret ;  vel,  Deus  Paler  scu  Trinitas 
sancla  voluit,  saltcm  volunlalc  anteceden- 
te  qua  vult  omnes  homines  salvari,  non 
consequenli  quse  semper  impletur,  ut  Chri- 
stus  sancliricaret  cu)n,  id  esl  popuUim  Ju- 
dajorum,  ad  quem  singularilcr  missus  fuit 
el  ait  :  Jerusalem,  Jerusalem,  quoties  vo- 
lui  congregare  filios  tuos?  et  magHificarct 
legem  Mosaicam  :  propler  quod  dicit,  Non 
veni  legcm  solvere,  sed  adimplere;  et  Apo- 
slolus,  Misit  Deus  Filium  suum  faclum  sub 
lege;  el  extollcret,  id  est,  legem  perfice- 
ret,  addendo  prseceptis  moralibus  legem, 
legi  evangelica  consilia.  Ipse  autem  popu- 
lus  direptus  et  vastalus  :  id  est,  qiioniam 
populiis  Judaeorum  a  Ghristo  sanclificari 
contempsit,  idcirco  ab  adversariis  suis  spo- 
liatus  esl  et  occisus.  Laqueus  Juvcnum 
omnes:\ii  est,  a  militibus  Uomanorum  ju- 
venibus  illaqueati  et  capti  sunl  universi. 
Vel  vocantur  laqueus  juvcnum,  quando 
Pharisaei  et  Scribae  simplices  averlerunt  a 
Christo,  suisque  laqueis  seu  fraudulentiis 
deceperunl  quanipliirimos.  Proplcr  quod 
Ghristus  ad  eos  :  Vos,  iiiquil,  non  iiitratis, 
ncc  introeuntes  intrare  permittitis.  Et  in 
domibus,  id  est  latibiilis,  carcerurn  a/jscon- 
dili  sunt  timore  Uomanorum  qui  eos  ob- 


A  sederant.  Facd  suiit  in  rapinam,  nec  est 
qui  eruat,  id  est,  ab  hostibus  siiis  priEdali 
sunt,  nec  fuit  qui  adjuvarct ;  facti  sunl  in 
direptionem,  id  csl,  a  Komanis  dircpti,«ec 
e.s/  qui  dicat  populo  Romanoruni  :  Redde 
Judseis  qu»  rapuisli.  Pcr  quod  significa- 
tur  ista  eorum  finalis  captivitas,  de  qua 
Daniel  fassus  est,  quod  usque  in  finem  Oan.n.i-. 
perscverabit  desolatio.  Quis  est  in  vobis,  2.'? 
0  Judffii,  qui  audiat  hoc,  quod  de  veslra 
direptione  praedico,  et  attendat  et  auscul- 
tct  fulura,  vidclicet  vaslitalcm  ac  depopu- 

B  lalionem  hanc  ultimam?  quasi  dical.Pauci 
in  vobis  sunt  qiii  lisec  adverterunt  :  nam 
el  Christus  cis  hoc  ipsuin   prtpdixit.   sed    Luc.\\\, 
non  altenderunt.  *'"'^' 

Quis  dedit  in  direptioncm  Jacob  ?  id       24 
est,  quis  tradidil  populiim  Judfeoriim  Ro- 
manis  eos  diripienlijjus  ?  et  quis  dedit  Is- 
raeI,\A  est  eumdem  populum,  vastanlibus 
ipsum  Romanis?  Et  respondet :  Nonne  Do- 
niinus  ipse  (jhristus,  cui  peccaverunt' ,  id  •aiiaspef- 
est,  quem  negaverunt  et  occiderunt,  seu  ''"""""^ 
Deus  Pater,  cujus  dilectum  Filium  cruci- 

C  fixerunt?  Et  no/uerunt  in  viis  cjus,  id  est 
in  Christi  praeccptis  ac  documentis,  am- 
bula)-e;  scd  dixcrunt  :  Dsemonium  habet    joann.x, 
et  insanit  :  quid  eum  auditis?  Et  non  au-  ■"■ 
dierunt  /egem  ejus;  quin  polius  dixcrunl : 
Seducit  turbam ;  et,  Non  cst  hic  homo  a /ii</.vii,i2. 
Deo.  Et  effudit  ob  hanc  causam  Dominus  ""''^'^■■"'- 
supcr  eum,  videlicct  obstinatum  populum 
Judseorum,  indignationem  furoris  sui,  id 
est  gravissimam   atque  perpetuam   ultio- 
nem  seu  caplivitalem,  ct  fortc  />c//um,  id 
est  validam  impugnationem  Romanorum. 

D  Et  combussit  euni  in  circuitu,  id  est,  per 
iiiaiium  Romanorum  incendit  urbes  et  tem- 
pluin  populi  hujus,  ct  non  cognovit  popu- 
lus  Judaeorum  quare  haec  pateretur  ;  et 
siicccndit  euni  Deus  pcr  Romanos,  et  non 
intcllc.rit,  quod  propter  peccata  in  Ghri- 
stum  commissa,  tantis  afficeretur  tormen- 
tis.  (]ertum  cst  autem,  hoc  non  posse  in- 
lelligi  dc  caplivitalcBabylonica.  Tunc  enim 
Judaei  ex  verbis  Prophelarum  tandem  co- 
gnoverunt  causas  sua"  captivitatis  :  unde 
et  poeniluerunt,  et  post  scpluaginta  annos 


E.NARRATIO    IN    CAl'.    XLII    ISAI.E. 


AKT.    LX.\ 


(ii-i 


Joann.xn 
15. 


reducti  sunl  in  propriam  terram.Niinc  vc- 
ro  non  sciiiiil.  ncc  sciic  aiil  crcdcrc  vo- 
lunLciir  isla  sustincant:  idcirco  ncc  poeni- 
tcnt,  ncc  vcniain  promcrcntur.  Si  namquc 
causam  sua'  miscria?  scircnt  ct  poenite- 
rent,  citius  salvarcntur.  Nunc  vcro  pcne 
pcr  millc  cl  qiiadringcntos  annos  in  hac 
caiilivitatc  dctciili  sunt,  ncc  inlcrim  idiila 
coliiciiinl.  Kx  lidc  conslat,  non  possc  eos 
rationabilcm  sufficientcmquc  causam  as- 
signare  tanUc  afflictionis.  nisi  pcccalum 
gravissimiim,  omnilius  pr;ctcrilis  pcccalis 
inconiparabilitcr  graviiis  :  qiiod  utiquc  cst 
occisio  Chrisli. 

i;.|.o«itio      I.NsiCKU  dc  pricsenlis  capituli  moralilatc 

morais.  „jyi(j^  pulchcrrima  posscnt  induci,  quem- 
admodiim  ministri  Chrisli.et  maximc  cjus 
vicaiii.aliiiriim  |ii;clali. Chiisti  virliilcs  as- 

lyounn.ii,  sequi  debfiit,  jiixta  illinl  :  Ijiii  sc  dicit  in 
(]hristo  mancrc,  dciict  sicut  illc  ambiila- 
vil.  ct  ipsc  ambiilarc.  Indc  ipsi-  liiquiUir  : 
Kxempliim  dedi  vobis,  ut  qucmadmodiim 
cgo  fcci,  ita  ct  vos  facialis.  Idcirco  prin- 
cipium  hujus  ca[Hluli  dc  viris  pcrfcclis. 
pia>scrlim  de  veris  pastoribus  cxponi  po- 
tesl.  Dc  liorum  cqiiidcm  >inj.Milis  nimiiiiiis 
ait  : 

Ecce  scrvus  meus,  suscipiam  cum  nunc 
per  gratlarum  miiltiplicationem  et  precum 
suaruni  c.xaudiliiiiicm  ;  complactiil  sihi  in 

/•icxuv.i.  illo  anima  men  :  quia  bcncplacitum  est 
Domino  in  popiilo  suo  et  delicia;  cjus  csse 
ciim   lalibus.  Ikdi  sjnrilum  mcum  supcr 

i?om.  V,  5.  ei<ni  .■  qiicmadmodiim  scri[itum  est.Carilas 
F)ei  diffusa  csl  in  cordibus  noslris  [)crS[ii- 
riliim  Sancliim,  (|ui  liatiis  cst  nobis  ;  ilciii- 

Gatai.Kfi.  quc,  .Misjt  Dciis  S|iiritimi  Kilii  sui  in  corda 
nostra,  clamantcm,  .\bba  (1'alcr).  Jiidiri- 
nm,  id  est  discretioncm  intcr  lioniiin  cl 
maliim,  intcr  vcriim  cl  falsum,  jiistam 
qiiiiquc  sentcnliam,  ijcnlihus,  id  cst  pro- 
ximis  suis  seu  gregi  sibi  commisso,  pro- 
2  fiTci.  Xiin  chnniihit  irralionabililcr,  scd 
miidcslc  loqucliir,  non  cx  im|ictii  passio- 
iiis;  ncfjue  accipiet  personum,scd  omnibus 
jiislum  jiidiccin  sc  priobciiil;  nci/iic  (uulic- 
lur  nn.r  cjus  /hris  :  id  csl,  inlcr  Siuculares, 

T.  8. 


1 


A  sccundum  (|iiod  tales,  non  erit  libcnlir, 
ncc  ciim  cxlrancis  loqiiacilali  vacabit ;  scd 
inliis  iii  labcrnaculo  Uomini  cum  suis  mo- 
rdhilnr.  CiilamuM  ijuassalum,\(\  cst  subdi-  3 
tiim  suum  seu  proximum  in  vilia  lapsum, 
spirilualilcr  Iffsum,  infirmum,  defcctuo- 
siim,  non  pcnilus  conlcrcl.  id  esl,  non 
ciintristabil,  non  opprimet,  sed  paternali- 
tcr  instruct,  eumquc  caritative  consolari 
ac  repararc  studcbit ;  cl  linum  fuiiiigans 
iion  cxslinguel,  id  est,  cum  qui  jam  gra- 
tiam  pcnc  pcrdidissc  vidclur,  iion  dcscrel. 

B  scd  ad  spiriliialcm  gralia'  claritatcm   n^- 
ducere  enitetur.  Hinc  cniin  ait  Apostoliis 
ail  Homanos  :  Dcbi-miis  aiitcin  nos  firmi- /lom.  w, i. 
orcs,  imbccillilalrs  infirmorum  sustincrc, 
ct  non  nobis  placerc ;  alibi  quoque  :  Fra-  cn/n/.vi,i, 
Ircs,  ct  si  aliquis  [ira'Oiciipalus  fucril  in 
aliqiio  dcliclo,  vos  qui    spiritualcs  cstis. 
instruitr    hiijusmodi    iii   siiiiitu    icnitalis. 
Iliiic  ad   'rhcssalonici'nscs   hortatnr  :  Cor-   ir/.fM.v, 
ri[iitc    inquictos,    consolamini    [lusillani  -  "' 
mcs,suscipite  infirmos,patientes  estote  ad 
omncs.  Non  crit  Iristis  ncijuc  lurbulcnlus:        i 

C  scrviim  eniin  Dei,  secundiim  Aposlolum,    iirim.n, 
non  oporlct  liligare,  scd  docibilcm  esse,  '^'"^" 
paticntcm,ct  cum  modcstia  corripicntcm. 
Ecce    bis   vcrbis    miiiistratur,    (lualcm 
oportct    esse    Christi    vicarium,   aliorum 
priplalnm  atquc  doclorem  :  cui  Doininus 
ail  quod  subdiliir  :  Ego  Dominus  cocari       6 
lc  in  jtistitia,  et  apprehendi  manum  lu- 
am  ;  et  dedi  te  in  fcedus  populi,  in  luccm 
genlium,  ut  aperires  oculos  avcorum,  cl        " 
cduceres  de  conclusione  vinclum.  ctc.  Qiio- 
modii  cniin  ha5c  a|)plicari  valcanl  hoinini 

D  laiii   jiciTcclo,  ex  pricindiicla  cxposilinnc 
facillimc  clici    polcsl.   .\am    cl    Aiiostolis 
iilquc  coruin  successoribus  Djminus  ail  : 
Yos  estis  lux  mundi ;  ct,  Quodciimqnc  li-    .i/.i///..v. 
LMvcrilis  supcr  lcrram,  crit  iiuatiiin  rt  in  ',';  , 

*^  ^  '  /Am.  xviii, 

ca'lis,  ctc.  is. 

Porro  quod  subdilur  ex  pcrsona  Domi- 
ni,  Qiiis  cwciis,  nisi  scrriis  incit.t ^  cl  sur-  |0 
ihis.  iiisi  ail  i/uem  nunlios  incos  misi  f  dc 
niiiio  mclius  dici  polesl  secundiim  scn- 
siim  miiialcm.  nisi  ilc  ininislris  l',cclcsiic, 
dc  iiiiloclis  [Hiclalis,  dc  gicgc  rcbcili.  Ilis 

10 


G2(5  ENARRATIO    IN    CAP.    XC.III    ISAI.E.    ART.    LXXI 

vero  qui  so  littfratos  esse  glorianliir  et  A  inn/ics:'  Et  certe  iibiTtim  videmus  quod 
ceteris  doctiores.  nec  tamen  Ghrislum  liu-  isli,  mullo  miniis  quam  idiola?  ac  simpli- 
militer  imitanlur,  sed  carnaliter  viviinl.  ces,  divina  mandala  cuslodiunl,  IJeique 
20  Dominus  ait  :  Qt/i  vides  mul/a,  nonne  cu-  verbum  audiunt.  Sensum  moralem  propter 
stodies?  qui  apertas  habes  aures,  nonne      brevitatem  transcurro. 


ARTICULUS   LXXI 

ELUCIDATIO   CAPITDLI   Ol'ADRAGESI.Ml   TERTII    :    ET   NUNC    II.EC   DICIT   DOMINUS 

CREANS    TE,    JACOB. 


AjfOC.  11,9: 
III,  9. 


Ibid.  28,29 


Proiw 


REPROB.VTIS  in  pra>cedenli  capitulo 
carnalibus  infidelibusque  Judseis,  qui 
solo  nomine  seu  carnis  origine  eraiit  Ju- 
da?i,  juxta  illud  in  Apocalypsi,  Dicunl  se 
Judffos  esse,  el  non  sunl,  sed  mciiliun- 
tur  :  nunc  ad  veros  atque  electos  Judaeos, 
prsesertim  ad  primitivam  Ecclesiam,  qua? 
erat  ex  Jucteis  collecta,  sermo  dirigitur; 
imo  de  tota  Ecclesia  intelligi  polest :  quia, 
ut  ail  Apostolus  ad  Galatas,  Oiii  ex  fide 
sunt,  hi  sunt  filii  .^braha" :  et  iterum  :  Om- 
nes  enim  vos  unum  eslis  in  Ghristo  Jesu  ; 
si  autem  vos  Chrisli,  ergo  semen  Abrahae 
estis. 

Et  nunc  hcec  dicit  Dow.inus,  creans  te, 
Jacoh,  id  est  populum  Judseorum  in  Chri- 
stum  credenlem,  fidem  et  opera  sancli  Ja- 
cob  sectantem,  el  formans  te,  Israel,  id  est 
Israeliticum  popuhim,  Ghrisfum  veraciter 
contemplanlem,  1'olest  autem  crealio  re- 
ferri  ad  esse  naturae,  formatio  autem  ad 
esse  gratiBe  :  a  Deo  enim  habemus  esse,  et 
bene  esse.  Noli  timerc  persecutores  tuos 
Judceos,  sive  paganos,  nec  invisibiles  ho- 
stcs  :  qui  enim  timet  homineni,  cito  cor- 
ruet ;  quia  redemi  te  per  mortem  et  san- 
guinem  Gliristi.  Yel  polcst  esse  verbum 
Ghristi  redemptoris  nostri.  Et  mcavi  te 
nomine  meo,  id  est  nomine  derivato  a 
nomine  meo,  videlicet  Ghrislianum  :  vel, 
Nomine  meo,  ut  sicut  ego  appellor  Filius 
Dei  per  naturam,  ila  et  vos  vocemini  filii 
Dei  adoplivi  pcr  gratiam.  3feus  es  tu,  id 


B  est  singulariter  prfeelectus  a  me.  Quum        2 
transicris  per  aquas,  id  est  per  varias  tri- 
bulationes  :  de  quibus  dicitur  in  Psalmo, 
Quoniam  intraverunl  aqu»  usque  ad  ani-  Ps.\.\xm,i. 
mam  meam  ;  et  in  Threnis,  Inundaverunt    r/irai.m, 
aquse  super  caput  meum  ;  tecum  ero,  ad- 
jutoiium,  patientiam,  seu  liberalionem  ti- 
bi  pricstando;  et  fiamina,  id  est  abundan- 
tia  atque    tumiiltus   persecutionum,   non 
operient  te,  id  est,  non  prffivalebunt  tibi 
neque  submergent.  Quamvis  enim  elevent 
flumina  ista  fluctus  suos,  sintque  mira-  Ps.scn.s.i. 

G  biles  elationes  maris,  tanien  mirabilis  in 
aitis  Dominus  qui  promisit :  Gum  ipso  sum  Ps.  xc,  i5. 
in  tribulalione,  eripiam  eum  et  glorifica- 
bo  eiim.  tjuum  ambulaveris  in  igne,  id 
cst  in  ardentissima  atque  tempestuosissi- 
ma  adversitate,  non  comhureris ,  id  est, 
non  consumeris,  et  flamma  pcenje  hujus 
non  ardebit  in  te,  id  est,  nocumentum 
non  inferet.  Unde  et  scriptum  est  :  Trans-  Ps.i.i\M. 
ivimus  per  ignem  et  aquam,  et  eduxisti 
nos  in  refrigerium.  Denique,  si  quis  velit 
hsc  de  materiali  aqua  et   igne   intelligi, 

D  tiinc  utiqiie  in  multis  discipulorum  Ghri- 
sli  adiinpleta  sunl.  Plurimi  namque  su- 
per  aquas  sine  periciilo  incesscrunt,  multi 
quoquc  in  medio  ignis  ardentisque  forna- 
cis  illaesi  manserunt,  sicut  in  chronicis 
et  legendis  Sanctorum  copiosissime  scri- 
bitur. 

Hsec  autem  ideo  tibi  evenient,  Quia  cijo       3 
Dominus  Deus  tuus,Sanctus  lsrael,\A  est 


ENAHHATIO    IN    CAP.    XLlll    ISAl.f]. 


AUT.    LXXI 


0^7 


PS.  I.XV11 

III  /Ifijx.l 
4 


|yoari;i.iv 
10. 


//,!(/,    10. 


/oa /111. XVI 

S7. 


sanctificalor  Israclis,  salralor  hiiis.  Dn/i 
projiiliatioiwm  Itiam  .^ijijplitm,  .Etliio- 
piam  et  Saba  pro  te,  id  esl,  populo  -Egy- 
pli  ac  .F,llii(ipi;i'.  iubiqiie  Sai)a  icci  lc 
piajclicaic.  El  ila  dcdi  .Egyptuin  i)roi)ilia- 
lionem  luam,  id  csl,  pcr  luam  praedicalio- 
ncin  inilii  rcpidpiliatniu  scii  pacificalain. 
.Kliiiiipiaiii  (]iiii(inc  dcdi  pro  tc.  id  csl, 
(inalcnus  pci  cjus  convcrsioiicin  In  di- 
lalcris  el  gioiificciis.  .Elliiopiaiii  (]nippe 
convcrlit  evaiigciisla  Maltluciis.  rndc  et 
scripliim  est  :  .Ethiopia  prsevcnicl  manus 
cjus  Dco.  In  -Egyplo  anlcm  piicdicave- 
runt  Simon  el  Jiidas.  ct  .Maiciis  cvange- 
lisla.  Saba  vcro  csl  civilas  austri,  unde 
eral  rcgina  (pia'  vciiil  aiidirc  sapiiMiliam 
Saiomonis. 

Ex  quo  lionorabilis  faclus  es  ifi  oculis 
mcis  et  f/loriosiis  tu.  populc  christianc, 
pra?cipue  congregalio  .\poslol(nuin  ac  pri- 
mitivjc  I^cclesiae,t'r7o  liitej-i  tc.^Son  esl  hoc 
inlclligcndmn,  qiiod  aliquod  mcrilum  ho- 
ininum  sil  caiisa  qnod  dilignnlur  a  Deo. 

,  Proplcr  quod  scriplum  cst  :  In  Iioc  csl 
carilas  :  non  quasi  nos  dilcxerimus  Dcuin; 
sed  qiioniam  ipse  prior  dilexit  nos.Ilcm  : 
Nos  ergo  diligainns  Deum,  qnoniam  ipse 
prior  dilexil  nos.  Quo  modo  crgo  nunc  di- 
citur  :  B.vqiio,\d  cst  quia,  Itonorabilis,  id 
cst  honore  digniis./flc/K.s  cs  virliiosc  agcn- 
do  (honor  eniin  virluli  debclnr.  (inmn  sil 
cxhibilio  rcvcrcnlia'  in  signiiin  \iitntis) 
//(  octilis  mcis,  id  csl  coram  mc  scii  mco 
judicio,  ct  ffloriosiis  miracnla  pciiiclran- 
do,  singuIarcnKine  gratiam  sorticndo,  ^170 
dilcxi  le  :  i'0  qiiod  honorabililas  isla  el 
cxccllentia  gralia'  siint  signa  dilcclionis 
Dci  ad  nos.  lioc  ctcnim  scnsu  Ghrislns  ail 

.  (liscipulis  :  Ipse  Palcr  amal  vos,  (]uia  vos 
me  amaslis.  Et  daho  liomines  pro  tc,ct  po- 
piilos  pro  anima  tua  :  id  est,  merito  lui, 
scii  ut  tu  ampliiis  bealificcris,  dabo  ho- 
inines,  ul  cdiivcrlanlnr  per  lc,  et  saliis 
coruin  rcputcliir  libi  ad  gloriam.  Vcl  sic  : 
Dabo  homincs  pro  lc,  elc,  id  csl,  lain 
cariis  cl  prcliosiis  mihi  eris,  qiiod  proplci- 
liiain  conscrvalionem.dcfciisioncm  scii  iil- 
tioncm,occidain  cos  (|ni  lil)i  rcpngnanl,  cl 


A  nomcn  tiiuin  omnino  (lcslrucre  moliun- 
tiir  :  miillos  enim  perscculores  ac  lyian- 
nos  occidit  Deiis  proplcr  crudelitalem  eo- 
iiiin  in  (^hrislianos. 

Xoti  limcre  inordinalo  pavore,  qitia  5 
ego  tecum  sum.  Unde  ait  Salvalor  :  Nolile  Luc.\n,3i. 
liincre.  pusillus  grex.  qnoniam  complacuit 
Patri  vobis  dare  rcgnum.  Ab  oricnlc  ad- 
ducam  semen  tuum,  id  est  spiritualcs  fi- 
lios  luos  tua  pra>dicatione  convcrlcndos ; 
cl  ah  ociidcntc  conijrcf/alto  tc,  id  csl  clcclos 
lcciini  salvandos.  Isla  adduclio  el  congrc- 

B  galio  elcclorum.  (pii  pcr  .\poslolos  el  suc- 
cessorcs  ac  adjnlorcs  i[isoruin  conversi 
sunt.  intelligcnda  cst  spiriUialiler,  scilicet 
pcr  fidem  et  carilalcm  in  (>hristo  atque 
Kcclesia.  Iliiic  et  (Miristns  iii  Kvangclio  : 
.Miilli,  inquit,  ab  oriente  el  occidente  vc- j/a///i.vi.i, 
nicnl.  Diciiin  aqiiiloni,  Dn  :  id  esl,  a  pla-  "■ 
ga  a^iniloiiaii  jiibcbo  eleclos  rcdire  cl  con- 
grcgari  in  Christn  :  dicam  et  austro,  id 
esl  terrjp  aiistrali,  .\'()//  prohiberc,  id  esl, 
ex  te  converlanliir  qui  prwdeslinali  sunl. 
I'cr  isla  (lcsignalur,  quod  in  omnibiis   fi- 

(;  nibiis  miindi  pliires  fucranl  convcrtcndi  : 
ad  qiiod,  sccundnm  .\ugiislinum,  ad  lille- 
ram  pcrlinct  illiid  in  1'salmo  :  Dicaiit  qui  Ps.cvi,2,3. 
rcdcmpti  sunt  a  Domino.  iiuos  rcdcmit  de 
manu  inimici ;  a  solis  orlu  usquc  ad  occa- 
siim.  ab  aqiiilone  ct   maii.  Proplcr  qiiod 
ait   Salvalor  :   I'r;cdical)iliir  hoc   Evangc-    j/a///.. 
liimi   rcgni   in  iinivcrso  orbe  in  lcstinio- """''• '*" 
niiim  omnibiis  gentibiis.  .!//c/-.  id  csl,  ad 
inc  convertc  et  rcdiic  lii,  congrcgalio  .\po- 
slolorum  scii  piiiiiiliva  Ecclesia,  filios  me- 
os  dc  ton</iiiqiii).  Lyra  dicil  hoc  non  esse 

I)  inlclligcnduin  dc  longiiKinilatc  localis  di- 
stanlia>,  sed  dissimililudinis  scu  culp<*e. 
(liia'  a  Dco  nos  scparal.Scd  huic  diclo  non 
concordat  (piod  subdiliir  :  cl  /ilias  mcas 
ab  exlremis  terra>.  Ue  locali  crgo  dislanlia 
sermo  est  :  et  quamvis  islud  exponi  possil 
i\c  convcrsionc  cunclornin  fidelium  in  fi- 
nibns  miiiidi  conversorum;  propric  tamen 
(lc  .luda'is  accipiliir,  (pii  cranl  pcr  oinncs 
niiinili  partes  dispcrsi,  (|U(ii'iim  Miinniilli 
pcr  (llirisli  .\poslolos  rueriinl  convcrsi.  Di- 
ciliir  cnim   in   .Vclibiis  :  Eranl    aiilcm   in    .ir/.  11,5. 


028 


ENARRATIO    IN   CAP.    XLIII    ISAI.E.    —    ART.    LXXI 


Joonn.  M 
51,  52. 


Proi\\\\,i. 


Zach.  VI 

13. 

Bom.  X,  12 

Joann.wii. 

20,21,23. 

Jerusalem  habitantes  viri  religiosi  ex  om- 
ni  natione  qa;e  sub  coelo  est.  De  horum 
conversione  seriptiun  est  :  Jesiis  morilu- 
riis  erat  pro  gente,  el  non  tantum  pro 
gente,  sed  ut  fiJios  Uei  qui  erant  dispersi, 
congregaret  in  unum. 

Jif  omnem  qui  invocat  nomen  meuni,'\di 
est,  ex  intimo  cordis  alTectu  me  depreca- 
tur,  m  gloriam  meam,  id  est  ad  mei  ipsius 
honorem  el  gloriam,  creavi  euiii,  quanluin 
ad  esse  naturale,  formavi  eum,  quanlum 
ad  esse  gratificum,  et  feci  euni,  quantum 
ad  spirilualcm  profeelum.  Unde  in  Pro- 
verbiis  dicitur  :  Universa  propter  se  ip- 
sum  operatus  est  Dominus.  Patet  autem 
ex  hoc,  quod  non  lanluin  loquitur  de  po- 
pulo  Judaeorum. 

Deinde  Pater  ail  ad  Filiuin,  vel  Filius  ad 
chorum  Aposlolorum  :  Educ  foras,  id  est, 
a  Synagoga  ad  F^cclesiam,  atque  ab  errore 
ad  fidei  veritatem  Ainge,populum  cascum, 
et  oculos  habenlem,  id  est  populum  Judje- 
oruin  qui  caecus  erat,  et  tamen  se  in  lege 
doctum  pulavit:  surduin,et  aures  ei  sunt : 
nam  intus  surdi  erant,  et  foris  audierunl. 
Omnes  gent.es,  id  est  aliqui  de  omiii  ge- 
nere  gentium,  congregato!  sunt  simul .  id 
est,  populo  Judaeorum  credenti  adunala 
sunt  per  fidem  et  graliain  in  una  Eccle- 
sia,  unoque  myslico  corpore  Ghrisli,  ct 
coUccta'  sunt  tribus  nationum  cum  pra3- 
dicto  populo  Judaorum  ;  factaquc  esl  ex 
his  duobus  populis,  scilicet  eircumcisio- 
ne  alque  prseputio,  una  Ecclesia  Chrisli, 
quemadmodum    apud   Zachariam   praedi- 

.  clum  esl  :  Consilium  pacis  eril  inler  duos. 

.  In  Christo  nempe,  secundum  Aposlolum, 
non  esl  distinctio  Judffi  et  Graeci ;  sed 
unuin  omnes  et  in  omnibus  Clirislus,  qui 

■  eliam  ail  ad  Palrem  :  Aon  pro  liis  (scilicet 
Apostolis)  rogo  lanlum,  sed  el  pro  eis  qui 
credituri  sunl  per  verbum  eorum  in  me, 
ut  omnes  unum  siiit,  sicut  tu  Paler  in  me, 
«tegoiii  te,  ut  sint  consummati  in  uiiiim. 
Quis  in  vobis,  o  genliles  et  dii  eorum , 
annuntiet  isiud,  id  esl,  hanc  Dei  opera- 
tionem,  videlicet  Judaeorum  ac  gentium 
adunationem    prsdicere    poterit  ?  cl  (juw 


10 


Ibid.  x,40. 
41. 


Aprima  sunt,  id  est  divina  consilia,  ejus- 
que  prEP.mia  seu  prcecipua  opera,  aiidire 
nos  fac.ict ,  talia  prophelice  pra?dicando  ? 
lanquam  dicat :  Nec  gentes,  nec  idola  gen- 
lium  hoc  potuerunt.  Dent  testcs,  id  est,  dii 
seu  gentes  constituant  prtenuntiatores  seu 
fideles  prophetas,  eorum  qu;e  dicla  suiit, 
ut  lalia  certiludinaliter  testentur  futura  ; 
et  justi/ice.ntur,  id  est,  veri  propheta?  pro- 
benlur  per  hoc,  quod  lalia  cerliliidinaiiler 
pra^cognoverunt,  quse  soli  Deo  siint  agni- 
la  ;  et  audiant  gentes  a  diis  atque  prophe- 

B  lis  suis  hujusmodi.e?  dicant,  id  est,  ccteris 
ea  denuntient. 

Vere  vos  testes  mei,  dicit  Dominus,  id 
est,  vos,  Prophetffi  et  Apostoli,  estis  veri 
pra^nunlialores  sermonum  Dei.  Unde  Chri- 
stus  loquens  Apostolis,  ceterisque  disci- 
pulis  :  Eritis,  inquit,  mihi  testes  in  Jeru-  Airt.^.t. 
salem  et  in  omni  Judeea  et  Samaria.  Et 
Petrus  affirmat :  Dedit  eum,  videlicet  Dcus 
Cliristum,  manifestum  fieri  non  omni  po- 
pulo,  sed  leslibus  prteurdinalis  a  Deo,  no- 
bis  qui   manducavimus  et  bibimus   cum 

C  illo,  postquam  resurrexit  a  mortuis.  Et 
scrvus  meus  quem  elegi,  id  est,  Christus 
(de  quo  in  pr»cedentis  capituli  exordio 
dictum  est,  Ecce  servus  meus,  electus  me- 
us)  est  verus  testis  meus  :  quemadmodum 
in  Apocalypsi  habetur,  Gratia  vobis  et  pax 
a  Jesu  Christo,  qui  est  testis  fidelis,  pri- 
mogenilus  morluorum.  Quidam  tamen  ex- 
poiiunl  iudelerminale  de  qiiociimque  fa- 
mulo  Dei,  quod  sit  testis  ipsius.  Hi  ergo 
sunt  testes  mei,  ut  sciatis,  o  fideles,  ve- 
ra  esse  qua?  dico,  et  credatis  milii  per  ip- 

D  sos  lociuenli,  et  intelligatis  quia  ego  ipsc 
suiii,  id  est,  quod  ego  solus  verus  Deus 
sum,  non  aliunde  esse  reeipiens,  nec  esse 
diminulum  habens,  sed  tam  vere  sum,  ut 
comparatione  aliornin  solus  sim,  ipsum- 
que  esse  sit  propiiuin  mihi,  sicul  ad  Moy- 
sen  dixi  :  Ego  siim  qui  sum.  Haec  dices 
filiis  Israel  :  (liii  esl,  inisil  ine  ad  vos. 
Ante  me  non  cst  forma/us  Deus,  ct  posl 
menon  crt7.' quoniam  ego  solns  sum  Deiis 
seternus,  nec  priorem,  nec  posteriorem  lia- 
bens  ffiqualem. 


Is.  -\l.It,  I  , 


Apoc. 


Exod.  iit, 
14, 


EXARnATIO    IX   CAP.    XUII    ISAI.F..    —    ART.    I.XXI 


6:29 


Ego  stiin.  rffo  sinii  Doi. 


univoisc-  A  dicil  Dominus  rcflem]i(nr  reslor,  Sancliis 


rum.  Ucpetitio,  confirmationis  indiciiim 
est.  fft  non  est  ahsque  me  salvnlor  :  id 
esl,  cgo  solus  salvalor  sum,  quia  peccala 
dimitterc,  graliam  dare,  spteriiam  rclicita- 
tem  conferre,  mihi  cst  proprium  per  au- 
cliiritatcm.  Et  istud  est  verbum  saiicke 
Tiiiiilalis,  qua)  est  unus  Deus,  unus  crea- 
loi ,  (1  unus  salvator.  Chrislus  vcro  ut  ho- 
nid,  salvalor  esl  inslrumenlaliler  alqiie 
divina  virliite.  Alii  vno  salvalores  dicun- 
tur,  quantum  ad  temporalia  bona  aut  ma- 


Isracl,  id  esl  spiritualem  Israeiem  sancli- 
ficans.  Potestque  csse  verbum  Jesu  Chri- 
sli,  dc  (|iio  ilicil  Judas  :  Jesus  salvans  po-    Judzi. 
pulum  dc  lerra  .Egypti.   Et  ad    Hebra»os 
Pauliis  :  Jesus  ut  sanctificarel  populum,   /Mr.^m. 
e.vtra  piirlam  passus  esl.  Vcl  est  verbum  '" 
sancUe  Trinitalis  seu   Dci   [^Mvis.  Proplcr 
vos  de  Babylonica  captivitale  liberandos, 
emisi  in  Babi/luncm   Dariiim   regem  .Me- 
dorum,   ac    Cyrum    rcgem    Persarum,   ct 
delraxi,  id  est,  per  manum  ipsorum  de- 


la,  vel  disponcndo  corda  proximoruni  ad  H  struxi,  vccles  vniversos,  id  est  Babyioni- 


(ieil     M.I, 
4.5. 

Cf.  /S.  M.V, 

8. 

Oaee  xni,,*, 

12 


veram  saliitcm.  Tnde  Josepli  diclus  cst  a 
Pharaone  salvator  mundi :  et  Cyriis,  sal- 
valor  Jiidrporum.  liis  consonal  illud  Oscc  : 
Ego  Diiminus  Deus  tuus,  el  salvator  non 
cst  prECler  mc.  Effo  annuntinvi  per  Pro- 
phetas  fnlura  Chrisli  mysleria,t'<  salvavi 
pcr  Chrislum  gcnns  humanum;  auditum 
fcci  qnod  cral  occullum,  cl  non  fuil  in 
vobis  alicnus,  id  est,  nullus  alius  ista  pra"- 
diccre  potuit  inler  vos  sua  virtutc.  Vos 
lcilcs  mci,  dicit   Dominus,   cl  cffo  Dciis. 


orum  clausuras,  cl  Chalda'os  in  narihus 
suis  ffloriantes,  id  csl  navigantos  in  riii- 
mine  Euphrale,  quos  occidcriint  rcges 
pr;el'ali. 

Eyo  Dominus  sanctus  vcslcr,  quem  co- 
litis,  a  qiio  et  sanctificamini,  creans  Is- 
rael,  id  est  popnium  Isracliticum,  rex  ve- 
slcr.  Omnia  bcneficia  popiilo  Jiida^ornm 
divinilus  prseslila,  data  sunt  cis  proptcr 
Chrislum,  qui  eral  nascilurus  ex  ipsis 
(decuit  enim  populiim  illtini  spcciali  prir- 


13 


1.3       lloc  jam  dictum  cst  et  expositum.  El  ah  G  rogaliva  el  gralia  adornari,  cx  quo  Deiis 


initio  effo  ipse,  id  esl,  invariabililer  Beter- 
nalilerqiie  subsislo,  cl  non  c.sl  ijui  dc  mn- 
nii  mcii  crual.  id  cst,  eripcrc  possit  qiicm 
damnare  voluero.  Iloc  idcm  in  Dculcio- 
nomio  habclur  :  Pcrculiam,  cl  cgo  sana- 
bo,  cl  non  esl  qui  de  manii  nica  possil 
//ebr.%.i\.  eriiere.  Idcirco  vere  ait  Apostolus  :  llor- 
rendnm  est  incidcre  in  maniis  Dci  vivcn- 
tis.  El  quomodo,  Si  Dciis  pro  nohis,  qiiis 
contra  nos?sic,  si  iile  fiierit  contra  nos, 
niillns  pro  nobis.  Ideo  Salomon  ail  :  Gon- 


/}ent.\\\ti 
39. 


/tom.  VII' 
31. 


Eecle.wx. 
14. 


incarnari  elcgit);  deinde  propter  Aposlo- 
los  cclcrosqiie  eieclos.  Oinnia  cnim,  ut 
Paulus  tcslalur,  proplcr  cleclos.  Proplcr- 
ea  sancti  Prophelai  ncquaquam  rcpiilanl 
eos  filios  Patriarciiariim.quos  Spiritu  Saii- 
cto  rc\clantc  novcriinl  non  crcililiiios  in 
(]hristum ;  eos  vero  qui  crcdunl  in  Cliri- 
slum,  rcpulavcriint  filios  l'alriarchariim. 
El  crgo  pcr  Jacob  cl  Isracl.  pcr  Sinn  al- 
que  Jerusalem,  ubertim  significanl  popu- 
lum  chrislianiim  ac  primilivain  iCcclcsiam 


II  Tim.  II, 
10. 


sidcra  upcra  Dci,  qiiod   iiciiio  possit  coi-  D  cx  Jiiilicis  collcclam.  ilinc  eliam  conslal 


Jrr.  xiix 
111. 


11 


rigere  quem  ilie  despcxeril.  .Mclucndiis 
ergi)  el  lionorandus  est  Dcus  sublimis  cl 
bcni'dicliis.  Opcralmr,  cl  r/uis  averlct  il- 
lud ^  id  esl,  opus  meiim  nniliis  polcril 
impedire.  Unde  apud  Jercmiam  loqiiitiir 
Dominns  :  Qiiis  similis  mci  cst  '.  el  qiiis 
snsliiicbil  inc  ;  ct  i|uis  csl  islc  ]iasliir  qni 
resislat  viilliii  mco  '. 

Conseqiicnlcr  narrantnr  hcncficia  popii- 
lii  Jiidiriirum  collala.  (|nalcnii-i  incrcdiiio- 
runi   ingratiliido  plcnius  inniitcscat.  Ihvc 


hoc  (iiioil  Dominus  ail,  Proplcr  vos  enii- 
si  in  ilabyloncm,  convenicnlcr  posse  re- 
fcrri  ad  discipiilos  Chrisli,  cx  Jndaismo 
convcrsos, 

//(<■(.'  dicil  Dominiis,  ijui  dcdit  iii  uiari        16 
viam,  duccndo   llcbra?os   per  siccum  ai-  AVod.jiv, 
vctim   maris   Hiibri,  cl  in   ai/iiis  torrcnti-  "'• 
liiis.  iii  i'st   in    fiiivio  Jordanis.  scmitam, 
(liiccns    tcmporc   Josuc    filios   Israel    per  y..tui-iii.i7, 
arcnlcm    fiindiini  Jordanis,   iil   icgiliir  in 

libro   JoSllc.   V"    cdii.ril  (lc    .EgyplO  i/ini-         17 


630 


ENARRATIO    IN   CAP.    XLIII    ISALE.   —    ART.    LXXI 


drigam  et  cquum,  id  est  currus,  oquos  et  A  pel   corpora  potans  ;  sed  in  totius  niundi 


Exod.  xi^ 

17,  23. 


Ibid.  28. 


/o4mv,  12 


equites,  agincn,  id  est  exerciluni  -Egy- 
ptiorum,  ct  robustum,  id  est  Pharaonem 
polenlem  regem  ipsorurn.  Nam  sicul  in 
Exodo  legitur,  Dominus  induravit  cor  ip- 
sorum,ut  insequerentur  Israelem  per  viam 
maris  Rubri.  Simul  obdormicruut  somno 
morlis,  in  mari  Uubro  submersi ;  »?«■  rc- 
surgcnt  ad  redcundum  atque  vivendum  in 
sa^culo  isto  :  sicut  Job  ait,  Homo  quum 
dormierit,  non  resurget.  Conlriti  sinit  per 
morlem  quasi  linum,  et  cito  exstincti  sunt 
per  vitalis  spiritus  exhalationem. 

Sed  ne  Judsi  de  signis  veleris  Tesla- 
menti  glorientur,  vel  ea  prspferrc  pra^su- 


hujiis  solihidine  ponam  viam  mandato- 
rum  eoch^stium,  el  lliiniina  divinorum  do- 
norum  mentem  polanlinm.  Et  [jlori/icabit 
mc  bcstia  ofjri ,  id  esl  illi  qui  ante  carna- 
liler  hestialiterque  vixerunt,  dracones  et 
strutliioncs,  id  est,  qui  anle  morc  draco- 
num  alios  infecerunt,  et  tanquam  slriilhi- 
oncs  pennas  habere  videbantur  virtutum, 
sed  erant  hypocrit».  Pcr  hoc  signatur  con- 
versio  hominum  impiorum  ad  DeMm.Quia 
dcdi  in  deserto  xn\\w(\\  hujus  aquas  gratia\ 
B  ct  ffumina ,  id  est  dona  Spiritus  Sancti.  in 
inviis'  sa5culi  hujus,  videlicet  in  cordibus 
errabundis,  ut  darem  potum  spiritualem 


20 


mant  novi  Testamenti  miraculis,  Dominus      populo  mco,  electo  meo,  id  est  populo  chri- 


18 


subdit  :  N^e  mcmincritis  priorum,  id  est, 
praedicta  miracuJa  olim  facla  nolite  reco- 
lere,  e<  antiqua  prodigia  pcr  Moyscn  alios- 
que  Prophetas  peracta,  ne  intueamini,  la- 
lia  conlemplando  :  non  quod  peniliis  sint 
oblivioni  tradenda,  sed  quoniam  compa- 


stiano:quemadmodum  scriptum  est,  Aqua  £VfZ..sv,.t. 
sapientia'  salutaris  polabil  illum.  Unde  et 
Chrislus  ad  liunc  nos  potuin  invitans  :  Ye-   .vaith.xi, 
nite,  inquit,  ad  me,  omnes  qui  laboratis  "*■ 
et  onerali  estis,  et  ego  reficiam  vos.Polest 
quoquc  inlelligi  de  pra^stantissimo  ac  sa- 


ralione  eorum  quae  in  Evangelio  scripta  luberrimo  potu  sanguinis  Christi,  de  ([uo 
alque  a  Christo  (^ffecla  sunt,  minora  mi-  testatur  :  Sanguis  meus  vere  est  potus  ; 
nusque  reminiscenda  consislunl.  De  qui-  G  qui  bibit  meum  sanguinem,  in  me  manet, 


Joann.  vi, 
56,  57. 


19 


Jer. 


Jbid.M. 


bus  subjungitur  :  Bcce  ego  facio  nova 
prodigia,  et  nunc-,  id  est  tempore  evan- 
gelica?  legis,  orientur  :  utique  cognoscetis 
ea.  Heec  nova  sunt  :  Christi  incarnatio,  de 
,  qiia  Jeremias,  Novum,  inquil,  creavit  Do- 
niinus  super  lerram ;  novi  Teslamenli  in- 
stilulio,  de  qua  idem,  Ecce  dies  veni- 
unt,  dicil  Dominus,  et  feriam  domiii  Israel 
paclum  novum. 

Denique   consequenter  cxprimit  Domi- 
nus  qua?  sint  hffic  nova.  Po«a»i  indcscr- 


et  ego  in   illo.  Tanlum   ergo  vult  dicere, 
quod  genliles  de  bcneficiis  sibi  iinperlilis 
gralias   Deo    referent,   quemadinodum    in 
Aclibus  legitur  :  .\udienles  autem  gentes  Act.wnM. 
gavisffi   sunt,   et   glorificaverunt  vcrbum 
Dei.  Poputum  istum  fidelem  formavi  mi-       21 
///.  id  est  ad  gloriam  meam;  laudem  me- 
aiii   iiarraliit  me  laudando,  aliisque  mea 
pra^conia  intimando  :  qiiemadmodum  Pe- 
trus  fidelibus  dicit  :  Vos  genus  electum,  \Petr.»,<). 
regale  sacerdotium,  etc,  ut  virtutcs  an- 


/(),  id  est  in  relicla  olim  genlilitate,  viam  D  nunlielis  ejus  qui  dc  tenebris  vos  vocavit 


perfectionis  atque  justitise,  et  iu  invio, 
id  est  in  toto  orbe  per  vitiorum  abrupta 
errante  et  viam  Dei  ignorante,  ftumina 
graliarum  cccleslium,  sacramentoiumque 
novse  legis  fontes,  de  quibus  dictum  est 
;,t.  xir,  3.  supra  :  Haurietis  aquas  in  gaudio  de  fonti- 
bus  Salvatoris;  et  Christus  ait,  Oui  credit 
in  me,flumina  de  ventre  ejus  fluent  aqute 
vivae.  Tanquam  dicat  :  Non  ultra  ponam 
viam  in  uno  loco,  scilicet  mari  Rubro  vel 
.Egypti  deserto,  nec  sohim  fons  unus  erum- 


Joann 
38. 


in  admirahile  lumen  suum. 

Deinceps  tangitur  Judaeorum  obslinalio 
et  ingratitudo.  A^on  ine  invocasii,  Jacob  : 
id  est,  besliis  agri,  struthionibus  alque 
draconibus,puta  gcnlilibus  ad  me  conver- 
sis,  meque  laudantibus  ac  devote  oranti- 
bus,  tu  non  invocasti  me  salvatorem  lu- 
um,  Filium  Dei,  imo  nec  Deum  Patrem  : 
etenim  qui  non  honorificat  Filium.  non 
honorificat  Patrem  qui  misil  illum.  Ncc 
laborasti  iii  mc,  Isracl,  id  est,  opera  san- 


Joann.  v, 


ENARRATIO    IN    CAP.    XLIII    ISAIiE.   —   ART.    LXXI 


631 


Hom.  XVI, 
6,  13;  rfii- 
iipp-  IV.  3. 

23 


2i 


/i.  I.  it. 


cla  ac  [)(i'i)il<'nlialia  qiia'  iiiinl  iii  Dro,  noii 
c.xcrcuisli  :  el  si  mihi  utcumquc  scrvisli, 
non  iisqiic  ad  lassiliulincm  conlinuasti. 
scd  cilo  alleclus  cs  hcdio  d  viclus  acc- 
(iia.  Ouociintia  Paulus  dc  quibusdam  lc- 
slalur,  qiiod  nnilliim  laboravcninl  in  Do- 
mino. 

Xon  oblulisti  tni/ii  arielem  liolocausli 
tui,  etc.  Locus  iste  duplicitcr  cxplanatur. 
Primo  :  Xon  obtulisli  inihi  arielem  holo- 
causli  iui,et  victimis  luis  non  glorificnsli 
me  :  id  cst,  quamvis  mihi  oblulcris  lcm- 
pore  legis  arictcs  in  holocausluni,  ct  \i- 
cliinis  tuis  te  pulabas  mihi  honorcm  im- 
pendcrc,  cgo  tamcn  lalia  non  lecepi,  non 
oplavi,  nec  mihi  offcrri  arbitrabar.  Non 
te  servire  feci  in  oblalione,  nec  laborem 
tibi  prcebui  in  Ihure,  id  est,  nec  oblatio- 
nes,  nec  thuris  aduslioncm  cxegi  a  le. 
Xon  emisli  milii  artienlo  calamum,  id  est 
spccicm  aromalicam  sic  vocatam,  quae  in 
lliymiamate  ponebalur,  el  adipe  viclima- 
riim  luarum  non  inebriasti,  id  cst  non 
implcsti  me.  Nam,  qiiamvis  talia  ])ra>pa- 
rasti,  cgo  tamcn  accepla  ikui  iKiimi.  Ihcc 
aiilem  intelligenda  sunl  eo  seiisu  qiio 
siipra  dietum  est  :  Quo  milii  mulliludi- 
iii-m  viclimariim  vestrarum.  dieil  Doiiii- 
luis  ?  Ilolocausla  arieluin  el  adipeni  pin- 
guium  el  sanguinein  viluloiiiiii  nului.Ouae 
illic  diligcnter  exposita  sunl.Sccundo  in- 
teliigilur  absiiliili'  et  negalive,  quod  popu- 
liis  Jii<la'orum  isla  non  receril  :  sed  tiinc 
rcfcrcndiim  esl  ad  t<'mpus  libcralionis  dc 
.l'"^yplo.  Pro  iilo  namque  bcncficio  non 
iilitiilri  iinl  Jiiihei  liiiie  liostias  Doiiiinn. 
|iiiiiil  |ii'i  Jririiiiam  Dominiis  liii|iiiliii'  : 
.Noii  siiiii  loiiilus  |)atribiis  veslris,  iiec 
pnecepi  eis  in  dic  qiia  cdiixi  cos  de  lcr- 
ra  .Kgypti,  dc  vcrbo  holocaiilomaliim ;  et 
per  .\mos  :  Num(|iiiil  Iioslias  cl  saerili- 
eiiiiii  obliilislis  iiiilii  iii  des<'rlo  ([iiailia- 
ginla  annis,  doinus  Israel  ?  Verumlanien 
servire  nw  fecisli  in  //eccdtis  luis,  prwbu- 
isti  mihi  laborem  i)t  iniifuitalibiis  luis  : 
i<l  <'sl,  [x-eealis  tiiis  laiii  },'raviler  ine  of- 
f<'n<lisli,(|iiod  (|iiasi  [i<>r  inodiim  servienlis 
ac   fuligali,  dixi   :  Laboruvi  siislinens,   ni 


.\  cst,  ullia  vos  ferrc  non  possuin.  Liuie  el 

in  .Malachia  scriptum  est  :  Si  affigel  homo  j/<iMcA.iii, 
Deiim,  (luia  vos  configilis  me  ?  dieil  Do- '" 
miiiiis.  Jercmias  quoqiic  :  Non  poterat,  in-   Jer.  luv, 
(|iiil.  vos  Dominus  ultra  ferre  propter  ma-  "' 
liliain  sliidioiiim  veslrorum.  Simili  inodo 
dicil  Paiilus  :  .\oiile  conlrislare  Spirilum    Hphes.K. 
Sanetum  Dei.  Dcnique  convenienter  expo-  ""'■ 
nilur  de  (>hristo    Dco  vero  et   incarnato, 
qiii    proplcr  peccata    po[)iili  sui   forinam  pi,iiipp.,i, 
servilem  assumpsit,  in  iniindo  minislra-  '• 
vil,  ct  usquc  ad  morlcm  afflictus  esl. 

H  JEV/o  sunucgo  sum  ijisc  ijui  deleo  iniijui-  25 
lales  tuas  propter  me  :  id  est,  non  proptcr 
mcrita  tua,  sed  proptcr  mcam  bonitatem 
alqiie  clcmcntiam  morluus  sum  [iro  pec- 
catis  tuis  dclcndis  ;  et  quoties  tibi  igno- 
sco,  facio  polius  propter  mc  ipsum,  quam 
propter  lc.  El  peccalorum  tuorum  non  re- 
cordabor  causa  ulciscendi,  scd  crunt  di- 
missa  qiiasi  nunquam  fuisscnt,  dummodo 
tu  ca  de  cetero  praecavere  sategcris.  lic-  26 
duc  me  in  memoriam  :  id  csl,  quanla  tibi 
bona  largitus  sum,  pcnsa;  cl  judicemur 

G  simul,  id  est,  vidcalur  quis  peccalo  obno- 
xiiis  sit,  juslamvc  caiisam  liabeat,  cgo  an 
tii.  Iloc  csl  quod  per  .Miclia^am  Dominiis 
ail  :  Popule  mcus,  qiiid  feci  tibi?  aut  quid  .i/iva.  >i,3. 
molcstus  fui  tibi  ?  Responde  mihi.  Xarra, 
si  ijuid  habes,  ul  Juslificcris  :  id  esl,  non 
tc  pcr  polcntiam  opprimo,  non  tibi  locum 
cxciisandi  aul  primo  loqiiendi  ncgo;  sed 
propone,  si  valcs,  merila  liia,  ut  justus 
proberis.  Et  quod  hoc  facere  ncqueat,  mon- 
slial  cx  eo  quod  sequitur. 

1'alcr  luKs  primus  jicccacil.  (Jiiidam  e.\-       ^7 

|i  |iiiiiiiiit  liiic  di'  loio  po[)ulo  Juda'oruni  <'x 
.Kgyjilo  <'iliielii.  (jiii  in  soliludinc  sie|)c 
peccavil,  a|i|ii'IIaliii'(|ue  [Kiler  [)o|)uli  |)o- 
slerioris.  Lyra  dicil,  ([iiod  Kahbi  Salomon 
exponil  islud  dc  .\braham  palrc  Ju<la>o- 
iiiiii.  i|uein  asscril  [iceeasse  diiiii  Domino 
terriim  [iromissionis  sibi  s^iondenti  rcs[)on- 
dil  :  Doininc  Dciis,  iinde  [lossum  hoc  sci- f,v.i.  «v, 8. 
rc,  qiiod  possessuriis  sim  cam  ?  ([iiasi  non 
('re<l<'iis  |)ollieilalioiii  diviiia'.  Iloc  .nilriu 
l.via  el  jiliires  (lallliiliei  ir|ii'iibant.  (|iiiiiii 
.Miialiaiii   sil    |i,il<'i'  iJMiiiiiiiii   <'i'<'il<'nliiim  :  /iu»i.iv,ii. 


632 


ENARRATIO    IN   CAP.    XLIV    ISAl.E. 


ART.    LXXII 


Rom.  IV,  tie  qiio  fcstatiir  Aposlolus.  quod  non  hsesi- 

20,21.  (gyij  diffidenlia,  plcnissime  seiens  quia 
quod  Deus  promisit,  potens  est  et  facere. 
Et  cirea  pr.Tdietum  Genesis  locum  dicitur: 

Geii.  xv,6.  Credidit  Abraham  Deo,  et  reputalum  esl 
ei  ad  justitiam.  Isti  ergo  per  primum  pa- 
trem  Judaeorum,  intelligunt  Adam,  quem 
certum  est  in  paradiso  peccasse.  Verumta- 
men  S.  Hieronymus  hoc  loco  sie  ait :  Auctor 
generis  tui  Abraham  peccasse  convincilur, 
quando  Domino  terram  promissionis  pol- 
licenti  respondit  :  In  quo  sciam  ijuod  pos- 
sidei)0  eam  ?  Ego  de  hac  difficultate  nihii 
dctermino,  quia  perplexa  est.  Et  intcrprc- 
tes  tui  pra'varicati  surtt  in  me,\A  est  Moy- 
ses  et  Aaron,  qiii  inter  Deum  et  populum 
Israel  mediatores  fuerunt,  referentes  ver- 
ba  Dei  ad  poptilum,  cf  econtra  :  hi  ambo 
transgressi  sunt  ad  aquas  Contradictionis. 

Ps. csi, c.  Unde  in  Psalmo  habelur  :  Absorpti  sunt, 

juncti  petra',  judiees  eorum.   Xam   juxta 

.Vum.xx,  petram,   de   qiia,  Moyse  percutienle   eam 

'""'"  cum  virga.  fhixerat  aqua,  per  incredulita- 
tem  absorpli  sunl..Varon  quoque  dire  pec- 


\  cavit  in  formatione  viluli  et  murmuratio-    Exod. 

.  »f  xxxn,  4. 

ne  conlra  Moysen.  Num.nn, 

JEf  contaminavi  principcs  sanctos,  id  '>2. 
est,  Moysen  et  Aaron  conlaminatos  osten- 
di,  prohibendo  ecs  al}  inlriiitu  terr^  pro- 
missionis.  Quidam  vero  cxponiint  de  David 
et  Ezechia,  quos  Deus  peccasse  ostendit  : 
uniim  in  adulterio, alium  iu  legatione  nun-    iiyie».  xi, 
liorum  Babylonis.  BcJi  ad  internecionem    '/l.*x.\x!x 
Jacolj,   id    est,    populum   Judseorum    pro-  2,  s". 
pler  peccata  sua  occidi  in  solitudine  :  ila 
quod  nemo  eoriim,  qiii  .Egyplum  egressus 
B  cst,  el   numeratus  fuil,   inlravil  Judaeam,   A-„m.xiv, 
prffiter  Caleb  el  Josue.  Yel  per  Ghaldseos  et  -'•  '"• 
alios  hosles  permisi  eos  interfici.  Dedi  ct 
Isracl,  id  est  populum  Israelilicum,  ii>  bla- 
sphemiam,  permitlendo  multos  eoriim  in 
peccalum  hlasphemia'  cadere,  vel  Iradendo 
eos  in  manus  advcrsariorum    infidelium, 
qui  et  Deum  et  popuhim  Israel  blasphe- 
maverunt.    Blasphemavit   aulem   et  Israel 
Deum  in  deserto,  qiiando  viliilo  aureo  ho- 
stias  offerens,  dixit  :  isti  sunt  dii  liii,  Is-    Exod. 
rael,   qui    te  eduxerunt   de  terra  .Egypti.  ^''"^"' '• 


ARTICULUS   LXXII 


EXPOSITIO   CAPITULI    QUADRAGESIMI   QL'.\RTI    :    ET    NLNC    AUDI,    JACOli,    SERVE   MEUS. 


Gen.  xxxii, 
28;  XXXV,  10, 


ICor.  x,lS. 


Galal. 
10. 


NOMINE  Jacob  et  Israel,  signari  popu- 
lum  Judseorum  ortum  ex  semine  Ja- 
cob,  qui  dictus  est  Israel,  jam  ubertim 
innotuit.  Patuit  quoque  duplieem  esse  Is- 
raelcm  :  videlicet  carnalem  et  litteralcm, 
de  quo  Apostolus,  Videte,  inquit,  Israel  se- 
cundum  carnem;  alium  vero  spiritualem 
atque  electum,  de  qiio  idem  ad  (lalalas  ait, 
Pax  super  Israel  Dei.  Oiiemadmodum  vero 
dicit  Hieronymus,  dum  Propheta  de  ear- 
nali  Israel,  id  est  leprobo  populo  Juda>o- 
rum  loquitur,  non  nisi  nuda  nomina  Ja- 
cob  et  Israel  ponit;  quum  vero  de  electis 
Judseis  facit  scrmonem,  adjungit  nomiiia 
dignitatis,  dicendo,  Servus  electus,  Puer, 


C  seii  simile  aliquid.  Postqiiam  ergo  in  prae- 
cedenli  capitulo  demonstrata  est  infideli- 
um  Judaeorum  ingratiludo,  qui  nudo  nomi- 
ne  Jaeob  et  Israel  appellati  sunt;  nunc  ad 
veros  Judfeos  in  Christum  credenles,  vidc- 
licel  ad  chorum  seu  ordinem  Aposlolorum, 
atqiie  ad  primitivam  Ecclesiam,  ex  multis 
millibus  Jiidseorum  collectam,  sermo  Dei 
dirigilur. 

/iV  ntmc,  videlicct  tempore  gratije,  ati- 
di,  Jacob,  scrve  metts,  ct  Isracl,  rjticm  elegi, 
id  est,  popule  Juda^orum,  Christo  salvatori 

D  credeus  ac  serviens.  Ha'c  dicit  Dominus, 
facicits  ct  formaiis.  id  cst  creans  atque 
perficiens,  te,  seu  corpus  et  animam,  vcl 


ENARnATIO    IN   CAP.    XHV    ISAI.r.    —    ART.    LXXII 


633 


Oen.  \\\ 
i5. 


/>s.  i,xx,  I. 


/*«.t^\XXVIll 

n. 


/'5.  LVll,  \. 


1  Cor.  IV, 
19. 

Joelii.  y.t. 


essc  natiirae  ct  gratiac  tihi  impciKipns.  Afi 
idcro  aK.ridator  lua.^.  IIoc  lii|ilicilcr  acei- 
pi  pnlcsl  :  {'rinio,  (iiioiiiain  itciis  roiiluiil 
.lacoli  palriaichfp.  iit  c.\  ulcio  nialris  sikp 
siip|ilanlarel  IVatrem  suiim  ulciiiuim  Ksau, 
siciit  in  (icncsi  lcgitnr.  Undc  auxilium  Dci 
collaliim  patri.  cliam  filiis  ejus  clatiim  as- 
s<Miliir.  Scciiiiilo.  quoniain  Dciis  iinuni- 
quemqnc  clcctnm  ah  ulcro  matris  suse 
pricscrvat  a  variis  nialis  atqnc  pcricnlis 
pcr  sc  ipsum  ct  anj;cliini  saneluni.  jnxla 
illiid  Psaliiii  :  lii  le  eonririnatns  snm  cx 
utcro  :  de  vcnlrc  nialris  incff  lu  cs  prole- 
ctor  mcus.  Kt  ilcriini  ail  Scriplnra  :  Qiiia 
tu  posscdisli  rcncs  incos.  snsccpisli  ine  (ie 
iilcro  matris  mca'.  (Jnoconlra  dc  rcprobis 
Icgitur  :  .\licnali  sunt  pcccatorcs  a  vnlva. 
crravcrnnl  ab  ntcro.  Tcrlio  sic  :  Ah  nlero 
auxiliator  tuus,  id  csl,  a  principio  nasccn- 
tis  Kcclesijp,  te  a  perscculoribns  crnens,  el 
contra  cos  lc  rohorans.  Xoli  timrre,  scrve 
iiieus  Jacob,  e(  reeli.ssime,  id  est  justissi- 
me,  (ftiem  elegi :  maxima  cnim  crat  Kccle- 
sia^  priinitivte  jnstilia. 

E/l'u)Hlaiii  eiiim  aquas  sapientia?  sainla- 
ris,  videlicet  evangelicam  doctrinam,  .s7/y)c/- 
siticnlcm.  id  esl  super  1,'enlililalcm,  qiiani 
pcr  pra-dicalionein  eonviMiam  d  illusha- 
bo,  et  /lucnld,  i(l  esl  copiosa  miiiuMa  gra- 
tiarum  eudcslium.  su/icr  aridam.  id  esl 
super  sieca  corda  gcntilium,  qni  crant  vel- 
ut  terra  sinc  aqua  et  rore  ccelcsti.  E/fun- 
iJam  Spiritum  mcum  .\i\  cst  Spiritum  San- 
{iXwm^supcr semcn  tuum,'\A  est  siipiM'  lilios 
tiios  spiritiiales,  scu  carnales  simul  et  spi- 
ritiialcs;  cl  hcncdictionem  meam ,  id  esl 
miiii(M'a  graliarum  el  multipliealioniMn  ea- 
rnm.  erfundam  suiter  stirpem  luam.  IIoc 
spccialiliM'  aeeipi  polcst  dc  gcneralione 
gcnliliiiin,  p(M-  (;hrisli  .\poslolos  convcrso- 
rum,  i\c  i|iiihns  et  Paulns  ad  (Jorinlliios 
dieil  :  In  (^hristo  Jcsii  per  l",vangeliiim  ego 
vos  geniii.  Ilinc  in  Joclc  Doniiniis  loipii- 
liir  :  1^1  qnidiMn  siqxM'  fiiios  el  filias  mcas 
in  (lichiis  illis  cffiindain  de  S|iirilii  mco. 
(Jiianhiiii  aiiUMii  gialiani  Spiiiliis  Saiicli 
(lcil(M'il  Dciis  giMililihiis,  iu  cpislolis  l*au- 
li    pliMiissimc  serijilum   csl.   D(Mii(iiic   p(M' 


A  aquas  has  ct  fiuenta  accipi   polesl   Hapli- 
smiis  et  gralia,  in  qno  fideles  cx  aipia  cl 
Spiiilii  regeneranlur.  El  germinalrunt .  id        4 
esl,  fidcles  merilo  ac  niimero  mulliplica- 
hunlnr.    fcciindiipic    crunl,   inter  lierhas, 
id  csl    iiiler  hoiiiiiies  oiiiiiiiiiii   nalionmn. 
qui  \ciul  florcs  cgrediunliir.  ct  sieiit  oI(M'a  /»».  xuvi, 
hcihariim  eelcrrinic  dccidunl,  </uasi  sali-" 
cesjuxla  prcelerfluentes  aquas.  Salices  dc 
sna  natnra  snnt  infrncliiosa  et  arida  ligna. 
laiiKMi    jiixla  aquas  dceiirrenles  sitic,  ori- 
unliirae  pnllulanl.  Sic  gentiles  qui  de  se 

H  sieci  et  sterilcs  exslilcrnnt,  intra  I']cclesi- 
am  eongregali,  fonlc  ISa[)lismalis  regiMicra- 
li,  cl  cadcstis  roris  hiimore  perfnsi,  uher- 
riinc  gerniinavernnl  :  siciil  dc  viro  juslo 
ait  Fsalmisla.  Kt  eril  lanqiiam  ligniiin  (luod  i's.\.i. 
planlatiim  cst  sceiis  dccursns  aipiaiiim  : 
qiKid  sccundiim  Jcrcmiam,  ad  humorcm /«•. xvn.s, 
mitlit  radiecs  suas.  ct  non  timcbit  qunm 
vcncrit  ai^slns. 

Isle,  vidclicel  honio  jiisliis.  (//ci/  cx  ho-       5 
na  fidncia.   tcslimonium    sihi    |icrhibcntc 
consei(Milia  sua  :  Domini  ei/o  sum  [)cv  eiil- 

(]  liim  cl  graliam.  1'nde  el  Pauliis  falcliir  : 
Sive  vivimus,  sive  nioiiinur.  Doniini  sii-  /?om.xiv,8. 
miis.  El  illc  roeahit  iii  iiomiiic  .Jacoli.  id 
esl.  alios  ad  panilcnliam  invilahit  iii  no- 
iniiic  Jacoh.  id  csl,  (iiialcnns  peceala  sup- 
phinUMil,  sicut  p(M'  nomiMi  Jacoh  significa- 
liir.iiui  inliMprctalur  supplanlalor  ;  vcl.In 
noiniiic  .hicnh.  id  csl.  iil  lidcm  ct  a>qnita- 
l(Mii  sancli  Jacoh  scipianliir.  Et  liic  serihcl 
manu  sua,  Domiiio.  id  esl,  liltcris  et  acli- 
biis  puhliee  eonfilchiliii  sc  Domini  scr- 
Vlim  Cssc.  ('/  //(  ntimliie  lsrai'1  assimilahi- 

D  lur,  id  est,  Israclitieo  populo  similis  eril 
plchs  gentilis  convcrsa,  reeipiendo  Pro- 
phctas  ac  lcgcm  cl  gratias  mnlliformes, 
|)opulo  Isracl  oliin   datas  sivc  promissas. 

IIa'c  dicit  Dominiis  rex  Isrncl,  el  rc-  6 
demptor  ejus,  Dominus  e.rcreiluum,  scili- 
cct  Dcns  omnipotens,  trinns  in  Pcrsonis,  et 
in  esscntia  simplex  :  Eyo  primus  et  cgo 
novissitnus,  cl  ahsi/iic  tnc  tion  csl  Dciis. 
(Juis  sitnilis  mei  ?  WiPc  oninia  plana  snnl,  7 
cl  vieissim  pia'habila  ahpic  Iractala.  Si 
(M'go  csl  aliiiuis  prajlcr  inc  Dcus  vcrus,  mi- 


634 


E.NARRATIO    IN    CAP.    XLIV   ISAI^i:. 


ART.    LXXII 


Junnn.\i\ 


Atnos  i\^. 


Llic.  i,:o. 


I  Cor.  viii 
4. 


hique  similis,  id  est  aequalis,  vocef,  id  est,  A 
ad  esse  deducat  sive  perliciat  ea  qu»  non 
sunt,  tanquam  sint,  et.  annuniiet  abscon- 
dita  a  constilutione  mundi,  et  ordinem  e,r- 
ponat  mi/ii,  id  est  conlra  me,  qua  ratione, 
qno  niodo,  qua  serie  universa  sunl  con- 
dita,  et  usque  in  praesens  deducla  ali  illo 
tenipore,  ex  qito  constitui  jjopidinn  aiili- 
quum,  id  est,  generationes  primaevas  in 
tcrra  produxi.  Ventura  ct  quce  fulura  sunt, 
scilicct  pure  contingentia,  annuntient  dii, 
milii  aequales  si  sint,  eis,  id  est  suis  cul- 
toribus.  Nolite  timere,  fideles,  simulacra  B 
vana,we^Me  co7tturbemini.  Hoc  et  Christus 
ait  :  Non  turbelur  cor  vestrum,  neque  for- 
midet.  Ji!.i:  tuuc  audire  te  feci ,  ct  ainrun- 
tiavi  :  id  est,  ab  anliquo  quo  pristinas  ge- 
nerationes  formavi,  revelavi  tibi  populo 
meo  per  mc  ipsum  et  per  Prophetas  qute 
erant  veniura.  Non  enim  faciet  Dominus 
verbum,  nisi  revelaverit  secretum  suum 
ad  servos  suos  Prophelas.  Sed  et  Zacha- 
rias  teslatui'  :  Loculus  est  per  os  sancto- 
rum.qui  a  sffculo  sunl,  Prophelarum  ejus  : 
haud  dubium  qnin  lulura  lunc,  jamquc  C 
completa  Ciuisli  mysleria.  Tos,  Prophelse 
et  Apostoli,  estis  tcs/es  rnei.  Ntimquid  cst 
/)ciis  aljsque  me,  ct  fonnator,  id  est  crca- 
tor  mundi  seu  arlifcx  potens,  quem  cgo 
mjH  /lovcri m  .^  qu&ai  dicat  :  Numquid  esl 
alius  mundus  pra?ler  islum,  ab  alio  Uco 
formalus,  qui  mihi  non  subjacet  ? 

Plastw  idoli  omnes  nihil  .mnt  :  id  esl, 
idolorum  factores  pro  nihilo  reputantur. 
sicutelomnes  perversi.Peccatum  enim  ni 
hil  est :  inio,  secunduui  .\postolum,  idolmii 
nihil  est ;  cl  nihil  riuiil  qui  peccant,  aul  D 
idola  colunt  seu  formant.  £t  aniantissi- 
ma  eorum  non  prodcrunt  eis  :  id  est,  pre- 
tiosissima  el  electissima  idola,  suis  culto- 
ribus  et  arlificibus  aiixiliari  non  poterunt 
tempore  necessitalis.  Ipsi  sunt  tcslcs  co- 
rinn,  id  est,  formalores  idolorum,  eo  ipso 
quo  faciunt  idola,  ostendunt  lestarique  pos- 
sunt,  quia  idola  no7i  vidcnt  ncquc  intcl- 
ligunt,  ut  confundantvr  idololatrje.  IIoiiio 
enim  morlalis  Deum  fingcre  non  polesl  : 
imo   sicut  causa  siio   effcctu    pisestanlior 


est,  sic  idoli  plastes  perfectior  est  idolo. 
De  hoc  in  libro  Sapientia>  plura  scribun-  Sap.\i 
tur.  Quis  formavit  deum?  tanquam  dicat,  •"■"■  ,f. 
Nemo  mortalium  deum  facere  valet ;  et 
.<icu/ptile  conflavit  ad  nihil  utile  ?  id  est, 
nemo  sic  ista  vana  formare  polest,  ut  sit 
in  eis  aliquid  divinitatis  vilalisve  spiritus. 
Ecce ,  omnes  participes  ejus,  id  est,  qui  H 
idola  colunt  aul  formant,  ant  colentiluis 
formantibusque  consentiunt,  confundcn- 
tur.  Faljri  cnim  sunt  ex  hominibus  :  id 
esl,  qiii  idola  faciunt,  fabri  sunt,  de  nu- 
mero  moilalium  hominum,  ideo  deum  for- 
mare  non  prsevalent.  Convenient  onuies 
anle  prffsentiam  Dei  omnia  judieanlis,  a-i''?- 
bunl  ante  Iribunal  Christi,  ct  pavebunt,  ct 
confundentur  simid  confusione  seterna. 

Dcinde  conscribit  modum  atque  mate- 
riam  formalionis  idoloruin.  Fidvr  fcrra-  12 
rius,  in  ferro  operans,  lima  operatus  cst 
ad  idoli  produclionem  ;  in  prunis  et  in 
niallcis,  id  esl  adjutorio  seu  conflatione 
ignis  et  malleorum  concussione,  formavit 
illud,  videlicet  idolum  ex  praejacenti  ma- 
teria,  et  operatus  cst  idoliim  in  brachio 
fortitudinis  sua!,  id  est  propria  poteslatc. 
Esuriet  et  deficiet  arlifex  idoli  seu  faber 
ferrarius,  et  non  bibet  aquam  :  id  csl,  in 
tantum  debilitabitur,  ut  nullo  possit  polu 
uti  aut  refici ;  vel,  in  lanlum  depaupera- 
bitur,  ut  nec  aquam  possit  habere;  et  la.s- 
se.vef.  Per  hoc  insinuatur  artificis  vilitas, 
qui  fame  et  siti  afficitur.  Ex  quo  constat, 
quod  ipse  lam  defectuosus  ac  vilis,  Deum 
forniare  non  queal. 

Insuper,  quia  subinde  idola  fiunl  dc  li- 
gnis,  ad  derisionem  ligneorum  arlificnm 
subditur  :  Arlifcx  lignarius  ea:tendit  nor-  13 
mam,  id  est  mensuram,  regulam,  seu  li- 
neam  super  lignum  de  quo  fiendum  est 
idolum,  ut  accipialur  quanlitas  idoli  pro- 
ducendi ;  formavit  illud,  id  est,  de  ligno 
idolum  fecit,  in  runcina,  id  est  cum  tali 
inslrumento  quo  lignum  cavatur;  fecit  il- 
lud  idolum  in  angularibiis,  id  est  secun- 
dum  angulares  figuras,  vel,  in  angulis 
donnis  slaluil  :  <■/  circino  turnavil  illud, 
resecando  superfluitates  cum  circino;  et 


ENAUIIATIO   I.\    CAP.    XLIV    1SA1.E.    —    AllT.    LXXII 


63b 


fcrii  illi  Imiiiiinoa  viri,  id  esl,  similitu- 
tliiifiii  hominis  exprcssil  iii  iclolo,  et  sic 
fecit  fjt/asi  speciosutn  hominem  Iiabitan- 
iciii  iii  domo.  (icdiicendo  vidclicel  lignum 

U  ad  formam  huinunani.  Surcidil  ccdrus,  lu- 
lil  ilicem  et  qucrcum,  quce  steterat  inter 
lifjna  sattiis.  Isla  sunl  nomina  arborum 
diversarum,  quas  artifcx  lignarius  anVit, 
ut  ex  eis  idola  formct.  Plantavit  pinum, 
id  esl  arborcm  sic  vocatam.  qnam  pluvia 

•3  cnulrivil,  dandd  humori'm  radicibiis;  el 
fucta  esl  hominibus  in  focum,  id  esl,  dc 
lignis,  ramis,  seu  partihus  pini,  constru- 
ctus  est  ignis  ad  calefacicndum.  Sumpsil 
arlifex  cc  cis,  id  csl  parlihus  ligni,  el  igne 
conslruclo,  calcfaclus  cst ;  et  succendit,  cl 
co.ril  panes,  id  esl,  cibum  sibi  paravit  per 
igncm  factum  cx  rasuris  et  supcrriiiita- 
tibus  ligni,  dc  quo  idolum  factum  csl. 
De  reliquo  auton,  id  est  de  alia  partc  pi- 
ni,  opcratus  c.tt  deum,  et  adoruvil ;  fcil 
.icuiplile,  ct  curvatus  est  genua   flcctens 

Ki  ante  illud.  Medium  ejus,  id  csl  unam  par- 
teni  ligni,  comlm.ssit  if/ni,  et  de  medio  ejus 
carncs  comedit,  id  est  carncs  coclas  per 
ignem  conslructum  cx  media  parlc  ligni. 
\cl,  !)('  iiicdio  (\jiis  caines  conicdil,  id  csl, 
iiiiam  |)aileiii  ligiii  vciididil,  cl  cum  pecu- 
nia  iila  carncs  emit,  el  comedit.  Coxit  pul- 
7ncntuiii  super  ignem,  de  cujus  maleria 
idola  fiunl,  ct  saturalus  esl ,  cl  ca/cfddns 
est,  et  dixit  ;  Voh !  Inlerjeclio  est  desi- 
gnans  afreclum  gaudcnlis.  ('idcfoctussum ; 

17  vidi  focuiii  staiidu  ad  ignem.  Rctiquuia 
anlem  ejus,\A  est  de  alia  parte  W^\\\,detiia 
fecit  et  sculptilc  sibi,  \(\  est  idolum  sciil- 
plum,  quod  xslimal  dciim.  Curvalur  ante 
illitd ,  et  adorat  itlud,  el  obsecrat,  dicens  ; 
Lilicra  me,  quia  deus  meus  es  lu. 

IS  Xcscierunl  neque  inteUexerunl  :  id  esl, 

arlifices  isli  alque  idoloIalr.T,  vera  scicn- 
liom.i.ix.  lia  inlellcctuquc  sano  cariicriinl,  cl  obscii- 
ralum  est  insipiens  cor  QOvwm.Oblitienim 
suut  ver;p  (•onsidcialionis.  nc  videant  ocu- 
li  coriim  inlciiorcs  qiiod  verum  esl,  ct  ne 

lil  intelligant  corde  suo.  Non  recoqitont  in 
meiite  stia,  ncque  ciiijnoscunt,  ncijuc  scn- 
tiunt,  ut  dicaiit  ;  Medietatcm  cjus.  vidcli- 


A  cet  ligni,  coiidmssi  igni,  et  coxi  supcr  car- 
bones  ejus  pones ;  coxi  carnes  et  comedi  : 
et  de  reliquo  ejus  idolum  faciam?  ante 
truncum  lii/ni  procidam?  id  esf,  quum  ila 
sil,  merilo  non  debeo  de  parlc  ligui  ido- 
lum  faceie,  vel  coram  illo  me  humiliare. 
Pars  ejus,  cinis  est,  id  est,  in  cinerem  cst  20 
rcdacla  per  ignem  ;  cor  insipiens  adora- 
bit  illud,  videlicet  idolum  de  rcliqua  parle 
ligni  formalum,  cl  non  liberabil  oiiimam 
suom,  idolum  invocando,  ncc  idolum  libc- 
rare  polerit   aniinam   sui  cultoris;  nequc 

Bdicet  excaecatus  idololalra  :  Forte  menda- 
cium  est  in  dextera  mca,  id  esl,  idoliim 
islud  quod  juxla  mc  posiliim  colo,  esl  va- 
num,  fallax  el  ficlum. 

Ue  isla  maleria  plenissimc  diNpuiainr  iii 
lihro  Sapicnlia\  ubi  inler  cc!era  seripliim  Snp.xm. 
cst  :  Iniliuni   lornicalionis,  cx^iuisilio  ido-    ibid.xw, 
Idriim  :  el    iteniin,   Infandorum   idolorum   }j,j  »7 
cultura,  (ininis  mali  causa  csl,  iniliiim  cl 
finis.  Pra^terca  dc  origine  idololalriic,  Iri- 
plex  exstat  opinio.  Quidam  enim  asscrunt 
cam  a  .Ncmrod  inceptani.  compcllcnlc  ho- 

C  mines  ut  igncm  adorarcnl.  Jiida»i  vcio  af- 
firinanl  (\iiii  inclioatam  ab  Ismacle  filio 
.\brah;e,  (iiii  (tit  diciiiit)  fccil  iinagincs  lu- 
lcas,  cogciis  Isaac  IVatrcm  suum,  iil  cas 
adorarel.  .\lii  aiilciii  lcslaiiliir  cain  siim- 
psisse  cxordiuin  a  .Nino,  a  (]iio  Ninive  ac- 
cc|)it  noiiicn  :  qiii  dolcns  dc  iiiorlc  |)atris 
sui  Bcli,  jussit  ejus  jam  morlni  imaginem 
ficri.  iil  vc!  sic  remanercl  cjus  mcmoria. 
riiilc  iii  libro  Sapicntiff  scribitiir  :  .Vccrbo  /4,^.15, lo. 
luclu  dolens  paler,  cilo  sibi  rapli  filii  fccit 
imagincni :  cl  iiliim  qui  liiiic  (luasi  honio 

D  morliiiis  riicral,  niiiii'  lani|iiam  dcnm  co- 
lerc  ca'pit,  el  consliluil  inlcr  servos  suos 
sacra  ct  sacrificia.  Deindc  inlervenicnlc 
lcmpore.convalesccnlc  iniqiia  consucliidi- 
n(\hic  crror  lanqiiam  lcx  ciistoditiis  csl.  cl 
lyiannornm  impcrio  colcbanlur  figmcnta. 
Reprobala  igilur  idololalria.  invilalur 
popiilus  Dei  ad  (•uilimi  l)ci  \cri  cl  vivi. 
Mciiicn/i)  hdriiiii  qiuc  dicla  sunl  dc  vani-  21 
lalc  iiloloi  iim,  ./((ro<»  (•/ y.v/v/c/,  id  csl.|)o- 
piiliis  JiKhcoium,  plcbsipic  ridcli>.  ,/iiotii- 
iini  .\crrus  niciis  cs  iii :  nam  cclcris  populis 


636 


ENARRATIO   IN    CAP.    XLIV   ISALE. 


ART.    LXXII 


ad   idololatriam  declinanfil)us,   pormansil  A  tum  e^\.  Ei/o  .•^xyu  Dominus  facietis  omnia 


Jonnn.  vm, 
33. 


in  te  cultiis  sumina:'  verjeque  Ueitatis. /'')/•- 
mavi  U'.  dando  libi  esse  naturee  et  gra- 
tiae,  imo  cuncta  bona  quse  habes  vel  agis. 
Scrvus  mcits  es  /u.  Israel,  per  caritativam 
niandatorum  divinorum  custodiam ;  non 
per  coactam  servitutem  aut  servilem  timo- 
rem  :  talis  enim  servus  non  manet  in  do- 
mo  in  aeternum.  Non  obliviscaris  tnei,  ne- 
gligendo  mandata  mea,  sed  mei  jugiter 
memor  consiste.  Dclevi  ut  nubem  iniqui- 
tates  tuas,  et  quasi  nebulam  peccafa  tua  : 


23 


per  me  ipsum  immediale,  vel  per  causas 
secundas.  quse  operantur  virtiite  prim» 
causffi  ;  c.rtcndens  cicJos  soJiis.  slabiliens 
terrinn,  id  est.  in  medio  universi  firmiter 
collocans  eam.  Hsec  proprie  sunt  verba 
sancta?  Trinitatis,  praesertim  quoniam  sub- 
dilur  :  et  nuJtus  mecvm  ista  praedixit.  nec 
mihi  coseternus  est  aliquis.  Irrila  faciens, 
id  est,  ab  effectu  impediens  scu  vana  osten- 
dens,  signa  divinorum,  de  occultis  sive 
futuris  per  diversa  judicia  conjicientium. 


25 


id  esf.  quemadmodum  calor  solis  seu  vcn-  B  et  ariolos  in  fvrorcm  vertens,  falsificando 


tus  nubem  dissolvif  aut  fugat,  nebulam- 
que  repellit;  sic  ego  peccata  tua  dimisi  ct 
delevi  quasi  non  fuissent.  quandocumque 
intimo  po-nilenfique  corde  ingemuisti.  cl 
veram  emcndationem  firmifer  stafuisli. 
Revertere  ad  mc,  per  fidem,  carilatcm,  ct 


sermoncs  eorum  per  hoc,  quod  jubeo  eve- 
nire  contraria  verbis  eorum  :  quo  viso, 
turbanfur  ef  iTa.scuialav.  Convcrlcns  sapicn- 
lcs  sffculi  hujus  retrorsum,  derelinquendo 
eos  in  vanifafibus- suis  afque  erroribus  : 
unde  Chrisfus,  Confiteor  (inquif)  tibi,  Pa-  .uaiih.x,. 


Acl.\,  8. 


opera  bona,  quia  redemi  te.  Refcrri  ha?c      ter,  quia  abscondisli  hsec  a  sapientibus  et  ■ 
possunt    ad  Christum,   qui    tolius    mundi      ^vwiSexi^Vons,:  ct  scientiam  corum  stuJtam 
peccala  acfualia  seu  personalia  afque  ori-      ficicns.  Hoc  ct  Paulus  ait  :  Sfultam  fc- 1 
ginaHa  abstulit,  et  genus  humanum  san-      cil  Deus  sapientiam  hujus  mundi.  Susci- 
guine  suo  pretioso  redemif.  tans,  id  esf.  opere  implens,  vcrbum  servi 

Laudate,  cceJi,  id  esl,  cives  superni,  ve!  C  svi,  id  est  Christi,  vel  Moysis,  ut  quidam 
sancti  Prophefae  et  ApostoH,  quoniam  mi-  exponunt,  ct  consilium  nunliorum  suo- 
sericordiam  fccit  Dominus  :  quod  prfedi- 
xit  dc  salvatione  generis  humani.  Juliihi- 
te,  extrema  tcrriv,  id  est,  fines  mundi  ad 
Christum  conversi  :  de  quibus  ferfur  in 
Psalmo,  Yideriinf  omnes  termini  terrff  sa- 
lutare  Dei  nostri ;  et  Christus,  Eritis  mihi 
testes  in  Jerusalcm,  etc,  usque  ad  ulli- 
mum  fcrra>.  Kesonate,  niontes,  id  est.  prse- 


Cor.  i.iO. 

26 


rum,  id  est  consilia  seu  divina  secrefa. 
qiia^  Deus  Prophetis  cf  Apostolis  revelavit, 
vel  illi  aliis,  complcns,  id  est,  vera  ostcn- 
dens,  vel  graliam  ea  implendi  fideliljus 
conferens. 

Qui  dico  Jerusalem,  a  Chaldseis  deslru- 
endae.  Ilabi/abcris  post  reditum  a  Babylo- 
nica  capfivitate:  et  civitatibvs  Juda,  quas 


lafi  ac  sn^^evioves^laudationem  Salvaforis;  destruxerunf  ChM^i.  ^Edi ficabimini  a  fi- 
saltus  ct  omne  lignum  ejus,  id  est  totus  His  transmigrafionis  redeuntibus  de  Baby- 
populus  vulgaris,  laudem  Domini  perso- U  lone  sub  Zorobabel.  Esdra  ef  Nehemia;  <?/ 
net.  Quoniam  redemit  Dominus  Jacob,  id  dcscrta  ejus  suscitabo.  id  est,  loca  Judseae 
est  populum  credenfem,  quem  Chrisfus  destructa,  ad  pristinum  stalum  reducam. 
omnium  Doniinus  propria  morte  redemif,      Qui  dico  profundo,  id  est  Babyloni  vifio- 


Luc.  I,  6S 


24 


juxla  illud  :  Benedictus  Dominus  Deus  Is- 
rael,  quia  visifavit  et  fecit  redemptioncm 
plebis  suae ;  ct  Isracl  gloriabitur  in  Deo, 
pro  tantis  beneficiis  grafias  praecordialis- 
simas  referendo. 

IIa'c  dicit  Dominus  redemptor  tuus,  et 
forma/or  /uus  c.r  utero.  Hoc  jam  circa  ca- 
pituli  hujus  cxordium  triplicifcr  explana- 


nim  voragini,  vel  aqute  per  eam  currenfi. 
videlicef  fluvio  Euphrati  :  Desotarc,  id 
est.  siccum  efficere.  Divina  enim  virtule 
Persse  ac  Medi  diviserunt  hunc  fluvium  in 
plurimas  partes,  donec  aqua  ejus  defecit 
quanfum  ad  solitum  meatum  per  Babylo- 
nem  :  quo  facto.  ingressi  sunt  urbem  per 
alveum  desiccalum.  Unde  nunc  subditur  : 


ENAURATIO    IN    C.\P.    XLV    ISAI.E.    —    ART.    I.XXIII 


637 


ct  fltimina  liin  arffaciam: era.nl  onim  plii- 

ra  purliciilarin  riiiniina.  cif  qiiihiis  in  Psul- 

/"j.cxwvE,  moiSupcr  iiiimina  Habylonis  illic  scdimus 

'■  cl   tli-vimus.  Possiinl   (pioqiie  i)pr  llumina 

inlelligi  popiili,  oninisque  polenlia  ac  lii- 

28       inullus  Ikbyloniorum.  Qtii  clico  Cyro  regi 

Pcisarum  :  Pastor  inctis,  id  cst   pasccns 

pdpiilum   meum   Isracl,   lu  <'.v,  dando  eis 

licentiam  redeundi  ad  tcrram  natalcm,  ct 

ciiram  coruni   1'idclitcr  gerens,  et  omitcm 

i'oli/nlatvm  meam  complebis,  destruendo 

Uubylonem   el   (^liald.Tos,   reparando  qiio- 

qiic  Jerusalem.  el  liberando  .liuhcos.  Quo- 


A  modo  aulem  hoc  fucril  impletum,  in  libro 

Iv^^diie  habeliir.  Qni  dico  ./cittsalcin .  .V.di-  ^Esdr.  i. 
/icaberis  per  Judaeos  e.\  licentia  Cyri  rc- 
gis  ;  ct  tcmplo.  /uindabcris  in  urbe  Jeru- 
salem.  Siib  Cyro  qiiippe,  jussum   fuil   iil 
Jerusalem  et  templuni   in  ea  Eedificaren- 
fiir;  sed  lempore  Cyii  fiindamenla  lempli 
soliim  jacla  siinl,  el  inlcrmissnm  esl  opus  /i,id.n,ii; 
illiid  cx  prohibilione  regis  Arlaxeixis. Post- ^' ""^ 
iiiodum   veio,   anno  seeundo  Darii   regis,  ibid.v.t.i: 
prophelanlibiis  Aggaeo   el    Zacharia,   sub  '*»»■'■'''♦■ 
Zorobabcl  et  Jesu  filio  Josedec  sacerdole 

1!  niagno,  ledificare  ca'pcrunt. 


AUTICULUS  LXXIII 


F.XPLANATin    CAPITIT.I    OlADRAIiESI.MI    QlINTl    :    II.F.C    DICIT    DOMINIS    CHRISTO    MEO    CVRO. 


DH;IT  B.  Hieronymus,  circa  hunc  locum 
vehcmentcr  errassc  mullos  Lalinorum 
alque  (iriecoiiim,  ct  inirari  se  asserit  qiiod 
qiiidani  istud  capiluliim  de  Chrislo  salva- 
lorc  nostro  exponunt,  quum  posl  pauca 
vci-5. 1.  siibdaliir  :  Assimilavi  lc,  et  non  cognovisti 
mc.  Oiiidam  igitur  cxponunl  ca  qua?  jain 
diciinliir  dc  Cyro,  pailim  de  (^yro  rege 
Pci^aiiim,  parlim  dc  Domino  Salvalore. 
Scd  verc  et  absqiic  dubilalioiic.  Prophcta 
ad  lilleram  loqiiilur  dc  Cyro  rcgc  Persn- 
rniii :  (pia'  veio  dc  eo  per  niodiim  laudis 
diiunliir,  i\c  Chrislo  Domiiio  iiiistio  allc- 
goiicc  cxponiinlur.  nucmadmodum  eniin 
liberatio  Jiidieorum  dc  Babylone.  figura 
cial  libcralionis  lnlius  gcncris  hiimani  dc 
poteslalc  diaboli  el  jiigo  pcccati;sic  Cy- 
rus  rcx  Pcrsarum,  causa  liberalionis  illius, 
figiiru  cxslilil  Cliri>^li,  qiii  cuiisa  esl  regc- 
iiirulionis  ulqiic  perfcclu'  rcdcmplionis. 
1  .\il    cigo  :  //(fc  i/icit   /kitiiiittis  c/trislo 

iiicd  Cijro,  cniiis  a/ijirc/icndi  di\rlci-am.  Si 
dixisscl,  Ila;c  dico  ego  Domiiiiis  chrislo 
mco  Cyro,  lilleia  planior  essel;  nuiic  ati- 
lciii  |)ro|)lcr  nuilalioncm  pcrsonariim  in- 
Iricala  vidclur.  rndc  L^ra  dicil  iii  licbiico 


haberi,  Ha?c  dicit  Dominus  christo  suo  Cy- 
10 ;  sed   nec  hoc  lollil   intricalionem  ser- 

C  monis, ([iiia  subjiingitiir  in  prima  pcrsona, 
Cujus  apprehendi  dexleram.  Kst  ergo  mii- 
talio  a  persona  terlia  in  primam,  ut  sit 
scnsus  :  Ha-c  dicit  Dominns  clirislo  mco 
C!/ro,\(\  cst  Cyro  regi  Pcrsarum,  quem  cgo 
Dominus  virlutc  el  regia  digiiilale  iinxi.  ■ 
Chrislus  enim,  unclus  interprctaliir.  liulc 
dc  quibusdum  ail  in  1'salmo  :  .Nolite  lan- /'j.av,  t.i 
gcrc  chiislos  ineos.  Ksl  atilem  quiedam 
spirilualis  unclio  graliiT  graliim  facicnlis, 
scii  grali.T  gralis  dula» :  grulia  vero  gralis 
dala  unxit  Dcus  liiinc  (^yruin.  Hieronyiniis 

D  tamen  insinuare  vidctur,  qiiod  (]yrus  dici- 
liir  ehrisliis.  id  csl  iinclus  Domini.  (]iiia 
luigticnlo  pcrfusus  scciiiidiim  consiicludi- 
nem  iinclionis  regiim  Jinlicoi  iini.  Ciijiis 
niiprclicitdi  dc.rtcram,  id  est,  qiieiii  direxi, 
diixi,  cl  confortavi,  tit  sabjiciam  antc  fa- 
ciem  ejus  gentes,  ct  dorsa  regum  verlam, 
id  csl,  limorc  cjiis  fiigcre  faciani.  Xoii  enim 
soliiiii  subjccil  Dciis  Cyro  rcgiimn  ac  po- 
piiliim  Chaldioornm,  sed  loiiiis  pciie  orbis 
lcriiirniii,  scciindiim  i|tiO(l  Cyiiis  lcslalnr  : 
Oiiiniii  rcgiiii  lciiic  dcdil  milii  Dciis  cu'li.  \Eidr.i,i 


638 


ENAimATIO    IN    CAP.    XLV    ISAI.E.    —    ART.    LXXIII 


Erat  quippe  monarcha  inundi.  J?/  apcriam 
roram  eojaiiiia^i.  id  ost,  poteslatem  ei  do- 
nabo  firmissima  ostia  apcriendi,  quae  clau- 
sa  erant  ne  sibi  paterel  ingressus,  c/  por- 
tcv  non  clandcntur,  id  cst,  alii  vidcntes 
victoriam  Cvri.tanlum  formidabunt,  quod 
neque  resistere,  nec  portas  obserare  prse- 
sument. 

Deinde  Dominus  alloquens  Cyruni.  lunc 
nonduin    natum,   sed    sibi    in  cognilionis 

2  luce  priBsentem,  adjecit  :  Ego  ante  te  ibo  : 
id  est,  itineris  tui  dux  ero,  et  luo  adven- 
tui  viam  vincendi  parabo,  incuticndo  ho- 
minibus  tuae  potcslalis  pavorcm.  ila  ut 
sine  pugna  tibi  se  subdant ;  e<  gloriosos 
terra',  id  est  principes  famosos,  humili- 
abo,  id  est,  tibi  subjugabo.  Portas  cereas 
conteram,  et  vectes  ferreos  confringam. ,  id 
est,  potentiam  tibi  dabo  hoc  faciendi.  imo 
et  inexpugnabiles  muros  ac  porlas  deslru- 
endi.  Hsec  specialiter  referri  possunl  ad 
Baiiylonem,  cujus  principes  tunc  glorio- 
sissimi   erant,  et   portae  jRreoe  vectesque 

.3  fcrrei.  Et  dalm  tibi  thcsauros  absconclitos 
ab  his  quos  tibi  subjiciam,  et  arcana  se- 
cretoruni,  id  est  pretiosissima  quseque  cle- 
nodia.  iiiuT  ob  siiain  dignitatem  secretis- 
sime  occultantur;  ut  scias  per  collationem 
tantffi  victorise,  quia  eyo  Dominus,  id  est, 
'  unum  verum  Deum  cognoscas,  nec  idoia 
colas  ut  anle,  ijui  voco  nomen  tuum,  id 
est,  nomen  tibi  impono,  illudque  lempore 

4  longo  proedico,  Dcus  Isracl,  propter  ser- 
vum  meumJacob  ct  Israel  electum  meum: 
id  est,  iileo  tiiii  nomcn  impono,  atque 
triumplios  tibi  lol  Iribuo.  ul  popuium  ine- 
um  eleclum  Israeliticam  plebem  de  Ba- 
bylonica  captivitate  erueres,  E/  vocavi  te 
■nominc  fuo,  id  est,  proprio  nomine  te  per 
Prophetas  expressi.  Rcfert  Josephus,  quod 
Cyrus  iste  legit  Isaiam  de  suo  nomine 
prophetasse,  et  hsec  de  ipso  prsedixisse  : 
propter  quod  multum  dilexit  Judseos,  tan- 
quam  Deo  familiares. 

Qute  autem  hucusque  dicla  sunt,  de 
Chrislo  intelligi  possunt  per  allegoriam. 
Ejus  namque  dexteram  Dominus  appre- 
hendit,  et  totius  mundi  regna  ac  populos 


A  subjugavit   imperio  ejus,  sicut  niinc  sse- 
pius  cst  dictum.  Aperuit  anle  eum  Januas 
oinnium  Ecclesiarum,  seu  corda  universo- 
rum,  ul   Chrisli  sermoncs  advciterent.  Et 
dabo  tibi  thcsauros  absconditos  :  de  qui- 
bus    ait   Apostolus,   In    ipso    sunt    omnes    Cuioss.  n, 
thesauri  sapienlia?  cl  scienliffi  aiiscondili.  '• 
Eralque  aniina  Christi  repleta  spirilu  li-   /«.  x.,  3. 
moris  Domini  :  de  quo  dictum  est  supra, 
Timor  Doinini  ipsc  thesaurus  ejus.  Et  lioc  yftirf.xxxin, 
fecit   Deus  Christo   homini,   ut  sciret,   id  '^' 
est,  alios  cognosccre  faceret,  quod  Domi- 

B  nus  cst  qui  vocat  nomen  ejus  :  qui  per 
angclum  dixil  ad  Yirginein,  Yocabis  no-  Zi,c. i,3i. 
men  ejus  Jesum;  et  per  Isaiam,  Yocabi-  /«.  ,x,  e. 
tur  nomen  ejus,  Admirabilis,  Consiliarius  , 
Deus,  Fortis,  elc.  :  quatenus  ipse  Christus 
tolum  populum  electorum  redimeret.  Quse 
autcm  siibdunlur,  Christo  Doinino  noslro 
ncquaquam  conveniunt. 

Assimilavi  te,  et  non  cognovisti  me.  Et 
est  sensus  :  .Vssimilavi  te  mihi,  dando  tibi 
monarchiam  mundi,  sicut  ego  sum  mo- 
narcha  cceli  ;  atque   in  aliis   miillis  con- 

C  tuli  libi  quamdam  similitudinem  mecuni. 
Yel,  Assimilavi  te,  id  est,  in  figuram  et 
typum   veri  Salvatoris  et  Christi   te  prae- 
cederc   feci.  Yel,  Assimilavi   te  personis 
prsecipuis,  quorum  nomina  praenuntiavi, 
videlicet  Ismaeli,  Isaac  et  JosicC,  quorum    oen.xiu 
noinina  pra^dicebam  :  ul  patet  in  Gene-  !,',',?"'"' 
si  et  libro  lcrlio  Reguni.  Et  non  cogno-  i- 
visti   me,  cognitione  perfecla,  formala  et 
stabili.Aliquo  taineii  inodo  cognovit  Dcum 
bcnefactorem,  dicendo  :  Omnia  regna  ter-  i^.wr.i.a. 
rte  dedit  mihi  Dcus,  et  ipse  prsecepit  ini- 

D  hi,  ut  ffidificarem  ei  domum  in  Jerusalem. 
Unde  et  vasa  templi  quae  Nabuchodonosor  /61V.7,  s. 
abstiilit,  jussit  reddi  Judseis.  Sed  quia  etiain 
idola  adoranda  putavit.dicilur  Deum  igno- 
rasse,  secundum  quod  Joannes  inducit  : 
Qui  dicit  se  nosse  Deum,  ct  mandata  ejus  i/oami.n, 
non  observal,  mendax  est.  * 

Ego  Dominus,  et  non  est  amplius,  id        5 
est,  nil  verius  dici  potest ;  ea-tra  me  non 
est  Deus  :  tres  autem  divinse  Personse,  in- 
separabiliter  et  incircumscriptibiliter   in 
se  ipsis  sun[.  Accinj;i  te,  0  Gyre,  potestate 


ENARUATIO    IN   CAP.    XI.V    ISAI.E.    —    AHT.    I.XXllI 


63!l 


Til.  c.li 


I  Esdr. 
I.  i. 


et  robore,  armisinic  licUicis,  c/  non  ror/nn- 
ri.sH  i/w.Uoc  dc  oiiinibiis  iii^ralis  prtclalis 
atqiie  principibus  aceipi  polcst,qui  ctsi  sc 
Dcuin  oiiiiiiuni  bonoriim  clalorcin  nossc 
(licanl,  iaclis  taiiicn  nc-ianl.  Dcnique  Do- 
minus  asserit  sc  tanta  beneficia  Cyro  dc- 
disse,  Ul  scianl  hi  qui  ab  orlu  .so/is,  et 
//ui  ab  occidentc,  id  est  tain  orientales 
quani  occidenlalcs,  el  omnes  sub  Cyri  im- 
perio  cxsislentes,  fjuoniinn  aOsi/ue  nie  non 
es/  Beas,  qui  possit  facere  opcra  operibus 
meis  iequalia.  Iloc  et  Cyrus  aliquo  modo 
nunliavit  populis  sibi  subjcclis  :  misil 
.  cniin  pcr  provincias  sui  impcrii  epislolas, 
in  quibiis  proritebatnr  summi  Dci  polcn- 
liam,  a  qiio  sibi  ciincla  regna  cognovil 
subjccla. 

JSffo  Doniinus,  rf  non  est  alter ;  formans 
lucem,  id  est  diem  seu  prospera,  el  creans 
tenebras,  id  esl  noclem  sive  adversa.  Si 
aulcm  lcncbra?  sumanlur  pro  sola  liiminis 
privalionc,  non  crcanlur,  ncc  lcrininant 
aelum  alicujus  agenlis.  Formavit  qiioque 
Dciis  liiccin.  dc  qiia  diciliir  iii  ticncsi, 
Fial  Iiix;  omnibusqiic  cuelestibus  corpo- 
ribus  luccm  qiiam  habent,  impressit.  Sed 
el  lux  illa  splendidissima  palria?  Bcalo- 
riiin,  cl  lenebra?  inicionim,  a  Dco  fliixc- 
riinl.  Faciens  pacem,  liberando  a  pngnis 
ac  lioslibus,  inlcrnam  quoquc  Iranquilli- 
latcm  pi;cslanilo,  el  crcans  nialuni  pce- 
Mich.».3.  n.'c  :  dc  (|uo  in  Miclia>a  habcliir,  Kcce  cgo 
cogilo  maliim  siipcr  familiam  islaiii,  dicil 
Ditiiiiiiiis.  I'°l  .\iiios  ail  :  Si  cril  iiialum  in 
civilale  quod  Dominiis  non  fccil  ;  Dc  qiio 
cl  Chrisliis  :  Sufficil,  inqiiil,  dici  iiialilia 
siia,  id  cst  affliclio.  Quod  aiilcin  iiiahim 
ciilp»  a  Deo  non  sil,  ncque  ali(|uid.  ncqiic 
iii  ali(iuo,  sublimis  illc  Ihcologici  agminis 
piiiiccps  divimis  Dionysiiis  capiliilo  'i  dc 
Divinis  niiminibiis  plenissimc  doccl.  Jif/o 
JJoiiiinus  facicns  oiiinia  lnvc  nicdialc  vcl 
immcdialc. 

liorate,  cicli,  ilcsuiwr,  ct  nubcs  jj/uant 
Justum:  a])eriatur  tcrra,  cl  i/crminel  Sal- 
vatorcin.  (Jiiidam  dc  Cyro  isla  exponiinl, 
siciil  iiifcriiis  langam.  Scd  nnii  \  idcliir 
(luod  Isaias  hiinc  (>yruin,  cujiis  igiuiranlia 


*  Doslra- 
ruin 


Uen.  \.  3. 


Aiiios  III.  0. 


.Vall/i.v 


A  cl  ingraliliido  oslcnsa  csl,  Domino  pi-rlii- 
bcnle,  .\ccinxi  lc  cl  non  cognovisli  iiic, 
nunc  tam  absoliite  Justum  ac  Salvatorcm 
appcllcl.  Mclius  crgo  vidcliir  iil  cxponan- 
tiir  dc  (;hrislo.  Poslquam  ilaquc  dc  salva- 
trirc  figurali  ac  lypico  facla  csl  menlio, 
niinc  de  Salvatorc  figuialo,  vcio,  cl  pcr- 
fcclo  ac  univcrsali,  prophclia  inducilur  : 
qua;  per  modum  oralionis  proponitur,  eo 
quod  (>hristi  advcnluin  vctcrcs  Sancti  ar- 
dcnlissiinc  oplavcriinl . 

Ait    igitur  :  Rorate,  coeli,  desuper,  id 

R  esl,  0  vos  civcs  siipcrni,  angeli  sancll,  coe- 
lcslis  gralia"  rorein.  prccum  veslrarum  * 
cxaudilionem,  el  dc  (]hrisli  advcntu  con- 
solatoriam  annunlialionem  nobis  affcrlc; 
cf  nu/ies  plunnf  Jusfiim.  Seciindiim  Diony- 
sium  capiliilo  15  llicrarchia^  ccpleslis.  pcr 
nubesangcli  designanlur..\postoli  quoque 
et  pra?dicalorcs  sancti,  frcqiicnlcr  luibcs 
vocantiir.  Undc  infcrius  scripluin  csl  :  (Jiii 
;<unl  isti  qui  ut  niibcs  volanl  '.  cl  in  Psal- 
mo,  Verilas  tua  usque  ad  nubes.  Orat  ergo  Ps.%\\\,(,. 
Proplicla,  iil  vcl  angcli  (]hrisli  advcnliiin 

(;  (lcnunlicnl  :  quod  iiiiplctuin  esl  (iabriclc 
loquenle  ad  Christifcram  Virgincm.  ct  an- 
gcjo  [lastorcs  affanlc.  ciim  qiio  facta  csl 
miillituilii  cii'lcstis  cxcrcitus;  vcl  ipsi  Apo- 
stiiii  iiiiinilii  Cliiisliiin  |iliiant  scu  pra^di- 
ccn\.  Aiicriaiur  /crra.  id  cst  Virgo  bcala, 
sancla  Maria,  dc  qua  dictum  csl  :  In  dic 
illa  ciit  fiiictiis  tcrra'  sublimis:  al(|uc  in 
Psaliiio,  Vcritas  dc  lcrra  orla  csl,  el  lcrra 
noslra  dabit  frucliim  siiiim.  Tiinc  aulcin 
ajicrta  csl  lcrra  haic,  quando  htec  Virgo 
l)ia'clccla    conscnsum    pra^bens,   dixil   ad 

D  aiigcium  :  Fial  iiiilii  sccundiim  verbiim 
liiiim.  Tunc  enim  bcatissimus  alquc  ca- 
slissimiis  vcnlcr  cjiis,  clausiis  el  inlacliis 
manciis  lioniini,  apcrliis  csl  Dco,  quciii  in- 
Ira  sc  conccpil,  et  noslri  corporis  cinclo- 
rio  indiiil.  K/  ffcnninc/  Sa/rn/orcm ,  vi- 
dcliccl  (^lirislum.  qiicm  sacrosancla  .Maria 
sinc  dolorc  gcnuil.  (]iicniadinoiliini  ciiin 
sine  carnali  voluplalc  conccpil.  AV  Jusii- 
/ia  oria/ur  simui,  id  cst  doclrina  cvaiigc- 
lica,  vita  pcifccla,  scii  jiisliricaus  gralia. 
A  tcmporc  cnini  nalivilalis  Chrisli,  ciepit 


/t.  i.x,  8. 


38;  11, ',1-13. 


Is.  IV,  e 


Ps.ixwiv, 
li,  13. 


/.iir.  1,  38. 


640 


ENARRATIO    IN    CAP.    XLV    ISAI.E. 


ART.    LXXIII 


mundiis   Salvatorem  et   Creatorem   suum 
cognoscere,  vitam  corrigeie,  el  per  fidem 
ac  gratiam  justificari.  Propter  quod  iu  Jo- 
joann.  i,  auue  liabetur  :  Gralia  el  veritas  per  Jesum 
''■  Clii'istum  facta  esl.  Ego  Dominus  Trinitas 

creavi  euin,  quantum  ad  naturam  assum- 
ptam.  Christus  euim,  in  quantum  servus 
et  liomo  ac  Palre  inferior,  crealus  est,  et 
creatura  vocatur. 

PrsBterea  qui  ista  de  Cyro  intelligunt,  ila 
exponunt  :  Rorale,  cce.li,  dcsupcr,  id  esl, 
vestrae  causalitalis  iufluentiam  emillile  ; 
et  niibes  pluant  Justum,  id  est,  ad  genera- 
tionem  Cyri  concurrant  disponeudo  ma- 
teriam.  Dicitur  autem  Cyrus  justus,  quan- 
tum  ad  hoc  quod  secundum  diclamen 
divinae  justilise  debellavit  Chaldseos,  et  Ju- 
daeos  salvavit.  Orbes  autem  coelestcs  ali- 
quo  modo  concurrunt  ad  hominis  genera- 
tionem,  non  quod  anima  ralionalis  sit  ex 
causis  secundis,  sed  quia  corpus  per  il- 
lorum  causalem  iufluxum  disponilur  ad 
animse  receptionem.  Ideo  ail  :  Rorate,  coe- 
li,  desuper.  Yerum  hoe  in  Chrislo  locum 
non  habel,  quoniain  corpus  ejus  sola  Spi- 
ritus  Sancti  operatione  in  instanti  apla- 
lum  animse  infusioni  atque  organizalum 
est.  Apcrialur  terra,  id  est  filia  Aslyagis 
regis  Medorum,  c/  ffcrminef  saloatorem  Ju- 
dsorum  a  caplivilate  Babylonise,  ulpote 
Cyrum,  ct  juslitia  oriatur  simul,  id  est 
jiisia  dejeclio  Chaldaeorum,  atque  salvatio 
Jiuheorum.  Effo  Dominus  creavi,  id  est 
creal)0,('M//(,sciIicel  Cyrum. Tempore  enim 
hujus  vaticinii  eral  creandus.  Dicitur  au- 
tem  creatus,  vel  quantum  ad  esse  na- 
turale,  vel  quanlum  ad  esse  imperiale, 
quemadmodum  dicimus  aliquem  creari  in 
summum  pontificem,  imperatorem,  vel 
regem . 
9  Vce  qui  contradicit  factorisuo,  etc.  Pri- 

mo  exponenda  sunt  hsec  de  Christo,  de- 
inde  tangendum  quomodo  exponantur  de 
Cyro. 

Va'  qui  contradicit  factori  suo,  id  esl, 
Creatori  non  credit  promittenti  Christi  ad- 
ventum.  Multi  enim  noii  crediderunt  Pro- 
phetis.  Tcsta  de  samiis  terrce,  id  est,  talis 


A  conlradiclor  est  velut  opus  luteum  et  ter- 
re^tre  :  quod  dicilur  de  Samo  lerra,  quo- 
niam  in  insula  Samo  ferlui  pi  iuKi  iiiven- 
[\im.  Xumquid  dicit  lutum,  de  quo  lestse 
formantur,  figulo  suo,  id  est  artifici,  Quid 
facis  ?  et  opus  tuum  absque  manibus  est, 
id  est  imperfeclum  et  debilc  ?  tanquam 
dicat  :  Sicut  luUim  conlra  figulum  nil  va- 
lel,  nec  eum  reprehendere  potest,  sic  nul- 
lus  polest  Deo  resislere,  aut  ejus  effectum 
arguerc.  De  hoc  superius  dicla  sunl  pluri- 
ma.  Vce  qui  dicit  patri,  id  est  Deo  omni-       10 

B  polenti,  Quid  generas  ?  et  mulieri,  id  est 
Yirgini  benedictae  (de  qua  Paulus  :  Misit  GaZa(  iv, 4. 
Deus  Filium  suum  natum  ex  muliere), 
Quid  parturis  i  id  est,  qui  Christum  Dei 
Patris  ac  Yirginis  matris  Filium  negat  si- 
ve  exstinguere  cupit.  Hwc  dicit  Dominus,  II 
Sanctus  Israel,  plastes  ejus,  id  est  sancti- 
ficalor  et  conditor  Israelis  :  Ventura  in- 
terrogate  me,  id  est  pure  contingentia  quee 
mihi  soli  sunt  cognita;  supcr  filios  meos, 
et  super  opus  manuum  mearum  mandatc 
mihi,  id  est,  mihi  indicate  vel  prsecipite, 

C  si  potestis,  qualiler  filios  meos  adoptivos 
debeo  regere,  et  effectus  meaj  potentiae 
ordinare.  Eyo  fcci  tcrram  ;  et  /lo/ninem  12 
super  eam,  videlicet  primum  parentem, 
omnesque  poslcros  ejus,  creavi  cgo,  im- 
im'diate  quanlum  ad  animas,  vel  mediate 
quanlum  ad  corpus.  Manus  mew,  id  est 
mea  potentia  et  sapientia,  tetenderunt  ccc- 
los,  creando  eos  in  figura  sphferica,  quae 
cunctis  figuris  capacior  est  alque  exten- 
sior ;  ct  omni  militice  eorum  mandavi,  id 
est,  cunctis  sideriinis  et  planetis  certam 

D  legem,  et  ordinem  determinatum,  conve- 
nienlcmque  motum  praefixi.  Unde  trans- 
lalio  Septuaginta  interpretum  sic  habet  : 
Ego  omnibus  stellis  mandavi.Hoc  esl  quod 
canil  Psalmisla  :  Slaluit  ca  in  sa?culum  et  Ps.csmn, 
in  sfficulum  saeculi;  praeceptum  posuit,  et ''" 
non  praeteribit. 

Ego  suscitavi  eum,  scilicet   Chrisluni       13 
hominem,  ad  justitiam,  id  esl,  ad  jusli- 
liam  eum  induxi.  Propter  quod  ait  Salva- 
tor  :  Yerba  quae  ego  loquor,  a  me  ipso  non  joann.xK, 
loquor  ;  Pater  vero  in  me  manens,  ipse  '"• 


ENARRATIO    IN   CAP.    XLV    ISAI.E. 


ART.    I.XXIll 


m 


Mnllli  \\i, 

18. 


Amox  IX. 


Joann.  xii 
31. 
Ibiil.  3i. 


Ejihe$.  II, 
6.9. 

I  Pelr.  1, 
18,  I». 


14 


Luc.  IX,  i'i. 


Joann  xvii 
tl. 


facil  opora.  Ei  omvex  vins  cjii.^i  dinijiini  : 
ita  iil  in  omni  coiivfrsalionp  ejiis  niiiil 
rpprohensii)ile  valeat  inveniri.  Ipse  crdi- 
fii-aliil  firiltilfiH  iiicinn.  i(l  csl  Kcclcsiam. 
de  qiia  ail  a*i  Simoncm  :  Tii  es  l'elrus,  el 
super  liaiif  pelram  a>dificabo  Ecclesiam 
meam  :  et  apud  .\mos.  In  die  illa  suscila- 
bo  labcMiaculuiii  David  (piod  cecidit.  El 
caplivilatem  meam  dimittet,  id  est,  cie- 
clos  a  diabolica  caplivilate  eripiet  :  sicut 
prolestatur.  .Nuuc  princcps  hujus  muiidi 
ejicietur  foras;  ct,  Kgo  si  e.xallalus  fuero 
a  terra,  omnia  trahani  ad  mc  ipsiim  ;  rwn 
in  iirelio,  nci/ue  in  muneribus,  dicil  Do- 
miiiux  Deus  exerciluum,  id  est  non  pro- 
plcr  nierita  hominiim.  non  aliquo  dono  : 
(lucmailiiKpdum  ad  1-^phesios  rccolilur  : 
(iratia  salvali  eslis;  et  hoc  non  ex  operi- 
bus.  VA  Pelrus  in  sua  prinia  cpislola  :  Non 
corruplibilibus,  inqiiil,  auro  vel  argenlo 
rcdempli  estis,sed  pretioso  sanguinc  Agni 
immaculati. 

Hcec  dicit  Dominics  :  Labor  ^iii/ypti ,  id 
est  ,Egypli  populus  in  idolorum  cullu  la- 
borans.  el  negolidlio  .Elhiopiiv,  id  csl 
.Ethiopcs  in  hoc  saeculo  negotianles,  ci 
Sabiiim  viri  subliines,  id  est  gentcs  el 
principes  regionis  qu»  Irans  .Etliiopiam 
est,  et  Sabaim  appcllatiir,  ad  le,  o  Chrisle, 
transibuiil  pcr  fidcm  el  ciillum,  et  liii 
erunt  pcr  huinilem  suhjcclioucm  ;  post  te 
ambulabunt ,sc(\\icn\.(}^  tua  vestigia,qucm- 
admodiim  dicis  :  Qui  vull  venire  posl  mc. 
abiicgcl  semclipsum,  et  lollat  crucein  sii- 
am  (|uotidie.  Vincti  manicis  peri/cnl,  id 
esl,  lui  obscqiiii  jiigo  siibjecli,  el  tiio  li- 
more  confixi,  procedcnl  de  virtule  in  ^ir- 
liitcin,  et  le  adorabunl  lanquam  verum 
Dcum,  leijue  deprecabunlur  lanquain  ho- 
mincm  summum,  Dei  ac  hoiniunm  inedi- 
alorem  ;  et  adorando  lc  diccnl  :  Tanluia 
iit  ic  cst  Deus.  In  Filio  enim  csl  1'alcr, 
qiicmadinodum  Filiiis  dicit  :  Tu  l'alcr  iii 
mc,  ct  cgo  in  lc.  El  non  csl  ali.\</iic  lc 
Dcus  :  quoniam  1'ater  non  est  alius  Dciis 
qiiam  Eiliiis,  quamvis  sit  alia  Pcrsona.  i'a- 
lcr  naiiKiuc  ct  l"ilius  cl  Spiiilus  Sanclus, 
suiil    iiniis    Nimplicissimus    Dcus,    in    qiio 

T.  8. 


.\  niilla  cst  substanlialis  distinctio.  Vcrc  lu       {^ 

cs  Dciis  ab.scondiiiis.id  esl  invisibilis  alque 

incomprehensibilis,  el  non  nisi  in  occiil- 

lo  c(H(lis  apparcn<.  iloc  lamen  dc  Chrislo 

pra-cipiie  dicitur  proptcr  assiimpli  corpo- 

ris,  iii  (]iKi  (livinilas  latuit,  sacramentiiin, 

sicul   dc  co  inferiiis  legitiir  :  Qiiasi  abs-   /1.1,111,3. 

conditiis   vullus   ejiis  ct   despeclus.  Dcas 

Israel,  Salvator,  quod  interprctalur  Jesus, 

de  qiio  angeius  dixil  pasloribiis  :  Naliis  est  Luc.m.w. 

vobis  hodic  Salvator:  cl  ad  Joscpli :  Voca-    -I/oha.  1, 

*i 
bis  nomen  ejus  Jesum  :  ipse  enim  salvum 

B  faciet  populum  suiini  a  peccatis  eoriim. 

Confusi  sunl  el  crubuerunl  omnes ;  si-       i<; 
miil  abierunt  in  confusionem  fabricatores 
crrorum.  Quamvis  hoc  de  universis  ido- 
lolatris   accipi    possit.  qui  idolis   servire 
maluerunl    (|uam    (Iliristo.  atquc  ob   lioc 
wternam   confusionem  ac  poenam  sortili 
sunl.  melius  lamen  accipilur  de  Scribis  et 
PhaiisaMs,  qiii  confinxciiiiit  mciidacia,  el 
ca  ubiqiie  disscminavcruiil,  diccntes  cor-  yiii/.xxviu, 
pus  Christi  non  surrexisse,  sed  a  discipu-  "• 
lis  fiirtim  fiiissc  sublatum  :  miillaquc  alia 

C  coiitra  (^hiistum  moliti  sunl :  pi(>plci(]uod 
pericrunt  tradili  manibiis  iiomanorum  ac 
(laMiionum.  Isracl,  id  csl  eleclus  populiis  17 
JudaMnuin  credens  in  (^liiislum.  salvalas 
est  in  Domino,  non  in  se  ipso,  sed  per 
(jhrisli  virtiilcm.  sahilc  irlcrna.  per  eva- 
sioncni  iKciue  infcrni.  attiiie  per  adcptio- 
nciii  bcatitiidinis  ((cli.  Xon  confundemini 
in  j)ra'seiili,  ci  nnn  crubescetis  in  futuro, 
o  vcri  israclila?,  ii.tr/uc  in  .itrculuin  sa'cu- 
li.  Non  enim  eriibueriinl  Aposloli  nomen 
(vhrisli  coram  honunibiis.  scd  ihant  gaii-  .u/.  v.ii. 

D  liciilcs  a  conspeelii  concilii,  quoniam  di- 
gni  habili  siiiit  |)rn  iKimiiic  Jcsu  (•DUliiinc- 
liam  pati. 

Quia  Inrc  dieit  Dominus  crcans  civlos.        |,s 
ipsc  Deus  forniaiis  lcrram,et  faciciis  cam, 
i/i\c  /ilasics.  jd  esl  i^iasmalor,  cjus.  |)c  qiio 
latiir  iii  1'^aliiio  :  liiiliii  lii.  Dmninc.  Icrram   /•...  a,i«. 
fiiudasli.  ct   i>])cra   iMamiiiiu   liiaiiim  siiiil 
c(eli.Quo(l  ad  lillcrani  de  Cliiisln  liiciliir, 
iil   palcl  ex   ailegalione  Aposloli  ad    llc- 
bra-os,   iil)i    pcr  iiaiic    scrii»luram    ])rol>al  //(*r.i,io. 
i''iliiim  i'atri  coa^lerniim.  i'cr  iioc  (lUiKiiie 

11 


61^ 


ENARRATIO    IN    CAP.    XLV    ISAI.E.    —   ART.    LXXIII 


19 


Exod.  XIX, 
iet  seg. 

Malth.  V, 
1  et  seq. 
Joanrt.xww. 
20. 


P$.  xviii,  5, 


Ibid.  8. 


20 


ICor.  T.IO 


destruitur  haeresis  diccntium,  sola  coele 
stia  seu  invisibilia  a  IJco  producta.  Non 
in  vamim  creavif  eam;sed  ut  liabitnretitr 
ab  hominibus  et  jumentis, /brm«r(7  eam. 
Efjo  Dominus,  ct  noit  es(  alius.  Kon  in 
abscondito  locutus  sum  :  quia  per  Moysen 
publice  ad  universum  Israelem  loqueba- 
tur;  tn  loco  tcrrcc  tenebroso ;  sed  in  plana 
solitudine,  imo  in  altissimo  Sinai  monle. 
Potest  quoque  de  Christo  intclligi,  qui 
montem  conscendens,  fecit  sermonem  ad 
popuIum.Unde  ad  Annam  dixit  :  Ego  pa- 
lam  locutus  sum  mundo;  ego  semper  do- 
cui  in  synagogis  et  in  lemplo,  quo  omnes 
Juda?i  conveniunt.  Per  Apostolos  qiioque 
palam,  non  in  loco  tencbroso  locutus  est  : 
siquidem  in  omnem  terram  exivit  sonus 
eorum.  Non  dixi  semini  Jacob,  id  est  fi- 
delibus,  frustra  :  Qua'rite  me  per  fidem 
et  opera.  Ego  Dominus,loquensjustitiam, 
annuntians  recta.  Lex  enim  Domini  im- 
maculata,  converlens  animas.  lit  Sapientia 
ail  :  Justi,  inquit,  sunt  omiies  sermones 
moi,  et  non  est  in  eis  pravum  ([uid,  neque 
perversum. 

Sed  quia  Juda?i  pro  majori  parte  reces- 
serunt  a  Christo,  idcirco  gcntilibus  dici- 
tur  :  Contjretjainini  in  aposlolica  et  catho- 
lica  Ecclesia  Dei,  et  venile  credendo,  et 
accedile  simul  per  divinam  ac  muluam 
caritatem,  quatenus  idem  sapiatis,  et  non 
sint  in  vobis  schismata;  Cj/ui  salvati  estis 
e:v  gentibus:\}Qr  quod  notatur,  non  omnes 
gentes  stalim  aul  simui  crediluras  fuisse, 
sed  per  partes  atque  paulatim.  Demum  de 
his  qui  credere  noluerunt,  subjungilur  : 
Nescierunt,  id  est,  sacrae  Scripturae  ser- 
mones  et  Apostolorum  prffidicationem  non 
intellexerunt,  qui  levanl  ligiium  sculptu- 
rcv  suce,  id  est,  sublime  erigunt  altoque 
loco  statuunt  idola  sua,  ut  reverenter  ado- 
rentur,  el  a  cunclis  cernantur,  et  rogant 
deum  non  salvantem,  id  est  idolum  va- 
num  ficlumque  deum.qui  nequc  se  ipsum 
juvare  potest,  nec  suos  cullores. 

Deinde  Dominus  ail  primis  pradicalo- 
ribus  EcclesicP  sancla>.  :  Annuntiatc  ovan- 
gelicam  legem  ubique,  et  venite,  semper 


A  redeundo  ad  Deum  cum  graliariim  aclio- 
ne,  et  ad  proximos  ciim  pia  compassione, 
et  consiliamini  simul,  id  est,  consilium 
de  genlium  salvatione  seu  conversione 
inite.  Quis  auditum  fecit  hoc?  id  est,  quis 
gentium  conversionem  et  Christi  myste- 
rium  prEenuntiavit,  ab  initio  mundi  ?  Nul- 
lus  ulique  nisi  Deiis,  qui  ait  :  Ex  tunc 
prtvdia-i  illud,  id  est,  ab  initio  proenun- 
liavi  per  Prophetas  gentium  salvationein  : 
nulla  enim  tempora  vacaverunt  a  prophe- 
tia  Christi,   sicut  in  mystica   exposilione 

B  sex  hydriarum  Augustinus  pulchre  dedu- 
cit.  Nempe  et  illud  quod  in  Genesi  dictum 
est  de  priinis  parenlibus.  Erunt  duo  in  c™.ii,ji; 
carne  una,sacramenlum  magnum  fuitChri-  ^f'^l'  '' 
sti  atque  Ecclesiae.  Adam  quoque  (ut  di- 
cunt  sancti  doctores)  rediens  a  supernalu- 
rali  sopore,  imo  a  divinorum  secretissima 
contemplatione,  agnovit  Filium  Dei  incar- 
nandum  ;  et  de  hoc  mystice  loqueljalur, 
quamvis  cansam  incarnalionis  non  nove- 
rat.  Numquid  non  ego  Dominus,  in  cu  jus 
ditione  cuncta  sunl  posila,  t7  non  est  ultra  Esiherxm, 

C  Deus  absque  7ne  ?  jnxla.   illud   Deulerono- ^- 
mii  :  Yidete  quod  ego  sim  solus,  et  non  oeui.w^iu 
sit  alius  Deus  prffiter  me ;  et  in  Psalmo  :  '"'■ 
Quoniam  quis  Deus  praeter  Domiuum  ?  aut  Ps.xvn,32. 
quis  Deus  prEeter  Deum  nostrum  ?  Deus 
juslus  et  salvans  non  esl  prceler  me  :  quo-  ps.  xcv,  s. 
niam  omnes  dii  genlium  dtemonia  ;  neque 
est  aliud  nomen  datum  hominibus.  in  quo  .ut.w.  12. 
oportet  eos  salvos  fieri. 

Convertimini  ad  me  per  fidem  et  cari-       22 
latem,  et  salvi  e.ritis  mente  et  corpore, 
omnes  fines  terrce,  id  esl  gentes  univer- 

D  sfe;  (luia  ego  Deus,  et  non  est  alius.  Ecce 
apertissime  loquilur  de  conversione  sse- 
culi  universi. /«  mcmetipso  Juravi,  el  non       23 
nisi  per  memetipsum  :  Deus  enim  majo-    Bebr.  vi, 
rem,  per  quem   juret,  non  habet.  Jurat  ''• 
autcm  Deus,  secundum  Apostolum  ad  He- 
breeos,  Ut  per  duas  res  immobiles,  quibiis    ibid.  is. 
impossiiiile  est  mentiri  Deum,  forlissimum 
solatium  habeamus  :  et  ulique  secure  ju- 
ral,  qui    mentiri    non    potest.   (juid    i'rgo 
juravit,  subditur  :  Egredictur  t/c  ore  inco 
justitice  verbum,  id  est  evangelicae  legis 


E.NARRATIO    IN    l.AP.    XLV    ISAI.E. 


ART.    LXXIII 


(i'43 


Ps.  XLiv.  ;; 
Joann.  r.  1 


24 

PliUipp.n 
10. 


2<i 


C«n.xxviii, 
Ik. 


|ira»rIica(io,  et  non  revcrlelur,  id  est.  non 
crit  inaiic.  noquo  cassaliitnr.  sod  fructiim 
laciet  in  flcelis.  Auguslinus  in  serniono 
de  Purilicationc.  hiiiic  Incuin  |irorundius 
siibtiliusque  c.vponil  lioc  nuKJii  :  l'>grcdie- 
tur  de  ore  meo,  id  est  de  corde  Dei  Patris, 
Verbum  increatum  :  dc  quo  Pater  tesia- 
liir,  i^ructavit  cor  meum  verbum  boniiin  ; 
cl  Joannes,  In  principio  eral  Vcrbum.  Kt 
noii  revcrlelur,  id  cst,  non  idcntiricabitur 
mihi  in  persona  :  quod  contra  Sabclliiim 
iliciliir,  asserenlem  unam  esse  Palris  Fi- 
liiquc  personam.  Quia  milii  cureabilur 
oimie  (jenu  cceleslium,  terrestrium  et  in- 
feinorum.  Jaiii  lamen  sermo  cst  de  oiiini 
gciiu  };cntium  universariim  qiiEO  ad  lidcm 
conversae  sunt,  et  Deum  veriim  cultu  la- 
lri;e  lionoravcriinl  :  cujus  indiciiim  est 
gcnufiexio  corporis.  El  juraliil  omnis  lin- 
yua,  scilicet  per  nomen  meum,  non  per 
falsos  deos. 

Er<jo  in  Domino,  id  est  ad  gloriam  Uci, 
dicent  gcntes  conversae  :  Mea'  sunl  jusli- 
litf  ct  imperium,  uon  popiili  Juilieonim. 
Divinorum  prrpceiitinum  ciisdidia.  (Ihii- 
stique  regnum,  iion  iiisi  in  pnpiiln  cliri- 
stiano  invcniunlur.  Acl  euin,  id  csl  ad 
(Ihrisluiii,  vcniciil  ct  confundenlur  in  dic 
jiidicii  omncs  rjui  repuf/nanl  ei,  videlicel 
liagani,  Jiid.Ti.  hxretici,  ct  impii  chrislia- 
iii.  Polest  (luociue  inlclligi  de  conversionc 
gcnlilium,  qui  anle  suam  conversionem 
Christo  repugnabant,  sed  fide  recepta,  ad 
eiim  pdmitendo  vcneriint,  atque  de  suis 
pervcisilalibus  erubiicrtint.  In  Domino 
(Ihristo,  per  fidem  ipsius,  Jusli/icaiiilur  et 
liiudabitur  omne  seinen  Israel.  id  est  om- 
nis  popiilus  fidclis.qui  fiilcm  Israclis  as- 
seqiiilur.  De  quo  semine  s|iiriliiali  Donii- 
iius  sancto  patriarchae  Jacob  ic|iriiMiisit  : 
Dilal.ibcris  ad  oricnlciii  el  (iccidcnlcm,  cl 
ail  ai|iiiliiiiciii  cl  mcridicm,  id  csl,  loliiin 
iiiiiiiiliuii  siMiicii  liiiiiii  iiiiplcbil  :  qiiiiil  in 
(llirisliaiiis   iiii|ilcliini  csl. 

Piislrcmn  brcvilcr  langcndiim  esl,  qiid- 
iiiimIo  qiiiilam  |ira'dicla  de  (^yro  expoiiaiil, 
.\b  eo  ila(|ue  loco  ipio  dicitur,  Viv  ijiii 
conlradicil  fiwlori  sun,  affiriiiant  oos  red- 


.K  argui  qiii  non  credideriint  implenda,  qii.ne 
Deiis  per  (^yriim  promisil  a.ijcnda  dc  Jii- 
dffiorum  liberalione,  etc.  (liiidam  vero  e.\- 
[iiiniint  de  .\slyage  avo  ('yri,  qiii  timens 
ri^gno  privari  per  (^yrum,  qucm  audieiat 
vehementer  subiimandum.  conabalur  eiim 
occidere  :  sicque  divina>  ordinalioni  resi- 
slere  nisus  esl.  ilein  quod  seiiiiiliir,  Vtc  |n 
f/ui  dicil  palri,  Quid  gcneras?  el  mulicri, 
Qiiid  parluris?  hoc  de  .\styage  exponunt, 
qiii  tenlavit  parlum  filia?  siia?.  mariliqiie 
ejus  exstingiiere,  utpole  (^yrum.  Ego  su-       1.3 

B  scilavi  ciim  nd  juslilinm,  id  est,  pole- 
slatem  contuii  Cyro  exseqiiendi  jusliliam 
meain  contra  Chaldseos,  et  ad  liberandos 
Judseos:  e(  omncs  vias  ejus  dirigam.  dan- 
do  ei  ubique  prosperum  exilum.  Hoe  la- 
incn  absolulc  de  Cyro  verum  non  esl, 
qiicm  conslal  essc  damnatum,  tanquam 
idoiolatram  ct  ingratum.  Ipsc  ivdificabil 
ilvilalciii  meaiii.  Cyrus  eniin  dcdil  Jiuheis  i  ^trfr.  i, 
licentiain  aedificandi  Jcriisalcin,  qua'  ta-  ''*' 
men  post  morlem  ejus  sub  .Nchcmia  a>di- 
ficala  esl,  inaxime  quanlum  ad  muros  ol  u Ksdr.  m, 

C  portas.  El  caplivilulem  mcum  dimillel,  id  '"' 
csl,  popiilum  meum  a  ikbylonica  caplivi- 
lalc  absolvet;  iion  iu  pixiio,  sed  gralis.ex 
iiispiialione  divina,  qiiasi  gralias  ageiis  cl 
vicem  rependcre  volens  Deo  Israel,  cujus 
adjulorio  omnia  regna  sibi  cognovil  sub- 
jecta. 

Porro   quod    subdilur,   Labor  ^Eiiypli,       |.i 
etc,  cxponiint  ita,  quod  Deus  promisit  Cy- 
10  bona  .Kgypti,  .Elhiopia'  et  Sabaim  pro 
mercedc  liberalionis  Jud.Torum.  liuic   ta- 
men  repugnare  videtur,  quod  Cyrus  ante 

D  Ju(la>orum  libcrationem  dixit,  omnia  re-  \Esdr.\,i. 
gna  lerriP  sibi  esse  suljjecla,  ul  legitiir  in 
priiflo  iisdra;  libro.  IV;-('  subliincs  ad  te 
lransibunl,post  teambulabunt,  vincti  ma- 
iiii-is  /icrgeril,  cl  lc  adorabunl  :  id  esl, 
habilatores  horum  regnoruni  a  lc  capi- 
ciiliir,  et  capli  posl  le  gradirniiu  ,  leque 
siipplicilcr  exiirabiint  nc  cos  pcnilus  con- 
lcras.  liaiic  aiilciii  cxpnsilioiicm  dc  Cyro, 
(liiam  sequiliir  i.yra,  S.  ilieronymus  im- 
|irobal  per  hoc  (luud  subdilur:  Tiuilum  in 
lc  cst  Dcus.  .Non  enim   iii  soio  Cyro  fiiil 


G4i 


ENARKATIO    IN    CAP.    XLVI    ISAI.E.    —    ART.    LXXIV 


Deus.  Et  quamvis  hoc  de  Cyro  aliquo  mo- 
<lo  accipi  possit,  quia  in  luillo  regum  sui 
temporis  tam  gratiose,  quantum  ad  tem- 
porale  imperium,  fuil  Deus,  sicut  in  ipso, 
cujus  imperio  ceteros  reges  subjecit :  ta- 
men  quod  subditur,  Et  non  est  absque  te 
Deus.  nequaquani  intelligi  potest  de  Gy- 
13  ro;  et  item  quod  subdilur,  Vere  tu  es Deus 
absco»d>tus,  Deus  Israel,  Salvator  :  quae 
tamen,  sicut  jam  patuit,  de  Domino  noslro 
Jesu  Christo  verissime  exphinantur.  Unde 
Hieronymus  infert,  slullam  esse  coiitcn- 
tionem  corum  qui  isla  de  Cyro  accipiunt  : 
pra?sertim  quum,ut  Hieronymus  ait,etiam 
stultis  perspicuum  sit  unum  esse  sermo- 
nis  contextum,  nec  posse  sensum  dividi 
qui  in  ipso  narrationis  ordine  et  ratione 


A  conjunctus  est.  Pristerea   quod    infertur. 

/srael  salvatus  est  in  Domino  salule  (vter-        17 
na,  nuUatenus  sumi  potest  de  salvatione 
facta  per  Cyrum. 

Tola  autem  expositio  cujusdam  circa 
hunc  locum,  fundatur  non  in  aliqua  Seri- 
ptura  canonica,  sed  in  Scholaslica  histo- 
ria  :  quod  tamen  non  decet,  quoniam  non 
deljcmus  obscura  atque  certissima,  per 
minus  certa  exponere.  Sed  et  Lyra  quo- 
dam  loco  redarguit  eos,  qui  qufedam  ver- 
ba  Isai»  exponunl  per  historiam  Judilh, 

B  eo  quod  illa  historia  non  sit,  secundum 
eum,  authentica  :  de  qua  tamen  certum 
est,  quod  non  sit  minus  aulhentica  quam 
Scholastica  hisloria,  quoad  ea  quse  de 
Cyro  in  ipsa  narrantur. 


ARTICULUS   LXXIV 


DECLARATIO    CAPITILI    QIADRAGESLMI    SEXTI    :    CONFRACTUS    EST    BEL. 


OUI  superiora  de  Cyro  exponunt,  ista 
ila  conlinuant,  quod  post  salvatoris 
Judajorum,  et  liberationis  eorum  a  Baby- 
lonica  captivitate  descriptionem,  jam  ho- 
stium,  id  est  Babyloniorum,  dejectio  prae- 

1  signatur.  Ut  sit  sensus  :  Confractus,  id  est 
resolulus  atque  deslructus,  est  Bel ;  con- 
tritus  est  Nabo  :  nomen  est  alterius  idoli 
quod  colebant  Clialdsi.  Facta  sunt  simu- 
lacra  eoruni  bestiis  et  jurncntis,\A  esl  con- 
culcata  ab  eis,  vel  eis  similia  facta,  utpolc 
inlellectu  carentia.  Cyrus  enim  cum  po- 
pulo  suo  confregit  idola  Babylonis.  Onera 
vestra  tjravi  pondere  usque  ad  lassitudi- 
ncm,  id  esl  idola  vestra,  o  Babylonii,  vos 

2  usque  ad  faligatiouem  gravantia,  conta- 
buerunt  et  contrita  sunt  simul,'iA  est,  iina 
vobiscum  capta  sunt  ct  comminuta;  non 
potuerunt  salvare  portantem.  Idololatra? 
namque  idola  propriis  humeris  solent  por- 
tare.  Dicitiir  quoquc,  quod  saccrdotes  Ba- 
bylonis  videntcs  urbem  a  Cyro  captam,ar- 


G  reptis  idolis  suis,  iugere  conabantur ;  sed 
onere  idolorum  praepediti  a  celeri  cursu, 
simiil  cum  idolis  suis  capti  fuerunt.  Unde 
nunc  subditur  :  et  anima  eorum  in  capti- 
vitatem  ibit  :  sumiturque  anima  pro  ho- 
mine  toto. 

Sed  quoniam  superiora  de  Christo  gen- 
tiiimque  vocatione  exposita  sunt,  melius 
est  generaliler  explanare  de  idolorum  rui- 
na,  quffi  facta  est  Christi  Evangelio  divul- 
gato.  Sic  ergo  per  Bel  designatur  Belus 
sive  Saliirnus.  (juem  antiqui  in  lantum  co- 

D  lebant,  ut  proprios  ei  filios  immolarent. 
-Nabo  autem  idolum  est,  et  interpretatur 
divinatio  :  et  est  sensus,  quod  prophetia 
seu  divinatio  idolorum  et  idololatrarum, 
post  Ghristi  adventum  conticuit. 

Deinde  populus  Juda^orum  ab  idolola- 
tria  revocatur,  at([ue  ad  unius  altissimae 
Deitatis  cultum  inducitur.  Audite  me,  do-        3 
inus  Jacob,  id  est,  farnilia  Judaeorum,  et 
omne  rcsiduum  domus  Israel ,  id  est,  qui 


ENAUnATIO    IN    fAP.    XI.Vl    ISAl.E.    —   .VIIT.    I.XXIV 


(iio 


lliilal.  II 
iO. 


Deul.  1.31 


Hehr  i.J 


tloni.  I,  il 
(i 


remansistis  do  decem  tribubus,  Qui  porta- 
mini  a  mco  u/cro,  qui  (jcslinnini  a  mea 
vulva.^oc  mullipliciter  exponi  potest.Pri- 
mo,  ut  per  utcrum  el  vulvam  Dei,  inlclli- 
gatur  venter  ct  vulva  plebis  sua>,  videlicet 
mulicrum  Ilebra>arum.  Sccundo,  ut  venter 
et  vulva  I)eo  metaphoricc  adscrihanlur, 
sicul  et  cetera  memhra  corporis  nostri,  ut 
sil  sensus  :  Qui  portainini  a  meo  utero,  id 
csl,  ila  vos  cx  J^lfrypto  porlavi,  imo  qiioti- 
die  porlo,  suslento  et  alo,  quemadmodum 
mulier  siium  portat  infanlem.  Tertio  sic  : 
Oiii  porlamini  a  men  iilero.  id  cst,  ila  vos 
diligo,  siciil  iiialer  siiuni  inraiiliiliim.  lla>c 
autem  moraliter  de  Ecclesia  el  unoquoque 
clcclo  accipi  possunt,  siciil  el  Paiilus  ail  : 
In  lide  vivo  Kilii  Dei,  qui  dilexil  nic,  ct 
Iradidit  scmetipsum  pro  me.  Per  uterum 
aiitem  scn  viilvam  Dei,  intclligilur  palerna 
ejiis  clenicnlia.  vel  sccicla  gialia  ejiis.  fV 
qiic  ad  seneclam,  id  esl,  quousque  vos  se- 
ncscatis.  eifo  ipse  sum  incommulabililer 
pciinancns.  Kx  hoc  loco  sumplimi  esl  (juod 
allegat  Ambrosius  scriplum  :  Doncc  sene- 
scalis,  ego  sum.  Sic  enim  habct  Iranslatio 
Scpluaginta  inlci[)rcluiii.  jE"/^  usqtie  ad  ca- 
nox  vcstros  cgo  porlnbo,  non  dcserens  vos 
neque  projiciens,  sed  usque  in  rincin  con- 
servans.  Ef/o  feci  vos  et  omnia  bona  qua? 
habelis,  et  ei/o  feram,  id  esl,  portabo  vos 
gratiosc  et  pie;  et  ego  portabo,  cl  salvaho 
vos  nunc  per  gratiam,et  in  fuluro  per  glo- 
riaiii.  riide  cl  in  Deiilcionomio  :  Portavil 
tc  Dominiis  Dciis  liins,  siciil  porlarc  solct 
hoino  parviiiiiiii  riliiiiii  suiiin.  Dc  (]hrislo 
qiioiiiic  ail  Aposloliis,  qiind  |iiirlcl  omnia 
vcibo  virtutis  siue. 

Cui  assimilaslis  mc,  el  ada'qtiastis  ct 
riinipariistis  tnc,  rt  fccislis  siniilon  .-'  lail- 
qiiaiii  dieat  :  Mulliim  errastis  qiiod  aliqiiid 
milii  a-quale  piilastis  et  pro  Deo  coliiislis, 
gloriainqiie  incnrriiptibilis  Dci  iii  simililii- 
diiK'111  coi  i'ii|ililiiiis  lioniinis  liansliilislis. 
Qui  co7ifertis,iA  cst,  producitis  ac  tradi- 
tis,  inirum  de  sitccuto,  id  i'sl  de  biirsa, 
et  ari/cntnin  statcra  jiondernlis,  qualcniis 
ccrlam  peeiiniie  seii  massjp  |)i'eliosa:>  mo- 
lcni  detis  pro  idolo  lacicndo,  conilucenlcs 


soc.  Hcbr. 


8 


*  alias  con- 
fundamini 


A  arli/icem,  ul  faciat  dcum  seiilptilcm  sive 
conflalilem  ;  el  procidunt  idololatra!  co- 
raiii  id(do,  et  adorant  illud.  Portant  il-  7 
lutn.  videliccl  deiim  aurcum,  sive  argen- 
teum,  in  humeris  i/cstantcs,  et  ponentes  in 
loco  suo  :  quoniam  dii  hujiiscemodi  pedes  Ps.cxni.i, 
qiiidcm  lialienl,  sed  ambulare  non  valenl. 
Jit  sialjil  dciis  lalis  inanis,  ubi  cultores 
sui  eum  reponunt,  ac  de  loco  suo  non  mo- 
rclii/i/r  a  sc  ipso;  scd  et  quum  claniarc- 
riti/  iddloialraj  ad  eum,  non  audict,  quia 
ncc  vivit,  et  de  Iribulalione  non  salvabit 

B  eos. 

Mementote  istud,  id  esl,  beneficia  mea 
recolile,  cl  idolorum  vanilatcm  revolvilc, 
cl  fundnmini' ,  id  esl,  in  Dco  fiindaiiicn- 
tum  firmale,  ul  silis  forles  in  fidc  aUiiie 
immobiles  in  cullu  divino,  nc  rursus  ad 
prislinos  declinetis  errores;  et  redilc,pra'- 
viiricii/orcs,  ad  cor,  id  est  ad  vcrum  ralio- 
nis  judicium,  ad  inleriora  vestra,el  coram 
Dco  disculilc  opera  veslra.  IIoc  autem  ni- 
liil  aliiid  esl.  nisi  ad  Deum  convcrli  :  qiii 
enim  peccat,a  cordc  (id  csl  a  rationis  cen- 

C  sura)  rcccdit,  sequcns  impclum  passionis 
vcl  inclinalioncm  pessinii  liabilus.  Sic  qiio- 
quc  redire  ad  cor,  divina>  pacis  infusio- 
ncm  mcrelur.  juxla  illiid  in  Psalmo  :  Lo-  rs.i.x\\K, 
quelur  pacem  in  plcbem  suam,  et  super  "" 
sanctos  suos,  ct  in  eos  qiii  converliiiiliu' 
ad  cor. 

Recordamini  prioris  swculi,  quod   fiiil        !' 
anle  diluvium,  crealionisque  miindi,  qini- 
i/iam  ci/o  siim  Dcus  omniiim   sa>ciiloriim, 
iiniversa  dispensans  alqiic  gubernans.  Jit 
non  cst  iillrn  me  Dcus,  ncc  csl  siniilis  mci 

D  in  diis  siiiiililiidine  nalurali  :  jiixla  illiid 

Psaliiii.  Dominc  Dciis  \iiluhiiii,  (piis  ^iiiii-  /'«.lxxivmi, 

lis   lui  '.   iinnunliiins   at>  c.rorilio  norissi-  "    ,q 

niiim,  id  esl,  a  [irineipio  miindi  dc  ternii- 

iiii  cjiis  pi'a>dixi.  rn(l(>  ct  Judas  apostoius 

iii    siia  (lanonica   oslcndil,  scplimiiiii   ab   Jmir  \.\. 

Adam   I.iioch  dc  fiiiali  jiidicio  |)ro|)liclas- 

sc  :  nec  diibiiim  esl  quin  .\dam  spiritum 

prophclia'  liahucril,  cl  alii  ipiidam  leinpo- 

re  cjiis.  Vcl.  .\b  exordio  nii\  issimuni,  id 

esl  a  principio  rei  lerminum  (>jus.  AV  ab 

initio  qiiic  nciiliini  fintii  siint.  ificcns,  id 


646 


ENARRATIO    IN    CAP.    XLVT    ISAI^.    —   ART.    LXXIV 


est,honiinibus  revelans  per  angelos  el  Pro- A  niorabiliir  ;  dal)0  in  Sion  salutem,  el   in 


Ps.c\\\lv 


phelas.  Consilium  meum  sfabit,  id  est  im- 
plebituv  :  sicut  in  Psalmo  cantatur,  Gonsi- 
lium  autem  Domini  in  a>ternum  manet.  Et 
oinnis  voluntas  mca  fict,  id  esl,  quidquid 
volo,  el  quidquid  complacet  mihi,  eve- 
niet  :  sicul  scriptum  esl,  Omnia  qua-cum- 
que  voluit  Dominus,  fecit  in  coelo  et  in 
terra.  Quandoque  tamen  accipitur  volun- 
tas  Dei  pro  signo  voluntatis  divina»,  seili- 
cet  pro  prffceplo,  prohiljilione,  consilio  : 
et   illa  non  semper  impietur.   Sed  neque 


Israel  gloriam  meam  :  exponunt  de  justa 
punitione  Chaldseorum,  et  de  salvatione 
Jud.-eorum  facla  per  Cyrum,  reredifieatio- 
ne  quoque  templi,  et  reditu  in  JudaDam. 
Yerum  B.  Hieronynius  expositionem  hanc 
reprobal  parlim,  fquod]  manifeste  de  Chri- 
sto  el  nniversali  ac  pcrfecta  salvalione 
facta  per  ipsum,  fit  sermo. 

Kst  igilur  sensus  :  Vocans  ab  orienle,  id 
est  ab  orfu  lucis  jeternae,  avcm,  id  est 
Chrislum  sine  pondere  culpae  ccelestia  ju- 


volunlas  Dei  antecedciis.  per  quam   vult  B  giler  contemplantem,  alquo  contemplan- 


I  Tim.  II,  i. 

Ezech. 
xvlii,    23  ; 

X\MII,    1  1. 


aliquid   secundum    communem   rationem. 

vel  secundum  unam  consideralionem.quod 

tamen  non  vult  simpliciler  omnibus  con- 

sideratis,   semper  impletur.  Sic  enim  se- 

cundum  Aposlolum  vult  omnes  homines 

salvos  fieri,  nec  vult  mortem  peccatoris  : 

quod  cerlum  est  non  impleri.  Harum  au- 

tem  volunlalum   nulla   pertingit   ad   per- 

fcctam  et  propriam  voluntatis  rationem. 

Unde  sumendo  volunlatem  Dei  pro  ipso 

divina?  menlis  bcneplacito,  volendiquc  ac- 

tn,  qui  dicitur  vohintas  consequens,  sem-  C  iim  meum  juslum  esl,  quia  non  quajro  vo- 

per  impletur.Nempe  si  tanta  est  beatiludo      liinlalem  meam,  sed  voluntatem  ejus  qui 


do  summe  volanlem;  qui  eliam  exsullavit  Ps.wmA 
ul  gigas  ad  currcndam  viam,  et  a  summo  '■ 
ccpIo,  ubi  est  oriens  Solis  seterni,  egressio 
ejus.Unde  nunc  subdilur  :  Et  de  terra  lon- 
ginqua,  scilicet  palria  Beatorum,  de  qua 
Cihrislus  ad  terras  descendif,  virum  volun- 
tdtis  nuw.  De  quo  Jeremias  ait  :  Novum 
faciet  Dominus  super  lerram  :  mulier  cir-  ' 
cumdabit  virum.  Et  qui  in  Evangelio  lo- 
quitur  :  Non  possum  ego  a  me  ipso  facere 
qiiidquam.  Sicut  audio,  judico;  et  jiidici- 


Jer.  xxM, 


Joann.  v, 


Job  xxui, 
13, 13. 


11 


Sanctorum  in  palria,  ut  quidquid  volue- 
rint,  fiat  :  quanto  magis  omnipotenlis  et 
supergloriosissimi  Dei  beatitudo  id  postu- 
lal,  ul  qiiidquid  volueril,  fiat?  Ideo  Paiilus 
ad  llomanos  :  Yoluntali,  inquil,  cjus  quis 
resistil  ?  Et  Job  :  Deus  solus  esl,  et  cogila- 
tioncm  cjus  nemo  avertere  poh^st;  el  ani- 
ma  cjus,quodciimque  voluit,  fecil :  idcirco 
a  facie  ejus  turbatus  siim,  et  considerans 
eiim,  limore  sollicitor. 

Vocdns  ego  Dominus  ab  orlcnte  avcm, 
ct  de  tcrra   lonf/in(jua    virum   voluutalis 


Ps.  XXXIX, 

S,  9. 


misit  me.  Ilem  in  Psalmo  :  In  capile  libri 
scripliim  est  de  me,  ut  facerem  volunta- 
tem  liiam,  Deus.  Et  lucutus  sum  per  Pro- 
phelas  de  Christi  advenlu,  ct  adducam 
illud ,  id  est,  implebo  quum  venerit  tem-  Gain(.i\-,i. 
poris  plenitudo  ;  creavi,  et  faciam  illud, 
id  esl,  creare  decrevi ;  vel  loquilur  de 
futuro  per  modum  pra>leriti  propler  cer- 
titudinem  veritatis  prophetica?. 

Audite  me,  duro  corde,  id  est,  incredu- 

D  li,  qui  promissionibus  Dei  non  creditis, 

nec  grati  estis,  (/ui  longe  estis  a  juslitia. 


12 


Judsei  et  quidam  catholiei  exponiint     Justus  enim  ex  fide  vivil. Et  in  Ecclesiasli 


dc  Cyro  rege  Persarum  :  qui  dicilui'  avis, 
quod  velociter  venit  ex  divina  inspiralio- 
nc  conlra  Chaldfeos  ;  venitque  de  lerra 
longinqua,  videlicet  Perside  seu  Media.  Et 
vocatur  vir  divinee,  voluntatis,  quoniam 
Deus  per  eum  explevit  suam  voliintalcm 
contra  ChaldEeos,  el  liberando  Juda-os.  Itcm 
quod  subditur  :  Prope  feci  justitiam  me- 
am,    non   elongabilur,  et  salus   mea   non 


co  scriplum  esl  :  Cor  durum  male  habebit 
in  novissimo.  Salomon  quoque  testalur  : 
Qui  mentis  est  durs,  corruet  in  mala.  Ho- 
rum  diirissimorum  Judeeorum  filii  erant, 
quibus  vir  erudilus,  nomine  suo  dignus, 
B.  Slephanus  ait  :  Dura  cervice,  et  in- 
circumcisi  corde  et  auribus,  vos  semper 
restilistis  Spiritiii  Sanclo,  sicut  et  palres 
vcslri.  Prope  fcci  justiliam  7neam,  non 


liom  1 

,17. 

ICccli. 

,  III, 

Prov 

XXVIll, 

14. 

Act.  \ii. 

,51. 

13 


ENARUATIO    IN    CAP.    X1.V11    ISAl.K. 


ART.    LXXV 


(J47 


Ilabac.  II. 


Ai/(/.ii,7,8. 


It'or.1,30, 


;.i.   i.vi.  I. 


Ar(.  IV,  li 


c!oii</nl)ilur.  iil  psl,  (^hristimi  lcci  essc  vi-  A 
ciniim,  (]iii  ut  liabaeuc  ait  :  Ycniens  vcni- 
el,  cl  non  tarflabil.  De  quo  Aggjcus  prsedi- 
xit  :.A<lliu('  inoiliciiiu.cl  vciiicl  Dcsidcralus 
cunclis  jicntibus.  Diciliir  aiilcin  (liiiislus 
juslilia,  qiiia  pcr  viani  jiislitia>  nos  rcde- 
niil,  paticndo  scilicel  pa-nain  pro  ciil[)a 
noslra.  \i\.  dc  ipso  dicit  Apostoltis  :  (Jiii 
faclus  est  nobis  a  Deo  sapientia  et  justi- 
lia,  ct  sancliricalio,  ct  rcdemplio.  El  s<t- 
hix  mca,  id  csl  iniindi  Salvaloi',  vcl  salus 
(]iiaiii  daho  muiido  per  (^hrisluin,  iion  mo- 
i-dhitur  ultra  lciiipiis  pr.Tlixum.  Porro,  B 
(jiiod  ista  de  (^hrislo  i^iicdicla  sint,  palct 
cx  co  quod  infra  eadcm  dc  ipso  dicanlur  : 
Propc  est  saius  mca  iit  vcnial,  ct  justilia 
mea  ut  rcvcietur.  Duho  in  Sion,  id  est  in 
I']cclesia,  vel  in  tcmplo  seu  pnpnlo  JiuKto- 
ruin,  salulem  pcrfectam,  vidcliccl  (;hri- 
slum,  (le  qiio  princeps  Apostolornm  assc- 
riiil  :  .Noii  csl  in  alio  aliquo  salus.  Dc  quo 


scriptum   esl   in   .Malachia  :  Slalim   vcniet  Mai<ich.m, 
ad  tciiiplum  suum   Dominalor,  qucin  vos 
quipritis,  et  Angelus  teslamenti,  qucm  vos 
viillis.  El  in  fsrael.  id  est  in  popnlo  lidc- 
li.  ildho  fjh^riam  meam ,  id  esl  (llirislum 
Dei  sapicntiani.  Nam  filius  sapiens  gloria  pror.%,\. 
patris.  Yd,  (iloriam  mcani,   id  esl  glori- 
osam   Chrisli    manircstationem.    videlicct 
opera  cjus  miraculosa,  ac  prfficlarissima 
documenta  :  dc  qiia  utique  gloria  Doini- 
nus  ail  i)cr  .\ggaMiin  :  Implcbo  doiiinm  is-  A.i/9.11,8, 
tam  gloria.  Magna  erit  gloria  doinus  hiijiis  '"■ 
novissima?  magis  quam   ])rimic.  Loqnilur 
autciii    dc    lcmplo    scciiiido,   a   /orobalnd 
cpdilicato,  in  qiio  (^hristns  in  propria  pcr- 
sona  oblalus  est,  frcqucnterquc  docuit,  ct 
miracula  fecit. 

Ha-c  de  vaticinio  fulurornm,  et  Chrisli 
adventu  sic  dicta  sint  :  qua  juxla  hislo- 
riam  cxponi  possunt  pro  tcmporc  Cyri,  ut 
paluit. 


ARTICULUS  LXXV 


EXPOSITIO    CAIMTIT.l    ol  ADRAGESIMI    SEPTIMI    :    DESCENDE,    SEDE    IN    Pl  LVERE. 


Eiech. 

XSIII. 


Snp.  xi,i.'> 
.l/n((/i.  V, 
♦5;  Luc.  M 
35. 


SICUT  Ezcchiel  regni  Jiida  ali|iic  Sama- 
ii;c  i)cccala  cl  pwnas  dcscribit  siib 
s])ccic  duaiiim  niiilicium  fornicariainni, 
(lolliP  ct  (lolibip;  ila  lioc  loco  dcs('ribil  isa- 
ias  dcjcclionem  Uabvionis  sub  spccic  mn- 
licris  captiviP,  quic  olim  rcgina  eral,  jain- 
qiic  iiiiscra  csl  effccta,  cl  ait  :  Desccmlc 
dc  rcgali  fasligio,  scde  in  pulvere,  tan- 
quaiii  iinmiliata,  liigcns  ct  v\c\!i,vir<jo  fi/ia 
/l<ihi/fi»i,  id  cst,  popnliis  Uabylonis.  OuiP 
viigo  dicilur,  ad  dcsignandiim  (piod  naliira 
in  sc  pura,  el  a  boiio  principio  condila  sit, 
quamvis  per  accidens  facla  sit  merctrix, 
niiiciilataqiic  viliis.  Dicitni'  (]niii|nc  filia, 
ad  dcsignandum  clcmcnliani  bcnignissimi 
1'iitris  et  Grcatoris,  qiii  diligil  ciincla  (jiia' 
i'c(;il.  cl  iMiicficia  siia  lionis  cl  malis,  gia- 
tis   cl    iiigialis    inipcndil.   Sa/c  in  lcrra. 


i\  noii  in  Ihrono  sublimi.  iil  antc.  Non  c.fl 
so/ium,  id  est  sedes  regalis,  fi/i(e  Cha/da'- 
orum,  id  est  genli  ChaldiPiP.  Cyrus  enim 
cl  Darius  rcgnnin  iiabyloiiis  dcsliuxcrnnt. 
Qiiia  u/lra  non  vocaheris  mo//is  el  tenc- 
ra.  id  est  dcliciis  affluens,  nobilis  et  sii- 
blimis.  Tu/le  mo/am,  et  nio/e  farinam,  id  t 
esl,  excrcitinin  ancillic  opiisque  vilc  assu- 
me,  quod  cst  moiam  lollcrc,  larinam  ino- 
lcrc,  nec  iillra  piicsumas  aliis  doniinari. 
Dcnui/a  lurpiludincin  liiam,  id  csl,  oriiii- 
menta  dcpone,  quibus  quse  inhoncsla  siint 

D  corporis,  tcgunlnr  :  siciit  Aposlolus  ad  C.o- 

rinlliios  ail,  (Jikc  inlioncsta  siinl  cor])oris    icor.xn, 
iioslri,  liis  abiinil.inlioicni  gloriam  circnm- -^- 
(lamus.  l'cr  hoc  notalur, qiiod  fcmiiue  Clial- 
iliriiium  liliiilini  advcrsarioniiii  [latncinnl : 
(jiiod  cl  snpciiiis  diclum  csl,  (|nii(l  i'crsic 


648 


ENARRATIO    IN    CAP.    XLVII    ISAI^. 


ART.    LXXV 


is.xiit,  16.  et  Medi  in  conspectu  ChaldcBOruin  viola- 
bant  uxores  eoruin.  TJiscooperi  Jminerum. 
Per  hoc  praedicitur  spoliatio  et  erubescibi- 
lis  denudatio  Babyloniorum.  Revela  cru- 
ra,  vestes  lcvando,  /rausi  flumina  :  per 
aquas  enim  et  flumina  ducebantur  qui- 
dam  eorum  captivi,  propter  quod  indige- 
3  bant  vestes  levaiVe.  lierclabilur  ignominia 
tua,  et  videbitur  opprobrium  tuum,  quum 
fueris  ita  subjecta,  nudata,  hostiumque  li- 
bidini  exposita.  UUioncm  capiam,\<\  est,  in- 
jurias  mihi  ac  populo  meo  Israel  a  Chal- 
deeis  illatas,  ulciscar  in  cos,  et  non  rcsistcf 
mi/ii  liomo,  id  est,  nullius  precibus  flectar 
ab  liac  sententia.  Unde  ad  Jeremiam  Do- 

7^r. VM,  16.  minus  ait  :  Noli  oiaro  pro  populo  hoc,  vi- 
delicet  pro  Judsis,  nec  obsistas  inihi,  quia 
non  exaudiam  te. 

Deinde  Propheta  in  persona  populi  Ju- 
•4  dseorum  ait  :  Redemptor  noster  ab  .Egy- 
pto,  a  Babylone,  ac  cetcris  malis,  Dominus 
exerciluum,  id  est  virtutum  coelestium, 
nomen  illius  est  Sanctus  Israel,  quem  Is- 
rael  colit  ut  sanctuin  in  se,  et  sanctificafo- 
rem  suum. 

5  Sede  tacens  prae  confusione,  el  intra  in 
tenebras,  id  est  loca  obscura  ut  absconda- 
ris,  seu  tetros  carceres  adversariorum  tuo- 
rum,  filia,  id  est  gens,  Chahhvorum ;  vel, 
tu,  Babylon.  a  Chaldjeis  construela  :  su- 
mendo  tamen  urbeni  pro  incolis ;  quia 
non  vocaberis  ultra  domina  regnorum. 

6  Iratus  suni  super  populuiii  meuin  Ju- 
daeorum,  tradendo  eos  in  manibus  tuis 
propter  eorum  peccata;  contaminavi,  id 
est,  a  te  contaminari  permisi,  hcreditafciu 
mcam,  id  est  templum,  urbem,  ac  popu- 
lum   :  sicut   in  Psalmo  praedictum   est  : 

Ps.Lxxviir,  Deus,  venerunt  gentes  in  hercditatem  lu- 

'•  am,  polluerunt  templum  sancfum  tuum. 

Thren.\,  Et  Jeremias  de  populo  suo  ait :  Vidi  gentes 

'"•  ingressas  in  sanctuarium  tuum,  de  quiijus 

praeceperas  ne  ingrederentur  illud.  El  de- 

di  eos,  id  est  Judaeos,  in  manu  tua.  Non 

posuisti  eis  miscricordias,  id  est,   nimis 

erudeliter  eos  tractasti,  abutens  potestate 

tibi  concessa.  Super  senem  agcjravasti  ju- 

gum  tuum  valde,  id  est,  seniores  popuJi 


A  Judaeorum  nimis  poenaliter  oppressisti,  nec 
aefafi  parcens,  ncc  sexui.  Isfa  est  prima 
rafio  punifionis  Chaldaeorum.  Nam  quam- 
vis  fuerunt  ministri  divintc  Justitiae  im- 
pios  affligendo.  fanien  nimis  crudcliter 
hoc  fecerunt :  ideo  et  passi  sunt  quod  aliis 
intulerunt. 

Secunda    ralio   punitionis   eorum    crat 
praesumptio,  de  qua  subditur  :  Et  dixisti :        7 
Iii  seiiqiifernum  cro  domiiia,  id  est,  jugi- 
ter  omnibus  gcnfibus  imperabo.  Non  po- 
suisti  hac  super  cor  tuum,  id  est,  tantas 

B  iniserias  tibi  venturas  non  attendisti,  ne- 
que  recordata  es  novissimi  fui,  id   est,  fi- 
ncin  tuum  non  considerasfi,  nec  sapienter 
pensasfi  qiiid   tibi  accidere  posset  :  sicut 
de  quibusdam  scripfum  esl  in  Deuterono- 
mio,  Gens  absquc  consilio  est  ct  sine  pru-  /jeu/.sxxn, 
dentia.Temporc  ergo  prosperitatis  cogitare  "'■ 
debemus  futura,  quemadmodum  scriplum 
est  :  In  die  bonorum  ne  immemor  sis  ma-    eccU.  xi, 
lorum,  et  in  die  malorum  ne  immemor  sis  "■ 
bonorum.  Et  nunc  audi  ha'c,  delicata,  id        8 
est,  gens  Babylonis  delieiis  plena.  ef  ha- 

C  bitans  confidciiter  secundum  tuam  aesti- 
mationem  in  urbe  forlissima,  qum  dicis  iii 
cvrde  fuo  :  Ego  sum  omnium  gentium  do- 
mina,  et  non  est  prwtcr  me  amplius,  id 
est,  nulla  gens  mihi  similis  est  in  poten- 
tia,  imo  per  comparafionem  ad  me,  sunt 
qiiasi  non  sinl.  Nun  sedcbo  vidua,  id  est, 
viro,  scilicet  rege,  non  privabor,  et  igno- 
ndio  sterilitatem,  id  est,  prolis  infecundi- 
tatem  non  experiar.  Vcnient  tibi  duo  ha-c  9 
subito  in  die  una,  utpote  sterilitas,  id  est 
filiorum    tuorum  occisio,  et  viduitas,  id 

D  esf  privatio  regni.  Hoc  contigif,  dum  Cy- 
rus  et  Darius  cum  exercitibus  suis  Babylo- 
nem  improvise  ingressi  sunt  per  alveuin 
fluininis  per  urbem  currenfis,  interfece- flnii.  v,  3o. 
runtque  Balthasar  regem  atque  Chaldaeos, 
eorumque  filios. 

Denique  tcrfia  causa  hujus  punilionis 
siibjicitur.  Universa  tormcnfa  haec  vene- 
runt  super  te  propter  multittidinem  male- 
ficiorum  tuorum,  quibus  te  cum  daemoni- 
bus  occupasti,  invocando  eoriiin  auxilia.  cY 
propfer  durifiam,  id  est  impoenitentiam 


ENARRATIO    IN    CAP.    XLVII    ISAIJ,. 


ART.    LXXV 


049 


atqiip  sirviliain,  iiicanlatorinn  luoritm  ma- 
fficis  ailibus  iilcntium,  vchemcnlem.  Habc- 
baiil   enim  Chalda?i  divinos,  niagos,  ario- 

10  los.  Et  fidueiam.  Itahuisli  in  malitia  tua. 
spcrans  tc  possc  per  lyianirnleni  quod  non 
potuisti  per  justiliam,  et  dixisti :  Non  est 
i/ui  ridcat  me,  id  est,  adspecliim  Dei  non 
tinico,  quia  ncc  cjus  pr()\iiiciiiiaiii  crcdo. 
Sapientia  lua  et  scientia  tua,  hcec  decepe- 

•  iiecepU  runl'  le,et  dixisti  in  corde  luo  :  E{/o  si/m, 
ct  prwler  me  non  est  altera  :  id  cst,  quia 
lc  sapienlem  in  cursu  slcllarum  el  pra'no- 
slicalionc  futurorum,  scientcm  qiioque  in 
niagicis  arlilius  spstimabas,  idcirco  decc- 
pla  es.  Ouani  niulli  us(|iie  hodic  a  propria 
sapientia  atque  scieiitia  decipiuiilur  !  Itiii- 
itor. >ni.  nes  \idclicet  quos  scicnlia  inflat.  qtii  sim- 
'•  piiccs    spcrnunt,  qui    ab    aliis    iiiforniari 

jer.K.ii.  incrcparique  abniiunl,  qui  sapicnles  sunl 
nt  facianl  mala,  bcne  aulcm  facere  nescic- 
/».  v,ii.  riint  :  de  qiiibus  dicluni  est  siipra.  Va>  qiii 
sapientes  cstis  in  ocuiis  vestris.  Isli  non 
pensant  quod  Salomon  ait.  (liiiii  siniplici- 
biis  scrinoeinalio  cjusicl  (luod  iii  l^ccle- 
siaslico  lcf,'itiir,  Mclior  esl  iiiodiciim  sci- 
ciis,  cl  iii  liiiiore  Domini  ambiilans.  qiiaiii 
miilla  scieiis.  el  tiiiiorem  flci  posl[)(iiicns. 
Qiianlo  igiliir  inajor.  (iiiimlo  sa])iciilior  cs, 
lanlo  inagis  hiiinilia  lc  iii  oiiinibus,  cl  cris 
cariis  Deo  el  hominibiis. 

11  Vcniet  supcr  lc  inahDti .  \(\  est  afflictii). 
et  nescics  ortum  ejus  :  (]iiia.  iil  ilicliiiii 
est,  improvise  capta  csl  Babylon.  AV  (V- 
riicl  siijicr  lc  caliimilits  i/iiam  iion  polcris 
e.vpiare  :  quoniam  Persaj  ac  .Medi  nulliim 
vohierunt  accipcre  pretium  pro  liberatio- 
nc  (Ihaldicorum.  Vcniel  supcr  lc  repcntc 
miseria  quam  nescies.  Fre(]iicnter  enim 
rcsumit  eiimdem  scnsiim  pro]ilcr  niajo- 
rem  altenlioncm. 

(lonscinicnlcr  Dominus  irrisorie  ait  iio- 

12  piilo  IJaltyloniiC  :  Sla  cum  incantaloribus 
liiis,  cl  cum  muUitudinc  maleficiorum  tit- 
iiriiiii.  vidcliccl  cuiii  iiii.iriiiiliiis  el  celeris 
necromanticis,  atquc  conjcelorilius  tiiis,  in 
i/iiihus  Inlmrnsli,  arlcm  ipsoruin  discendo, 
responsii  aiidicndo  et  iiu^tiiicndo,  ah  ndn- 
lcscriilia  liiii.  id  esl  iib  c.xordii)  qiio  habi- 


Pr 

ov. 

III 

3i. 

Cf. 

/• 

■oi- 

XV.    1 

''■ 

ifjui 

111 

i\i 

\  lare  coepisti  in  nabylone.  Hipc  enim  maxi- 
me  vigiicriinl  iii  (^lialdica.  in  qiia  eliain 
necromantia  fcrlur  invenla.  Si  forte  quid 
prosil  tihi  iilorum  scientia.  aiil  si  possis 
ficri  forlior  :  prffiiiuniendo  te  conlra  Pcr- 
sas  ex  admonitione  maleficiorum  fuorum. 
Defecisli  iii  mitUitudine  consi/iorum  tito-  1.3 
rum  :  qnia  futura  libi  mala  pricnoscerc 
non  potuisli.  Slenl,  et  salvenl  te  aut/ures 
cadi,  id  csl  astrologi,  qui  conlcmplalian- 
liir  sidcrii,  arbitranfes  ex  cursu  astrorum 
ac  lapsu   stellarum   res  gubcrnari   hiinia- 

B  nas,  cl  suppulahant  menses,  libranlcs  mo- 
mcnta  horariim,  qualitalesque  temporiim, 
ut  ex  eis  atinunliarcnt  vcntura  lihi. 

Ecce  facli  sunl  quasi  stipida  :  nam  siiis  14 
pcccatis  facli  sunt  apti  inccndio  ignis.sic- 
ul  cl  stipula  siia  siccitalc  apta  esl  igni. 
Ii/nis  combussil  cos.  Incensa  cniiii  urbc 
Babylonis,  simul  cum  ca  combusti  sunl. 
Xon  lihcrahiinl  animam  suam,  id  cst,  vi- 
lam  siiam  non  eripient,f/c  manu  flanima'. 
id  est  dc  ignis  jiotcnli  ardore,  pcr  suaiii 
sapicnliam.  Xon  sunl  pruna;  quihus  calc- 

(]  fianl .  ncc  fociis  iit  scdcnnt  nd  citm  :  id  est, 
ignis  istoriini  iidii  cril  lciiqicraliis.  iic(]iie 
reficicns.  siciit  csl  igiiis  ad  qiieiii  iiifrigi- 
dalus  sc  calefacit.  et  qtii  in  camiiio  coii- 
struitiir;  scd  ignis  eoriim  est  consiimens 
alque  extcrminans.  Sic  facla  sunl  lihi  in  13 
(liiihii.scumiiuc  lahoravcras  :  id  esl,  opcs 
luic,  idola  cl  strtictiiriC  tiiic  lahoriosissime 
ac(|iiisita  scu  facla,dala  sunt  combustioni, 
sictit  ct  \\\.  Negotiatores  tui  ah  adolcsccn- 
lin  hia,  id  cst,  qui  fiicnint  in  lc  a  princi- 
pio  fundationis  Iua5,  unusquisque  in   ria 

D  sua  erravcrunl,  id  est,  in  suis  operibus 
pcccavcriint,  qiiia  siipcrbi  fuenint  el  cii- 
pidi :  non  csl  qiti  salvcl  lc  dc  iiianii  Pcrsa- 
ruin  alquc  Medorum,  prirserliin  qiiiim  iiec 
aiigeli  sancli  te  saiiare  viiliicninl  |iro]iler 
inciirabilem  liiaiii  ni.ilitiam.  Prniilcr  (jiioil 
pcr  Jcremiatn  li)i]iiiiiiliir  :  (-iiraviniiis  Ba-  /.■>•.  u,». 
bvloncm,  cl  iioii  cst  saiiiita:  dcrcliiKiua- 
nius  cam. 

DFNK.iri;.  jiixla  iiioralilalcm.  liali\loncm,  Kipn<>iiio 
sive  Babcl,quie  inlcrprclaliir  coiifiisio,  si-  """■""'■ 


650 


ENARRATIO    IN    CAP.    XLVII   ISAI^. 


ART.    LXXV 


gnificare  prsesens  sa>culuTn  nequam,  seu  A  ccelestibusque  vivere?  Mole  farinam,  id 


EcclL 

Job\ 
\1. 


quenilibet  impiiim  vitioiuin  tuibine  deor- 
dinatum,  dictum  est  saepius.  Huic  ergo 
dalur  remedium  pcenitentise,  vcl  prfenun- 
tiatur  justa  inflictio  poenae,  quum  sequi- 
tiir  :  Descendc  ab  alto  elationis,  a  tiimore 
siiperbia>,  a  sublimilate  excellentiae.  Unde 
.  scriptum  est  :  Non  te  extollas  in  cogitatio- 
,  ne  liia  vehil  taurus;  et  alibi  :  Ouirl  tumet 
conlra  Deum  spiritus  tuus?  quid  te  elevat 
cor  tuum,  et  quasi  magna  cogitans,  atto- 
nilds  babes  oculos?  Virgo  fdia  Babiilou.iA 


est,  cogilationes  discute,  pulveres  venia- 

lium  peccatorum  absterge,  et  minutissima 

qua-qiie  peccata  pcenitendo  confringe.  Qiii 

eniin  modica  negligit,  evacuatur,  decidil-   KccU.w^. 

que  paulalim.  Denuda   tin-pitudincm  tu-   ' 

ani,  id  est,  peccata  tua  confitere  :  sicut  Job 

dicit,  Yias  meas   in  conspectu  Dei  argu-  /.yixm.is, 

am,et  ipse  erit  salvator  mcvK.Rcvclabilin-  "'■  g 

igiiomijiia  tua,  id  est   turpis  conversalio 

lua,  coram  Deo  et  angelis,  nisi  poenilenti- 

am  egeris.  Ideo  inlerim  dum  lempus  poe- 


est,  anima  peccalrix,  vitiorum  confusione  B  nilenliie  est,  Scde  taccn.s  .■  quemadmodum        5 


dislorla.  Sede  in  terra,  id  esl,  compuncla 
alque  contrita  in  humilibus  occupare,  et 
nec  octilos  ad  cwlum  levare  pra^sumas,  sed 
humilia  valde  spiriliim  liium,  et  quiesce  a 
pristino  viliorum  {umu\\u.  Xon  c^it  ■soHin», 
id  esl  dignitas  aul  jiidicandi  auclorilas,  //- 
//(('  C/ia/da'orinn,  id  est  plebi  perversa". 
Peccator  enim  liestiis  vilior  est  :  nec  di- 
gnus  esl  alium  judicare,  qui  se  ipsum  non 
corrigit.  Ultra  non  vocaberis  mollis  et  tc- 
nera.  Anima    rationalis   quamdiu  Christi 


in  Threnis   legitur,  Sedebit  solitarius   el  rhreu.m, 
lacebit,  quia  levabit  se  super  se.  Et  Apo-  "*'' 
slohis  ad  Thessalonicenses  :  Operam,  in-  ir/iess.v, 
qiiil.  delis   iit  qiiieli  sitis.  Intra  i»  tene-     " 
bra.^s.  id   esl,   claaso    super    te    oslio,  ora  .Vatih.yi, 
Patrem  in  abscondito. 

Prailerea  unicuique  perverso,  duro,  et 
inlimoralo  dici  potest  quod  prseinductum 
est  :  Veniet  super  te  malum,  et  nescies  or-       11 
tum  ejiis ;  et  irruet   super   te    calamitas 
qttam  non  poteris  expiare.  Veniet  sitper  te 


Sap.  \vi 

20. 


ceis,  ct  angelorum  esca  nulritur  :  sicut  et 
David  erat  tanquam  tenerrimus  ligni  ver- 


sponsa  esl,  Deo  per  fidem,   carilatem,  et  G  rc^jcrt^c  m/,swvV/.  Ideo  namque  in  Ecclesiasti- 
nobilem  conversationem  unita,  mollis  et      co  habelur  :  Non  tardes  converti  ad  Domi-  ^^cdi.v.s.g. 
tenera  est,  quia  non  tangit  immunda,  ne-      num,  et  ne  differas  de  die  in  diem;  subito 
r/irai.iv.  que  exercet  indigna,  imo  nulrilur  in  e;c-      enim  veniet  ira  illius,  et  in  tempore  vin- 

dicta»  disperdet  te.  Et  in  Psalmo  de  impiis 
scriptum  cst  :  Quomodo  facli  sunt  in  de-    />s.  i.xxii, 
solationem  ?  Subito  defecerunt ;  perierunt  ''• 
propler  iniquitatem   suam.  Hinc  el  Chri- 
stus  apud  Marcum  inonet  :  Yigilate  (nesci-  Man. \in. 
lis  enim  quando  Dominus  venial :  sero,  an  "' 
media  nocle,  an  galli  canlii,  an  mane),  ne, 
qiiuin  venerit  repente,  inveniat  vos  dor- 
natur,  se   ipsam  currcndo  consumit,  sic  D  mientes.  Et  apud  Lucam  :  Yigilate  itaque,  ii<c.xM,3c. 
anima  nil   salubre  corde   revolvens,  hinc      omni  tempore  orantes,  ul  digni  habeamini 
inik-  vagando.  se  ipsam  inlerimit.  Quid  er-      fugcre  omnia  qu:r  ventura  sunl,  et   slare 
go  est  molam  lolleie,  nisi  animam  bonis      anle  Eilium  hominis.  Tropologicum  inlel- 
aclibus  applicaie,ab  exlerioribus  alienare,      leclum,  brevitati  studens,  percurro. 


8  micuius;  husanna  quoque  pulcnra  erat  de- 

Dnn.xm,  lieataquc  nimis.  Quiiin  vero  a  Deo  recedit, 

da>monibus  servit,  et  vitiis  subjacet,  dura 

Threa.,'.-,!i.  fit  alquc  ignobilis,  ct  slcrcora  amplectilur. 

2  Tolle  molam.  Sancli  comparant  aniinam 

molaj,  quoniam  sicut  mola,  si  nil  ei  impo 


ENARRATIO    IN   CAP.    XI.VIII    ISAIX.    —   ART.    LXXVI 


6ol 


AKTICLLUS  LXXVI 


DECLARATKI    CAIMTl  I.I    ur.MiIlAiiESIMl    OCTAVI    :    Al  HITK    II  KC,    DOMIS   JACOB. 


1 


LOQUITUR  deniqiin  sanclus  Prophcta 
in  prapscnli  capiliilo  cie  sapienlia,  pro- 
viilenlia.  alqiic  polenlia  Dei  :  el  iiiiia  in 
praecedenli  capilulo  denunliala  esl  Bai)y- 
loniorum  deslruclio,  cnngruus  ordo  est.  ul 
in  islo  Iraclatu  pra^diealur  .Iud;rorum  de 
Bahylonica  caplivilale  salvalio. 

Loquens  ergo  Isaias  in  persona  Dei.  ail 
sollicilani  dicendorum  advertentiain  admo- 
1  net  audilores,  dicens  ;  Aiidifc  /nrr,  ilonu/s 
Jiicoh,  id  est,  lamilia  Judiporiim,  de  sanclo 
patriarcha  Jacob  nascentium,  fjui  vocami- 
rii  iiomine  Israrl.  id  est,  alio  nomine  di- 
cti  cstis  Israel.  Jain  enim  inulloties  pa- 
tuil,quod  nomine  Israclis  sappe  designatiir 
plebs  JuiKTOium.  Et  dr  (iijiiis  Jiida  cxixlis, 
id  est,  de  tiibu  rl  seniine  Juda,  qui  eral 
nobilior  filiis  sancli  Jacob. nati  estis.Teni- 
pore  enim  hiijiis  propIielia\  decem  Iribiis 
capla>  eranl,  vei  in  ])iii.\imo  capieinln'. 
Benjamin  aiilem  sub  Jinla  cdinpreheiuli- 
tiir  :  principes  vero  seii  regcs,  de  semine 
Jiiila  eiant.  Qiii  Juralis  in  nominr  Dnini- 
ni,  quasi  cullores  unius  Dci,  non  idolo- 

iMr.M.u..  rnm.  Homines  quippe  per  majoiem  sui 
jiiranl,  seciindiim  .Xpiisliiliim  :  el  quadibet 
natio  per  siiuin  deum  jurare  consuevit.  Ee 
Dri  Israrl  recordamini,  assuincndo  eum 
in  testem  vestra)  asserlionis,  non  in  vrri- 
liilr  neqnc  in  juslilia  :  qiioniam  1'alsa  el 
injusla  pcr  ipsum  jiiratis,  sicqiie  peijiiri 
eslis,  ct  Deo  irrevcrenliam  maximam  la- 
cilis,  dum  eum  lalsis  sermonibus  aliiue 
injiislis  eaiisis  testein  adhibelis.  1'raMerea, 

jer.i\.i.  siipri'  iliiid  Jeremia>,  Jurabis,  Yivit  Domi- 
niis.  in  jiiilieio  el  in  verilale  el  in  jiislitiii, 
ilieil  llii-rnnyiiiiis  Ires  esse  einniles  Jiira- 
menli,  sine  i[iiibiis  {iiiMinriiliiiii  illiiiluiii 
est  :  piila  juilieiuin  :  i|iiiiil  iiilrlli^TiiiliiiM 
esl  de  judieiii  discreliniiis.  .Non  i'iiim  di'- 


ilallh. 
xwii,  ItZ. 


k  bemiis  Deum  lestcm  adhibere  ex  ievi  et 
lacili  causa,  sed  discrete,  vel  necessaria 
causa  urgentc.  Debet  quoque  jiiramenliim 
csse  verax,  ita  ul  sermo  jurantis  veritale 
modifieelur.  liril  etiam  justiim,  ila  ut  cau- 
sa  pro  qiia  juralur  sit  a-qna.  Juda>i  ergo 
de  qiiibus  niinc  scrmo,  diiplici  coinile  ju- 
ramcnti  carebanl,  videlicel  veritale  el  ju- 
slilia. 

Dr  ciriliile  cnim  snnrla  Jerusalem.  ipia) 
el  in  .Matllia-o  civitas  sancla  vocaliir,  quia 
in  ea  crat  tcmplum  ct  cultus  divinus,  vo- 

B  rali  sunli\i(\^\  ad  Dei  obseijuiiim:  vel.Vo- 
cati  sunt,  id  esl  nomcn  soilili,  iil  diceren- 
iiir  Jerosolymila),  seu  habitatores  civitalis 
sancta?;  el  siiprr  Drnin  Isrnrl  ronslahilili 
siinl.  id  est  fundali,  recipiendo  legcm  ip- 
sius,  ejiisqiie  adjuloiio  iiinilentcs,  nec  ta- 
men  in  tam  slabili  fiiiulamento  manen- 
tes,  nec  in  ipso  vere  s[)eianles,  Dominiis 
excrcituum  nomen  ejtts  qui  esl  Deii-;  N- 
rael.  Sic  enim  PropheliC  Deuin  appellanl, 
el  maximc  Zaebaiias,  ipii  lnqiiiliir  :  lla>c  Zach.i.i. 
dicit  Dominus  exereitunin  :  Convcrtimini 

C  ad  me,  dicit  Daminus  exercituiim;  et  con- 
vertar  ad  vos,  dieit  Dnminus  exercituum. 
Iliir  riiim  nomine  significaliir  oninipo- 
lenlia  Dci,  vcl  qiioil  i[)se  sil  Doniiniis 
angelorum. 

Priora  rx  lunr  annunliavi ,  id  est,  quiP 
facla  sunt,  pricdixi  ante(]uain  fierenl;  vel, 
Priora,  dc  qiiibus  jain  serino  indiictus  est, 
seilieet  dejeclionem  Chaldieiiriiiii,  [)Olen- 
liain  Cyri,  et  liberalioiiem  [)o[)uli  Dei ;  rl 
ex  ore  nieo  cxierunl,  id  csl,  de  foiilc  sa- 
[lienlia'  me;e   |n'Ocesseruiil,  lie   qiio   om- 

1)  nis  c(igiiilii)  orilur.  «'^  andila  frri  ra.  id 
esl,  [ler  ailgelos  ca  ic\cla\i  l'ro[)lli'lis, 
el  per  1'roplictas  luimiiiibiis  ccleris,  A'e- 
jirnir  oprrulus  suni  i[iii)d   fulurum    praj- 


;{ 


652 


ENARRATIO    IN    CAP.    XLVIII    ISAI^. 


ART.    LXXVI 


dixi   :   quiim   enim  sit  Deus  infinitae  po-  A  filiis  luis.  Chiislus  quoqne  in  Evangeli 

tentise,    in    inslanti    agit    quse    vult  ;    et 

venerunf,  id  est,  rebus  expleta  sunt  quie 

pra^nuntiavi.  Idcirco  autem  htec  tibi  prte- 

dixi.quoniam  ad  credendum  gravis  et  tar- 

dus  es,  quatenus  vel  tunc  credas,  quum 

videris  impleri  quae  praedixi.  Hoc  est  quod 

Dominus  ait  :  Srivi  enim  quia  diirus  cs 

tu  ad  credendum  et  obediendum,  el  ner- 

vus  ferreus  ccrvix  tua,  id   est,   difficilli- 

me  te  inclinas  ad  humilem  audienliam, 

sicut  supcrbus   cervicem  suam  inclinare 


ait  sanato  :  Hedi  in  domum  luam,  el  nar-    Luc.wn, 
ra  quanta  tibi  fecit  Deus.  Audita  feci  tibi '"'' 
iiova.  id  est.  recentia  beneficia,  novaquc 
opera  libi  revelavi,  ex  tunc,  id  est,  ante- 
quam  evenirent,  non   illa  quae  olim  feci 
patribus  tuis  in  ^Egypto,  in  mari  Hubro. 
in  deserto;  et  conservata  sunl,  id  est  a[)U(l 
me   reposita,  et   mihi   soli  eognita,  quw 
nescis,  nisi  tibi  rcvelenlur  a  me.  Niinc       7 
creata,  id  est  aclu  implela,.vw«/  nova  ha^e. 
id   est   Babylonis  destructio,  et    tua   per 


contemnit  coram  occurrente,  et  frons  iua  B  Cyrum  salvatio,  et  non  ex  tunc  et  ante 

diem,  id  est,  ab  antiquo  et  ante  tempus  a 
me  dispositum  isla  non  evenerunl;  ct  non 
audisti  ea,  id  est,  tibi  revelata  non  sunl, 
ne  forte  dicas  :  JEcce  ef/o  cognovi  ea,  id 
csl,  ne  eorum  prgeoognitionem  tua?  subli- 
lilati  adscriberes.  Ecce  ego  cognovi  ea  ab 
aeterno,  qui  omnia  velut  praesentia  scio. 
Xeque  audisli  ea  ab  alio,  neque  cognovi- 
sti  ea  a  te  ipso,  neqne  ex  func,  anlequam 
fierent,  et  ex  quo  mihi  nota  fuerunt,  apei-- 
ta  est  auris  tua,  ut    ista    percipcret.  Ex 


a'rea,  id  est  mens  tua   inverecunda,  du- 

ra.    et    divinorum    insusceptiva.   Hoc    ip- 

sum  el  Moyses  in  Deuteronomio  dicit  ad 
Dmi.\\s\.  populum  Judaeorum   :  Ego  scio   conten- 

tionem   tuam  et  cervicem   tuam    durissi- 

mam.   Adhuc    vivente   me   et    ingredien- 

te  vobiscum,  semper  contentiose  egistis 

contra  Dominum   :   quanto   magis   quum 

morluus  fuero  l  Et  in  Jeremia  scriplum 
jer.  111, 3.  est  :  Frons  mulieris  meretricis  facta  est 

libi,  noluisti  ernbescere:  Unde  ad  Ezechi- 
£:ecA.ii,c,.  clem  loquilur  Dominus  :  Fili  hominis,  in-  C  his  constat,  quod   Deus  inlerdum  sccrela 


creduli  et  subversores  siint  tecum,  et  cum 
scorpionibus  habitas. IIoc  moraliter  de  om- 
nibus  impaMiitentibus,  ol)stinatis,  et  iu- 
verccunde  peccantibus  dici  polest  :  qui- 
Jer.\,i.  bus  eonvenit  illud  Jereniia?.  Induraverunt 
faciem  suam  supra  petram,  et  noluerunl 
3  vi'\CY\'i.  Pra'dixi  tihi  cx  tunc,  quando  ad 
te  misi  Prophetas;  antequam  venirent,  id 
est,  opere  fierent,  indicavi  tibi,  ne  for- 
te  diceres  :  Idola  mea  fecerunt  hcvc ;  et 
sculptilia  mea,  et  confiatilia   mea  man- 


sua  atque  futura  revelat  hominibus,  ut 
ostendal  se  universa  praescire.  Inlerdum 
qiioque  ea  occullal,  ut  declaretur  ignoran- 
lia  noslra.  Scio  cnim  quia  prcevaricans 
pnvvariccdxris,  Iransgrediendo  praecepta 
mea.  Hoc  et  Moyscs  in  Deuteronomio  di- 
xit  :  Novi  enim  quod  post  mortem  meam  Deut.\^%\. 
inique  agetis,  et  declinabitis  cito  de  via  '''■ 
quam  pra?cepi  vobis.  El  transgressoreni 
ex  utero  vocavi  te,  id  est,  a  tempore  egres- 
sionis  tuae  de  -Egyplo,  quando  a  me  nu- 


daverunl  ista  :  id  est,  ne  beneficia  mea  D  tritus,  portatus,  et  educatus  es  in  deserlo, 


Ps. 


Deut.w,^ 


adscriberetis   idolis  vestris   sculptis   sive 
conflatis. 

Qua'  audisti,  vide  omnia,  id  est,  cuncla 
quae  tibi  per  Prophetas  revelavi,  conside- 
ra.  Vos  autem  non  annuntiastis  filiis  ve- 
stris  et  proximis  quae  vobis  revelavi,  sed 
silentio  occulla  sunl.quum  tamcn  in  Psal- 
mo  dicatur  :  Quanta  mandavit  patribus 
nostiis,  nota  facere  ea  filiis  suis.  Propter 
quod  in  Deuteronomio  .Moyses  ail  :  Erunt 
verba  Domini  in  cordc  tuo,  et  narrabis  ea 


dixi  te  esse  inobedienlem  :  nam  in  so- 
liludine  vitulum  aureum  adorasti,  alque 
miiltoties  murmurasti. 

Propler  nonien.  meum,  id  est  propter 
propriam  bonitatem  meam,  meiquc  nomi- 
nis  horwjrem  et  gloriam,  longe  faciam  fu- 
rorem  meum,  id  est,  ultionis  meae  rigorcm 
auferam  vel  differam  a  te,  ne  penitus  dc- 
struam.  Et  laude  mea,  id  est  ob  laudem 
nominis  mei :  Yel.  Laude  mea.  id  esl  cultu 
meo  in  variis  caerimoniis  consistenti;  in- 


ENARKATIO    IN    CAl'.    XLVIII    ISAI.K.    —    AHT.    LXXVI 


G33 


fi-cnnho  lc.  i(I  ost,  a  vitiis  \c  avcrtani.  ol 
roliiboi»)  ai)  idolDlatria.  Idci)  (iiiippc  Dciis 
iinposuit  jiifiuni  illud  j<ravissiinum  liu- 
incris  JiKhcorum  (dc  qiio  Pctriis  loeutus 

Aci.xv,  10.  csl  :  Quid  tcntalis  imponcrc  jiiguin  siipcr 
liiinicros  discipuloriiin,  (]iiO(i  ncquc  pa- 
Ircs  noslri,  neqiic  nos  porlarc  poluimus  ?) 
qiiatcnus  ipsi  Judsei  his  c»riinoniis  oc- 
ciipali.  rcrrcnarcnlur  a  malo,  ncc  idolis 
lioslias  immolarcnl.  Nc  intercaa,  morlcm 
animiP  incurrcndo,  vidclicct  damnationem 
10  iplcrnaiii.  Ecce  cxcoj-i  /c,  id  csl,  pcr  ad- 
vcrsitatcs  ct  igne  Iribulationis  c.xercitavi 
alqnc  probavi  tc,  sed  non  qiiasi  argen- 
iKin.  id  cst.  non  perfcclc  purgatiis  cs,  scd 
mansit  in  le  rubigo  pcccati.  Scd  vidctiir 

/•».i.xv,  10.  contrariari  iilud  in  Psalmo  :  Quoniam  pro- 
basti  nos.  Dcus;  iguc  nos  cxaminasli  sic- 
iit  cxaminatur  argcnlum.  i^t  alihi  lcgilur  : 

sap.m,(,.  Tanquam  aurum  in  fornace  probavit  eos 
Dominiis.  i]l  rcspondcndiim.  (piod  hic  lo- 
(piitiir  Scriptiira  dc  simililiidinc  pcrfccta, 
ibi  vero  de  similitudinc  imperfccla;  vci 
non  refcruntur  ista  ad  cosdcm,  Ele(/i  le, 
id  est,  clccluni  oslcndi,  in  camino  pau- 
Itcrlatis,  id  cst  in  afflictionc  pcnuria;.  Yel, 
i^lcgi  tc  in  caminn  paiipcrtatis.  id  cst  in 
.Kgyplii,  iiiii  in  maxiina  angiistia  cras. 
Omiics  aiilcm  qui  casliganliir  advcrsis  a 
Dco.  ncc  taincn  cmcndanlur,  cx  hoc  cxco- 
quiintur,  scd  non  quasi  argcntum,  Tndc 
pcr  Jercmiam  Doniinus  protcslatur  :  l'cr- 
cnssi  cos,  ct  non  dolucrunl  ;  riirsusqiic, 
Friistra  conflavit  conflator.malili»  coriim 
non  siint  consumpla>;  argcntiiin  rcprobiim 
vocalc  eos.  in  camino  quoquc  paupcrtatis 
Deus  nos  a  se  eiectos  dcmonstral,  quo- 
niam  bcali  pau[)crcs. 

Proplcr  mc,  proplcr  inc  /'<iciain  qua> 
promisi,  videlicel  veslram  libcralioncm, 
nl  nnn  hliisplicincr  a  gcnlibus  scli  Cllal- 
(hcis,  diccntihus  vos  al)  ipsis  dcviclos  \ir- 
liilc  dcoriiiii  MKiriiiii.  iiuii  iiira  \  iilniilali'. 
iiiic  ipsiiin  cl  in  caiUicn  DciilciiMioinii 
Di)iniiiiis  ail  :  i'roplcr  irani  iiiiiiiiconini 
dislnli.  iir  rorli'  ^iijiri  liiinil  iiii>li's  niniin, 
i'l  iliccrcnl  :  Maniis  no>lia  cxcclsa,  ct  iion 
Doiiiinus  iccil  Incc  oinnia,  liinc  in  Danic- 


12 


ICxod.  111, 
14, 


13 


Jer,  V,  3, 


Ilml.  \l.i'.' 

311. 


/.iir,  VI,  iO 
11 


.\  lc  liabctur  :  Propler  lemclipsum  inciina,  Dan.ix,t 
Dcns  mciis.aiircm  \nAm.  Ei  i/loriain  incinn  '*' 
alleri  non  dabo,  id  esl,  e.vcclienli»  niea; 
lequalilalem  scu  latrisp  cullnm,  mihi  soli 
impcndcnduin,  nuili  commiinicabo. 

Audi  me,  Jacob,  id  est,  popule  Juda^o- 
rum,  et  Israel  quem  efjo  voco,  id  est,  po- 
piiliim  meum  appello.  Ego  ipsc,  id  esl.  cgo 
suin  qui  vcrc  siiin,  qui  ad  .Moyscn  dixi  : 
Ego  suni  qui  sum,  Et  dc  quo  ait  I'salmista  : 
Tu  autem  idem  ipse  es,  Ego  primus  el  p^  ^^  ^^ 
cffo  novissinuis, id  est  omniiim  rcriiin  prin- 

B  cipium  et  finis  :  qui  ctsi  oinnia  cssc  ces- 
sarent,  invariabilitcr  permanerem,  Manus 
ijuoque,  id  esl  poteslas,  mea  fundavil  tcr- 
ram,  el  dextera  mea  mensa  cst  cwlos,  id 
est,  in  certa  mensura  et  quantitate  eos 
plasmavit  :  imo  tam  cxigui  sunt  cceli  pcr 
coinparalioncm  ad  mc,  sicul  quod  inanu 
ab  aliquo  mensuratur,  Ego  vocabo  eos,  vi- 
dclicet  ccelos,  nomina  eis  propria  impo- 
ncndo  :  sicul  dc  slcllis  conscri])tuin  est, 
Omnibus  eis  nomina  vocat.  Vel,  Vocabo  Ps 
cos,  id  est,  mca>  jiissioni  eos  faciam  dc- 

C  servire.  Unde  el  in  ikruch  lcgilur  :  Stclhe  /yoruc/m 
vocata3  sunt,  et   dixcrunt,  Adsiimus  ;  ct  ^''" 
liixcrunt  ei  cuni  jucunditatc,  El  slahunt 
simul,  id  cst,  parati  crunl  obcdire  impcrio 
mco,  Hinc  enim  in  Job  inducilur  :  Praeci-  Jobn.- 
pit  soli,  et  non  oritur  ;  ct  stcllas  claiidil 
(juasi  sub  signaciilo. 

Congregamini,  omncs  yo*  Judaei,  quibus 
h;ec  loqnor,  et  audile  :  Quis  de  eis,  id  cst 
dc  ikbyloniis  seu  Ciialdaeis,  annuntiavit 
lioc'  quod  siibditur?  qiiasi  dical,  .Nniliis 


.  CXLV1,4. 


I.( 


'  ;i.i-i- 


nisi  cgo.  Doininus  dilccil  cum.  Non  du- 


Deut.\\\i\ 

n. 


D  bium  cst  qnin  Cyrum  designel,  Ouomodo 

aiilcni  dicitur  Dominus  Cyriiin   homincin 
reprobiim  dilcxissc?  .Non  utiqucnisi  quan- 
lum  ad  bona  tcmporalia  et  tcrrcna,  siib- 
jiciciiilo  ci  oninia  miindi  rcgna.   Diligcrc  XKtdiw.i. 
ciiiiii,  csl   aliciii    boniiiii   vcllc.   liidc   sc- 
ciiiiilii  libro  Hcgnm  scripliiiii   csl   dc  Sa- 
liiiiioiic  :  Doiiiiiiiis  dilcxil  ciiin.cl  vocavit   ii/><^.>ii, 
iiiiiiicii  cjus.  AiiialiilJN  Diiiiiino.  .\n   aiilcin ''' "''■ 
dihvxciil    ciiiii    i|iiaiiliiiii  ad    lnina  gi'atia>, 
iloniiinijiic   gliiria\    salis    ainlii,i;uiim    csl, 
qiinin  niilla    Scri]ilura   canonica   dc   ■■jus 


654 


ENARRATIO    IN   CAP.    XLVIII    ISMX. 


ART.    LXXVI 


poenitentia  aperte  loquatur.  Faciet  volun- 
latem  suam  in  Bahi/toin',  id  est,  Cyrus 
divintc  voiunlalis  imperium  exsequetur. 
Bajjylonem  destruendo,  et  brachium  ■mnm 
in  Clialdwis,  id  est,  potestatem  divinam 
exercebil  in  populo  Chaldfeorum,  ipsos  oc- 
13  cidendo.  Ego,  ec/o  Dominus  qui  nec  fallo, 
nec  fallor,  locutus  sum  hsec  per  Isaiam,  et 
vocavi  eum,  videlicet  Cyrum,  imponens  ei 
nomen,  vel  inspirando  ei  volunlalem  ve- 
nicndi  conlia  Bal)ylonem ;  adduxi  eum, 
ct  directa  est  via  ejus,  id  est,  prospc- 
rum  finem  sortita  est,  scilicet  vicloriam 
de  Ghaldseis. 

Qusp  aulem  sequunlur,  intricata  simt  et 
difficuilate  replcla.  Uenique  Lyra  asscril, 
quod  doctores  catholici  atque  Hebrsei  ea 
exponunl,  quasi  dicta  in  persona  Dei,  et 
Hiod.x-i.  de  Mosaicte  legis  datione  in  monte  Sinai 
publice  facta.  Demum,  ut  vera  intelligen- 
tia  limpidius  innotescat,  primo  ponenda 
16  est  liltera.  Accedile  ad  me,  et  audite  luvc : 
Non  a  principio  in  abscondito  loculus 
sum  ;  ex  tempore  antequam  fierent ,  ibi 
eram.  Et  nunc  Dominus  Deus  misit  me, 
et  spiritus  ejus.  Huic  autcm  dicto  Lyra;  vi- 
detur  obviare  assertio  sancti  Hieronymi, 
qui  ait,  secundum  Hebraeos  omnia  liaec 
dici  in  persona  Isaise,  hortanlis  populum 
ad  soUicitam  advertentiam  sui  sermonis, 
ut  sit  sensus  :  Accedite  ad  me  nuntium 
Dei,  et  audite  hoc  quod  prsedico  :  Non  a 
principio  officii  mihi  injuncti,  seu  lega- 
tionis  meae  ad  vos,  in  abscondito  locutus 
sum;  sed  publice  vobis  annuntiavi  quod 
Dominus  revelavit.  Ex  tempore  anteqnam 
fierenl  isla,  quse  de  Cyro  Chaldaeisque  rc- 
fcro,  ibi  eram  in  spirilu,  quoniam  longe 
ante  Cyri  nalivitatem  vidi  in  spirilu  qua> 
ventura  erant  Chaldaeis  et  Babyloni.  Sic 
Ezech.mu  enim  Ezechiel  asserit  se  de  Babylone  in 
^-  Juda^am  Iranslatum.  Et  nunc,  id  est  tem- 

pore  isto  quo  vobis  hac  annuntio,  Domi- 
nus  Deus  misit  me  el  spirilus  ejus  ad  vos, 
ut  ista  priBnunliem. 

Yerumlamen  melior  videtur  aliorum  ex- 
planatio,  exponentium  isla  in  persona  Dei, 
et  de  libcratione  perfecta  quam  Christus 


A  effecit.  Sicque  in  persona  Christi  nunc  di- 
cilur  :  Accedite  ad  me,  o  homines  univer- 
si.  per  menlis  convcrsionem,c/  aiidile  Iwc 
quod  subditur  :  Non  a  principio,  id  est 
tempore  dationis  legis  in  monte  Sinai,  in 
abscondilo  locutiis  sum.  Manifeste  cnim 
cernentibus  cunctis  filiis  Israel  data  est 
lcx,  descenditque  nubes  in  qua  eral  Dcus,  Exod.^n, 
vel  polius  angelus  ejus,  loquens  cum  Moy-  ""■ 
se.  E.r  lciiipore  luUcquam  fierent  quir  fie- 
banl  in  monle  Sinai,  ibi  eram  secundum 
divinilalem.  Lex  enim  a  tola  Trinilale  da- 

B  la  esl,  cujus  sunt  opera  indivisa  :  idcirco 
a  qualibet  divina  Persona  dici  potest  dala. 
Et  iiunc,  videlicet  tempore  gratise,  Domi- 
nus  Detis  Pater,  cl  spiritus  ejus,  id  est  Spi- 
ritus  Sanclus,  misif  me  secundum  natu- 
ram  assumplam.  Quemadmodum  enim  a 
lota  supersancta  Trinilate  facta  est  incar- 
natio  Yerbi  seu  unio  duarum  natiirarum 
in  Christo,  sic  Christus  homo  a  qualibet 
divina  Persona  dicitur  missus,  etiam  a  se 
ipso,  secundum  quod  Deus  esl.  Hinc  enim 
infra  ait  :  Spiritus  Domini  super  me,  eo  /s. lxi,  i. 

C  quod  unxerit  me  ;  ad  annuntiandum  man- 
suetis  misit  me. 

Quod  aulem  de  Isaia  ista  exponi  non 
possint,  sed  solum  in  persona  Dei  dican- 
tur,  palel  ex  Iranslalione  Sepluaginla  in- 
lerprelum  qu»  lalis  esl  :  Ego  locutus  sum, 
el  ego  vocavi ;  adducile  ad  me,  et  accedi- 
te.  Non  a  principio  in  abscondito  locutus 
sum  :  quando  fiebal,  ibi  cram.  Et  nunc 
Dominus  Deus  misit  me,  et  spiritus  ejus. 
Sive  enim  intelligatur  hoc  quod  dicitiir, 
Quando  fiebat,  de  datione  legis.  sive  de  in- 

D  leritu  Bal)ylonis  et  Cyro,  certum  est  quod 
liinc  Isaias  ibi  non  erat,  qui  multo  tempo- 
rc  post  dalam  legem  natus  esl,  mulloque 
tempore  anle  Babylonis  destruclionem  ac 
Cyri  nativitalem  mortuus  fuit.  —  De  Chri- 
sto  igitur  intelligenda  sunt  haec  :  et  ita 
sanctae  Trinilalis  niysterium  aperte  decla- 
ratur,  quando  Deus,  qui  se  dicit  non  in 
abscondito  locutuni,  perhibet  se  missiim  a 
Doinino  Deo  et  Spiritu  ejus. 

Consequenler  in  pcrsona  Christi  sub- 
jungitur  :  Baic  dicit  Dominus  redemplor       17 


ENAnnATIO    IN    CAP.    XLVIII    ISAIi. 


ART.    LXXVI 


(5o3 


IS 


Px.  i-\VIII 

IG3. 


/inis,  Sanclus  Tsrncl ,  id  osl  veriis  nriundi  A  ilil  ad  libcialionem  1'aclam  per  ('yriim.  ad- 

Salvalor.  Dei  Kiiiiis  incarnalus  :  K</o  l)i>-  moiirliiue  JuiliPOs,  iit  exeaiit  liahyliiurm.  et 

minus  Deus  luus,o  popuie  Judacorum  om-  a  (^haldteis  recedanl,  quihus  de  prnpinquo 

niumque  fideJium,  doccns  le  ulilia,  id  est  inlei'ilus  iniminel.  In   voce  exsullalio/iis, 

cvangelica  doL-uiucn\-d,ff u/fcrnans  /e  in  via  id  est  cum  liilari  \oco,annunliate  Bahylo- 

qua  ambulas,  id  est  in  peregrinalionc  hu-  nioi-um   destructionem,  congaudenles  di- 

jus  exsilii,  dirigendo  cor  tuum  per  gratiam  vin;p  justitia'.  Audilum  facile  hoc,  id  esl, 

ad   patiiam  IJealorum.  Ulinam  allcndisscs  aliis    enarrale,  el  e/ferle  iUud  usijiic  ad 

mandala  mea,  quae  pra»dicando  proposui,  e.ctrema  /errce,  id  est,  ubique  hoc  ipsuni 

vcl    per  Moysen  dedi,  tain   de   eredeudis  divulgale.  Dici/e  :  Rcdcmi/  Dominus  ser- 

quam  agendis.  Fac/a  fiiis.set  sicut  ffumen  vum  suum  Jacob,  id  est  populuin  Jud;eo- 

jia.7;  tua,  \d  esl,  Iranquillilalem  copiosis-  rum  de  caplivitate  Babylonica  per(]yrum. 

siniam  hahuisses  (qiue  propter  suani  exu-  B  .Yon  silicrunt  in  dcicrlo  qiium  cduccrcl 

heranliam  fliivio  comparalur),  nec  fuisses  cos  :  id  est,  populus  Judsortim  silim  pas- 

ah  exercilu  Koinanuiiim  deslruclus.  rnde  siis  iiou  esl  in  solitiidiue,  quum  Oeus  eos 

et  scripliiin   cst  :  I'ax   miilta  diligeutiiius  ex  .Egypto  educerel  :  udii  (]uod   nullale- 

legem    liiain.  niiod  iitii]iii'  de  omni   fideli  nus  silierunt,  sed  quoniam  Dominus  cilo 

inlelligi   potesl,  qiioniam  quieuiiique  Ueo  eoriim    siti   eonsuluil,   sicul    siibjungilur. 

ohedit,   in  se  ipso  ordinatus,   quielus  ac  Aquam  dc  pclra  prodaxit  eis,  cl  .scidii  jjc- 

Iranquillus  est.  Eljusli/ia  ttia  facla  fuis-  /ram,  id  est,  concavitatem  fecit  in  pelra, 

set  lam  magna  et  co\)iosA,  sicid  ffitri/ilcs  cl  /lu.rcrunl  aqiia'  dc  [)etra.  Iloc  Dciis  his 

maris.  Juslilia  enim  in  observalione  con-  fecit  :  primo  ad  i^etram  lloreh,  ut  legilur 

sislit   ccelestium    prajceploruin.    I'atct    ex  in  lixodo;  secundo  ad  aquas  Contradictio- 

his,  qiiam  \('re  Deiis  nostram  saliitem  de-  nis,  ut   dicitiir   iu   .\umeris.  ()iiidain   vero 

siderel.  neiuincin(]iic  rcliiuiual  facicntem  (;  cxi)oniinl   ha>c  de   po|)iih)  Jinhcoiiim,  re- 

quod  in  se  est.  Loquilur  nainque  0|)lan-  deunle  a  Babyionc  siih  l^sdra  cl  Zoroba- 


21 


/iXOf/.XVII 

0. 

Num. 

XX 

11. 

lis  affeclii,  qiium  ait  :  Utinam  altcndisscs 
mandata  iiica.  Siciiuc  ad  .\lo\sen  lo(iuitiir: 
Deui.\;i9.  (Juis  dct  lalem  eos  haberc  mentem,  ut  ti- 
meanl  mc,  el  cuslodianl  universa  mauda- 
19  ta  mea,  el  bene  sil  cis?  Et  fuisscl  qiiasi 
arena  semen  luum,  id  est,  innumcrabiles 
filios  habuisses,  c.l  stirps  uteri  lui  ul  lu- 


hel :  iion  quidcm  ad  littcraiii,  (iiiia  ncc  per 
descrtuiii  icdicrunl,  ncc  aqiia  eis  luuc  de 
pelra  producla  est;  sed  hyperbolice  in  si- 
mililiidinem  felicilalis  piioris  siib  .Moyse  : 
ul  per  desertum  inlelligalur  populus  na- 
lioniiiii,  jicr  quas  a  Bahylone  in  Judaeani 
reversi  siinl ;  per  educliouein  vero  aqua> 


pil/i  ejus;  7ion  inlcriisset,  et  non  fuisset  de  peli'a,  provisio  viclus  a  Deo  concessa. 

allri/um  nomen  ejus  a  facie  mea  :  id  esl,  (Juidam  vero  inagis  calholice  exponunt 

filii  de  ulero  tiio  egrcdieules,  mulliplicati  isla  de  Christo,  ut  sit  sensus  :  Ei/rcdimini, 

fuissent  (jiiasi  la]iilli   iiiaris.  (Juuin  us(]iie  D  o  fideles  el  evaugclic;e  legis  pra?dieatores, 

in  prtcsens  Ju(i;ei  instar  vcrmiculorum  piil-  dc  /]id)i/lonc,  id  est  de  inundi  hiijus  eon- 

liilent    filios  el   neiioles,  ista  intclligcnda  hisiono:  fuffilc  a  C/udda-is,  id  cst  d;emo- 

non  sunt  de  filiis  earnis,  sed  de  spiriluali-  nibus,  qui  per  Chaidicos  signantur.  /n  ro- 

biis  filiis,  (]iii  siiiil  sciiicu  .\]iosl(i!oi  iim,  ct  cc   e.vsu/la/ionis   iinnuntiate   Kvangelium 

iii   lolo   niundo    mullii)lie;ili    siint    iiiiiiis.  il\\v\s\i,  cl  c/fcrlc  illnd  itsqiic  ad  c.rlrcma 

l'otcst  lamen  ralionahililcr  diii,  qiiod  Jn-  lcrriv  :  \\\   implcatiir  quod   dictum  est,  .\ 


20 


d;pi  miillo  magis  aiicti  iiiissciil  uiimcio  cl 
iiicrilo.  si  crcdi<lisM'Ml  iii  (llirislum,  (]iiani 
jaiii   miilliiiliccutiir. 

ICi./rcili iiiini  (/c  Hidiiiloiic,  fiii/ilc  a  Cliiil- 
lUcis.  Secunduin  (luosdaui,  isaias  jani   re- 


finihns  lcrr;i'  ;iiidi\  iiiiiis  hiiidcs.  gloiiam 
jiisii:  ilciiKjiic,  lii  omiicm  lcriMiu  cxivil 
somis  coriini,  ct  ii-.qiic  ad  fines  orbis  ler- 
rii'  vciha  corum.  Dicilc  :  /icdcmil  Domi- 
nus  Cliiislus,  scroum  suum  Jacob,  id  esl 


y.t,  wiii.  Tt 


656 


ENARRATIO    IN    CAP.    XLIX    ISAI^.    —   ART.    LXXVII 


Cotoss.i, 
ii,  13. 


I  Cor.  X,  4, 


Jonnn.  iv, 
13. 

Jbid.  XIX, 
34. 


eleclos  verosque  Judseos  et  universos  cre- 
dentes,  pretiosissimo  sanguine  suo.  Noii 
sitierunt  i/i  de.scrto  :  na.m  Ghrislus  sangui- 
ne  suo  polal  tideles,  eosque  inliine  relicit 
in  (leserto  sa?culi  hiijus:  quum  educeret 
eos  de  pristina  conversatione  in  prsesenti 
saeculo  nequam,  ju.xta  illud  ad  Colossen- 
ses  :  Gralias  agenles  Deo  Patri,  qui  nos 
transtulit  in  regnuni  Filii  dilectionis  suae. 
Aquain  de  petra  produ.rit  eis.  Petra,  se- 
cundum  apostohim  Paulum,  est  Ghrislus, 
de  quo  efiluxit  Eeclesiae  aqua  i^apientiae 
salularis,  et  humor  gratiee  muiliformis. 
Unde  ait  :  Qui  biberit  ex  aqua  quam  ego 
dabo  ei,  non  sitiet  in  eeternum.  Et  scidit 
petrain.  Unus  enim  militum,  accepta  lan- 
cea,  perforavit  latus  ejus,  et  continuo  ex- 
ivit  sanguis  et  aqua,  de  qua  subditur  :  ct 
fluxerunt  aquce  Baptismatis  seu  gratiae  sa- 
cramentales.  Omnia   namque  sacramenta 


A  de  latere  Ghristi  fluxerunt.  His  aquis  po- 

lanlur  fidelcs,  proul  ait  Salvalor  :  Oui  cre-  .loann.Ms 
dil  iii  mc,  fUiniina  de  venlre  ejus  fluent'*' 
aqiia?  vivse. 

Non  est  pax  impris,  dicit  Dominus,  id  22 
est  his  qui  non  crcdunt  in  Christum  :quod 
intelligendum  est  de  vera  internaque  pa- 
ce,  quee  est  Iranquillitas  ordinis,  seu  quie- 
ta  ordinalio  mentis  in  Deo.  Haec  enim  pax 
est  caritatis  effectus,  de  qua  ait  Salvator  : 
Pacem  meam  do  vobis,  non  quomodo  mun- 
dus  dat,  ego  do  vobis;  el,  Beati   pacifici,  " 

B  quoniam  filii  Dei  vocal)untur.  De  qua  ce- » 
cinerunt  et  angeli  :  Et  in  terra  pax  ho-  Luc.m.m 
ininibus  bonaj  voluntatis.  Est  aulem  alia 
quaidam  pax  mundana,  carnalis,  apparens 
et  falsa,  de  qua  Ghristus  testatnr  :  Non  ve-  -'^«"''- " 

34 

ni  pacem  mittere  in  terram  :  ad  Jerusalem 
quoque  :  Et  quidem  in  hac  die  tua,  quae  Luc.xixm 
ad  pacein  tibi. 


Ibid.xiv. 
.yallli.v, 


ARTICULUS  LXXVII 


ELUCIDATIO    CAPITULI   OUADRAGESIMI    NONI    :    AUDITE,    INSULJE  :    ET    ATTENDITE, 

POPULI    DE    LONGE. 


LIBERATIONEM  perfectam  ac  univer- 
salein  factam  per  Ghristum,  de  qua 
superiori  capitulo  sanctus  Isaias  breviter 
locutus  est,  in  praesenti  capilulo  plenius 
evideiitiusquc  describit.  Loquens  ergo  in 
i  persona  Ghristi,  ait :  Audite,  insula>.  Sicut 
cf..\ri.G9,  subinde  praetactum  est,  per  insulas  intel- 
vers.  o.  jjgj  pQsjunt  ygi  Ecclcsiae  Ghristi  ex  genti- 
bus  congregatae,  quae  variis  perseculioni- 
bus  affligantur,  quemadmodum  lerrae  mari 
concliisoe,  fluctibus  maris  conlundiinlur  ; 
vel  ipsae  terrae  aquis  maris  circumdatoe, 
quarum  multae  ad  fidem  conversae  sunt,  ut 
Cyprus,  Sicilia,  Aiiglia.  Quod  aulem  ser- 
mo  Christi  ad  genliles  dirigatur,  sequentia 
verba  testantur  :  et  attendite,  populi  de 
loiige,  id  est,  qui  longe  atque  in  extremis 
finibus  mundi  habitatis.  Quid  vero  atten- 


G  dere  debeanl,  subinfertur  :  Dominus  Tri- 
nitas  ab  utero  virgineae  Genitricis  nieae  vo- 
cavit  me  nomine  meo.  Angelus  enim  dixit 
ad   Yirgineni  ante  Ghristi   conceptionem 
humanam   :  Yocabis  nomen  ejus  Jesum.  i,<c.  i,  3i. 
Eo  quoque  concepto,  dixit  ad  Joseph  :  Vo-   .yauu.  ., 
cabis  nomen  ejus  Jesum  ;  causamque  ex-  "'• 
ponens  :  Ipse,  inquit,  salvuin  faciet  popu- 
lum    suum  a  peccalis  eorum.  De  vcntre 
matris  mew  recordatus  est  nominis  mei, 
id  est,  a  prineipio  conceplionis  seu  nalivi- 
talis  meae  ex  Yirgine  matre,  benignilaleiii 

D  suam  et  gratiam  confirmavit  in  nie.  I)i- 
citur  enim  Deus  recordari  eorum,  qui- 
bus  misericordiam  suam  largitur;  oblivi- 
sci  vero,  quos  gratia  privat,  finaliterque 
relinquit. 

Et  posuit  os  meum  quasi  gladium  acu-        2 


ENAKRATIO    l.N    CAI'.    XI.IX    ISAI.E.    —    AIIT.    LXXVH 


(ioT 


Mntlh 
:u.  3... 

X 

Ps.  XJ-1V 

3 

Mntth. 
29. 

VII 

Joann. 

iG. 

VII 

/*S.  l-VI 

5. 

Joann.  X, 
31. 

iuf.  IV,  30. 


Ibid.  Si. 


/AiJ.  111,23. 


h.  XLv.  15. 
J'liitijip.  II 


Joann.  i 
47. 

.1/uf(/l.  III 

17. 

/'i.i.iii,:il 


/ww.  id  csl,  scrinonfiii  (■riiuaccin.  priiclra-  A 
liviiiu.  cl  vilia  prjfciiiiMili-m  [•Driliilil  iiiilii. 
linlc  aiiiid  .Malllufiiiii  :  .Noii  vcni.  inqnil, 
j)accin  inillcrc  in  lcirain,  scd  fjladiimi  : 
vcni  cniin  sc|)ararc  riliiiin  a  palrc,  clc.llinc 
ctiam  scriptuin  est  :  Dilfusa  csl  gralia  in 
lahiis  luis.  Pioplcr  qinKi  ait  Kvan^clisla, 
qiiia  crat  doecns  sicul  polcslalcin  liabcns, 
non  sicut  Scriba;  ct  Pharisa»i.  Kt  ipsi  Ju- 
dffii  a  vcrilatc  compulsi  stint  dicerc  :  Nun- 
(|uain  sic  loculiis  csl  lioino,  sicul  hic  lo- 
quitur.  Scd  quiim  de  iinpiis  dicalur,  Linf,Mia 
coniiii  filadiiis  aciilus,  qiiid  csl  (juod  luinc  B 
hoc  dc  Ghrislo  pcr  inoduin  laiidis  pr;edici- 
tur  ?  Kt  rcspoiidcndum,  quod  ibi  pcr  gla- 
diiim  aculiim  dcsignatur  scrmo  nocivus 
picnam  inlligcns.  In  umbra  manus  suw, 
iil  cst  in  adjiilorio  siuc  polcnlia',  profc.rit 
jiic  ab  omni  [)criculo.  Chrisli  cniin  huma- 
nilas  a  divinitate  seinpcr  protecta  est  : 
qiiod  |)aliiil,  (luamlo  .Iiida-i  volcbanl  ciiin 
dc  supcrcilio  inonlis  pr;ccipilaic,  cl  lapi- 
dare  seu  capere,  anlcquam  vcnisscl  hoi;i 
ipsiiis  :  liinc  cniin  transicns  per  mcdiuin 
ilioniiii  ib;il.  K/  jiDsuit  mc  slcitt  sai/iltain  Q 
clcctani,  ([u;!'  iii  sigmiiii  iliicclc  pcrlingit  : 
sic  Chrisli  doclrina  corda  ;iuilicnliiiin  cf- 
ficacitcr  lcligil.  Proplcr  qiiod  scri[iliim 
csl  :  Mirabanliir  (iiniics  iii  vcibis  gratiffi 
qiKC  proccdcbanl  dc  orc  cjus.  ///  pharclni 
sua,  id  cst  in  carnc  assumpla,  [jassibili 
alqnc  inorlali,  abscondit  me,  id  est,  divi- 
nitalcni  nic;iin  occullavil,  ila  qiiod  qiium 
Iriginla  csscin  annoiuiii.  ;i(lliiic  [iiiUiicr 
filiiis  Joscph.  Unde  snpcrius  dictum  csl  : 
Vcrc  lu  cs  Deus  absconditus.  Et  <fixil 
mi/ii  :  Scrims  mcus  cs  lu,  Jsracl  :  servus,  D 
[udptcr  rorinam  scrvilcm  qiiain  indiiisli; 
Isracl,  quia  dc  seminc  Ju(l;conini,  vcl  po- 
tius,  qiiia  vir  vidcns  Deiim  pcr  spccicm, 
verusquc  israclila,  in  qno  doliis  non  esl  ; 
iptia  iii  tc  ijlnriabor,  sicut  N^slatiis  suin, 
dicens  :  Ilic  cst  Kilius  meus  dileclus,  in 
([110  mihi  com|)l;iciii.  Si  cniin  Jiixl;i  Psal- 
mislain,  Lxtabitur  Doininus  in  opcribus 
suis  :  quanlo  magis  gloriatus  esl  in  Chri- 
slo  l'ilio  siio  c;irissiin(),  ciijiis  oinni;i  V('rl);i 
cl  opcr;i  sibi  acccptissiina  cranl  ', 

T.  «. 


Denique  Deo  Palre  ista  dicenle  ad  me, 

Et  cijo  di.rA  :  In  racuum  taboraci ,  quan-  4 
liini  ad  populum  Juda'orum  pro  majori 
parlc  corum  :  qiii  laborilius  meis  qiios 
fcci,  assunipsi  ac  pcrluli  ut  cos  convcr- 
lercm,  utpote  orando,  preedicando,  jcju- 
nando,  discurrendo,  compalicndo,  paruin 
vcl  nihil  profcci  in  ipsis.  Sicqu;^  .si'rtt' criM- 
sa  et  vane,  id  est  sine  fructu  et  sine  adc- 
ptione  finis  intcnti,  forliiudincm  mcam 
consumpsi,  variis  Iribulalionibus  vilam 
incam  fIoridam([uc  juvcnliilcm  c.\[)i)iicn- 
do,  cl  tandcm  pro  ingralis  cl  re[)robis  ino- 
ricndo.Sic  enim  Ghrislus  forlitudinein  su- 
ain  cor[)!)ralcin  consuin[)sil  scu  allriiiia\  il, 
ul  dicat  in  Psalmo  :  Gcniia  mca  infirinala  /■«.cvin.Ji. 
sunt  a  jejunio ;  et,  Aruit  tanquam  tesla /'s.  xxi,  i(i. 
virlus  mca.  Joanncs  qiio([iic  liabcl  :  Jcsiis  joann.K, 
fatigatus  cx  itincrc.  Proplcr  hanc  Ju(l;co-''' 
rum  cmendationem,  dixit  apud  Marciim  : 
(t  gcncralio  incrcdula,  (jnamdiii  ;ipiid  vos  Murc.  w. 
cio  !  ([uaindiu  paliar  vos  ;  Ihcc  ;iiilcin  lo- 
(inilur  Ghiislus  affccUi  dolciilis.  ([ui  saj- 
[)c  in  loi]iiciido  mcnsuiiim  transccndit  : 
11011  cnim  siiiqilicilcr  infnicluosiis  cxslilil 
hilior  Ghristi.  Quum  ergo,  o  Palcr,  sil  ila. 
([uoiiioilo  dicis  le  glorialurum  in  mc,  ct 
gloriricandum  pcr  iiic  l  Erjo  juc/icium 
meum  cum  Domino  :  id  est,  quoniam  cgo 
fcci  cuncta  qua?  faccre  dcbiii.  ct  qu;c  hu- 
iMan;c  saliili  ncccssaria  cranl,  cl  illi  crc- 
dcrc  nolucrunt ;  ego  rcfero  judicium  nie- 
iim  ad  Dominum,  oplans  ul  ipsc  causain 
mcam  disccrnal,  cui  iii  Gvaiigclio  di.xi  : 
Palcr,  clarificavi  nomcn  liiiim  siipcr  tcr- /oaim.xvii, 
i;im;  opns  consuinmavi  qtiod  dcdisli  mihi  *' 
til  faccrcm.  De  quo  opcrc  nunc  siibjiingo  : 
cl  opus  meum  cum  Dco  mco,  id  cst,  cun- 
cta  qua"  pro  humana  salutc  assumpsi,  cgi, 
el  passiis  sum,  In  conspectu  tuo  sunl  ct 
libi  ccrlissime  nola  :  ideo  pclo  ul  aliis, 
scilicct  gcntibus,  fiant  causa  salulis. 

Et  nunc  dicil  Dominus,  formnns  me  cx  5 
ulcro  servum  sibi,  id  esl,  ab  ipso  malcr- 
n;o  nalivilalis  ine;c  iiiilio,  facicns  mc  pcr 
graliam,  sccundum  ([iiod  lii)ino  siiin,  scr- 
viiin  siiiim,  sibi  in  omnibiis  [icrfccic  sub- 
jccluin  :  ciii  el  cgo  loqiior  iii  Psalino,  Dc  /'«.xm.ii. 

•12 


038 


ENARRATIO    IN    CAP.    XLIX    ISAI.E.    —   ART.    LXXVII 


Ps.  CWIll 
176. 


Matlh.  XV, 
24. 
ySu/.  x.5,C 


Dan.  IX,  20 


Joarm.Tiix 
21. 

/6id.ix,2!l 


iuc.  II,  3(1 
32. 


vcntre  matris  mece  Deus  meus  es  tu  ;  ul  A 
reducam  .Jacob  ad  cum,  id  est  populum 
Judseorum,  qui  per  diversa  peccata  a  Deo 
recessil,  et  sicul  ovis  qua?  periil.  abcrra- 
vit.  Hinc  enim  Christus  in  Mattheeo  dixit  : 
Non  sum  missus  nisi  ad  oves  quae  peri- 
crunt  domus  Israel.  Et  ad  discipulos  :  In 
viam,  inquit,  genlium  ne  abieritis,  et  in 
civitates  Samaritanorum  ne  intraveritis  : 
sed  ite  ad  oves  qu£e  perierunt  domus  Is- 
racl.  El  hracl,  id  est  populus  Judseorum 
ad  quem  reducendum  missus  sum,  non 
coiigrcgabilur  in  ovile  meum,  nec  colli-  B 
gelur  in  Domino  pcr  fidem  et  caritatem. 
Ex  hoc  habemus  fortissimum  argumentum 
contra  Judteorum  perfidiam.  Ecce  enim 
apertissimc  nit  populum  Israel  non  con- 
gregandum,  nec  convertcndum  per  Chri- 
stum.  Dc  quo  et  Daniel  inducit  :  Non  erit 
cjus  populus,  qui  eum  negatiirus  est.  Di- 
xerunt  quippe  Pilalo  :  Noli  scribere,  Rex 
Judworum;  sed,  qiiia  ipse  dixit,  Rex  sum 
Juda^orum.  Et  alio  loco  :  Nos  scimus  quia 
Moysi  locutus  est  Deus,  hunc  autem  nesci- 
mus  unde  sit.  Et  glorificalus  sum  in  ocu-  C 
lis  Domini,  id  cst,  ipse  Dominus  in  aliis 
populis  gloriosum  me  fecit,  ct  opcra  mea 
ab  ipso  pretiosa  atque  dignissima  rcputa- 
la  sunt.  Et  Deus  meiis  factus  est  fortitiido 
mea,  dando  mihi  homini  polestatcm  con- 
vcrtcndi  quosdain  cx  Judseis,  nc  ultra  mo- 
dum  dc  Judseorum  pcrditione  dolercm,  si 
prorsus  nullum  in  eis  fructum  habercm. 
Et  dixil  :  Parum  csl  ul  sis  inilii  .scr- 
iH(s,  id  est  mcffi  voluntalis  ininisliM-  in 
hunianitalc  assumpta,  ad  suscilandas  de 
SDinno  scu  morlc  pcccali  tribus  Jacob,  id  D 
est  populum  Juda?ornm,  qui  in  duodccim 
tribus  partitur,  et  fwces,  id  cst  reliquias. 
Israel  converleridas.  Quasi  dicat  :  Taula 
est  dignilas  tua,  o  Christe,  tamque  accepla 
sunt  mihi  opcra  tua,  ut  nequaquam  suf- 
ficicns  rcputcm  salvarc  per  tc  populum 
Judfeorum,  cujus  non  nisi  reliquias  con- 
\Qv\'\%i\.  Dedi  le  in  Iiiccm  (/cntium,  id  cst, 
omnium  genfium  illuminatorem  consti- 
tui,  tuoque  merito  gentes  illustrare  de- 
crcvi.  Hoc  cl  Simcon  ait  :  Yidcrunt  oculi 


Lur.  XXIV, 
46,  47. 


mci  salutare  luum,  qiiod  parasti  anle  fa- 

cicm  omnium  populornm  :  lumen  ad  rc- 

vclationem  gentium.  Ut  sis  salus  mea,  id 

esl  Salvator  pcr  quem  alios  salvo,  usque 

ad  extremum  terrce,  id  est  usque  ad  ter- 

minos  muuili  inclusive.  Proptcr  quod  in 

Luca  dicitur  :  Oportebat  Christum  pati.  et  i.u 

prsedicari  in  nomine  ejus  pcenilenliain  et 

remissionem  peccatorum  in  omnes  gcn- 

li'S.  Et  in  Marco  jussit  discipulis  prsedicarc  .i/.i)t.  xvi, 

Evangclium  omni  creatura?.  Hanc  scriptu-  '''• 

ram  Paulus  ct  Barnabas  in  Aclibus  allc-  Aci.xmM. 

gant  dc  Christo  prsediclam.  Ipsi'  cnim  cst 

lux  vera,  quffi  illuininal  omnem  homincin  joann.\.<i. 

venientem  in  hunc  nuindum. 

Ha>c  dicil  Dominus  redemptor  Israel ,        7 
Sanciiis  ejus,  id  est  Deus  Pater,  qui  per 
Unigcnitum  suum,  verum  Israelem  rede- 
mit   ac    sanctificavit,   ad  contemptibilem 
animam  Ciiristi,  seu  Christum,  intelligen- 
do  lolum  pcr  partem.  Ipse  est  enim  qui 
ait  in  Psalmo  :  Proptcr  te  sustinui  oppro-  Ps  Lxvm.s. 
brium,  operuit  confusio  faciem  mcam;  et 
itcrum,  Ego  aulcm  sum  vermis  ct  non  ho-  /•.?.  xxi. 7. 
mo,  opprobrium  hominum  et  abjectio  plc- 
bis.  Infra  quoque  de  ipso  inducitur  :  lu-  /s.  i.n,  li. 
glorius   crit   inter   viros   adspectus   ejus. 
Unde  aliae   Iranslationes  habent,  Ei   qui 
despicit  animam  suam:  quod  maximc  con- 
vcnit   Chrislo,  animam    suam    pro    nobis 
ponenti.  ^^r/  atjominalain  gentein,   id  est 
ad  Christi  Ecclesiam,  quse  maximc  abo- 
minala  crat  et  sprcla  in  principio  sui,  lam 
a  Jud;cis  quam  a  paganis.  Proplcr  quod 
ail   Salvator   :  Venit  hora,   ut   omnis  qiii  jomn.wt, 
iutcrficit   vos,    arbitrelur    sc    oi)scquinm  '' 
pi^sestare   Deo;  et   alibi,  Odio   eritis    om- iucxM,i7. 
nibus  hominibus  propter  nomen  mcum. 
Ilinc  cl  Paulus  ait  :  Tanquam  purgainenta  icoimv,i3, 
mundi  liujus  facti  sumus  :  et  rursus,  Spc-    ibid.9. 
claculum  facli  sumus  mundo  ct  angclis  et 
hominil)us.  Ad  .scrcuni  doiniiiortim,  id  est 
ad  Cliristi  populum    fidclcm,   qui  mullo 
tempore  subjectus  erat  infidclibus  domi- 
nis,  prsesertim  Romanis  imperatoribus  us- 
quc  ad  tempora  Conslanlini  Magni. 

Reges  videbunt  oculo  fidei  opera  Chri- 
sti,  ejusquc  doctrinam  per  pra>dicationem 


ENARRATIO    IN   CAP.    XLIX    ISAIJ:. 


ART.    LXXVII 


m.) 


Aposlolorum  ol  alionim  fidelium:  vol,  Yi-  A  lisfaciendi  pro  peecalis  totius  {leneris  lui- 
debunl  ocnlo  corporali  opera  miracuiosa,  mani,  pra»slando  libi  eliam  palienliam  in- 
quff  in  nomine  Clirisli  fecerunt  Apostdli      concussam.  Ouod  aulcm   isla  ad   primum 


alque  discipuii ;  e/  cottsuryi-nl  jjruicijws 
ad  fidem  ac  reverentiam  Christi  :  /iV  ada- 
rabunt  Christum  :  quemadmodum  scri- 
Pj.r.Ki.ii.  ptum  esl,  Adorabunt  enm  omnes  ret;es  : 
propler  Doiiihium,  scilieet  Deum  1'atrem, 
qui  divinilalis  sua;  plenitudincm  contulit 
Filio.  Propler  quod  seriptuni  esl  :  Palei' 
omne  Judicium  dedil  Kilio,  ul  omiies  liono- 
rificent  Filium,sicut  honorificanl  Patrem. 


Joann.  v 
2i,  23. 


Christi   adventum   tempusque  gratia;   rc- 
ferenda  sint,  constat  ex  eo  quod  .\poslo- 
lus  ad  Corinthios  hanc   scripliirain    hoc 
modo  allegat :  llortamur  vos,  ne  in  vacuuni    iicor.vi, 
graliam  Uei  rccipialis  :  ait  enim,  Tempore  '•'■ 
acceplo  exaudivi   le.    Statimquc  adjecil, 
l"cce  nunc  tempus  acccptabile,  ecce  nunc 
dies  salutis. 
E(  servavi  <<.%  praescrvando  corpus  lu-  Aci.n.M. 


Gaiai.K.i.  Qiila  fii/cli.i  c.st  noiiiiniis   Paler,   millens  D  iim  a  corruplione  :  imo  in  Iridiio  morlis 


Pg.  l.XIIV, 

13;  x-vxii.  -l: 
l.xxxvni,38. 


Filium  suuin  in  iihiikIuiii,  sicul  promi- 
sil.  1'nde  et  scriplum  est  :  Fidelis  Dominiis 
in  omnibiis  verbis  siiis;  el,  Omnia  opera 
cjus  in  fide;  el,  Teslis  in  cado  fidelis.  Et 
Sanclum  Israel,  id  esl  Deum  Patrein,  ijiii 
eleijil  fc,  0  Chrisle,  seciindum  qiiod  liomo 
es.  Quidam  referiint  Iktc  ad  (liciii  jiidicii. 
qnando  Christum  visuri  sunt  principes 
nniversi  :  el  tunc  eum  adorabunl.  qiiiini 
apparueril  in  fornia  gloriosa. 

Hivc  dicit  Dominus  Pater  :  In  tempore 


servavi  corpus  luuin  el  aniinam  in  pcr- 
sonali  unione  cum  Yerbo;  et  dedi  te  in 
fcedus  populi,  id  esl,  confcderalorem  seu 
causam  concordiffi  posui  te  inler  Deuin  cl 
populum  :  sicul  .\poslolus  ail.  Deus  erat  iicor.v, 
in  (]hristo,  munduin  reeoncilians  sibi  :  el 
denuo,  Per  ipsiim  accessuin  habemus  ad  Kphes.  u, 
Patrem  in  sanguine  ejus.  Ut  suscitares  ter- 
raiii,  id  est,  habilatores  lerra?  ad  cocleslia 
elevares,  alquc  ab  idololatria  ad  culluin 
vera)  Deilatis  erigeres,  et  /lossidercs  herc- 


18. 


placito  exaudivi  le.  id  est.  lemporc  graliiP  C  ditates  dissipatas,  id  cst  regna  el  nationes 

a  Deo  relictas,   viliisqin'    dilaiiialas    :   (jc 


Joann.  XVII. 
I. 


IbiJ.M.U, 


/'$.  XXI,  3. 


seu  evangelica"  instilutionis  exaiuiivi  te 
orantem  pro  corporc  mystico,  vel  [)ro  te 
ipso  quiim  dixeris  :  Paler,  clarifica  Fi- 
lium  iiiuiii.  Omnis  quippe  Christi  oratio, 
ex  dcliberata  ralione  effiisa,  exaiidila  est. 
Propler  quod  ait  :  Pater,  gratias  ago  libi 
quoniam  exaudisli  ine  ;  ego  autem  scic- 
bam  (]iioniam  seinpcr  iiie  aiidis.  .Ncc  ob- 
slat  quod  dicil  in  Psalmo,  Deus  ineiis, 
clamabo  per  diem,  et  non  exaudies  ;  taiis 
enim  oralin  [inieessil  ex  naluiali  affcelii, 


quibiis  Patcr  ad  Christuiii,  Postula  a  me,    Ps.u.s. 
el  dabo  libi  genles  heredilalem  luam.  Ilas 
possidel  Christus,  habilando  ac  dominan- 
do  in  ipsis  per  fidein  el  gratiam.  Ipsi  sunl 
regnum  ejus,  Kcclesia,  corpusque   mysli-    iCoi-.xn, 
cuni,   et   per  caritalis   coagulum   omnes  "'' 
siinl   iiniim,  et   hercditas,  de   qiia  ait   in  /(om. xii.5. 
Psalmo,  Elenim    hcrcditas   inea   |)raHdara   Pj. «v, c. 
esl  inihi.  Ut  diceres  pev  le  ipsiiiii  el  tiios       9 
discipulos  /lis  qui  vincti  sunl  viiieuli>  \  i- 


ad  oslendiiidiiiii  vcrilateni  assiiiii|ila'  iia-  D  lioniin,  scrvilule  peccati  el  jugo  diaboii, 


liira';  ncc  absnliite,  sed  euiii  (iiiadaiii  iiio- 
difiealione  (iblata  esl  Deo.  liidc  quiini 
dixisscl,  Transeal  a  nie  calix  isie,  niox 
addidil.  Non  sicul  ogo  volo,  sed  siriil  lii  : 
ci  iii  lioc  exaiidilus  fiiit.  El  in  i/ic  .•niluli.s, 
id  est  iii  die  [lassionis,  in  die  Parasec- 
ves,  ([iiaiido  0[i('rabaris  salutein  iii  medin 
lerra'  :  dc  qiia  die  seri[)tiim  csl  a[)ii(l  Za- 
Hacii.m,:!.  chariam,  .\uferani  iiii([iiilalcm  leriii'  illiiis 
ill  lina  die;  au.ri/ialux  sum  lui.&dmh)  vel 
conscrvando  luic  hiimanilali  efficaciam  sa- 


ilnllli 

XXVI,    VI 


P*.  LXXIII 

M. 


Krile  de  captivitate  ista  miserrima,  poe- 
nilenliam  veraiii  ageiido  ;  cl  /lis  ijiii  in 
lcnc/iris  ignoranliic  alqiic  perfidiio  sunl, 
Revclamini  rocipiendo  splendorom  gralia> 
Dei,  ct  evangeliea^  vcrilalis  amplcelendo 
doclrinaiii.  Iloe  esl  quod  (^liristus  ail  .\[)0- 
slolis  :  Kunles  docote  omnes  gcntes.  iiauh. 

(Jiiiiiii   autem    conversi    fuerint,   Supcr  ''"'"■  '"■ 
riiis  pa.fccnlur,  id  esl    iii  observalionibus 
mandalorum  ot  seniilis  Seii|>liiranim  san- 
clariim;  critqiic  eibus  corum  diileissimiis, 


G(iO 


ENARRATIO    IN   CAP.    XLIX    ISAI.E. 


ART.    LXXVII 


Joaiin.  IV 
34. 


Ps.  XXII,  1 


10 


Apoc.  VII 
U-17. 


Ps.xxsv.S) 


Ps.  XLV, 


Eccti.\\,3 


PS.  LXIV,  5, 


Deo  in  omiiibus  obediro,  qucniaflmodum  A 
Chrislus  ail  :  Meus  cibus  csl  ul  raciam 
volunlatem  Patris  mei.  Et  inomnibus 'pla- 
nis,  id  est  in  cvangelicis  consiliis,  qu» 
omnem  peccati  obliquilatem  avertunl,  prse- 
cedentiumque  Sanctorum  exemplis  perfe- 
ctis,  pascua  eorum,  id  esl  spirilualia  ali- 
menta,  ita  ut  dicere  possinl  :  Dominus 
regit  me,  et  nihil  mihi  decril  ;  in  loco 
pascuai  ibi  me  collocavit. 

Xon  csuriod  ncqac  sificnl,  ct  tioii  pcr- 
cuticl  cos  wstus  ct  sol,  quia  miserator  eo- 
rum  reget  eos,  et  ad  fontcs  aquarum  pota-  B 
bit  eos.  Hanc  scripluram  allegat  Joannes 
in  Apocalypsi  de  Beatis  in  patria  dicens  : 
Hi  sunt  qui  venerunt  ex  tribulatione  ma- 
gna,  ideo  sunt  anle  tiironum  Dei;  et  qui 
sedet  in  throno,  habitat  super  illos.  Non 
esurient  neque  sitient  amplius,  neque  ca- 
det  super  iilos  sol  neque  ullus  a?slus  : 
quoniam  Agnus  qui  in  medio  throni  est, 
reget  iUos,  et  deducet  eos  ad  fontes  vilae 
aquarum.Quamvis  itaque  locus  isle  aliquo 
modo  inlelligi  possit  de  vialoribus,  per- 
fecte  tamen  et  proprie  intelligendus  est  C 
de  Beatis  :  in  quibus  nec  fames  nec  sitis, 
nec  ardor  adversitatis,  nec  a>stus  tcnta- 
tionis,  locum  habet;  quoniam  miserator 
eorum  Deus  reget  eos  per  se  ipsum,  diri- 
gendo  eos  ad  sui  ipsius  bealificam  unio- 
nem,  vel  polius  conservando  eos  in  ea  ;  et 
ad  fontes  aquarum  potabit  eos,  indesinen- 
ler  reficiendo  menles  eorum  torrenle  vo- 
luplalis  suse,  quemadmodum  legilur  in 
Psalino,  Inebriabunlur  ajj  ubcrlalc  domus 
tuffi,  et  lorrcnle  voluplalis  lua>  potabis 
eos  ;  rursusque,  Fluminis  impetiis  Ijelifi- D 
cat  civitatem  Dei. 

Denique  exponi  potest  aliquo  modo  de 
vialoribus  virluosis.  Non  esurienl  neque 
siticnt  :  id  est,  nec  spirituali  cibo  nec 
potu  mentali  carebunt  aut  indigebunl;sed 
pane  vilae  ct  intellectus,  aqua  quoque  sa- 
pienlise  salularis,  ceterisque  donis  ac  cha- 
rismatibus  Spiritus  Sancti  quolidie  reple- 
buulur,  proficieudo  in  gratia,  juxta  illud 
Psalmi  :  Replebimur  in  bonis  domus  tua?. 
Agnovit  namque   Isaias  in  spirilu  pleni- 


tudinem  gratiarum  seu   spirilualem  opu- 

lentiam  atque  pinguedinem  eleclorum  lem- 

pore  evangelicse  legis  :  de  qua  plenitudine 

ail  Salvalor,  Aqua  quam  ego  dabo  ei,  fict   Joann.w, 

in  eo  fons  aqua>  salientis  in  vilam  eeler- 

nam.  Et  non  percutiet  eos  a^stus  et  sol  :  id 

esl,  nec  prosperis  nec  adversis  Ia?denlur, 

sed  semper   regia  via   inofrensoque  peile 

inccdenl,  ul  implealur  illiid  Psalmi  :  Per  Ps.ckk,!-,. 

diem  sol  non  urct  te,  neqiie  luna  per  no- 

ctem.  Nam   ul  Salomon  asserit,  Non  con-   /voi.  xn, 

tristabit  justum  quidquid  ei  acciderit.  ©«('a  ''' 

miserator  eorum,  id  est  Christus  salvator, 

rcget  cos,  sicut  promisit  :  Ecce  ego  vobis-    Mauh. 

cum  sum  cunctis  diebus.  Reget  enim  ele-  ^"'"'  '"■ 

clos  per  gratiam,  ne  in  via  hujus  exsilii 

errent.ii7  <ui  fontes  aquarum,  id  est  coe- 

leslium   graliarum    fluenlis,    sacramentis 

quoque  Ecclesias,  potabit  eos  :  sicut  supe- 

rius  dictum  esl,  Haurietis  aquas  in  gaudio  /s.  xn.  3. 

de  fontibus  Salvatoris. 

Et  ponam  omnes  montes  mcos  in  viam,       H 
id  est,  impedimenta  disseminandi  ac  prse- 
dicaniii  Evangelium  per  universum  orbem 
auferam,  planumquc  iter   faciam  praedi- 
catoribus   novae  legis   :  sicut  praedictum 
esl  :  Oinnis  mons  et  collis  humiliabilur,  yjiV. xi.,4. 
et  omnis  vallis  implebilur;  et  erunl  prava 
in  direcla,  et  aspera  in  vias   planas.  Et 
scmila'  mcw  cxaUabiintur  :  id  est,  valles 
montibus  aequabuntur ;  universa  quoque 
offendicula,  qua?  impedire  possent  gres- 
sus  fideliiim.  auferenlur,  ut  ambulet  ve-   Bamchw 
rus  Israel  diligenler  in  nomine*  Domini. 
Piilest  eliam  ita  exponi  :  Semitse  mcEe  ex- 
allabuntiir,  id  cst,  evangelica  documenta, 
priBcepla    alque  consilia    cum  rcverenlia 
a  fidelibus  custodientur,  et  ubique  cogno- 
scetur  sublimilas  viarum  mearum,  idolo- 
iatria  eradicala.   De  quibus    Salomon   lo- 
quilur  :   Vise    Domini,  vis  pulchrse.  Qui    Proi:  n 
vero  sint,  quibus  haec  via  paretur,  sub-''" 
jungitur  :  Ecce  isti  cle  longe  venient,  id       12 
est,  quidam  a  locis  longinquis,  videlicet 
ab  oriente,  ad  fidem  venturi  sunt,  et  ecce 
illi  ab  aquilone,  et  mari,  id  est  ab  insulis 
maris,  et  isti  cle  terra  australi,  seu  a  me- 
ridie.  Per  hoc  datur  inlelligi,  quod  a  qua- 


*  in  liono- 
rcm 


ENAHRATIO    IN    CAP.    XI.IX    ISAI.E.    —    AUT.    LXXVII 


()()! 


Joann.wi. 
3.1. 


luor  parlilnis  miindi  riiiidani  convoiloren-  . 
tiir  ail  Cliiisliiin. 
1.3  Laudale,  coeli,  id  est,  civcs   coelestes, 

Deum  pro  tanfis  benoficiis.  Moc  fecerunt 

Luc.»,\\.  aiigeii  sancli,  (Ihrislo  nalo  canlantes  :  (ilo- 
ria  in  altissimis  Deo.  El  exsulla,  lerra, 
id  est,  homo  terram  inhabitans.  Jubilalc, 
tnonlea,  id  est,  viri  perfecli  seu  aliorum 
pra-lati,  laudem,  Deum  in  jiibilo  cordis 
laudando.  Quia  consolalus  esi  Domiinis 
Paler  per  Filiiim  suum,  seu  Chrisliis  per 
grali.T  sua?  exhibilionem,  populum  suum, 
id  cst  Kcclesiam,  erucndo  cam  a  timore 
adversariorum  suorum.  Undc  ail  discipu- 
lis  :  In  inimdo  prossuram  habebilis;  sed 
confidite,  ego  vici  mundum.  El  [laupevum 
suorum,  id  est  humiliuni  atqiie  corum  qiii 
pro  divino  ainore  oninia  deserunl,  mise- 
rebitur. 
II  El  dixit  Sion .  lrvn<.AU'\\\  cl  Sion  saepe 

siimunliir  pro  urbe  qua>  esl  in  .liKU-ea  me- 
tiopolis,  quam  destruxerunl  Hoiuani :  in- 
tcrdum  vero  pro  Ecclesia  mililanli,  in 
conlemplalionis  siiblimilale  constructa  (de 
/•1.11,0.  qiia  dicilur,  l\go  autein  consliliilus  siim 
rcx  ab   eo  super  Sion    monlciii   siiiicliiin 

pj.iA^wi.  ejiis ;  el,  Diligil   Dominiis  porlas  Sion  sii- 

pcr  oninia  tabcriiacula  Jacob):  inlcrduni 

vcro  pro.  Ecclesia  triumphanti,  qua;  co- 

iTur. xiii,  gnoscit,   siciil    et   cognila   est.   (Jiiod   cr- 

''•  go  niiiic  dicilur,  Et  dixil  Sion,  Dercliipiit 

me  Dominus,  (]iiidam  exponunt  de  habi- 
laloribiis  Jcrusalem  diictis  in  Habyloncm. 
et  rea'dificalione  tci'iena?  Jcrusalcm  fada 
per  Zorobabel,  Ksdrani  el  Nelicmiam.  Por- 
ro  quod  sequitur,  Lcva  in  eirciiilu  oculos 
tuos  cl  vide,  exponiinl  dc  piimiliva  Ec- 
clesia,  quaj  maxime  ex  Jiidicis  fueral  con- 
gregala.  (Juamvis  aulem  litlcra  applicari 
possel  ad  hoc,  lamcn  qiioniam  sermo  pro- 
plicliciis  omnino  connexiis  esl,  et  sine 
varialionc  personje  sub  uno  contexlu  ad 
eosdem  dirigitur,  melius  cst  lotum  de  pri- 
miliva  explanare  Ecclcsia,  iil  sit  seiisiis  : 
El  tlixil  Sioii :  Dcreliijuil  me  Domiiins.cl 
Dominus  oblitus  esl  mei,  id  esl,  lanlis 
li  iliiilaliiiiiibiis  adversilalibiisqiic  affligoi', 
iil  coiiqiicri  piissim  cl  iliccrc  mc  cssc  rc- 


Vi 


V  lictam  a   Deo.   Fluic    cnim    Sion   Chrisltis 
pijcdixil  :  Trademini  aiilcni  a  parcnlibus    luc.xxi, 
et  fratribus,  et  cognalis  ct  amicis,  et  mor-  '^' 
te  afficient  ex  \obis.  Deniqiie  in  perse- 
culiiine  Clirislianoriim  facla  siib  Slepha- 
no,  qiiando  omnes  dispersi   sunt  pra?ter  .id.vm,  i. 
Apostolos.  potucriinl  isla  alque  similia  di- 
cere.  N'ec  miremini  dc  hoc.  qiiiiin  ct  ipsc 
Christiis  Sanctus    Sancloriim  pcndens    in 
criice,  clamavit  :  Deus  mcus,  Deus  mcus,     vauh. 
ul   quid  dereliquisli  me?  Et  sanclus  Job  """•  *"" 
consliliiliis  in   pcTuis.  ail   ad  Dominiim  : 

B  Slo,  cl  non  respicis  mc :  mutatus  es  mihi    Joi>  tsi, 

"10   *i 

in  crudclcm.  Similiter  Paulus  :  Supra  mo-  ncor.i.s. 
diim,  inqiiit,  gravati  sumus,  ila  ut  l»de- 
rct  nos  eliain  vivere. 

Ilanc  autem  desolationciii  Ccclesiffi  Do- 
minus  consolalur,  dicendo  :  Numquid  ob- 
livisci  polest  mulicr  infantem  suum,  ul 
non  misereatur  filio  uteri  sui?  id  est,  sic- 
ut  illa  avcrli  non  polesl.  qiiin  infanliilo 
proprio  vagienli  aiil  flciili  misericordilcr 
inclineliir  :  sic  nec  cgn  lui  valco  obli- 
visci ;  imo  plus  dicain  :  El  si  illa  oblila 

C  fiicril  filii  siii,  cgo  lamen  non  obliviscar 
liii.  Ecce  quam  dulcis  consolatio  clemen- 
tissimi  Creatoris.  Ecce  in  manibus  meis 
dcscripsi  le  :  id  est,  lam  incessanter  mc- 
inor  sum  tui,  sicul  homo  memor  est  rei 
qiiam  lenct  in  manii ;  et  muri  lui  cornm 
oculis  meis  ■■>empcr  :  id  est,  sancti  Aposloli 
el  ceteri  prffilali,  rectores  atque  doctorcs 
EccIesiiP,  qui  siint  alioriim  firmamentiiin 
iic  incdialores,  inlerponentes  se  mmiiiii 
inlcr  me  et  grcgcm  cis  commissiim.  hi 
jiigiter  adspiciuntur  a  me  oculo  pielalis 

D  el  approbalionis.  Vencrunl  slruclores  lui, 
id  esl  Aposloli  cl  adjiilorcs  ipsoriim,  qiii 
piirdicando  collcgcrunl  I^cclcsiam  ex  Jii- 
dtris  ac  genlibus.rnde  cl  Paiiliis  dicil  sibi 
dalaiii  poleslalcm  in  iedificalioncm.el  non  iicor.i.s. 
in  (iestruclionem.  Dcslrucnlcs  lc  cl  dissi- 
pantes,  id  est  perseeutorcs  hasretici  ccle- 
riqiie  perversi  qui  popiiliim  Dei  siibvcr- 
tcre  nisi  sunl,  a  lc  c.rilnini.  id  csl  ab 
ecclcsiaslica  iiiiilalc  aliiiic  ridcliiim  com- 
miiiiionc.  liiiiqiiaiii  iiuii  pciliiicnlcs  iid  ovi- 
lc  gic|;ciin|iic  Clirisli.  Dc   liilibiis  ait  Jo- 


16 


17 


662 


ENARRATIO    IN    CAP.    XLIX    ISAI.E. 


ART.    LXXVII 


IJoami.  Ti 
19. 


annes  in  prima  sua  Canonica  :  Ex  nobis  A  ferra  ruincv  tmr,  id  fst  loca  Juda»a>  frc- 


18 


prodierunt,  scd  non  crant  ex  nobis  :  nam 
si  fuissent  ex  nobis,  permansissent  utique 
nobiscum. 

Nescio  quid  quidam  intcndunt,  quod 
usque  ad  id  quod  subjungitur  nunc,  Leva 
in  circuitii  ncnlos  tuos  ct  vide,  cxponunt 
ista  de  populo  Juda?orum  capto  in  Baby- 
lone,  sequentia  vero  exponunt  de  primi- 
tiva  Ecclesia  :  quum  tamen  isaias  absqiie 
omni  variatione  ei  cui  jam  dixil.  l<]go  non 
obliviscar   tui,    et  celera   nunc   inducta. 


quenter  vaslata  in  solitudinemque  reda- 
cta,  et  synagogse  Judaeorum  a  gratia  Dci 
desertae,  alque  in  vai^ia  peccata  prolaps», 
nimc,  videlicet  lempore  gratiff,  angusta 
erunl  pra'  liahilalorihus,  id  est  nimis  co- 
arctala  et  parva  pra»  mullilndiiio  filiorum 
E(:clesia>  habilanlium  in  ovili  (lliristi :  non 
cnim  onincs  ad  Chrislum  conversi,  in  Ju- 
dffia  habilarc  posscnl.  Idcirco  Apostoli  Ju- 
dieam  cgrcssi  sunt,  quatcnus  tolum  orbem 
semine  Chrisli  implcrcnt.  Et  loui/e  fiu)a- 


niodo  dical,  Leva  in  circuilu  ociilos  tuos  B  !ju/ilur  t/ui  absorhcbaut  tc  :  id  est,  infidr 


et  vide.  Expositio  etiam  illa  non  consonat 
litteree  immediate  prtPcedeiili,  in  (pia  dc 
gentium  vocationc  inducla  csl  prophetia. 
Itaque  ne  primiliva  Ecclesia  qua?  nu- 
mero  parva  erat,  multosque  adversarios 
habuit,  formidaret  se  exstinguendam,  Do- 
minus  promillit  ci  copiosissimam  mulli- 
plicationem,  quum  ait  :  Leva  in  circuitu 
oculos  tuos,  id  est  ad  quatuor  plagas  tcr- 
rse,  de  quibus  dixil  multos  venturos  ad 
fidem,  et  vide;  omnes  isti   in   Chrislum 


les  Juda^i  cum  suis  principibus  qui  pri- 
milivam  Ecclesiam  gravissime  afflixerunt, 
a  terra  siia  tollenlur,  occidcntur,  atque 
pcribunt.  Hoc  facluin  esf  tempore  Tili  ac 
Vespasiani.  Adlmc dicent  in  auribus  tiiis, 
id  est  te  audiente,  filii  steriUtatis  tua',  id 
cst  pauci  illi  fideles,  quibus  le  putabas 
privatam  ac  vidualam,  videlicet  conver- 
si  cx  Judaismo  :  ^[ngustus  est  mihi  locus 
in  synagogis  et  lcrra  Judcese,  fac  spatium 
i)>i//i  in  Ecclesiis,  ut  habilem  ubique  ter- 


credentes,  (?o»^r(?(7a<i  s?<M<  per  individuam  C  rarum.  Pauci   enim  illi  ab  ApostoUs  ex 

caritatem  et  gratiam  seu  mysticam  uni-  Judaismo   conversi.   tot   spirituales  filios 

tatem,  venerunt  tibi,  id  est  ad   consolali-  genuerunl  in  Chrislo,quod  inler  angustias 

onem,  multiplicationem  et  gloriam  tuam.  Juda?orum  comprimi  non  voluerunt,  sed 

De  gentium  enim   conversione  aucta  est  undique  habitalionem  suam  extendere.  Id- 

sanctis  Apostolis  cl  eorum  cooperatoribus  eo  sancli  Aposloli  fecerunt  eis  locum  la- 

gratia  in   praesenti,  et   gloria  in   futuro.  tiorem,  millendo  eos  ad  gentes. 


Vivo  cgo,  dicit  Dominus,  quia  omnihus 
his  ad  fidem  conversis  velut  ornamciito 
vesticris.  Oinamentum  cnim  Ecclesife,  est 
iiiulliludo  credentium  ;  et  sancli  praedica- 
tores,  quol  animas  ab  errore  convertunt, 


Quum  aulem,  o  Sion  seu  primitiva  Ec- 
clesia,  videris  isla  impleri,  vehemenler 
gaudebis,  el  hilaritatis  tuae  magniludinem 
ore  proferre  non  valens,  Et  diccs  in  cordc 
tuo,  id  est,  cum  ingenti  admiratione  co- 


tot  pretiosissimis  gcmmis  ac  vivis  lapidi- D  gilabis  :  Quis  genuit  mi/ii  istos  l"  id  est, 


1. 

II  Cor.  1, 
i  4;  1  Thess. 
11,20. 


bus  adornantur,  sicut  Apostolus  scribit 
Phiiipp.K.  quibusdam  :  Fratres  mci  dilectissimi  et 
desideralissimi,  gaudium  meum  ct  corona 
mea.  Et  ilerum  aliis  scribit  :  Cloria  no- 
stra  vos  estis.  Ef  circumdabis  tibi  eos  rjua- 
si  sponsa  .■  id  est,  sicut  sponsa  circumdal 
sibi  monile,  sic  tu  quae  es  sponsa  Christi, 
circumdabis  tibi  fidcles,  incorporando  tibi 
eos  ad  ornainenlum  lui,  atque  ad  gloriam 
Sponsi  tui. 
19  Quia  dcsert.a  tua,  ct  solitudines  fuce,  ct 


quis  tanlam  fecunditatem  piveslilit  mihi  ? 
Et  causa  admirationis  inferlur  :  Ego  sfc- 
rilis  ef  iion  pariens,  quia  cx  populis  Ju- 
daeorum  paucos  converti,  fransmigrata,  id 
est  de  terra  mea  expulsa,  ct  capfiva.  Jam 
enim  praetactum  csl,  quod  Slephano  occi- 
so,  omncs  praeter  Apostolos  dispersi  sunl, 
juxta  illud  :  Facta  est  in  illa  die  persccu- 
lio  magna  in  Ecclesia  quac  erat  in  Jero- 
solymis,  elc.  Aposloli  quoque  vicissim  in 
publica  custodia  ponebantur.  Ef  istos,  id 


20 


21 


Jbid.  IV,  3; 
v.l8:xip,+. 


ENARRATIO    IN    CAP.    XLIX    ISAI.E. 


AKT.    LXXVn 


(i(53 


'  snper  lut- 
nierofi 


I  Thess.  M 


I  Cor,  111,1 


2:! 


Joann.  xxi 
>5,  l(i. 


est  omnos  hos  spiiitiiales  filios  mcos.  t/>'is 
emilricil,  pcrdufendo  cos  ad  spiiitiialcm 
pcifcctioncm  ?  Eyo  destituta  humano  so- 
latio,  el  siild :  {\n'va.  in  principio  nasccntis 
Kcclcsia'  paucissimi  cianl  cii^dcnlcs  rc- 
spcclu  infidclium  Judpcoruni.  Vd  iioc  idco 
diciliir,  iiniiniaiM  a  lcmporibus  Afrjitci.  Za- 
chaii;p  cl  .Malachia'  iisquc  ad  Joanucm  lia- 
|)lisiaiii.  nulliis  liiiial  missus  Prophcta  ad 
|)(i|)iiliiiii  Jiida'(iiiiin.  Proplcr  (]uod  mcri- 
lu  admiralur.  (]uonuKlo  lain  rcpcntc  pcr 
Christi  graliam  lot  acquisieril  filios.  El 
isli  ul>i  liic  eranl !"  id  cst,  non  mca  viilulc 
allati,  cougrcfiati,  scu  gcniti  suiil. 

.\d  haiic  aihnirationcm  Ecclesiip  re- 
spondcl  Dominiis  :  Ha'c  dicit  Domiiius 
Fhiis  :  Ecre  levnbo  ad  gentes  manum  me- 
am,  id  est,  in  genlibus  dcchirabo  virlutcm 
meam,  faciendo  coram  eis  pitcchiia  mi- 
racnla.graliamquc  largissimam  corum  cor- 
dibus  iiifuudcndo  :  sicquc  convcrlcnlur 
ad  fidcm,  cl  gcncrabls  eos  meo  au.\ilio ; 
el  nd  populos  exaUaho  signum  meum,  id 
esl.  in  nationibus  ubique  lcrrarnm  faciam 
prfcdicari  crncis  vc.xillum.  ct  crucis  glo- 
riaiii  manifeslabo  cunctis  hominilius,  ila 
iil  criicis  sigumn  imprimalur  fronlibiis 
iiii|icratoriim,  (pia'  fucrat  oliin  su[)|)li(iiiiii 
(■niiiiiiosorum.  El  afferenl  pra?dicatorcs 
cvangclicaj  lcgis  filios  luos  in  ulnis,  el  /?- 
lins  lims  in  /1  innrris  '  portnbunl  :  id  csl, 
morc  piissima'  iiiiiiicis,  alquc  fidelissiiiii 
siislcnlaloris,  clcclos  adducent  ad  (]hristi 
ovilc,  (]ucmadin(^i(liini  Pauliis  ait  :  Tan- 
(]iiaiii  si  iiiitrix  foveat  filios  suos,  sic  dc- 
sidcraulcs  vos.  optavimus  impertiri  vobis 
nou  solum  i^vangcrnim  (^hristi,  scd  eliam 
animas  noslras;  cl  iterum,  (,}uasi  parvii- 
lis  in  Christo.  lac  vobis  poliim  dcdi.  .Mio- 
qui  ridiculum  csl,  mnic  Jinlaico  gramla- 
vos  filios  el  filias  in  iilnis  hiimcris(]uc 
portari. 

El  erunt  reijes  nulricii  lui ,  cl  rcf/iniv 
nulriccs  tuif  :  id  csl,  sancli  A|i()sl(ili  ct 
aposloliciP  persoiiiP  filios  tuos,  0  l';('clcsia. 
vel  lc,  spiritiialilcr  niilrienl  :  sicul  ad  Pc- 
Iruin  ail  Salvalur,  i'ascc  aguos  mcos.  Hc 
his  cnim  rcgibiis  in  Psalmo  canlalur,  (]oii- 


k  stilncs  eos  principcs   siipcr  omnem    lcr-  Ps.\u\,\i. 
rani :  cl.  Principcs  populorum  congrcgali  /'j.xlm.io. 
sunl   ciim    Dco  Abraham.  Talis  princcps 
erat   ct  .\braham.  cui   in  (lcnesi  dicilui'  : 
Princeps  Dei  cs  apud  nos.  Potcsl  quoqiic   nen.xwu, 
intelligi  de  regibus  alquc   reginis  genti- "" 
liiim   conversis  ad   fidcm.   quoriim    miil- 
li    libcralissime   siislcnlavcrunl    ])aupcrcs 
Chrisli  populumqiic  fidelcm.  Vullu  in  ler- 
rnm  dctnisso,  ndornhunl  le,  id  esl,  maxi- 
mam  libi  reverentiam  exhibebunl :  quomo- 
do  lertio  Regum  legilur  Salomon  adorassc   \\\ne<j.\\, 

n  Bcthsabce  malrcm  suam,  ot  illa  David. ';!•'*"'• '• 
Ncc  cnim  facililcr  crcdi  polest  vcl  cxpri- 
mi,  in  quanla  rcvcrcntia  habueriinl  prin- 
eipcs  hujus  niundi  .\poslolos  aliosquc  dis- 
cipulos  Chrisli.pcr  quorum  prspdicationcm 
erant  conversi.  Et  pulverem  /tedum  luo- 
rum  linr/eut,  id  est,  vesligia  tua  reveren- 
ter  humiliterque  scqucntur.  Et  scies  ex 
considcrationc  l)cncficioium  istorum  opc- 
runiquc  divinorum,<^M/rt  ci/o  Dominus,sii- 
perquonon  confuiidenlur,{dLn(\UAm  privati 
effeclu  sufp  fiducia>.  omncs  i/ui  e.i:s/)cctant 

C  cutn  longanimitcr  et  constantcr.Quis  enini 
speravit  in  eo,  cl  confusus  esl  ?  Ilinc  su-  Eccu.w.w. 
periiis  diclum  esl  :  Dcus  judicii  Dominus;  /5. m.is. 
bcati  omncs  qui  cxspcctant  cum. 

Numquid  tollelur  a  forti  prwda  .<*  aut       24 
quod  captum  fuerit  a  robusto,  salvum  esse 
/tolcril?  Hoc  quod  Chrislus  nunc  per  Isa- 
iam  ail.  ipsc  pcr  se  ipsum  dicit  :  Quomo-  nauu.^w. 
(lo  polcsl  quisqiiam  iiilrarc  douniin  forlis,  ■'•*• 
ct  vasa  cjiis  diripcic,  iiisi  j^rius  alligavcrit 
forlcm  ?  llaque  sensus  est,  quod   prajda 
seu  caplura  aiiferri  non  polesl  a  piipda- 

D  torc  polcntc,  nisi  qui   aulcrrc  conlcndit, 
forlior  fiicrit  piipdalorc.  l'iule  cl  Chrislus 
iii  Evangclio  protcstatiir  :  (Jiiuin  forlis  ar-  /.uc.M.ii, 
iiiatus  custodil  aliium  siium,  in  pacc  sunt  ''" 
ea   qiia'    possidel  ;  si    aiilem    fortior    illo 
supcrvenoril,    domum    cjus    diripicl.  Pcr 
liuuc  forlem  propdatorcm  at(juo  raplorcm, 
(]uiilaiii  iiil('llii;iiiil   (hcmoncm.  ()iii  gciiiis 
liiimanum    dccc])!!.    cl    siia    dominalionc 
iiiiijiia  ()i)|)rossil.  siciil   .\i)oslolus  ad  Ti- 
molhciim  loquitiir  :  Ucsi|)iscanl  a  hKjueis   iirim.n, 
diaboli,  a  quo  caplivi  lcncnlur  ad  ipsiiis  "  ' 


664 


ENARRATIO    IN    CAP.    XLIX   ISAl.E. 


ART.    LXXVIl 


/oan/i.xiv, 
30. 

Ephes.  VI, 
12. 


voliinlalcm.   Sed   ct    Christus  vocat   ciim  A  dcbit  ciim  coluber;  illud  qiioqueProvprbio- 
principem   hujus    miindi.    Et    Paulus   ad      rum,  In  insidiis  suis  capientur  iniqui.  lljec  Pro!. xi,6. 
Ephesios  nominat  spirituales  nequitias,  sci-     autem  sententia  sub  aliis  verbis  repetitur: 


25 


26 


licet  dcTiTiones,  mundi  hujus  rectores.  Alii 
per  iortem  pra>datorem  et  robuslum  ca- 
ptorem,inteiIigunt  persecutores  primitiva> 
Ecclesia?,  videlicct  principes  saeerdotum 
seu  populum  Juda?orum  atque  Romanum 
imperium,  qui  Ecelesiam  penitus  anuiil- 
lare  moliti  sunl  :  nec  potuit  Ecclcsia  ab 
his  piopria  virtutc  liberari.  Idcirco  quod 
humana  potestate  fieri  non  valebat,  Chri- 
slus  se  facturum  promisit,  dicendo  : 

Quia  luvc  dicit  Dtnniiius  :  E(juiih'm.  ct 
captivitas  a  forti  tolletur,  id  est,  genus 
humanum  a  diaboln  captum,  Christi  vir- 
tutc  rapietur  ab  illo;  ct  quod  ablatuni  fu- 
crit  a  rohusto,  salvabitur,  id  est,  homincs 
suggestione  diaboli  a  Deo  aversi,  per  Chri- 
slum  rcdimentui'.  Vcl  sic  :  Captivilas  a 
forti  tolletur,  id  est,  primitiva  Ecclesia  a 
populo  Judseorum  afflicta  et  capta,  ut  pa- 
tet  in  Actibus  Apostolorum,  divina  virtute 
protegelur  et  eriictur  ;  et  quod  ablalum 


Gen. 


Matth. 
XXVI,  52, 


et  quasi  rnusto,  sa/iffuiue  siio  iuehriabtiii- 
tur,  id  est,  propria  iniquilate  iniquilatis- 
que  sua;  debita  pcena  copiosissime  iniple- 
buntiir.  Ad  quod  pertinct,  opinor,  illud 
(lencsis,  Qui  effuderit  sanguinem  hiiiiia- 
num,  effundetur  sanguis  illius ;  et  item 
quod  ait  Salvator.Omnis  qui  acceperit  gla- 
diiim.  gladio  peribit.  Uniuscujusque  nam- 
que  iniquitas  plus  nocet  sibi  quam  alteri. 
B  Et  scict  omnis  caro,  id  est  omnis  homo  : 
de  qiio  dictum  csl,  Vidcbit  omnis  caro  Zuc.  m,  6. 
salutare  Dei;  alibi  quoquc,  Effundam  spi-  7oe;ii,28. 
ritum  meum  super  omnem  carnem ;  quia 
etjo  Domiiuis  Pater  salvans  te  per  Chri- 
stum;  vel,  Ego  Dominus  Christus,  salvans 
te  sanguine  meo;  ct  redeniptor  tutis,  For- 
tis  .Tacoh.  id  est  confortator  seu  fortiludo 
Jacob  palriarchfe,  seu  populi  fidelis  vilia 
supplanlantis. 

PoRRO  multa  eorum  qiia?  in  isto  capitulo    Exposiiio 


fuerit  a  robusto,  id  cst  populus  christifi-  C  dicta  sunt,  de  membris  Christi,  viris  per- 


moralis. 


delis  ab  impcratoribus  Romanis  vastatus 
ct  partim  occisiis,  salvabilur,  ne  penitus 
exslinguatur.  Imo  Ecclesia  inter  persecu- 
tiones  erudelissimas  mirabiliter  multipli- 
cabatur  :  quod  erat  diviuffi  potentiffi  evi- 
dens  signum.  Eos  vcro  qui  judicavcrunt 
te,  id  est  dcemones  qui  te  ad  niorlis  judi- 
cium  pertraxerunl,  vel  Juda-os  alque  Ko- 
inanos,  qui  te  injuste  damnavcrunt,  cgo 
judicabo  jiidiiio  rcprobationis  ;  cl  filios 
tuos,  id  est  membra  Ecclesife  regenerala 


1 


fectis,  prsesertim  in  utero  sanctificatis,  mo- 
i-aliter  explanantiir.  Propter  quod  de  Jo- 
anne  Baptista  pra?senlis  capituli  cantatur 
exordium.  In  ejus  ergo  persona  et  sibi  si- 
milium  dicitur  :  Dominiis  ab  utero  i^oca- 
vit  mc.  Nam  angelus  Zacharise  praidixil  : 
Vocabis  cnim  nomen  ejus  Joannem.  Dc  Luc.i.n. 
omui  quoque  electo  hoc  dici  potest  secun- 
dum  hiiuc  sensum  :  Dominus  ab  ulcro  vo- 
cavit  me,  id  est,  de  ventre  matris  mcae 
eduxit  me;  de  ventre  matris  mea'  recorda- 


in  Christo,  ego  salvaho,  in  via  per  grati-  D  lus  est  nominis  inei,  id  est  personae  niese, 


am,  atque  in  patria  per  gloriam. 

El  cibabo  Jioslcs  tuos  carnibiis  .suis,  id 
est,  non  tua,  sed  sua  propria  nece  salia- 
biinliir,  et  devorabunt  se  ipsos  :  quia  te 
persequendo,  se  ipsos  occident  spirilua- 
liler,  mortemque  merebuntur  £eternam, 
quemadmodum  de  impio  scriptum  cst  : 
Lacum  aperuil  et  cffodit  eum,  el  incidit 
in  fovcam  quam  fecit;  convertelur  dolor 
ejus  in  caput  ejus,  etc.  Ad  quod  pertinet 
Eccie.x.s.  illiid  Ecclesiasta?,  Oui  dissipat  sepem,  mor- 


Ps.  vii,16 
17. 


praeservando  me  a  diversis  periculis,atque 

ad  gratiam  Baptismatis  me  perducens.  Un- 

de  ct  Paulus  ad  Galalas  :  Quum  placuit,  in-  caiat.i.io. 

quil,  ei  qui  me  segregavit  ex  utero  matris 

mea?,  et  vocavit  per  gratiam  suam. 

El  posuit  os  meiim  quasi  gJadium  acu-        2 
tum.  Hoc  patet  in  Joanne  Baptista,  qui  il- 
licitas  Herodis  niiptias  lam  constanter  re-  Matth.ay. 
darguit.  Cuilibel  ctiam  pra>dicatori,  pr.-plato  ^^  •'•'"■• '"' 
sive  doctori,  qui  verba  animam  compun- 
gentia,  et  peccatorum  expulsiva  novil  pro- 


ENARRATIO    IN    CAP.    L    ISAI.K.    —    .\RT.    LXXVIII 


66b 


fcrro,  hiiniililor  dicore  iicel  :  Posiiil  Doini- 
nus  os  iiieuin  quasi  gladiuin  aculum.  Dat 
siqiiidcm  ei  graliam  adimplcndi  illud  Apo- 
iirimiv.i.  sloli  ad  Timolheiim  :  Pra^dica  vcrbiim  :  in- 
sta  opporlunc,  impoilunc  ;  arguc,  obsc- 
cra,  increpa  in  omni  palicnlia.  In  umbra 
tnninis  sikv  pro/cri/  ine,  id  cst,  siib  sii;c 
forliludinis  obumbralionc  dclcndil  mc, c.\- 
tendcns  dextcram  sua>  pielatis  super  me, 
/•».  Lxii,  s.  iia  iil  dicerc  possim  :  In  vclaincnl"  alanim 
/>».cixxix,  liiariim  c.xsullabo:  ct,  Doniine,  obiiinbra- 
sli  super  capul  mciini  iii  dic  liclii.  K/  jki- 
stii/  mc  sicul  sagi//aiii  c/cc/ani,  id  csl, 
directe  atquc  vclocitcr  direxil  mc  ad  pcr- 
agcndiim  (ipus  milii  ab  ipso  injiinclum, 
siciil  sagilla  limala  lcndit  in  signiim  ex 
dircctionc  sagillantis.  Sunt  aulcm  cl  rc- 
proba;  sagitloe,  secundum  qiiod  in  Jeremia 


Jrr.  1«,  S 
/'J.  X.  3. 


habcliir  :  Sagitta  viilncrans  csl  lingua  co- 


riim.  Dc  quibus  in  Psalino  inducitiir  :  Pa- 
raverunt  sagittas  suas  in  pharetra,  ut  sagil- 
tcnt  in  obscuro  rectos  cordc.  ln  pharc/ra 
stia,  id  est  in  Ecclesia  dc  qua  procediint 
sagittiP  Dei  conlra  advcrsarias  polcslates, 

/j.i.xvi.ci.  sieiit  infra  Diiminiis  ail  :  .Miltam  cx  cis 
qiii  salvali  fucrinl,  in  .MVicam  cl  Lydiam 
et  Ilaliam  ct  Grapciam,  tencnlcs  sagillam: 
ahsconilit   me  :  qucmadmodiim   David  ail 

/>». xxvi.s.  in  Psalmo,  Qiioniam  abscondil  iin'  in  la- 
bcrnaculo  suo  in  dic  malniiim,  prolcxit 
me  in  abscondito  labcrnaculi  sui ;  ct  rur- 

/•.i.xxx,2i.  sus.Protcgcs  eos  in  tabcrnaculo  tuo  a  con- 

.3        tradiclione  lingiiarum.  E/  ili.ci/  mi/ii :  Ser- 

v/is  iiieiis  es  /ii,  Israel,  id  cst  spcciilalor 

divinorum,    iiuia   in   /e  gloriabor  :  naiii 


\  delicifp  mca>  essc  cum  filiis  homimim.  Pnv.mi, 
Quod  vcro  subjungiliir,  E/  ei/o  ili.ci,  /n  "  ^ 
vaeimm  laboravi,  etc,  de  quolibet  zclanli 
ac  fervido  pr;pdicaforc  sivc  prtclalo  ;iccipi 
potcst,  dolcntc  ct  conqucrcntc  quod  pr;c- 
dicatio  sua  et  labor  lam  panim  in  audien- 
liiim  cordc  fniclificant.  Unde  piilal  labo- 
rcm  siiiim  forc  inancm,  rccurrilqiie  ;id 
diviiiiim  judicium,  obsecrans  Deiim  ul  aii- 
diciiliiim  mentcs  apcriat. 

//ii'i-  flici/  Doiiiiiiiif! :  Iii  /empore  plaei/o,        8 
id  csl  lcmporc  boni  proposili  tiii,  temporc 

15  po^nitcntia',  tcmporc  l;uid;ibilis  vit;r.  e.r- 
aiiilivi  /c.  Scimus  cnim  quiini;im  pcccalo-  joann.n, 
res,  id  est  impoenilentcs,  Deiis  non  aii<lil  ;  ^'' 
sed   si  qiiis  cultor  cst  Dci,  hiinc  exaudil. 
rnde  cl  in  libro  Job  liabcliir  :  Si  omnipo-   /o6viii,5, 
lcnlcm    fueris  deprecatus,  si  mundiis  ct  "*■ 
rccliis  incesscris,  slalim  evigilabit  ad  tc. 
Ad   hoc   quippc  quod   oralio  cxaiidibilis 
fiat,  oportet  ut  sit  pcrscvcrans  :  oporlel   /.«r.  xvm, 
enim  sinc  inlermissione  orarc,  ct  non  dc-  ' ',.  ""' 
ficerc  :  ad  qiiod  reqiiiritur  bona  vita,  vel 
saltcm  propositum  boniim.  E/  iii  die  sahi- 

C  /is  aii.riUalus  suiii  /ui.  Ouamdiu  in  hoc 
prffisentis  vitse  curriciilo  alqiic  exsilio  su- 
miis,  in  slatii  mercndi  cl  lcmpor^^  saliilis 
consislimiis,  sicul  Aposlolus  asscril  :  Kccc   iicor.vi, 
nunc  tcmpus  acccplabilc,  eccc  iiiinc  dies  "" 
saltitis.  Non  crgo  pcrd;iiniis  indiiila  ixvni- 
tcnlia!  tempora,  scd  quidqiiid  polcrit  ma-    Eccie.ix, 
nus   noslra,    instanlissimc  operemur,   nc  '"• 
iiobis  dicaliir  qiiod  ilc  inipio  scripliim  csl : 
Dcilit   ci    Dciis   locuni    ]i(ciiilciiti;c,  cl    iilc    Job  xxiv, 
iiliuliliir  co  in  sunciiiiiiin. 


ARTICULUS   LXXVIIT 


in:i:i.AiiATi()  CAiMri  1.1  niiNorAiiEsiMi  :  ii.r.r,  nicrr  domincs 
iiicri  iiii  M ATitis  VKsTU.r.,  r.TC,  ? 


ons  Esr  iiii:  i.iiii:ii 


I4()ST(jr.\.M  (lcscri|)la  cst  vocalio  gcn- D -sV/vr  i/uo  ilimisi  cam  :"  \(l  cst,  qii;c  caiisa 
litim,  niinc  manifcslatur  vcra  ralin  esl  rcfiitationis.  o  Jiidici,  qiia  rcriil;i\  i  \cl 
dcscrlionis  JiKhcoium,  Ilirc  iliei/  Doini-  potius  dci'cli(|iii  m;ilrciii  vcslr;iiii  Syii;igo- 
mis  :  Quis  esl  /lic  liher  rcpudii  malris  ve-      gam  ?  Non  iiliqiic  cgo  dcdi  ci  libclliiin  rc- 


666 


ENARRATIO    IN   CAP.    L   ISAI^. 


ART.    LXXVIII 


.)Jalack  II, 
16. 


piidii.  spparando  eam  a  meo  spiriliiali  con- A  hominnm  :  qiioniam  dpclinaverunt  in  te 
jugio,  ex  aliqua  crudplitato  aut  odio  :  sicut  mala.  eogitaverunt  consilia  quie  non  po- 
in  veteri  Testamento  interdum  viri  dede-  lurruul  slabilire.  Qnia  veni  in  persona 
runl  conjugibus  libpllum  repudii  e.x  odio,  propria  ppr  incarnationem  post  legatio- 
quemadmodum  in  Malachia  habptur^Ouum  npm  Prophetarum,  e/  »on  erat  vir,  id  est 
odio  habueris,  diinilte.  Est  aulem  libplUis  aliquis  virililer  agens  et  fortiter  credens; 
repudii,  scriplura  conlinens  causam  di-  vocavi  vos  ad  fidem,  publice  pra?dicando, 
vortii.  Unde  nunc  melaphorice  per  iibruni      ct  rion  erat  qni  audiret  auribus  cordis  : 

nou  quod  simplicitpr  upmo  audieril  aut 
virililpr  egerit.  sed  quia  paucissimi  eranl 
per  comparalionpm  ad  alios. 

Conspquenter  Chrislus  commemoral  pf- 
didi  vos  in  compensalionem  debiti,  quasi  B  ficaciam  suam  ad  liberandum,  et  dicil  : 


repudii.  designalur  rcprobalio,  separatio, 
sivp  deserlio  Synagoga;  a  Sponso  ccelesli 
Domino  Christo.  .4;'^  <jais  est  creditor  mens, 
cui  pgo  iu  ali(|uo  obligatus  sum,  ciii  ven- 


non  habens  aliundc  undo  pprsolvprem  de- 
bitum  creditori,  vel  qua^rens  hicrum  ali- 
qnod  ex  vestra  venditione,  sicque  cx  ava- 
rilia  alienando  vos  a  me  ?  Quum  itaque 
isla  non  sit  ralio  vestrae  separalionis,  os- 
tendain  vobis  vcram  causam  ipsius. 

Eccc  cnim  in  inifjuitatihus  vestris,  qui- 
bus  in  me  Filium  Dei  peccastis,  veuditi 
e.slis  da?monibus  nummo  propriiB  culp.T, 
cujus  jugo  vos  ipsos  subjecistis  recedcndo 
a  me.  Ycnundatui'  enim  quis  propriis  vi- 


Numi/nid  abbreviata  et  jiarvula,  id  est 
deiectuosa  et  impotens,  facta  est  manus, 
id  est  potentia  mea,  ut  non  possim  rcd.i- 
mcre  ?  aiit  non  est  in  me  virtus  ad  libe- 
randtim  ?  \}nAe  in-Numeris  scriptum  est  : 
.\umquid  manus  Domini  invalida  est  1  In- 
fra  quoque :  Eccc  non  est  abbreviata  manus 
Domini,  ul  salvare  nequeat.  Ecce  in  incre- 
■pntione  mca,  id  est  in  meo  prsecepto  seu 
ullione,ffeer^Mjn  faciam  mare^aquas  cjus 
tollendo,  quemadmodum  feci  mari  Ruhro, 


yiom.vu,  tiis,  juxta  illud  Apostoli  :  Ego  aulem  car-  C  quum  educerem  Israelem  de  .Egypto.  Po- 


u. 

iO. 


JJallh. 

XXVI,    16. 


nalis  sum,  venundatus  sub  peccato.  Et  ter- 
lid  Uegum  Elias  ail  ad  Achab  :  Inveni  te, 
eo  quod  venuudatus  sis  ut  faceres  malum 
coram  Domino.  Potcst  quoque  exponi  de 
vcndilione  qua  Romani  veudiderunl  .ludff- 
os,  in  lantum  quod  uno  denario  pniprpnlur 
triginta  Judeei,  sicul  et  ipsi  pro  Iriginla 
dcnariis  Christum  emerunt.  Et  iu  .scelcri- 
bus  ves/ris,  id  esl  propler  blasphemias  ve- 
slras  contra  me.  o  .hidfei,  dimisi  matrem 
vcstram  Synagogam.  Hoc  est  quod  apud 


7iam  flumina  in  siccum,  sicut  feci  in  Jor- 
dane.  Propter  quod  scriptum  est  :  Domi- 
nus  increpuit  mare,  etc;  et,  Tu  dominaris 
polestati  maris.  Computrescent  pisces  ma- 
ris  sine  a//ua,  id  est  aquis  sublraclis  :  nam 
exlra  aquam  vivere  nequeunl.  Ideo  subdi- 
tur  :  ct  morientur  in  siti.  Inctiiain  cwlos 
/ciic/iris,  privando  eos  lumine  solis  quum 
mihi  placuerit.  Yel  hoc  dicitur  quanlum 
ad  nos,quando  videlicet  interpositis  nubi- 
bus.ca'l;im  tenebrosum  videtur,  vel  quan- 


Aum.  XI, 
■li. 

IS.  LIX,    1. 


J^xod.\t^ 
M. 


Ps.  cv,  9. 

P5.I.XXXV111, 

10. 


/ec.  xu, 7,  Jpremiam  ait  Salvalor   :   Dimisi   heredita- D  do  in  maximam  Iristiliam  devenimus.  i'^ 


Ipin  meam ;  facla  psI  mihi  heredilas  mea 

qnasi  leo  in  silva;  dedit  conlra  mc  vocem 

Oseevii.n.  suain,  ideo  odivi  eam.  Et  apud  Usee  :  Yse 

eis,  quoniam  recesseriint  a  me ;  vastabun- 

lur,  quia  prsvaricali  sunt  in  me  :  et  ego 

ledpini  eos ;  et  ipsi  locuti  sunt  contra  me 

mendacia.  Hinc  et  David  ait  ad  regem  Mes- 

siam   in  psalmo  vicesimo,  qucm  conslat 

ad    lilteram  esse  scriptum  de  Chrislo   et 

Ps  v\,ii,  dpslructionp  Jud»orum  :  Fruclum  eoriim 

'"■  dc   Iprra  ppides,  ct  semen  eoriim  a   filiis 


saccum,  id  est  nubem,  ponam  operimen- 
/um  coruiiuite  nobis  clare  appareant.  jux- 
la  illud  Psalmi,  Oui  operit  CD?lum  nubibus. 
Dominus  dedi/  mlhi,  videlicet  Chrislo 
homini,  linr/uam  eruditam  :  juxta  illud 
Psalmi,  Diffusa  est  gralia  in  labiis  tuis: 
et,  Nunquam  sic  locutus  est  homo,  sicut 
hic  loquitur;  tit  sciam  sustentare,  id  est 
consolari  et  conforlare,  eum  qui  lapsus' 
est,  verbo  disciplinalo,  pio  et  consolalorio. 
Hinc  cnim  loquilur  :  Ycnilp  ad  me,  omnes 


/•S.CVLVl.S. 


Joann.  vii, 
46. 


.Mallli.xi, 


ENARRATIO    1>'    CAP.    I.   ISAI.E.    —    ART.    LXXVIII 


0(57 


Marc.  XIV 
36. 


l. 


Luc.   XXII, 
63,  64. 


Mallh. 

Ixvii,i9,30. 

7 


/«•r.  XX.  II 


IhuL  XVII 
18. 


etc.  Erlgit  niane,  ma7ie  eriyit  (repetitio, 
confirinalionis  indieium  es,i)  mi//i  aitrcm, 
id  est  cito  :  imo  a  principio  nativilatis 
mea>  pr.Tslitit  tnihi  Dominus  aurcm  obe- 
dienlem,  seu  aurem  cordis  omnia  (iivin;r 
inspirationis  eloquia  diligentissime  auscul- 
tanlem  :  i/t  (nidiam  (/ua.si  ma(ji.slriiin  :  id 
esl,  sicut  bonus  discipulus  acquiescit  do- 
ctrinae  magistri,  sic  ego  in  omnibus  ser- 
niimibus  Dei  obedivi.  Z)oMi'«M.s-  Deiis,^c\\\- 
cel  l'alei'  vel  Irinx^A^i^apcrtiit  mihi  aiin-m 
cordis  per  gratiam  singularem  ;  ego  autem 
non  eonlradico  per  redargiilioneni :  retror- 
snm  7ion  ahii  per  inohcdicnliam.  Unde 
passiouc  inslaiitc  ilixi  :  1'alcr.  niui  (|n(iil 
ego  volo,  sed  (luod  lii.  Deni(]uc  .liidaMs  ip- 
sum  eompreiiendcre  venicntibus  dlniiis 
ivil,  ju.\la  illiid  Joannis  :  Jesus  sciens  om- 
nia  qiiiP  ventura  (Manl  super  eum,  proces- 
sil  cl  di.xit  ad  cos  :  Quem  qua'iilis? 

Corpus  meitm  dedi,  id  esl  exposui,  pcr- 
cutientibits  Judxis  atque  militibus  pra>si- 
dum,(??  genas  mcas  vcllcntihus,\d  est  pilos 
barbae  meaj  vel  capitis  exlrahenlibus;  fa- 
ciein  meam  non  averti  ab  incrcpnntihiis 
et  conspuenlihu~'i  in  me.  Hffic  in  Kvange- 
liis  plcnius  recilanlur.  Scriplum  esl  enim 
apud  Lucam  :  Viri  qiii  lcncbanl  illiim  il- 
lud(>baiit  ei,  cjedentes  cum,  et  velavcrmil 
el  pei'cusscriinl  faciem  ejus.  .\piid  .Mat- 
thanim  quoque  legitur  :  (lenu  flexo  anlc 
eum  illiidcbant  ei,  exspuenles  in  eum.  Do- 
minus  Dciis  au.rilialor  mciis,  qiii  siia  di- 
vina  virlutc  nieam  humanilatcm  iu  omni- 
bus  bonis  roboravil,  palienliam  ilcdii,  ci 
satisfaciendi  idoneilalem  largitiis  est :  lil- 
cit  iion  siiiii  coiifiisits,  sed  confusi  sunt 
advcisarii  nici,  \ieti  el  eondciiiiiaii.  Iloe 
esl  (]Uii<l  a|)ii(l  Jcrciiiiam  lo(]tiiliii'  liliri- 
slus  :  Doininiis  incciim  csl  qiiasi  bcllator 
foilis;  idcirco  (]iii  iiic  persequuntur.  ea- 
denl  el  infirnii  criml.  Ideo  jiosui  facion 
mcam  ut  pctrinn  ihirissimam,  id  est,  ad 
omnia  lormciita  inc  inumplissimum  i)a- 
tieiitissimum(|iic  c.xhihiii :  ct  .■<clii  yuonlaiu 
iioii  confuudar,  sieiit  ai)iid  Jereniiam  lo- 
qiior  :  Confundaiiliir  (pii  me  persequun- 
lur,  cl   noii  (•oiifiindar  ego. 


A      Juwta  est,  id  esl,  mihi  adesl.  (jui  Justl-       8 
ficat  me,  scilicet  Deus  Pater,  de  quo  in 
Kvangelio  testor  :  El  non  sum  solus.  scd  yoann.vni, 
ego  el  qui  misit  me  Paler.  Quis  contrudl- 
clt  mllil^  id  est.quis  ex  vobis,  o  Scriba>  et 
Pharisa^i,  poterit  verbis  meis  vere  oppo- 
nerc  ?  Sleunis  siuiul.  id  esl.  iit  amba-  par- 
lcs  simul  audiantur  coram  Dco  ineffabili 
jiidice.  Qiiis  est  adversarius  meus,  dicens 
coram  Pilalo,  Tollc,  lolle,  crueifige  eiim  ?    ibid.xix. 
Acccdal  ad  me  :  ut  simul  a  Domino  judi- 
ccmur.  apparealque  an  ralionabililer  mo- 

B  vealurad  resislendum  nuh\.  lucc Dominus       9 
Dciis  (iit.riliator  mcus  :  siciil  jam  diclum 
csl.  ijiils  cst  (jui  condcniiict  mc ^  id   est, 
nulliis  |irobarc  polcrit.  inc  ali^iuid  damna- 
tioiic  moitis  digiuim  jicrpclrassc.  Ila>c  oiii- 
nia  loquilur  Christus  in  Evangelio  ad  Jii- 
da-os,  dicens  ad  eos  :  Ouis  cx  vobis  argiiet    Mirf.viii, 
me  de  peccalo?  Si   veritatcm   dico,  quare 
vos  non  crcdilis  mihi?  Kt,Non  reliquit  mc    md.it. 
Pater  soluni.  Ecce  omncs  adversarii  mei 
(juasl  vestlmentum  conterentur:  tinea  co- 
medel  eos  :  id  esl,  menle  et  corpore  mo- 

C  rientur,  perdendo  vilam  nalurfp  el  gralia> ; 
vermis  quoque  conscienli»  eos  eorrodcl. 
(Ic  (]iio  iiilVa  liabetur  :  Ycrinis  coniiii  iioii  /,^.  i_xvi,i4. 
inoiielur. 

Quis  ex  vobis  timens  Dominum  casto  ac  10 
filiali  limore,  audicns  vocc7n  scrri  ejus,\(\ 
cst  Christi  admonilionibus  acquiescens  ? 
Quis  amhulavit  in  tenebris  ignoranliap  el 
peecali,  ct  non  csl  lumcn  cl.  id  cst,  s|)lcii- 
dor  gralia?  cordi  ejiis  noii  radiat  ?  lluic  da- 
liir  salubre  consiliiim  qiiiim  subiiifcrlur  : 
Sjicrct  lii  noiiil/ic  Doiiiiiii.ii]  csl  in  virlule 

I)  el  gralia  (^hrisli,  quemailmodiiiii  scri|)luin 

esl  :  Siicrcnl  iii  lc  (]ui  iiii\cniiil  iionicii  /•,!.  ix.ii. 
tiiiim.  qiioniam  iion  (lercliqiiisli  qua'ren- 
tcs  tc,  l)oiiiinc:t7  Innltaliir  supcr  Dcum 
siiiiiii.\(\  esl.  lolaiii  speni  suam  in  Deo  sla- 
biliat.  pi'()|)riani(]iic  iiifiriiiilatcni  divina 
virliitc  conririiiari.  siistcntaii.  cl  salvari 
cxorel,  secuiKliim  (]iiod  in  Proverbiis  di- 
cilur  :  llabc  fiiliiciiiiii  in  Domiiu)  cx  loln  /■,■01.. m, 5. 
eorde  liio,  cl   iic  iiiiiilaris  |iiU(l(Mitia>  lua>. 

Eccc  omnes   vos,  obsliuali    el    Chrislo       II 
rcbcllcs  Jiida>i,  accendcntcs  vobism(>ti|)sis 


668 


ENARRATIO   IN   CAP.    L   ISAI^.    —   ART.    LXXVIII 


per  vestram  incrcdulitatem  igncm  gehen-  A       Veni,  et  non  crat  vir.  Quotidie  descen- 


nse.vel  etiam  tribulationis  prajsentis  alque 
combuslionis  quam  a  Komanis  perpessi 
eslis,  et  accincti  fiammis,  id  est  circumdali 
ardoribus  ignis  :  peecando  enim  meruistis 
bas  poenas  flammarum ;  amhulate  in  lu- 
mine  ignis  vestri,  et  in  flammis  quas  suc- 
ccndistis  vobis  :  id  est,  ex  consideralione 
poenarum  vestrarum,  attendite  scelera  pro 
quibus  cas  palimini,  et  redite  ad  poeniten- 
liam.  Yel  sensus  est  :  In  poenis  quas  pro- 
pfer  peccata  in  Christum  commissa  susti- 


dit  Christus   ad   nos,  vel  in  Sacramento 

altaris,  vel  per  oblationem  gratiee  spiri- 

tualis  ;  sed  non  est  vir,  id  est  homo  rali- 

onabiliter  viriliterque  Salvatorem  recipi- 

ens,  et  plena  devotione  occurrens.  Propler 

peccata  quippe  ct  reprobam   vitam,  per- 

dunt  homines  nomina  rationalium  crealu- 

rarum,  et  bestiarum  nominibus  appellan- 

lur  :  sicut  de  Herode  ail   Salvalor,  Dicite    Luc.xm, 

vulpi  illi ;  ct  de  carnalibus  aUpie  incredu-  '"' 

lis  loquens,  Nolite,  inquit,  sanclum  dare  Maiih.m, 


Dan  IX, 26, 

27. 


Jer.  wii, 


nelis,  nianete  :  secundum  quod  a  Danicle  B  canibus,  nequc  miHatis  margarilas  vestras 
priedicliim  est,  Kinis  cjus  vaslilas,  et  us-      ante  poicos. 


ipie  in  rinem  perseverabit  desolatio.  Bc 
inanu  mca  factum  csl  Iioc  vobis  :  id  est, 
mea  poleslate  secundum  ordinem  divinse 
juslilia  illala  sunt  vobis  tanta  tormenta 
a  Homanis  alque  dsemonibus,  duplicique 
conlrilione  contriti  estis.  In  dolorihus.  id 
cst  poenis  prsdictis,  (/orwiie^w  somno  nior- 
lis  corporalis,  el  morle  aetern»  damna- 
tionis. 


Eccc  iu  increpatione  mea  desertum  fa- 
ciam  mare,  id  est,  sfecuhim  istud  viliorum 
amaritudine  plcnum,  omni  suo  honoic, 
prosperilale,  vanifcate  et  gloria  deslituam 
el  privabo.  Ponam  flumina,  id  est  tumul- 
liiosos  sfficuli  hiijus  amatores,  in  siccum, 
tollendo  ab  eis  rorem  clemcntise,  alque 
humorem  rigantis  fecundantisque  gratiae. 
Non  enim  super  hujusmodi  homines,  sed 


ExposUio 
Iropologica. 


siiper  quielos  et  humiles  requiescef  Spiri-  /s.  lwi, 
Insiper,  juxta  tropologicam  intelligcn-  G  tus  Sanctus.  Propler  quod  apud  Jeremiam 


Joann.  \i. 


Apoc.  iii. 


tiani,  inlelligi  polesl  de  populo  chrisliano 
el  ecclesia  malignanliiim,  qui  gralia  Dei 
privanlur  et  Christum  habere  amatorem 
ac  sponsum  desinunt,  quod  jam  ad  Judse- 
os  el  Synagogam  induclum  est  de  libello 
repudii.  Ghrislus  enim  nullum  rcpellit  aut 
deserit,  nisi  prius  rcpellatur  aut  deseratur 
ab  illo.  Propler  quod  ait  apiid  Joanneni  : 
Eum  qui  venit  ad  me,  non  ejieiam  foras; 
et  in  Apocalypsi,  Ego  slo  ad  oslium  et  pul- 
so.  Iino  postquam  repulsus  est  ab  Ecclesia 


admonuit  :  Quid  tibi  vis  in  via  .Egypti.  ut  /tr.  n,  is. 
bibas  aquas  fluminis?  Computrcsccnt  pi- 
sccs,  id  est  seeculi  hujus  negotiatores,  di- 
viliarum  congregatores,  et  omnes  qui  per 
eaduca  bona  hujus  maris  magni  vagan- 
lur,  do  quibus  dicitur  in  Psalmo  :  In  cir-  Ps.  x.,  9. 
cnilii  impii  ambulant.  Hi  \iliorum  pulre- 
dine  corrumpuntur,  sinc  aqua,  id  est  ex 
defectu  aquie  Spirilus  Sancti  (de  qua  sed- 
pius  dictum  est),  sicul  in  Joele  inducitur  : 
Computruerunl  jumenta  in  stercore  suo.  joei\,\'. 


mulliformiter    fornicanle,   adhuc    paratus  D /«f/waw  ccelos  tcnchris,  et  saccum  ponam       3 


Jer.  III,  i. 


Ibid. 


est  eam  ad  pristinam  amicitiam,  familia- 
rilatem  ac  fidelitalem  recipere,  quemad- 
modum  apud  Jeremiam  legitur  :  Tu  for- 
nicata  es  cum  amaloribus  mullis ;  lamen 
leverlere  ad  me,  dicil  Dominus.  Quiim  ve- 
ro  Ecclesia  converli  contemnil,  dalur  ei  a 
Ghristo  libcUus  repudii,  jnxla  illud  Jere- 
.  mise.  :  Vidit  pra?varicatrix  Juda,  qiiia  pro 
eo  quod  niffcliala  essel  adversalrix  Israel, 
dimisissem  eam,  et  dedissem  ei  libellum 
repudii. 


opcrimentum  coru)n.  Hoc  spirilualiler  fil, 
cpiando  in  gravissimas  afflieliones  corru- 
uni  liomines.  Unde  per  Moysen  Dominus 
comminatur  :  Ponam   ccelum   seneum   et    cr.  Lm. 
terram  ferream  :  non  quod  ca^lesliiim  cor-  ))'j',';,.4svi'ii, 
porum  aut  elemenlorum  nalura  muletur,  -s. 
sed  quia  per  ferrum  et  ses  magnitudo  ad- 
versilalis  monstratiir.  Coelum  aulem  non 
operitiir  sacco  aut  lenebris,  nisi  quanlum 
ad  nostram  apparentiam.  Dicit  enim  hoc 
loco  S.  Hieronymus  :  Aiunt  enim  philoso- 


ENARRATIO    IN    CAP.    L   ISAI.E.    —   ART.    LXXVIll 


(i6i» 


/'s.cwwiir 
IG. 

/«.  lAIV.  tj 


plii,  non  aniplius  (loccin  sladiis  a  lorra  in 
ailinn  niil>r>  siislolli  :  idfirco  non  (•(pjiiin 
sacco  obvolviliir.  scd  inlcrcluso  ca-li  iu- 
mine,  acr  (^ui  subfer  (>st.  iitibis  toncliris 
obscuraliir.  Oiioniain  vero  pcr  ca'los,  lio- 
mines  conlcmplalivi,  jjerfecti  ac  virtuosi 
signantur,  coeli  dicunlur  lcnebris  indui  et 
sacco  operiri,  tpiia  nec  isti  sine  peccalo 
vivere  possunt,  el  diccre  coinpi  lliinlnr  : 
Iniperfectiim  meum  videriinl  oculi  lui:  el, 
Quasi  pannus  menslrualic  iiniversa'  jnsli- 
liEC  nostrsp. 

.i  Quod  autein  subjuny:ilur,  Uoniinus  dc- 

dil  mihi  linguam  oruditam,  quasi  usque 
ad  finem  capiluli,  Jiida-i  relerunl  ad  Isaia' 
personam.  Omnibus  euim  modis  conantur 
propliclias  de  Christo  induclas  subverte- 
re.  Potest  tamen  moraliler  e.xplanari  non 
solum  de  Isaia,  scd  de  (juocumque  fideli 

Uor.xii.g.  ciii  secundum  Apostolum  datur  sermo  sa- 
pientia\aul  sciino  scienlia'.  iit  sciat  qiiid. 
quando,  qualiler,  iiiii  el  ([iiarc  loiiui  debe- 
at.IIoc  modo  eriidilam  lingiiam  liabuerunl 
/,1«-.  \M.  omnes  Apostoli,  qiiibiis  ait  Salvalor  :  I'"go 
dabo  vobis  os  el  sapiciiliam,  ciii  non  po- 
leninl    rcsislcrc  oiiiiies  adversarii  vestri. 

iiriM-.vi.i;.  Ncc  obslat  (|iiod  1'aiiliis  ait,  l-lt  si  iiiqicritus 
siim  sermone,  scd  iioii  scientia  :  io(|iiitiir 
naiiuiiic  dc  vaiia  iiimnii  liuiiis  eloquentia, 
vel  de  faeiindia  pcr  sliidiuni  acqiiisila.  Ili 
sciunt  lassos  siislcnlare  vcrbo  consolalio- 
nis.  Nonnc  Paulus  vere  cruditissimam  lin- 
guam  habeiiat,  (pii  eis  qiii  Prophetas  non 
agnovciunt  aut  receperunl,poetariim  lesli- 
monia  proponit  ?  sicut  qniim  Athenieusi- 
biis  ait :  .Non  longe  est  Deiis  ab  unoqiioqiie 
iiostrum;  iii  ipso  cnim  vivimus.  movcmur 
et  sumus,  siciil  (|uidam  poctariim  vcslro- 
ruin  di.xernnl,  Ipsins  enim  cl  gcnus  sii- 
miis  :  .\ratuin  poctam  significans,  lil  riir- 


Mallh. 
vxiii,  10. 
Joann.  vi, 
13. 

/bidem. 

Ps.i.Kxxiv, 


JoamtMit, 
47. 

3 

Philipp.  II, 


Art.  XVII, 
27,  i8. 


A  siis  de  Comico  :  Corrumpunt  mores  bonos   i  Cor.x\. 
colloquia  niaia.    f.piiiicnidis   (jihxpie   ver- 
sum  inducit  ad  Titum  :  Crelenses,  inqiii-  Tn.i.ii. 
ens.  semper  mendaces,  mahe  besli;r,  vcn- 
tres  i)igri. 

Ilis  sanctis  hominibiis  erigit  Deus  aiirem 
cordis.  addcns  eis  aurcm  per  graliain, 
(liiain  non  habenl  per  naliiram,  iil  aiidi- 
aiil  Deiim  quasi  magislrum.  rniis  enim 
magisler  nosler  Christus,  qni  ait  :  Omiiis 
qiii  audivit  a  Patre  meo  el  didicit,  venit 
ad  iiie;  itemque,  Hrunt   omnes  docibiles 

n  Dci.  Talis  fuit  qui  di.xit  :  Audiain  qiiid 
loquatur  iu  me  Dominus  Deus.  Denique  : 
Omnis  qui  c.x  Deo  est,  verba  Dei  andil. 
Duiiiinus  enim  aperuit  mihi  aurcm  in- 
terioris  hominis,  ego  autem  non  contra- 
dicd,  scd  ejiis  seqiior  vestigia,  qiii  factiis 
est  obediens  usqiic  ad  iiiortem  el  ad  li- 
gnum  crucis. 

Corpus  mouni  dcdi  pcrculicntibus,  etc. 
IIoc  marlyribiis  convenit.  Ideo  posui  fa- 
ciem  meam  ut  petram  durissimam.  1'nde 
ad   F.zccliielem   Dominiis    ioijuitur   :   Kccc 

C  dedi  facicm  luam  valciiliorciii  faciebiis 
eorum.  el  frontcm  liiaiii  diiiioicin  fidiili- 
bus  coriini ;  iil  adamanlcm  cl  siliccm  i)o- 
siii  lacicm  luam.  Ihcc  lormenla  ijiia'  liic 
recitantur  dc  Christo,  affirmant  Juda'i  Isa- 
iam  a  Jiidwis  perpessum,  (juoniain  di.xil 
ad  eos  :  Aiidilc  verbuin  Domini,  principcs 
Sodomoriim :  auribus  percipite  legciii  Dei 
nostri,  populus  Gomorrlisc. 

Poslremo  hoc  considciandum^quod  pro- 
pheta;,  et  maxime  Jeremias,  Isaias,  et  Job, 
non  solum   verbis,   sed   faclis   qnoqiie  el 

I)  passionilius  snis  prophelaveriint  de  Cliri- 
slo,  (^jiisiiiic  figiira  fiierunl.  Tndc  viden- 
lur  qua-daiii  de  se  ipsis  narrare,  qiia^  la- 
men  ad  lillcram  pra>(licunliir  dc  Christo. 


Ezech.  III, 
8,  9. 


/s.  1,  10. 


672 


ENARRATIO    IN    CAP.    LI   ISAI.E.    —   AHT.    LXXIX 


Ps.  ci,  20, 


1  Cor.  VII, 
31. 


ffebr.  xiii 


Ps.  cix,  4. 


/.UC.  XXI 
33. 
Ps.  CXVIII 

152. 


corporalis  atl  inferiora  sub  terra  exsisten 
tia  ncin  portingat.  i']sl  igitur  sensus  :  Supe- 
riora  corpora  et  inCeriora  considerate, pen- 
sando  eorum  naturam  ac  qualitatem.  (?«;'« 
cali  siciit  fuinK.s  Uqiicicent,  id  est,  orbes 
ccelestes  et  sidera.  quantum  ad  accidcn- 
talia  sua,  cessabunt.  videlicet  quoad  mo- 
tum  et  pristinam  iiifluenliam.  Unde  in 
Psahno  cantatur  :  Opera  maiuium  tuarum 
sunt  cceli ;  ipsi  peribunt,  et  omnes  sicul 
vestimenlum  veterascent.  Potest  quoque 
de  ccplo  aerio  accipi,  quod  igne  confla- 
grationis  purgabitur.  Et  tcrrn  siciil  rc.s^i'- 
mentum  atteretur,  non  per  corriiplionem 
essentiae,  substantialisque  esse,  quoad  se 
totam,  sed  quoad  modiiin  sui  esse,  secun- 
dum  quod  ait  Apostolus  :  Praeterit  figura 
hujus  mundi.^^i  linbitatorescjus  sicut  lia'c 
interibunt  :  id  esi,  sicut  ccelum  el  terra 
peribunt,  qiianlum  ad  staluni,  non  quan- 
tum  ad  subslantiam  ;  sic  homines  iiabi- 
tantes  in  terra.  per  ignem  conflagrationis 
peribunt,  non  quod  animae  corrumpantur, 
aul  materia  in  nihihim  redigatur,  sed  quia 
non  erunt  juxta  inoduin  et  stalum  vilae 
prBesentis.  De  ista  materia  superius  intro- 
ducta  sunt  plurima,qu8e  jam  iteranda  non 
reor.  Salus  autcm  mca,  id  esl  Ghrislus 
salvator,  seu  beatitudo  per  ipsum  homi- 
nibus  conferenda,  in  semjjiternnm  erit ,  id 
est,  sine  fine  durabit,  quemadmodum  ad 
Hebra?os  legitur  :  Jesiis  Christus  heri  el 
hodie,  ipse  et  in  sacula ;  atqiie  in  Psal- 
mo,  Tu  es  sacerdos  in  seternum. -E'Om.s7(- 
tia  mea  non  deficiet.  (^ertum  est  increa- 
tam  Dei  justitiam,  qua?  in  tribus  Personis 
una  est,  esse  aeternam  atque  indeficien- 
tem.  Chrislus  qiio(|iie  qui  dici  polest  ju- 
stilia  Dei,  ejusque  doclrina  justissima  et 
vila  christiana,  quse  est  eequitas  inagna, 
nunquam  deficienl.  Propter  quod  faletur  : 
Ccelum  et  terra  transibunt,  verba  autem 
mea  non  transibunt.  El  in  Psalmo  :  Initio, 
inquil,  cognovi  de  testimoniis  tuis,  quia 
in  aelernum  fundasli  ea. 

Consequenter  roboratur  Ecclesia,  ne  ad- 
versis  frangatur,  aul  persequentium  pce- 
iias    formidel.  Audite  me,  qui  scitis    ju- 


A  stum,   id    est,    qui    Christum    per    fidem 
cognoscitis,  ipsamque  jusliliam  operainlo 
amalis  ;   qui  estis  populus  meus  prseele- 
ctus,  lcx  mca  cvangelica  in  corde  corum, 
sicut  per  Jeremiam  pra-dixi  :  Dabo  legem   Jer.  xxx., 
meam  in  visceribus  eorum,  et  in  corde  '''• 
eorum  scribani  eam.  Nolite  timere  oppro- 
liriiim   hominum,  et   hlasphemias  eorum 
ne  metuatis.  Hoc  et  Christiis  jubet  :  Nolile   Mniih.  x, 
timere  eos  qiii  corpus  occidunl,  animam 
aulem  non  possunt  occidere;  sed  potius 
cum  timele,  qiii  habet  poleslatem  et  cor- 

B  pus  et  aniinam  perdere  in  gehennam  ignis. 
Hiuc   David,  Non   limebo,   inquit,  millia    Ps. m,". 
popiili  circumdanlis  me  ;  et  sanctus  Job, 
Si  expavi  ad  mullitudinem  uimiam,  et  de-    /o6  xxxi, 
spectio  propinquorum  terruit  me.Denique 
Jacobus  admonet  :.Omne  gaudium  existi- /acos.  i,  2. 
inate,  fratres,  quum  in  diversas  tentalio- 
nes  inciderilis.  Apostoli  quoque  abierunt  ac(.  v,  .i. 
a  conspectu  concilii  gaiidentes,  quoniam 
digni  habili  sunt  pro  noinine  Jesu  con- 
tumeliam  pati.  Magnum  enim  beneficium 
Dei  esl,  pro  Chrislo  sive  juslilia  pati  ad- 

C  versa,  juxta  illud  Apostoli  :  Yobis  datum  phiHpp.t. 
es!  a  Christo,   non  solum  ul  credatis  in  ^^' 
cum,  sed  eliam  iit  paliamini  pro  illo.  Id- 
circo  Salvator  nosler  ail :  Beati  eslis  quuin    .u«///i.  v, 
maledixerint  vobis  homines,  et  perseculi     ' '" 
vos  fuerinl,  et  dixerint  omne  malum  ad- 
versum  vos,  mentientes,  propter  me ;  gau- 
dele   in  illa  hora  et  exsultate,  quoniam 
merces  vestra  copiosa  est  in  coelo. 

Sictit  enim   vestimejitum,  sic  comcdct        8 
eos  vermis  :  id  esl,  sicul  veslis  incessanler 
conteritur,  sic  qui  vos  impie  persequun- 

D  tur,  indesinenter  deficient,  donec  oninia 
dispereant ;  corpora  autem  eorum  a  ver- 
mibus  terra>  edcntur,sicul  in  Ecclesiastico 
scriptum  est  :  Quum  morietur  homo,  hc-  Eccu.%,\i. 
reditabit  serpentes,  et  bestias,  et  vermes ; 
et  iterum,  Humilia  valde  spiritum  tuum,  /(.id.vn.ig. 
quoniam  vindicla  carnis  impii,  ignis  et 
verinis.  Yermis  quoque  conscientiffi  corda 
eorum  corrodel.  Unde  nunc  sequitur  :  Ei 
sicut  lanam,  sic  devorabit  eos  tinea,  id 
est,  velociter  morienlur,  prout  in  Psalmo 
testatur  :  Quoniam  lanquam  fcenum  velo-  Ps.ixivi.a. 


ENARRATIO    IN    CAI'.    LI    ISAI.E. 


ART.    LXXIX 


()73 


citer  aresccnt.  Salus  aulein  mea  in  sem- 
j)iler)iHin  e)-il ,  el  Jiislilia  mea  in  genc- 
raliones  ge)ierationum,  id  esl  pcr  omniii 
sseciila  atquc  vicissitMdiiu^s  jrcncratiomiin 
ac  tcinporum.  Iloc  jain  (lictuin  atquc  cx- 
posituni  est. 

Verum.  quoniam    ista    fortiludo  alque 

flom.ix.ic.  constantia  noii  volcnlis  aut  ciincntis  esl, 
scd  Doniini  miscrentis,  idcirco  hi  quibus 
pra>ccplnm  esl,  Nolitc  timcrc  opprobriuin 
lioininuin,  invocant  Chrisli  auxiliuni.  dc- 
9  prccantcs  cjtis  advcntum.  Co)isu)-ge,  appa- 
rcndo  hominibus  pcr  carnis  assumptio- 
nem. co/jsK^v/c, pcr  liii  auxilii  cxliibitioncm. 
huluere  fortitudi)u^»i ,  id  est.  polcstalcm 
liiam  assume,  oslende,  exercc,  pujinando 
pro  tuis,  0  brachium  Do)nini,l\\.  Fili  Dci, 
qiii  hiachiiim  ratris  vocaris,  quoiiiani  om- 
nia  opcratur  per  tc,  sicut  el  Spirilus  San- 
ctus  digitus  ejus  nominafur,  quia  per  eum 
revclaiiliir  ac  dcnuinslranltir  diviiia  sc- 
crcta.  Dc  hac  indiiliiinc  pra-dixit  l'salmi- 
sta  :  Dominus  regnavil,  dccorcm  iiidiiliis 
csl,  indutiis  cst  Dominiis  riiililiidiiicm.  cl 
pr.Tcinxil  se.  (Jiiod  in  .\pocaiypsi  dcflara- 
tiir  iinpiettiin.  iliLciilibus  Sanctis  iCiratias 
agimus  tibi,  Duininc  Dcus  omnipolens, 
qui  es,  et  qiii  eras,  ct  qui  acccpisti  virlti- 
tem  tuam  magnam,  ct  regnasti.  Dicilur 
cniin  Deiis  siiam  virlutcin  acciperc  dtim 
cam  declarat.  prolcgcinlo  clcclos,  [»iiiii- 
en<loquc  reprobos.  Consurge,  conlerendo 
auxilium,  sicul  in  diebus  a)il.iquis,  vidcli- 
cet  i)i  gowralionibus  swculorum,  id  est, 
sicul  olim  consiirrexisti  contra  .Egypli- 
os,  celerosqiic  popiili  liii  pcrscciilorcs  atit 
ffiinulos. 

Numtjuitf  non  tu  percussisli  sujjo-biim, 
vulnerasti  d)-aconem  ?  Quamvis  hoc  gene- 
raiilcr  accipi  possel  de  qiiocumquc  su- 
pcrho   alquc    pcslilcro,   ([iiilnis    Dciis    ic- 

A.i.xxjvui,  sislit,   sccundum   (piod   scripliim   csl,   'rti 
'■  liumiliasli  siciil  vulncralum   stipcrbiim    ; 

(liiiilriliiilasli  capila  draiiiniim  iii  ai|iiis  : 
laincii  lioc  liicii  tilriiiiii[iic  dc  IMiaiaunc 
ilichim  vidcliir,  (|tii  a|)|icllaltir  siiperbiis 
i|iiiiniaiii  ('iiiitra  Dctiiii   liiciiliis  csl   sii|icr- 

Bxoii.\,i.  bis^imc,  diccns,  Ncscio  Doinintim,cl  Isracl 
T.  8. 


Pt.  xw. 


Apoc.w.i'. 


/*«.   IXMll 

13. 


A  non   dimiltam.  Ft   ad    cum    Dominiis  jo- 

quiltir   aptid  Kzcchielem    :   .\u(li.   Pharao     E:ech. 
lex    Rgypti,  draco  magnc.  qui  cubas  in  ^^"'' 
medio  fluniinuin  tuoriim.  Ilunc  Dcus  |)er- 
cussil    ac  viilncravil.   submcigcns  ipsum   fc>orf. xiv, 
in  mari  Rubro.  Xunujuid  non  tu  siccasti  '  '  ^q 
//((?/■('  Rubrum.  scilicet  nrjuani  abi/s.si  i'e- 
/le men t is  ^  Dicihir  aiilein  Deus  mare  seu 
aquas  siccasse,quoniam  terram  superqiiam 
aqua  orat,  siccavit.  Qni  jiosuis/i  profuu- 
dum  maris,  id  esl  alveum  maris  Riibri  sic- 
catum,    viam    filiis   Israel,  til   transirent 

B  li/jcrati,  id  cst  filii  Israel  de  manu  -Kgy- 
ptiorum  ercpli  :  qucmadmodum  in  lixodo 
rccitattir   :  Filii  Isracl  ambuiavcrunl    [icr   ii>iJ.i9. 
medium   sicci  maris,  ct   eranl  aqiia;  eis 
pro  muro  a  dextris  el  a  sinislris. 

Et  iiunc,  scilicel  tcmpore  gratiic,  i/iii  11 
)-edempti  sunt  a  Domino  Salvatorc  per 
mortem  et  sanguinem  ejus  sanctissimnm, 
revcrtenlur  a  pristinis  ignorantiie  vitio- 
rumque  tcnebris,  et  voiioil  iu  Sion.  id 
csl  Ecclesiam  militantcm,  vcl  potiiis  tri- 
iiin|)hantcm.  dc  (jtia  ad  llcbra^os  diiiltir  : 

V.  .\cccssistis  ad  monlcni  Sion.  cl  civilalcm  iiebr.xn, 
Dci  vivciilis,  Jcnisaiciii  ccvlcslcm  :  fau- '" 
iliuilcs  Dominum  pro  univcrsis  bcneficiis 
siiis,  cl  hvtilia  sempilcnia  sujicr  capila 
coruni,  id  cst  in  cordibus  eoriiin.  Oan- 
diinii  cl  iivtitiam,  id  cst  du[ilici'm  jticun- 
dilalcm  seu  essentiale  accidciilalcqtic  [)ra'- 
mium,  tenebunt  pro  merccdc  laboris  sui ; 
cl  fugiet  dolor  et  gonitus,  id  est  pa^na 
cordis  ef  corporis.  Cerlum  est  hoc  non 
possc  intclligi  de  poptilo  Jtid;eorum  a  ca- 
ptivifale   Rabylonica   ri^dcunte  :  qiiorum 

D  hctitia  scmjiilcrna  non  fuil,  scd  valde  brc- 
vis,   miillisqiic  ;pitiinnis    pcrmixta  iisqiic 
ad  fcuqius  Christi,  ut   palct  in  libris   ICs- 
dra>,  Xehemiffi,  Judilli,  cl  .Machab;eorum. 
Scd  iicc  dc  ICccicsia  mililanli  |iro[)rie  sii- 
miltir.  quum  ci  dicaliir  :  l'cr  miillas    Iri-  .trf.xiv.ii. 
biilationes    oporlet    iios    ingrcdi    rcgniim 
Dci.  Scd  dc  Sion  ctclcsti  vcrissimiim   csl, 
ciii  canlaltir  in  1'salmo  :  Siciil  hclanliiim  /•.i.i.xxxvi, 
omnitim  habilalio  est  in  lc;  el  in  .\poca-"' 
ly|isi  dc  ca  habctiir.  Nun  inliahit    in  illain    Apor.xti, 
ali({iiid  coinqtiiiKiluni.  Fxcilari  el  inriam-  '^° 

43 


074 


ENAURaTIO  in  cap.  li  isale. 


ART.    LXXIX 


Rom.  vm, 
IS. 


I(  Cor-.  IV 
17. 


Apoc.  XIX 


12 


11  Cor.  1,3 
4. 


Eccli.  LI 
8,  12. 


Joann.  xiv, 
18,28;  XVI, 
22. 


Matth.  X 
2S. 


Eecli. 
XXXIV,  IG. 
Pfov.wtx^ 
23. 

13 

Ps.  ciii,2. 

/,5.  xL,  a;. 


mari  debet  noster  affectus  ex  his  verbis 
rtnlcissimis  ad  appetendiim  beatitudinem 
coelestis  Jerusalem,  de  qua  ail  diviuus 
Apostolus  ad  Romanos  :  \on  suut  condi- 
gnse  passiones  hujus  temporis,  ad  futu- 
ram  gloriam  quse  revelalutur  in  nobis  ;  et 
alibi,  Id  quod  in  prtesenti  est  momenta- 
neum  el  leve  Iribulationis  nostrse,  supra 
modum  in  sublimitate  aternum  glorise 
poudus  operalur  in  nobis.  Hinc  quoque  in 
Apoealypsi  habetur  :  Beati  qui  ad  coenam 
nuptiarum  Agui  vocali  sunt;  et  in  prima 
Petri  Canonica,  Exsultabitis  Isetitia  ine- 
narrabili  et  glorificata,  reporlanles  finem 
fidei  veslra?  salulem  auimarum  vestrarum. 
Consequenter  Doininus  manifestat  se  ex- 
audisse  precem  Ecclesiae  exorantis,  Con- 
surge,  consurge.  Ego,  ego  rpse  consolabor 
vos  in  omni  pcrsecutione  atque  angustia  ; 
sicut  Apostolus  ait  :  Benedictus  Deus  et 
Pater  Domini  nostri  Jesu  Chrisli,  Pater  mi- 
sericordiarum  et  Deus  totius  consolationis, 
qui  consolatur  nos  in  omni  tribulatione 
nostra.rnde  in  Ecclesiastico  scri])luin  esl : 
Laudabil  usque  ad  morlem  anima  inea  Do- 
minum,  (luoniam  eruis  suslinenles  te,  et 
liberas  eos  de  omni  angustia.  Hanc  Chri- 
stus  consolationem  promisil  discipulis  : 
Non  relinquam  vos  orphanos,  vado  et  ve- 
nio  ad  vos,  ct  gaudebil  cor  vestrum,  Quis 
lu,  0  homo  fidelis,  seu  popuh-  christiane, 
ut  timeas  ab  homine  mortali,  ei  a  filio  ho- 
minis  tjui  qua.n  fccnum  ita  arescct?  tan- 
quam  dicat  :  Quum  ego  prseceperim  libi 
non  timere  eos  qui  corpus  occidunt,  pro- 
misi  quoque  tibi  auxilium  meum  ;  mirum 
est  quod  tani  anxiiis  pusillanimisque  fui- 
sti,  nec  atteudisti  quod  scriptum  est  :  ()n\ 
timet  Dominum,  nihil  trepidabit ;  el,  Qui 
timet  hominem,  cito  corruet,  Et  ohlitus  es 
Domini  factoris  tui  :  ila  quod  passio  ti- 
moris  impedivit  aclualem  in  Deo  fiduci- 
am ;  qui  tetendit  ccelos,  extendens  eos  sicut 
pellem,  et  sicut  tabernaculum  ad  inha- 
bilandiim;  ct  fundavit  lcrram  in  medio 
universi.  nullo  nisi  divina  potentia  eam 
sustentaute.  Propler  quod  apud  Jol)  indu- 
cilur:Oui  appcndil  leriam  super  uihilum. 


A  Et  formida.Ui  .jugiler  tola  dic  a  facie  fu- 
rnris  cjus  qui  tc  Iribulahat ,  et  paravcrat 
ad  jwrdendum,  id  est,  te  occidere  decrevit 
ac  studuit.Iloc  etiam  multis  Chrislianis  in 
primitiva  Ecclcsia  contigit,  sfeviente  rabie 
lyrannorum  :  sed  et  Apostoli  clausi  sede-  Jonnn.w, 
bant  iii  conclavi  propter  melum  Judseo-  "' 
rum.  ut  legilur,  Ubi  nunc  csl  furor  tri- 
hulantis?\i  est,  considera  quam  repente 
dejecerim  adversarios  tuos.  Jam  enim  po- 
puluiu  Jud£eorum,qui  primo  iufestavit  Ec- 
clesiam,  atque  tyrannos  gentiles  occubuis- 

B  se,  et  Ecclcsiam  divina  virlute  prsevaltiis- 
se  videmus. 

Cit.o  vcniet  gradiens  ad  aperienduiti ,  id        14 
est,  persecutor  Ecclesiae  subito   erumpet 
ad  aperiendum  tibi  foveam  mortis,  ut  te 
perimat :  quemadmodum  scriptum  est,Fo-  Ps.\.\<,i. 
derunt  ante  faciem  meam  foveam ;  ilem- 
que,  Lacum  aperuit  et  effodit  eum  ;  etnon  pj.  vM.ir,. 
intcrficict  iisque  ad  internccionem,  id  est, 
non  penitus  exstinguet  populum  christia- 
num ;  multi  quoque  tyranni   qui  sanctos 
martyres  torquere  coeperant,  subilo  ca-si 

C  sunl  plaga  Dei,  nec  permissi  sunt  implcre 
quod  inccperunt.  Xec  deficiet  panis  ejus, 
id  est,pa'na  ejus  non  terminabitur.  Iinpiis 
enim  ipsa  damnalio  erit  pro  pane,  sicut  in 
Psalmo  cantatur   :   Sicut  oves  in   inferuo   Ps.  xlv.m, 
positi  siint,  mors  depascet  cos.  De  hujus- 
modi  paue  scriptum  est   tertio  libro  Ke- 
gum  :  Sustentate  eum  pane  tribulationis  iiiflejr.xxii, 
et  aqua  angustis.  Nec  mirum  si   injusto-  '  ' 
rum  pcena  panis  vocetur.  quiim  et  homo 
justus   affirmet   :  Fuerunt    mihi    lacrimse  Ps.xli,4. 
mefe  panes  die  ac  nocle. 

D      Consequenter  Deus  Pater  alloqiiitur  Fi- 
Wmw.Ego  autem  sum  Domirms  Deus  tuus,       ["j 
secundum  quod  homo  es.  Hoe  et  Filius  te- 
status  est,  clamans  in  cnice  :  Deus  meus,     Matih. 
Deus  meus,  ut  quid  dereliqiiisli   me  ?  jjf  ^""' *''■ 
Aposlolus  :  Caput,  inquit,   Christi  Deus.  icor.  xi.3. 
Qui  conlurbo  marc,  id  est  saeculum  istud, 
faeiens  vel  permitlens  in  miindo  consur- 
gere  tribulationes  et  persecutiones  secun- 
dum  censuram  justitiae  meae,  et  inlume- 
scunl  fiuclus  cjus,  id  esf.  perturbaliones 
hominum  invaleseunl.  Polest   quoque  in- 


ENARn.VTIO    IN    CAP.    I.I    ISAI.E. 


ART.    LXXIX 


()7o 


7,  8. 
Ps.c.\i 


UEs<lr.i 


16 


Joann.  vii, 
lU. 

y&ie/,  VIII 
28. 


il/ior.xxi.  I. 


Jbiil.  5, 


/*5.  XVIII, 


Joann.  x, 
15. 

OK(f  1,  '.), 

10;  II,  H. 


ti-llifji  (Ic  mari  Oceano,  scu  (|nalibc(  ma- 
triia  toiigrcgalionc  ai|uariim.  in  qiiibus  di- 
vina  virtnle  generantur  varite  tempestales, 
qiicniadmodiiiii  iii  l*salmo  sciiptiim  esl  : 
I'ra>paians  inonlcs  iii  viilutc  tua, accinctus 
potenlia;  qui  conturbas  profundum  maris, 
somiin  fliictiiiim  ejiis;  ct  ileriiin,  Dixil.  el 
stctil  spiiiliis  procella",  et  exallati  siinl 
fluctus  ejus.  Doi/iinus  exercituum,  id  est 
virliiliim  codesliiim.  »omcn  mcuni  :  de 
qiio  scriptiim  est  in  Ksdra,  Kxercitus  cttdi 
adorat  te  ;  el  alilii,  rormans  monles  et 
crcans  vcntiiiii,  Uoininiis  e.xcrciluiiin  no- 
mcn  cjus. 

/'ositi  vcrba  mea  in  ore  luo.  Omnia  enim 
(liia'  (Mn-istiis  homo  locutus  esl,  ex  divina 
inspiralione  el  illuiiiinatione  agnovit  ac 
pioliilil.  1'roplerea  Joannis  scptimo  ait  : 
.Mea  doclrina  non  esl  mca,  sed  ejus  qiii  mi- 
sit  mc;  et  alibi  :  A  me  ipso  facio  nihil : 
sed  sicul  docuit  me  Pater,  ha>c  loquor.  /iV 
in  umbra  manun  mew,  id  csl  sub  mea  di- 
vina  potestatc,  protewi  te,  ut  planles  coi- 
los.  ct  fundcs  lerram  :  de  quihus  in  .\j)0- 
calypsi  indiiciliir  :  Vidi  cielum  iioviim  cl 
tcrram  novam :  piiiiiiiiii  ciiiiii  cicliiin  cf 
prima  tcrra  aliiil.  Il;cc  if<iliir  (Ihri^lus  iu- 
novabil,  qucmadiiiinliiin  illic  siibiiinn^itur  : 
Dixil  qiii  sedebat  iii  liiinno,  llccc  nova 
facio  omnia.  Vcl  pcr  ciclos  inlcllif,niiiliir 
.\[)Osloli  (dc  qiiibus  diciliir,  (ladi  ciiairiiiil 
gloriam  Dei),  et  ceteri  spirituales  ac  con- 
tcmplativi ;  per  lerram  vero,  Kcclesia  in 
lerra  dcgens.  pra>scrliin  (luantiim  ad  acli- 
vos  ac  animales.  Hos  Christus  plantavit 
atqiie  fundavit  in  gratia,  doccndo  ulram- 
qiic  vilam,  confcrcndoi|iie  graliam  convcr- 
sandi  secundiim  unain  diiarum.  El  dicas 
ad  Sion,  id  est  Kcclcsiam  :  Popidus  meus 
cs  lu,  qiiem  de  inanii  inimici  redemi  :  de 
quibiis  dixisli,  .\iiimain  meam  pono  pro 
ovibiis  meis ;  et  a[)ud  (Jsce,  Vocabis  .\on 
[lopiilum  meuni,  popiilum  iiiciim.  I^x  (]iio 
eiiiislat,  isla  non  dici  iiisi  ad  (llirisiinn 
Kcclesi»  principem. 

.^/eivj/r  a  ciilpa  ad  |)icnilciiliam.  (7('(v?/-c 
a  Iribiilalionc  ad  ciinsiiialiiincm,  cii/tsiiri/c 
a  lerrcnis  ad  cicleslia,y(Vv«(z/(.'/«.-ad  qiiam 


.\  (Jliristus  in  Evangelio  ail.  Jerusalem,  Jeru-    Hauh. 
salcm.  qiia>  occidis  Prophetas;  el,  Non  ca-  ""'"■'•• 

I  »  Lttc.  XIII, 

|iil    Piophetam   perire   exlra  Jerusalem  ;  sj- 
qiia'    et   Chrisliim   negavit,   dicendo,   Non  Joannwx. 
Iiabcmus  regein  iiisi  Ca;sarem.  Qua'  bibisli  '"' 
de  manu  Domini  calicem  irw  ejus,  id  esl, 
pttMiam   iillionis  divina'   per[)cssa  es  :  de 
qiia   rerliir  in  Psalmo,  Calix  in  manii  Do-  /'».lxxiv,'.i. 
mini  vini  meri  plenus  mixto.  llanc  ergo 
Jcriisalcm  Isaias  seu  Christiis  per  Prophe- 
tam  cohorlatur  ad  pcenitcnliam.  Usijuc  ad 
fundum  calicis  soporis  bibisli,  id  est,  ma- 

B  ximam  tribulalionem  sustinuisti.  cl  cpn- 
tasti  usrjuc  ad  ftcccs  :  id  est,  niliil  pa?na; 
evasisti,  sed  in  omnem  calamitalem  inci- 
disti.  Xunquam  enim  tanlam  affliclionem 
suslinuit  siciit  a  Homanis,  de  quoriiin  iin- 
pugnatione  isla  dicuntur.  Non  est  t/ui  sus-  18 
lcntct  eani,  conforlando  eam  piis  verbis, 
promissionibusqiie  divinis  de  liberationc 
[)ropiii([ua,  ex  omnihus  fitiis  ijuos  gcnuil  : 
quia  post  Christi  adventuin  et  .Apostolo- 
rum  abjeclionem,  nullus  Propheta  ad  eam 
missus  est ;   el  non  esl  ijui  ajiprchendat 

C  iiianum  (y'M.s, educendo  eam  ex  tantis  pres- 
suris,  ex  omnibus  filiis  quos  enutrivit. 
Piincipes  cniin  ejiis  ciiin  viilgo  oinncs  [)a- 
lilcr  pcricriinl. 

Duo  sunt  quce  occurrerunt  libl.  Qn»  19 
autcin  sint  illa,  postea  subdil  :  Quis  con- 
/risliibi/ur  supcr  tc .''  \d  esl,  quis  libi  siif- 
ficienter  poterit  condolere?  Per  quod  in- 
siniialiir  acerbitas  pcpii;e  qiiam  [icrtiilit. 
Coiiscquentcr  ('X|)rimit  diio  niahi  ([u;e  ei 
occurrerunl  :  Vastitas  et  conlritio.  Ilsec 
(liio  sunt  idem  in  re,  per  qua;  designatur 

D  pcrpcssio  mortis.  E/  fames  ct  qladius,  id 
est,  tribuiatio  ad  morlcin  disponcns  ;  vcl 
famcs  referlur  ad  vastilalcm,  gladius  ad 
coiilrilioncin.  Possunl  eliain  qualuor  islfl 
(iislingui,  iit  dicanlur  duo  in  genere,  cl 
qiialiior  iii  specie.  fjuis  consolabitur  lc  ^ 
l;iiii[iiain  dical,  Nullns  :  quia  ul  in  Danicle 
|)r;edictiiin  est,  usqiie  in  finem  persevera-  iinn.it.. ii. 
bit  (lcsolalio.  Fitii  tai  projecti  sunt,  id  esl  ^o 
contempti  ct  derelicli  a  Di^o,  hostibus  Ira- 
dili,  atqnc  pcr  miiiiiliini  dispersi ;  dormic- 
riin/ .  iil  csl  occisi  sunl,  in  capitc  oniniuin 


070 


ENARRATIO    IN    CAP.    U    ISAI*. 


ART.    LXXIX 


I  Thess. 
IC. 


vcrs.  ii. 


21 


33,  34. 


Exod.  XIV. 
25. 


/•s.  XXIII, 8. 


/?o?«.xi,25 
20. 


Osetf  111,4,5. 


i'(rt>-;/)w  .•  qiiia  iibicumqiio  occuircrunt  I\o- 
manis,  trucidabantur,  cl  in  diversis  mun- 
di  provinciis  gravitcr  opprimuntur;  su'»< 
oryx  illaqueatus,  id  est  animal  sic  voca- 
tum,  quod  vile  est,  nec  reputatur.  Plenl, 
videlicet  filii  tui,  indignatione  Domini, 
iiicrcjjatioiie  Dci  tiii .  Id  esl  justa  vindicta 
divin»  justiliae  :  pervenit  enim  super  eos 
ira  Dei  iisque  in  finein,  secundum  Apo- 
stohim. 

Quidam  omnia  qu<e  hic  dicuntur  ab  illo 
loco,  Quis  tu  ut  timeas  ab  homine  mor- 
tali?  exponuut  de  persecutione  Ecclesiac 
lempore  Antichristi ;  sed  his  non  videtur 
consonarc,  quod  nunc  dicuntur  filii  Jeru- 
salem  pleni  indignatione  increpationeque 
Domini.  Filii  iiamque  Ecciesife.  qui  tiinc 
lam  graviter  affligentur,  sancti  erunl,  cle- 
cti,  et  prseelecti. 

Idcirco  audi  hcec,  paupercida  :  gens 
enim  Judaeorum  modo  pauperrima  est,  prse- 
serliin  in  spirilualibus  ;  ct  cbria,  id  est 
cxccssive  repleta,  non  a  vino,  sed  pcenis 
divcrsis.  Hivc  dicil  doininator  titus,Domi- 
nus  ct  Deus  tuus,  qui  universorum  Deus 
ac  Dominus  est,  qui  juxta  Ezochielem,  in 
manu  forli  et  in  furore  effuso  regnat  su- 
pcr  nos ;  qui  puijnavit  pro  jwjjulo  ■•iuo, 
quando  redemit  eos  de  ,Egypto,  quemad- 
modum  dixerunt  .f]gyplii  :  Fugiamus  Is- 
raelein  ;  Domiuus  cnim  pugual  pro  eis 
contra  nos.  Christus  quoquc  pugnavil  pro 
nobis.  dcbellando  aerias  polcstalcs,  qucm- 
admodum  sciiplum  esl  :  Dominus  fortis  et 
potens,  Dominus  potens  in  preelio.  Ecce 
tuli  de  manu  tua  calicem  soporis,  fun- 
dum  calicis  indignationis  mew,  id  est,  a 
prsedictis  poenis  salvavi  te.  Non  adjicics 
ut  bifms  illum  idtra,  id  est,  de  cetero  la- 
lia  non  patieris.  Islud  dicitur  pro  Juda?is 
qui  in  fiiie  sroculi  convertentur  ad  Chri- 
stum  :  quia,  ut  ait  Apostolus  ad  Homanos, 
Caecilas  cx  parlc  conligit  in  Israel,  donec 
pleuitudo  gentium  iiilraret,  et  sic  omnis 
Israel  salvus  fieret.  Dc  hac  enim  Judseo- 
rum  dejectione,  atque  finali  corum  re- 
demptione  ac  convcrsione,  scriptum  cst  in 
Usee  :  Dies  multos  sedebunt  filii  Israel  si- 


A  ne  rege,  et  sine  principe,  ct  sine  sacrifi- 
cio,  et  sinc  altari,  et  sine  cpliod  et  thera- 
phim;  et  post  hsec  revertentur  filii  Israel,  et 
qusercnt  Dominum  Deiim  suum,  ct  David 
rcgem  suum,  id  est  Christuni,  ut  omncs 
exponunt.  El  ponam  illum,  id  est  caliccm  23 
liaruni  poenanim,  in  manu  eoriim  /jui  te 
liiiiniliaccruiil :  \A  est,  adversariis  luis  in- 
credulis,  qiii  le  injustc  afflixorunl.  prte- 
sertim  ab  eo  tomporo  quo  ad  Christum 
conversa  es,  propinabo  poliim  calicis  hu- 
,jus,  quatenus  ipsi  quoque  inebrientur  non 

B  a  vino ;  et  dixerunt  animce  tuw,  id  est  tibi 
(poiiitur  onim  pars  pro  toto)  :  /ncurrarc 
ut  triinseamus:  id  est,  tantum  te  conculca- 
vorunt,  suisque  pedibus  subjecerunt,  sicut 
ligniim  pontis  substornitui'  pedibus  Irans- 
ountium  flumen.ldco  subditur  :  Et  po- 
suisli  ui  terram  corpus  tuum,  et  quasi  vi- 
am  transeuntibus :  id  est,  sic  hostibus  tuis 
subjccta.  atquo  ab  eis  conculcata  fuisli, 
qucmadmodum  terra  subjicitur  habitatori, 
et  via  pergenli. 

C       Denique  moralitas  liujus  capituli   tan-    Ex|.ositio 
gonda  est  breviter.  Audile  me,  qui  sequi-  """'"''* 
iiiini  quod  justum  (•••;('.■  acquiescentos  Psal- 
mista?  qui  ait,  Inquiro  pacem.etpersequere   />«.  xxxm, 
eam ;  Apostolo  quoquc  dicenti,  /Emulami-  '|''p  ^, 
ni   charismata  moliora.   Attcndite  ad  jje-  3i. 
Iraiii,  id  est  ad  Christum,  imitando  vesti- 
gia  ejus,  qui  ait  :  Ego  sum  via.  veritas,  et  joarm.^n: 
vila;  ol,  Qui  soquitur  ine,  non  ambulal  in  '■,,., 

'    ^  ^  '  lind.  VIII, 

lonobris;  unde  excisi  estis,  id  ost  spiritu- 12. 
alitor  regenerati,  et  Christianitatis  nomen 
ac  fidcm  sorliti.  Quotquot  enim  recepo- /6,,;. ,,  12, 
D  runt  eum,  dedit  ois  potestalom  filios  Dei 
fiori.  Et  secundum  Apostolum  ad  Hebrse- 
os,  ipse  est  proptor  quem  omnia,  et  pcr    Hehr.  u. 
quem  omnia,  qui  niultos  filios  adduxit  in  '" 
gloriam.  Ab  ipso  enim  est  esse  naturse, 
esse  gratise,  et  csse  glorise.  Et  ad  caver- 
nam  laci,  id  est  ioramen  vulneris  lateris 
Christi  :  qui  lacus  vocatur  tanciuam  rece- 
ptaculum  omnium  gratiarum  atque  poena- 
ruin,  sicquo  in  eo  colloctte  fuerunt  aquse 
gratiarum,  et  aquic  Iribiilalioniim  ;  de  qua 
jjrwci.si,  id  est  formati  dorivatique,  estis, 


ENARRATIO    IN   CAP.    I.I    ISAI.E. 


ART.    LXXIX 


(577 


Canl.  ii,\i 


h.  \M\.  I. 


/lelir 


r'.i.  .:iv.  1. 


Luc,  m^tt; 
IX,  35. 


/>.!. 


/•i.  xs,  *. 

JoftlHt.  111. 

31. 
Ibiil.  M. 


ll.yx.l. 

/>nii.  ll,3i 
35. 


qiiaiiliini  arl  cssc  spii'iliial('.  Do  lalere  si- 
quidfiii  (^lirisli  ilu.xeiunt  saciainenla,  qui- 
bus  formatur  Ecdesia,  cui  in  Canticis  ait 
Sponsus  cceleslis  :  Coliiinba  mea  in  fora- 
minibiis  petra»,  in  caverna  niacerisp. 

.  1  llendite  ad  Abraham  patrem  vestrum . 
.\bialiam.  qiii  iiiterpiclatiir  paler  miilta- 
riim  f;entium,  significal  Clirisliim  patrem 
ciinctorum  fideiiuin. vel  Deiim  Patreiu  qiii 
per  (^liristiim  niis  condiiiil.  nebemiis  er^'o 
(loclrinas  el  facla  (Jlirisli  adverlere,  con- 
servare,  et  imitari.  Et  ad  Saram  quw  pe- 
perit  vos,  id  est  Ecclesiam,  cujiis  siinms 
filii.  Quiaunum  vocavi  (?Mw,scilicel  Chii- 
sluin,  quem  Paler  vocavil,  sicut  pra?di- 
clum  est  :  Dominus  ab  iitero  vocavit  me. 
Vocavit  ptiam  eum  ad  ponlificalus  hono- 
rem,  prout  ad  llebiipos  dicil  Aposlolus  : 
Cliristus  non  semelipsum  clarificavit,  ut 
pontifex  fieret,  sed  qui  locutus  est  ad 
eiim  :  Tii  es  sacerdos  in  a?lernum  sccun- 
dum  ordincm  Melchisedech.  Yocavit  el 
eiiin  in  monte  sancto,  Jordanisque  fluvio  : 
Tu  es,  inquiens,  Filiiis  nieiis  dileclus.  In- 
siiper  vocavit  cum  solum  ad  salvandiim 
genus  hiimanum,  atque  ad  possidendum 
lerram  proniissionis,  id  esl  Ecclesiam,  de 
(Iiia  ait  in  Psalmo  :  Ego  aiilem  constilii- 
tiis  siim  rex  ab  eo  super  Sion  monlcm 
sanetum  ejus.  Et  l)Ci>cdixi  ci.  implendo 
aiiimam  ejus  omnibiis  donis  etgratiis  Spi- 
rilus  Sancti :  quemadmodum  scriptum  est, 
Prtevenisli  eum  in  benediclionibus  diil- 
cedinis.  I".l  Joannis  lerlio  :  .\on  ad  meii- 
siiram  dat  Deus  spiritiim,  id  rst  liomini 
Christo,  de  qiio  illic  dicilur  :  Qui  de  codo 
vcnil,  suprr  oiiines  est.  El  mulliplicavi 
eum,  multos  converlendo  ad  ipsum,  i|iii 
omnes  siint  filii  ejiis.  Indr  dicliim  est  : 
.Miilliplicabiliir  cjiis  iiii|ji'i  iiini.  D.iiiiel  (|uo- 
qiie  inniiil  qiiemadmodiiiii  la|)is  qui  pru^- 
cisiis  cst  de  monle  siiic  manibiis,  crcvit 
iii  montem  magnum,  cl  implcvil  univer- 
sam  terram. 

('(insolfdiitiir  cr//o  Domiiius  Sion,  id  csl 
aiiimam  arfliclam,  sivc  Ecclesiam  pa-ni- 
lciilcm,  ad  graliam  spcciilalionis  siispi- 
raiiteui. Ei  rntisiiliiliiiiir  iini/ns  rni nns cjns. 


A  ila  iit  iihi  abunda\il  ciilpa,  ahiindet  ct 
gratia.  Kt  juxta  illud  Jereinia!  promissum, 
fit  anima  eorum  quasi  hortus  irriguus. 
Gaudiiim  cl  hcliliu  inveniclur  in  ea,  id 
cst  in  anima  sic  conversa,  ijraliarum  ac- 
tio,  et  vox  laudis  :  secundum  quod  scri- 
ptiim  esl  :  Yox  cxsiillalionis  el  salutis  in 
labernaculis  justorum.  Talis  elenim  ani- 
iiia  (licil  :  (Jiiid  icliiijuam  Domino  pro 
oiniiiJHis  qiuc  retribiiit  iiiilii  ?  1,1  ilcriim  : 
(>anlaho  Domino  iii  vita  iiiea,  psallam  Deo 
meo  quamdiu  sum.  Propler  qiiod  ad  Ephc- 

15  sios  monel  .\posloliis  :  Implcmini  Spirilu 
Saiiclo.  lo(|uentes  vobismclipsis  in  psal- 
mis  ct  hymnis  ct  canticis  spirilualibus, 
cantanles  el  psallcntes  in  cordibiis  w- 
slris  Domino.  gralias  agentcs  pro  omnibus 
semper. 

Consurge,  consurge,  inducrc  forliludi- 
nem,  brachium  Domini.  Translatio  Scp- 
tiiaginta  intcrprcliim  lalis  cst  :  Exsurge, 
exsurge,  Jerusalem,  inducre  fortitudinem 
brachii  Doinini  :  sicque  dc  anima  pec- 
calrice  exponitiir,  cni  clainat  .\poslolus  : 

(;  Surge,  qui  dorniis,  el  exsurge  a  mortuis  ; 
Joannes  quoque,  Memento  unde  excide- 
ris.  ct  ])n'nilenliam  age,  et  priora  opcra 
fac.  Induerc  autcni  fortitudinem  brachii 
Domini,  est  Christi  virtule  seu  divina  po- 
lentia  roborari.qiiemadmodiim  Paiilus  hor- 
tatiir  :  (lonforlamini  in  Domiiio.  et  in  po- 
tcntia  \iiliitis  ejus  ;  indiiile  armaturam 
Dci.iit  possitis  stare  adversus  insidias  dia- 
boli.  Coiisurf/c  siciit  iii  diebus  anliijiiis, 
i(l  cst,  ad  pristinum  caritatis  fervorem,  ct 
ad   ba[)tismalis  graliic  purilatem  reverle- 

D  rc  :  jiixla  illud  ad  Timothciim.  .\(lmonco 
lc,  iil  resiisciles  graliam  Dei  in  le. 

Porro  qiiod  sequitur.  Elevare,  elevarc, 
cntisurgc,  Jcrusiilcih,  iiiiiv  liibisti  dc  miniii 
Doiiiini  ciiliccni  irw  cjiis,  i\c  l']cclcsia  nuil- 
tipliciler  tribulala  exponi  polesl,  sive  pro 
leinpore  Anlichristi,  quando  gravissime 
affli.i^eliir,  sive  intermcdiis  lioris,  qiiiim 
insiirgiinl  priclia  el  sediliones.  nec  ipsi 
|)ia>lali  EcclesiaB  subdilos  suos  dcrcndeic 
|ios^uill  aiil  coiisiplaii.  sed  iiiidiqiic  jilgu- 
lanliir  fidclcs.iil  olim  iinalcsccnlibiis  .\ii- 


Hom.  v,iO. 
Jer.  XXXI, 


/*«.  CXVII, 
15. 

/'j.  cxv.li. 
Ps.  ciii,  33. 


JCfjhes.  V, 
18-iO. 


Iliid.  U. 
Apoc.  II,  5. 


Ephcs.  VI, 
10.  II. 


Iirinl.1.6. 

17 


(578 


ENARRATIO    IN    CAP.    LU    ISALE.    —   AUT.    LXXX 


anis,  saevicntibusque  tyrannis,  quando  om-  A  Audi  ha;c,paupercula.  Ecce  tuli  de  nianu       21 
/oa/iii.svi,  nis  qui  occidit  Christianuni,  arbitrabatur      /ua  calicem,\d  est,  de  poenis  cunctis   te       ^2 
se   Deo   prsestare  obsequiuni.   Hanc  ergo      eruain,  tuisque  femulis  seternas  pcenas  in- 
Ecclesiam  consolatur  Ciiristus,  dicendo  :      fligam. 


ARTICULUS  LXXX 


EXPOSITIO    CAPITULI    OUINQUAGESIMI    SECUNDI    :    CONSURGE,    CONSLRGE, 
INDVERE    FORTITUDINE    TUA,    SION. 


Or.E  oblenebrati  Judsei  exponunt  dc 
futuro  adventu  Messiee,  qucm  pulant 
nondum  vcnisse,et  de  consolalione  ac  bo- 
nis  per  ipsum  prsstandis,  secundum  eo- 
runi  carnalem,  superficialem,  alque  mor- 
liferam  expositionem,nos  de  piimo  Cliristi 
adventii,  ct  beneficiis  per  ipsum  jam  prse- 
iiCoiMii,  stilis,  convenienler  exponimus,  non  littc- 

"■  ram  occidentem,  sed  spiritum  vivifican- 

tem  sectantes.  Ouod  aulcm  pcr  Sion  cl 
Jerusalem  Ecclcsia  Christi  (prajcipuc  pri- 
miliva)  designetur,quce  in  Jerusalem  sum- 
psit  exordium,  jam  frequenter  innotnit. 

Hanc  ergo  Sion  sive  Jerusalcin  alloqucns 
Isaias,  vel  potius  Spiritus  Sanctus  per  ip- 
1  sum,  ita  horlatur  :  Consurge,  ab  imper- 
fecto  ad  perfectionem,  a  culpa  ad  veni- 
am,  consurge,  a  terrenis  ad  cceleslia,  ab 
afflictionc  ad  consolationem,  a  paucilale 
crcdenliuin  ad  inaximam  corum  multitii- 
dinem./«f/Me/-(3  fortitudine  tua,  id  est  spi- 
rituali  conslantia  in  bonis,  ct  forlissima 
paticntia  in  adversis,  o  Sion.  Hoc  et  Apo- 
stolus  ait  :  Yigilate,  state  in  fide,  viriliter 
agilc,  coiifortamini.  Ad  hanc  crgo  forlitii- 
dincm  Cliiislus  suos  aiile  passionem  uber- 
tini  hortatus  esi.Induere  vestimentis glorice 
tua',  id  esl  interiori  decore  ac  veslimentis 
animai,  scilicct  vcsle  nuptiali,  cclerisqiie 
virtutibus,  alqiie  inlclleclualibus  donis  Spi- 
ritus  Sancti,  quibus  vcstila  est  Sponsa  : 

Cuii(.iv,ii.  de  qua  scribitur  Canticorum  quarto,Cujus 
inajstimabilis  odor  erat  nimis  in  vesli- 
mcntis    ejus  ;  Proverbiorum  quoque  ulti- 


Apoc.  XI, 2. 


I  Cor.  XVI 
1,1. 


Joanit.xw 
-wt. 


B  mo,  Omnes  domeslici  ejus  vestiti  duplici-  /^coi.xnm, 
bus.  Unde  el  scriptum  est  in  Isaia  :  Iiiduil  '/jmio. 
me  Domiiiiis  veslimcnto  salulis,  et  indu- 
mcnto  juslilise  circumdedit  me.  Jericsalem 
civitas  Sancfi,  id  est  Ecclesia  Christi,  de 
quo  in    Daniele  habclur  :  Ungatur  San-  Dnn.n.u. 
cliis  sanctorum.  De  cujus  civilate  fertur 
in  Psalmo,  Gloriosa  dicta  sunt  de  te,  ci-  Ps. iwwt, 
vitas  Dei;  et  in  Apocalypsi,  Civitalem  san- 
ctani  calcabunl  mcnsijjus  quadraginla  du- 
obus.  Ilis  gloriosissimis  vestimenlis  indula 
est   electa   illa  Sion,  primitiva   Ecclesia, 

G  quaudo  in  dic  Pcnlccostes  reccpit  primi- 
lias  Spiriliis,  et  lanquam  ornalissima  spon- 
sa  de  conclavi  illo,  velut  de  thalamo  quo- 
dain,  in  quo  divinitus  fecundala  erat, 
erupit,  egrcdiens  templum,  et  Christo  te- 
stimonium  perhibens.  Nempc  usque  ad 
illiid  lcmpus  lugubribus  vcslibus  fuit  in- 
diita,  alqiie  ex  illo  lenipore  acccpit  pro- 
fectum  in  niiincro  ac  merito  crcdenli- 
iim  :  imo  in  spirilualibiis  ac  tcinporalibus 
bonis  crescens  quoli(lie,doiiec  tanilcm  Ho- 
manum  imperium  ci  subjectiiin  est. 

D  Quia  non  adjiciet  ultra  ut  perlranseat 
pcr  te  incircumcisus  et  immundus.  Non 
est  hoc  de  corporali  commixtione  ac  trans- 
ilu  intelligenduin,  quum  usque  in  finein 
sa>culi,  boni  sive  clecli  malis  ac  repro- 
bis  in  Ecclesia  corporalitcr  misceantur  : 
unde  Salvalor  comparat  regnuin  coelorum, 
id  est  Ecclesiam,sagen3e  misste  in'mare,et 
ex  omni  genere  piscium  congreganti.  De  * 
spiriluali   ergo    unione  ac    participationc 


U<l((/l.Xlll, 


ENARnATIO    IN    f.Al>.    Ul    ISAI.E.    —    .\RT.    L.XXX 


079 


intelligenda  sunl  hsec,  ut  sit  scnsus :  J\o«  A  vinculis  eripuit  eam  p.iulalim.  Quia  fxcc 


atljicift  iil/ru  i'J  pcrtransenl  pcr  lc,  id 
est,  tii)i  spirilualiter  unialur,  aiit  commii- 
nicel,  o  Kcclesia  Uei,  incircuincims  cor- 
de,  qui   vitia  non  pia?cidil  :  quales  erant 

ycr. ix.jc.  JudBei,  de  quibiis  Jeremias  teslatiir  :  Um- 
nes  gentes  liabent  pra^putium,  domus  aii- 
tein  Israel  incircumcisi  siinl  corde.  rndc 

joei»M.  in  Joele  loqiiitur  Dominus  :  Scindile  cor- 
da  veslra,  et  non  vcslimenta  vestra.  Ei 
immitndifs,  id  est  infidclis,  iii  qiio  nulla 
est  munditia  meriloria.  Iloc  esl  quod  ad 


dicil  Doiiiinus  :  Gratis,  jd  esl  sine  iirotio, 
venundati,  id  est  Iraditi,  cstis  invisibili- 
bus  seu  visibilihiis  hosfibus  :  sicut  paiilo 
anlc   indiicliim  csl,  Kcce  in  iniqiiitalibiis    ;s.,.i. 
vestris  venundati   estis  ;  et  sine  argento 
rcdimcmini,  id  est  per  solam  gratiam  Chri- 
sti  :  Dci  enim  donum  esl,  non  cx  operi-   Ephet.». 
biis,   ne  quis  glorieliir.  Propter  quod  in*'"' 
prima  Pclri  habclur  epistola  :  Non  corru-    i  p<;/r.  i, 
plihilibiis  auro  vcl  argcnlo  rcdempti  estis.  '*' 
(]onscquenlcr  Dominiis  manifcslat  sc  li- 


II  Cor.  VI 
U.  15. 


Corinthios  dicit  Aposlolus  :  (}uic  parlici-  15  bcraturiim    Ecclcsiam    iiberationc    perfc 


palio  justitia^  cum  iniqiiilate  ?  qua>  socie- 
tas  iuci  ad  tcncbras  ?  qua;  convcnlio  Chri- 
sti  ad  Uciial  ?  aut  qua;  pars  fidcii  ciiin 
infidcli? 

E.iculcrc  cle  pulvcrc,  id  esl  dc  stalu 
abjcctioiiis  tua;,  de  venialibus  minimisquc 
pcccatis,  de  terrena  ac  vili  conversationc, 
de  huinili  tua  in  lcrraiii  piostrationc.  In- 
de  lcgilur:  (Juoniam  liuiiiiliata  csl  in  piil- 
vcrc  anima  nostra,  conglutinatus  cst  in 
tcrra  vcnlcr  noslcr.  Consun/c,  ab  imis  ad 


cla,  vera,  ac  figurata  per  pra;cedentes  ac 
typicas  libcrationcs  popiilo  Jiidtooriim  oiim 
conccssas.  De   quibus   subjicitiir  :  Quia       4 
/iwc  dicit  Dominus  Deus  :  In  jSgyplum 
descendit  populus  meus  in  principio,  quan- 
do,  iit  in  Genesi  recolilur,  Jacob  desccndit   rct.  m.v 
in  .Egyplum  in  animabus  sepluaginta,  ul '' 
colonus  csset  i6(',  propter  necessitalcm  fa- 
mis  vitandam  ;  cl  Assur,  id  csl  rcx  Assy- 
riorum   postca   tcmporc    Ezcchia',  absque 
ullii  causa  rationabili  calunuiiiduscsteum. 


siimma.   conlcmplando  ac  diligendo   co'-  C  opprimens  eum  crudclitcr  ct  injuslc.  Lo- 


lcslia:   scilc.  id  csl.  iii   pace  Chrisli   i]ui- 

escc,  o  ./criisalcm,  id  csl  I'>cclesia  :  (lc  ([iim 

A//OC  xsi,  in  .\[)Ocalypsi  sua  ait  Joaniics  :  Vidi  ci\i- 

■■  tatem    sanctam   Jcrusalem    ilesccndcnlcm 

dc  cado,  a  Deo  paratam,  qiiasi  sponsam 

ornatam  viro  suo.  Dc  hac  scssionc  lociiliis 

/.uisii.i»^.  cst  Doininus  supra  :  Sedebit  popiiliis  mciis 

iii  piilchriludine  pacis,  ct  in  labcrnaculis 

fiiliici;c.  Cliiistiis  quoquc  luiic  Jcrusalcm 

,  dixil  :  Yos  autem  sedclc  in  civitate,  donec 


LllC.  XXIV 

l'.l. 


(]niliir  autcm  de  eodem  populo  siki  iion 
iiiimcio.  scd  specic.  Nam  qiii  in  ,Egy[iliim 
(Icsccndcranl,  tcmporc  .\ssiir  morliii  craiil. 
Poiro  liberalioncs  facta)  iii  .Egypto  cl 
tcmpore  Ezechia;,  non  cxpriiminliir.  qiiia 
famosa?  eranl  ac  nolje. 

Et  nunc,  id  est  tempore  primitiva>  Ec- 
clcsise,  fjuid  mi/ii  est  /lici  id  est,  qiiid 
dccct  mc  agcre  ?  dieit  Z)()»m'h(/.v.  Taii([ii:im 
dicat  :  Dccct  m((  siibvcniro  Ecclcsia\  Cu- 


iiiduamini   virtutc  ex  alto.  Solce  vincula      jus  rationem  snh\\nv^\l:ijuoniamabialtts 
colli  tui,  id  est  reatiim  peccali  ct  vincula  D  est  pupulus  meus  gratis,  id  est,  sine  suo 


([uibus  a  da?monc  rcstriii<,'cbaris,  scu  va- 
rias  pcrscculioncs,  qiiibiis  ab  incrcdulis 
Jiida^is  ac  tyrannis  prcunobaris.  captiva 
/illa  Sion,  id  osl,  [)0[)iiliis  fidclis,  (iiioiii 
Doiis  [latorno  ainat  affcclii,  qiii  anloqiiiim 
lo  (llnUlii-i  rcijiiiicrol,  originalis  peccali 
realii,  soii  aliis  (|iiO([iio  vitiis  vinciebaris, 
ol  a  pcrscciitoribiis  Jiuhcis  ac  goiitibiis 
ciirporalilcr  ligabaris.  A  s|)irilualibiis  aii- 
lciii  xinciilis  rcdoniil  Christiis  l'°cclo>iani 
iii  liio  1'aiasccvcs;  a  corpoialibus  aulciii 


demorito   gravissimas   poi'socutioiics   pcr- 
pessus  est.  liulo  Clirisliis   in  l'".\aiigclio  ; 
Si  iiic,  inqiiit,  pcrscciili  suiil.ct  vos  per-  Joann.\i, 
soniionliir.    iiiiia    iioii    cst    scrviis    major -"■ '''"'■ 

'  '  ",  Mll,    Itt. 

Doiiiino  >iio.  El  dcniio  :  'rradcnt  vos  in  Mniih.x, 
conciliis  siiis,  ol  lii  synngogis  siiis  fla-''"'" 
gollabunt  vos,  ot  anlc  rcgcs  cl  pra>sides 
(liicemini  pro|)lcr  inc.  /hminatores  ejus 
ini</ue  agtinl  conlra  oiim,  dicif  Dominus, 
vidolicct  prin('i|>os  siicordoliiiu.  ol  ini|)o- 
ralorcs  Koiiiani,  coi'iiiii(|iio  siib(lili,(|iii  pu- 


680 


ENARRATIO    IN   CAP.    Lll    ISAI.E. 


ART.    LXXX 


6 

'  hoc 


Ac/.xlir,48. 


Joann.  xv 


Hebr.  I, 


Joann.  1,14. 

Baruchm, 
38. 


Hom,  X,  15, 


Coloss.  I 

20. 

Bom.  V,  10 


Ibifl.x,  13. 


pulo  christiano  longo  tempore  domina- 
bantur,eumque  pTemehanl;  et  J ugitei-  tota 
die  nonien  meum  blaspltematvr  a  domi- 
natoribus  istis  injustis,  eorumque  famu- 
lis,  qui  Christum  multipliciler  blasphe- 
maverunt.  Et  sicut  B.  Hieronymus  saiipius 
recilat,  Judff^i  quotidie  tiibus  vicibus  sub 
nomine  Aazarenorum  maledicunt  Chrisli- 
anis  in  synagogis  suis,  indesinenter  oran- 
tes  pro  destruclione  Romani  imperii. 

Propter  quod*,  id  esl  propler  luec  mala 
\'\\.dinAd.,sciet  populus  meus  nomcii  meum, 
id  est,  primitiva  Ecclesia,  omnesque  ad 
vitam  »teriiam  pra?ordinali,  ine  Chrislum 
Dei  l''iliuiii  fide  recognoscent,  in  die  illa, 
id  esl  tempore  primi  adventus  mei,  seu 
tcmpore  gratiae.  Unde  et  Christus  dixit  : 
Qiium  venerit  Paracietus  quem  ego  mit- 
tam  vobis  a  Patre,  iile  teslimonium  perhi- 
bebit  de  me.  Quia  ego  ipse  qui  loquc/iar 
olim  multifarie  multisque  modis  per  Pro- 
phetas,  de  mea  praesentia  vaticinantes.  .ffc- 
ce  adsum,  in  propria  persona  per  incarna- 
tionem  mundo  apparens,  et  inter  homines 
pie  socialiterque  conversans  :  quemadmo- 
dum  scriptum  est,  Verhum  caro  iactum 
est,  et  habitavit  in  nobis;  et,  Post  ha-c  su- 
per  terram  visus  est,  et  cum  hominibus 
conversatus  est. 

Quam  pulchri  super  montes  pedes  an- 
nuntiantis  el  pnedicanlis  pacem  !  Hanc 
scripturam  allegat  B.  Paulus  ad  Romanos 
de  prjedicatione  evangelica?  legis  per  Apo- 
slolos,  sensum  magis  inducens  quam  ver- 
ba.  Omnis  ergo  alia  interpretatio  cesset. 
Itaque  ait  :  Quam  pulchri!  id  est,  valde 
pulchri  sunt,  super  montes,  id  est  parti- 
culares  Ecclesias  in  Chrislo  fundatas,  pe- 
des  annuiitiantis  el  prwdicanlis  iiacem,'n\ 
est  pedes  Apostolorum  prfedicantium  re- 
conciliationem  factam  per  Christum,  qui 
per  sanguinem  crucis  su«  pacificavit  om- 
nia  in  coelo  et  in  lerra.  Unde  et  Paulus  ad 
Romanos  :  Reconciliati,  inquit,  sumus  Deo 
per  mortem  Filii  ejus.  Ponitur  ergo  hoc 
loco  singulare  pro  plurali.  Nam  ila  allegat 
Aposlolus  :  Quam  speciosi  pedes  evange- 
lizanlium  pacem,  evangelizantium  bona  ! 


A  Unde  jam  subditur  :  et  annuntianlis  bo- 
num,  id  est  Chrisli  Evangelium,  quod  est 
nunlium  optimum,  prwdicantis  salutem 
per  Christum  factam,  dicentis  Sion,  id  est 
Ecclesiffi,  vel,  o  Sion,  id  esf  Ecclesia  :  Re- 
gnabit  Deus  tuus,  videlicet  Christus,  qui 
est  verus  Deus  et  vita  aeterna,  ut  habetur 
in  prima  Joannis  Canonica.  Dc  quo  scri- 
ptum  est  in  Apocalypsi  :  Regnavit  Domi- 
niis  Deus  nosler  omnipotens  :  gaudeamus 
el  exsullemus,  el  demus  gloriam  ei.  Ilem- 
que  in  Psalnio  :  Regnabit  Dominus  in  sa-- 

B  cula,  Deus  luus,  Sion.  Hoc  Chrislus  pra3- 
cepit  Aposloiis  priedicare,  secundum  quod 
in  Aclibus  Pelrus  commemorat  :  Praecepit 
nobis  pra?dicare  et  lestificari,  quia  ipse 
est  qui  conslitulus  est  a  Deo  judex  vivo- 
rum  et  mortuorum. 

Vo.v  specidatoruin  luoriim,  o  Sion,  id 
est  prajdicalio  sive  laudatio  Apostolorum  ; 
levaverunt  »oc«w ^,  Evangelium  Christi  for- 
titer  prsedicando,  etiam  ante  passionem 
ipsius,  sicut  in  Luca  legilur.  Maxime  la- 
inen  levaverunt  vocem  in  die  Pentecostes, 

C  quum  Spiritu  Sancto  recepto,  siinul  lau- 
dabunt  Deum,  quemadmodum  ait  Scriptu- 
ra  :  Omnes  qui  credebant,  erant  pariter; 
et  eollaudabant  Deum,  habentes  gratiam 
ad  omnem  plebem.  Quia  oculo  ad  oculum 
videbunt.  Simile  est  qiiod  ait  Aposlolus  : 
Facie  ad  faciem.  Aposloli  autem  non  so- 
lum  oculo  interiori,  sed  etiam  corporali 
viderunt  Chrisliim.  Propfer  quod  apud  Lu- 
cam  aif  ad  eos :  Beali  oculi  qui  vident  qua> 
vos  videtis.  Et  Joannes  :  Vidimus,  inquit, 
gloriam   ejus,   gloriam   quasi  Unigeniti  a 

D  Palre.  Viderunf  aiitem  .\postoli  Christum 
oculo  cordis  singulariter  illuminato,  juxta 
illud  Apostoli  :  Xos  aulem  revelala  facie 
gloriam  Domini  speculantes.  Sic  ergo  vide- 
biint,  quum  convertcrit  Dominus  Christus 
Sioii,  id  esl  Ecelesiam.  reducendo  electos 
ad  se  :  quod  coepil  facere  ab  eo  tempore 
quo  pifedicare  exorsus  est,  ipsosque  Apo- 
slolos  convocavil  ad  se.  In  die  vero  pas- 
sionis  sua!  convertil  captivilatem  plebis 
sua>,  et  benedixit  Ecclesise,  jiixla  illiid  : 
Benedixisfi,  Domine,  terram  luani,  aver- 


XJoann.  V, 
-20. 

Apoc.  xi\, 
6,  7. 


PS.CXLV.IO. 


Act.\Ai 


Luc.  IX,  6, 
)J;x.  I-I". 


Acl. it.ii. 


I  Cor.  xiM 
12. 


Luc.  x,23. 
Joann.\.ii. 


II  Cor.  111, 
18. 


ENAUUATIO    I.N   CAP.    LII    ISAU;. 


ART.    LXXX 


681 


Joann.  mi, 
3i. 


1  /V(r.ii,'.i. 


Coloxs.  t, 
IS,  13. 


10 


At.  x.vii.l. 


/-iic.11,30, 
31. 


Mallh. 

XXIV,    I  i. 


/'»,  x.vii.S. 
Jer.wi,  l'.i. 


II 


/.11 


r.  \iii.   r'(V 


3t. 

Pm.  xviii,.'». 


Marc. 
I.S. 


tisli  caplivitalcin  Jacob.  Iliiic  cnim  an- 
le  passioncin  tcslaliis  es(  :  i'.gii  si  c.xaita- 
tus  fuero  a  lcria.  omnia  Iraham  ad  me 
ipsum. 

Gaudetc  in  Domino.  et  lauddte  eum  si- 
mul,  deserla  Jerusalem ,  id  est,  ruina?  I''c- 
clcsia?,  quas  inslauraverunt  Aposloli  a-di- 
ficanlcs  Kcclcsiain  Dci.  H;e  aiilcin  riiiiia> 
sunt  pcccalores,  qiii  posl  convcrsioncin 
siiam  ad  Chrislum,  invilanliir  ad  gaudiuin 
cl  frraliarum  actioncm.  Qiiia  cousotolus 
esl  Dotiunus pojtutum  suum  pcr  rnullipli- 
cis  graliaj  infusionem,  m/ew('/  Jcru.mlen), 
id  csl  Kcclesiam.  .\d  hanc  laudem  divinam 
iinilal  .Vichiapostidus  in  prima  sua  Cano- 
niea  pcccaloics  convcrsos,  diccndo  :  Vir- 
tutes  annunlielis  ejiis,  qui  vos  dc  tenebris 
vocavit  in  admirabilc  lumcn  siiuin.El  Paii- 
lus  ad  Coiossenscs  :  (!ratias  airiiniis  Dco  ct 
Palii,  qui  nos  Iransliilil  iii  rcfiniim  Filii 
dilcclionis  suse. 

Puravil  Dominus  Pater  hrachittni  san- 
ctum  suum,  id  est  Chrisliim  Dci  virtii- 
lcm,  de  quo  ferlur  in  Psaimo  :  Salva^it 
sibi  dc.xlcra  cjiis,  cl  bracliiiim  sanctum 
ejus  ;  iu  oculis  omnium  gentium  :  qiiia 
iibiquc  per  Aposlolos  prcTdicari  fecil,  cl 
pcr  iniraciila  claiilicavil  Filiiim  suuin  di- 
lcctum.  Unde  el  Simeon  ait  :  Vidcniiit 
oculi  mei  salularc  luum.  qiiod  parasli  an- 
lc  facicin  omiiiiini  popiiluriim.  /i7  cidc- 
bunl  omnes  fincs  terrcc  salutare  Dei  no- 
stri :  id  est,  habitatorcs  omniiim  finiiim 
muiidi  convertenlur  ad  (^hristiim,  eiiniquc 
fidci  ociilo  conlcmplaliiinliir,  sicul  Cliii- 
stiis  pra'di.\il  :  Piicdicabiliir  hoc  f^vangc- 
liiim  legni  in  iiniverso  miindo.  Kl  Psalmi- 
sta  :  VidcMint  omiics  tcrmini  lcrr;r  saliilaic 
Dci  noslii.  Ilinc  iii  Jcrcniia  dicitiir  :  .\d  lc 
genles  vcniciii  ab  cxircinis  lerra?. 

Ciiiiscqiiciilcr  ail  pi  iiiiiti\'aiii  Kcclcsiam 
in  Jcriisalcin  congrc;,';ilaiii,  |)r;cscrliin  ad 
sanclos  Aposlolos,  dicitiir  :  Reccdite,  rc- 

litf  a  Jcriisalem  sive  a  Jiid;pa,  (|ua>  occi- 
dit  Propliclas;  c.rilcitidr  ad  iini\crs;is  {jcii- 
lcs,  mI  iiii|ilcaiin'  i|iiii<l  iliriiiiii  c>i  :  ln 
oiniiciii  lcri;iiii  c\i\il  soniis  coriiiii.  Iloc 
a[iiiii   .M;ii'ciiiii   Chiistus  |ir<i'ccpil  :  Miinlcs 


A  in  nnindiim  univcrsum.  pra?dicale  Evan- 
gcliuiii  (iiiini  crcatui'a>.  Pollututti  nolite 
tangere,  id  est.  immundis  atquc  blasphe- 
mis  Jiida?is  nolile  comniunicare,  cohahita- 
re  alipic  consenlire.  E.ritc  dc  mcdio  cjus, 
videlicel  Synagogje.  Polest  ctiam  esse  vox 
Aposloloriim.  horlantiuni  gcnlcs  iit  ab  ido- 
lolalria  rcccdant.pristinisijiic  sordibiis  [iii- 
re  reuunlicnt.  Mundamini  a  peccalis,  rjui 
fcrlis  vasa  Domini,  id  esl,  vos  pra?lali  ac 
minislri  l'k'clcsia»,  sacramenta  (^hrisli  in 
sacris  vasis  porlanlcs.  Yasa  qiioquc  qiue 

H  fcrimus,  sunl  corpora,  proul  ad  Thcssalo- 
niccnses  dicil  Aposlolus  :  lla^c  cst  volun-  \Thtss.n; 
las  Dci,  sanclificatio  veslra.  iil  scial  unus-  '"*' 
quisqiic   vcslriiin  vas  suiini   possiderc  in 
sanctificalione  el  honore,  non  in  passionc 
dcsidcrii.  Hursiisijiic  alibi  :  Ibibcmiis.  ail,  iU'or.iv,7. 
thcsaunim  istiini   in  vasis   fictilibus.  Om- 
ncs  niiindari  dcbemus,  maximc  quia  se- 
ciinduiii  .\postoIiiiii.  corpora  noslra  sunl    i  Cor.  m, 
lcmpiiim   Dci.  Pia'cipuc  tamcn   miuistros '*■*'• '"• 
;illaris  conccriiil  cxhorlalio  ista  :  cos  ciiim 
spccialis  sanctitas  decet.  Quoniam  non  in       12 

C  tumullu  ccibills,  ncc  in  fufia  propcrabi- 
lis.  Aposloli   namque  exierunt  Jerusalem 
alqiic  Juda^am.  non  violcnlcr  cxpiilsi ;  scd 
Chi  islo  jubcntc.  sponlc  ad  alios  sunl  pro- 
fccti.  Prwcedel  enim  vos  Dominus,  id  esl, 
diix  veslri  ilineris  erit.  Undc  Christus  di- 
xit  :  Kgo  vobiscum  siim   ciinclis  diebiis.     .Vniih. 
Sed  ct  passione  jaiii  inimiiiciilc,  promisil ""'"' '  ' 
.\postolis  :  Postquam  aulcm  rcsurrcxero,  /6iw.x.vvi. 
pra>ccdani  vos  in  (ialila?am.  Et  congrei/a- '" 
bil  vos  Dcus  Isracl  cuin  cetcris  fidcliliiis 
quos  converletis,  ul  omncs  silis  in  iina 

D  Ecclcsia  Dei.  in  qiia  non  cst  dislinclio  Ju-  nom.\,\i. 
da'i  ncqiie  Gra^ci, 

Pi;i'lcrca  qiia>  dicla  snul  ;ib  illo  loco, 
bcccililc,  rccedilc.  qiiidam  Judicoriim  cx- 
poiiiiiil  dc  filiis  Israd  rcdcimlibu-^  a  Ha- 
i)yliiiiii;i  captivilalc  :  qiii  scciiin  liilciunt 
vasa  lcmiili  ;i  Nabncliodonosor  asporlala,  iA;«rfr. i, 
a  Cyro(]ii('  rcddil;i;  iicc  iii  tiiiiinltti,  scd  in  ''*'  ' 
scciirilalc  rcM'itcb:iiiliir,  Cyro  cos  liccn- 
liaiilc.  .\|ii  \cro  cvpiiniml  dc  libcciiioiic 
;i  captiviliilc  isl;i  iii  (|iiaiii  a  lloiii;inis  Ac- 
jccli  siinl  :  quia  in  ;idvcntii  .Mc>si;e,  qticin 


682 


ENARRATIO    IN   CAP.    LIl   ISAI^.    —   ART.    LXXX 


pntanl  vonturum,  a  Romano  recedent  im-  A  trones  suspensus,  alque  turpissima  morle 


Pliiljpp.n. 
8-10. 

13 


JS.    M,ll,  1. 

Plnlipp.u, 
7. 

yoa/m.Mv, 
28. 

Jbid.  31. 


perio,  in  .Iuda^am   rcdeundo. 

Post  descriptionem  status  Eeclesia>,  de- 
serii)itur  status  Cliristi,  qui  merito  suae 
humiliationis  super  omnes  coelos  est  ele- 
vatus.  Ecce  intcUigct,  id  est,  sapiens  erit, 
el  cuncta  discrete  aget,  .■ierviis  incvs,  vi- 
delicet  Christus  :  de  quo  supra  dictum 
est.Ecce  servus  meus,  suscipiam  eum.Hu- 
miliavit  enim  se,  formain  servi  accipiens. 
Propler  quod  di.\it  :  Paler  major  me  esl ; 
et,  Sicul  mandatum  dedit  mihi  Paler,  sic 


damnalus  esl,  sicul  in  sequenti  capitulo 
plenius  continetur. 

Istc  scrvus  meus  adspcrffct  ffciites  mul-       15 
tas,  id   esl  omnes  electos,   mundans  eas 
sanguine  suo,  et  aqua  Baptismatis  abkiens 
eas,  quemadmodum  in  Apocalypsi  induci- 
tur:Qni  dile.xit  nos,  et  lavil  nos  a  peccatis  Apoc.i.s. 
nostris  in  sanguine  suo.  Et  ad  [lebraeos  : 
Sanguis  Christi,  qui  per  Spirilum  Sanctum    ^f*'-  "^- 
semetipsum    obtulit    immaculatum    Deo, 
emundabit  conscienliam  nostram  ai>  ope- 


facio.  Ut  exaUabitur  in  miraculorum  ope-  B  ribus  mortuis,  ad  serviendum  Ucovivenli. 


Zacli.  VI, 
12,  13. 


.ynilh. 
^xvm,    IS. 


14 


ralione,  et  clcvahitur  in  resurreclione  et 
asecnsione,  ct  suhlimis  crit  valdc,  in  cor- 
dibus  electorum,  tam  in  mililanti  quam 
Iriumphanti  Ecclesia.  Unde  scriptum  est  : 
Ecce  vir,  Oriens  nomen  ejus,  etc,  ct  ipse 
porlabit  gloriam,  el  sedebit,  et  dominabi- 
lur  super  solio  suo.  Propter  quod  posl  su- 
am  resuri-eclionem  lestatus  est  :  Data  est 
mihi  omnis  polestas  in  coelo  et  in  terra. 
Sicut  ubslupiierunt  super  te  multi,  id 
est,  quemadmodum  plures,  o  Christe,  mi- 


Super  ipsum  continehunt  reges  os  suum.id 
cst,  linguam  suam  arcebunt,  ne  quid  con- 
Ira  Christum  loquantur;  nec  cum  blasphe- 
mare  audebunl,  sed  venerabunlur,  juxta 
illud  in  Psalmo  :  El  adorabunt  eum  om-  Ps.iwi.ti. 
nes  reges.  Unde  inira  habelur  :  Yidebunt  /«.  lxh,  2. 
gentes  justum  luum,  et  cuncti  reges  in- 
clylum  tuum.  Quia  qinbxi.s  rioii  csl  narra- 
tuin  de  eo,  vidcruiit  :  id  est,  gentiles,  qui 
nec  legem  nec  Prophetas  habuerunt,  nec 
aliquid  de  Chrislo  audierunt,  viderunt  per 


rati  sunt  tc  propter  eminentiam  miraculo-  C  lidem,  doctrinam  et  opera  ejus  :  de  qui- 


Jljld.  IX 

,33 

Joaiin. 

vu. 

40. 

.Vatlli. 

VIII, 

J.HC.  VII 

,16. 

.Vallh. 

X\l, 

8,  9  ;  liic. 

xix,  38. 

rum,  et  excellentiam  documentoi  iiui  luo- 
rum  :  sicut  in  Evangeliis  liquct,  ubi  inter 
cetera  scriptum  esl  :  Dixerunt,  quia  nun- 
qiiam  a]ipariiit  sic  in  Israel ;  el,  Nunquam 
sic  locutus  est  homo  sicut  hic  loquilur; 
ct,  Qualis  est  hic,  quia  venti  et  mare  ol3e- 
diunt  ei?  et,  Propheta  magnus  surrexit  in 
nobis.  Maxime  tamen  impletum  esl  istud 
in  die  Palmarum,  quando  turb»  obviarunl 
ei  cum  ramis  oliva;,  sternentes  veslimenla 
sua  in  via,  alque  clainantes  :  Hosanna  li- 


biis  Joannis    vicesimo    dicitur,   Beati   qui   ./on,»i,>.v, 
non  viderunl,  et  crediderunt.  El  hoc  aliis  -'■'• 
verbis  repetitur:(V  qui  non  aud ieruiit, us- 
que  ad  tempus  quo  ad  eos  discipuli  Chri- 
sti  missi  sunl,  conteniplati  sunt  Christum 
fide  recepla.  Quod  enim   ha?c  de  convcr- 
sione  gentium  dicantur,  patet  ex  eo  quod 
Aposlolus,  quum   se  dixisset  a  Jerusalem    nom.  xv, 
usqiie  ad  lllyricum  implesse  Evangelium  '''■-"• 
Christi,  el  se  illis  pr»dicasse,  quibus  Chii- 
stus  annuntiatus  non  fuil,  ne  super  alie- 


lio  David,  benedictus  qui  venit  in  nomine  D  num  fundamentum  ponere  videretur.  alle- 


Joanit.  XII, 

28,  29. 


Doinini ;  pax  in  coelo,  et  gloria  in  excelsis. 
Quando  et  vox  Patris  facta  est  ad  eum  : 
Clarifieavi,  el  iterum  clarificabo.  Quo  au- 
dito,  turbfe  dixerunt  tonilruiim  factum  es- 
se.  Alii  dixerunt  :  Angelus  ei  locutus  est. 
Sic  inglorius,  id  est  despectus  et  defor- 
matus,  erit  intcr  viros  adspcctiis  cjus,  et 
forma  ejus,  id  est,  vultus  ejus  despectus 
eril,  iiitcr  /ilios  hoiiiifntm.  Hoc  in  passio- 
ne  implelum  esl,  quando  conspulus,  spi- 
nis  coronatus,  clavis  confixus,  inter  la- 


gat  scripturam  lianc,  dicens  :  Quia  quibus   jhid.n. 
non  est  annunliatum  de  eo,  videbunt,  elc. 


PosTREMO  qua?  dicla  sunt  de  consurre- 
clione,  sessione,  cxcussione,  induclione, 
alque  decore  Sion  sive  Jerusalem,  morali- 
ler  intelligi  possunt  de  qiiacumque  cbri- 
stiana  fidclique  anima  secundum  sensum 
jam  prseinduetum.  nec  oporlel  resuniere, 
quum  sensiis  omniuo  sil  idem,  quamvis 
diversis  applicelui'.  Quod  autem  sequilur, 


l.XpO^iliO 

tiioritlis. 


ENARRATIO    IN   CAP.    LIIl    ISAIi;.    —   ART.    LXXXI 


683 


Hebr.  xui 
14. 
llCor.  v,6 


//(  .Ef/i/plum  desceiicfit  populus  meus  in 
principio,  u/  colonus  esset  ibi,  inlclligi  po- 
tcst  sccundum  tropologiam,  dc  cxpulsiom' 
gcneris  hiimani  a  paradiso  in  jnincipio 
mundi  :  quando  dcsccndit  iu  iianc  vallem 
lacrimanim,  in  qiia  non  hahcl  manciilcm 
aut  propriam  civitatem,  scd  pcregrinatiir 
a  Domino,  ad  quem  poenitendo  redire  co- 
nalur.  Et  Assur,  id  est  diabolus.  absfjnc 
ctiiisn  jusla  calutnniatus  est  cum.  Domi- 
nalorcs  ejus  inique  a^M/i/,  videlicet  dtemo- 
nes, qiii  sccundiim  Aposloliim  ad  Kphesios, 
sunl  miiiKli  icclorcs  lcnebrariim  harum, 
id  est  hominum  impiorum, qiiibus  dicitur: 
Vos  cx  palrc  diabolo  cslis,  ct  dcsidcria 
palris  vcstri  viillis  periiccrc.  imo  dc  ilia- 
iUo;-.iv,4.  bolo  ait  Apostolus  ad  Corinthios  :  Dcus 
hujus  sa-culi  excfpcavil  mentcs  infidclium. 


Ephes.  \ 
M. 

Joann.\\\ 
4i. 


.K  Christus  quoquc  ait  :  Vcnit  ad   mc  prin- ./onnn.  xiv, 
ceps  mundi   hujiis.  '  7 

Quam  pu/chri  super  mon/es  peiles  an- 
nunliantis  e/  prwdicanlis  pacem  !  Hoc  de 
quocumque  sanclo  praedicatore  ac  justo 
doclorc  inlclligi  polest.  Insupcr  singulis 
nobis  dicilur,  Rccedile,  rccedile,  po/tutum  11 
nolite  tangere  :  scilicet,  ut  a  vitiis  fugi- 
amiis,  ncqiic  inrriicluosis  (iperibus  alio- 
rum  commiinicciiiiis.  rnde  in  Kcclcsiasli- 
co  diciliii'  :  Ouasi  a  facic  Cdliibii  liigc  EecU.wi, 
pcccaliim:  cl  :  ()u'\  teligcril  piccm,  inqui- Jj.^,  j,,, , 

15  nahilur  ab  ea  ;  sic    qui   commiinicavcrit 
superbo,  induet  supcrbiam.  Ilinc  etiam  in 
\umciis   lcgilur  :  Hcccdilc  a  tabernacu-  .Ynm.svi, 
lis  hdminiim  impioriim,  cl  nolilc  langcrc  "''' 
quae  ad  cos  pcrtincnl,  nc  inviii\aiiiiiii  iii 
pcccalis  coriim. 


ARTICLLUS  LXXXI 


EXPLANATIO   CAPITULI    QLIXQrAGESIMI    TERTII    :    nllS    CHEDIDIT    ArillTIT    XOSTRO  ? 


Cf.  /« 

l-l. 

;i.  !>:  Lii 

ICI. 

Joann. 

XII, 

37,  38. 

PH.KSi;.\S  capilulum  ati  litlcram  inlcl- 
ligcndiim  csse  dc  Christo,  cjusque  accr- 
bissima  [lassionc,  e.\  inullis  sacra?  Scri- 
ptura)  tcslimoniis  comprobatur,  in  quibiis 
verba  hujus  capituli  asserunlur  in  Chrislo 
implcla.  siriil  [)alcliil.  Pi-cvidcns  crgo  Isa- 
ias  in  S[)iritu  Sanclo  paiicos  Jiid;cos  crc- 
dituros  in  Christum,  admirando  intcrro- 
gal  :  Quis  crcdidil  audiliii  iinslro.  id  csl 
myslcriis  (^hiisli, qua"  nos  Prdphclff  a  Dco 
audivimus,  ct  vobis  ea  narravlmus?  quasi 
dical  :  Pauci  Juda-oriim  crcdiinl.  El  bra- 
cliiinn  Domiui,  sciliccl  Clirisliis  fut  di- 
Cliilii  csl  jilciiiiis  iii  |ii;cccilriili  ca|iilii- 
lci),  ciii  rcrcliiliiiii  cs/ .-^  iil  csl,  |)aiicissimis 
JiKhcorum  rcvclaliis  csi  Chrisliis.  ihcc  scri- 
pliira  allcgaliir  hoc  modo  :  (Jiiiiiii  atilcm 
tanla  signa  fccissct  coram  cis,  ikhi  crcilr- 
liant  in  cum,  iil  scrmo  isai;p  im|ilrrcliir, 
quein  di.xil  :  Dnmiiir,  qiiis  crrdidil  ainliliii 
noslro  ?  cl  brachiiim  Diiiiiini  ciii  rc\cl;i- 
tiim   cst  ! 


C  E/  asccndcl  Christus  dc  ulcro  malris  2 
sua;,  sicut  virgultum  coram  eo,  id  esl  co- 
ram  D(>o  Palre.Undc  superiiis  dictiim  cst  : 
Kgrcdictur  virga  dc  radicc  Jcssc,  el  flos  /,,. x,,  1. 
dc  radice  cjus  ascendet.  Pcr  quod  dcsi- 
giialur,  qiiod  Chrisli  nalivilas  pioplcr  sii- 
am  mundiliam,ascciisiis  csscl  poliiis  ([iiam 
desccnsus,  ct  qiiod  i[)sc  sic  iialus.  niillo 
pondrrc  pcccati  tralicrclur  ad  lerrcna  cl 
infcriora.  El  siciil  mdi.r  dc  lcrra  silicnli : 
id  csl,  qiiemadmodum  laili.x  i\c  lcira  sic- 
ca  cl    infccunda  [iiilliilal.  sic  (Ihrisliis  dc 

D  matrc  non  a  viro  iiii[)iicgiial;i.  ;iiil  hiima- 
iiii  sciiiiiic  Irciiiiilii!;!.  nascetiir.  I'cr  i|iiii(I 
drsigiuiliir  viigiiiilas  .Malris  Clirisli  :  ([ikc 
cli;uii  iiisiiiii;iliir  pcr  ascciisiim  ^irgiilli. 
Virgulliim  cnim  so^pius  oritur  de  tcrra 
iion  ab  hoiiiinc  ciilla.  scd  codcsti  infliicn- 
li:i  fcciiiidal;i  :  sic  Cliiislus  dc  ni;ilrc  non 
ali  iKimino  lacla,  scd  divinilus  im|)r;rgna- 
la.  Kl  hoc  cst  noviim  (ir  (iiio  in  Jrrcmia 
h;ibctiir  :   .\ovum    l;icicl    Dominiis  supcr  a. 


684 


ENARRATIO    IN   CAP.    LIII    ISALE.    —   ART.    LXXXI 


Zach.  111,9. 


Ps.  XXI,  15, 
10. 


torram  :  Miilier  circumciabit  virum.  Et  dc 
formalionc  supernaturali  corporis  Christi 
in  utero  Virginis,  in  Zacliaria  scripluni 
est  :  Eccc  ego  cselabo  sculpturam  ejus, 
dicil  Doininus. 

Non  csf  species  vl ,  id  est  pulchritudo  in 
vultti,  i/cqiie  decor  in  corpore,  tempore 
passionis,  quando  ut  ait  in  Psabno,  sicut 
aqua  cffusus  est,  et  dispcrsa  sunt  omnia 
ossa  ejus,  factumque  est  cor  ejus  tanquam 
ccra  liquesccns,  et  aruit  tanquam  lcsla 
virtus  ejus,  et  lingua  ejus  adhaesit  fau- 
cibus  ejus.  Verumtamen  Christus  a  prin- 
cipio  nativitalis  suae  ex  Virginc,  veracitcr 
ft.  xi.iv,  3.  speciosus  forma  fuit  pra>  filiis  hominum  : 
quae  speciositas  paulalim  diniinula  est, 
quando  inter  homines  conversabalur,  in- 
juriis  et  piis  compassionibus  afficiebatur, 
jejiiniis,  faligationibus,  ceterisque  labori- 
bus  affligebalur.  Unde  et  senior  vidcbatur 
quam  cral,  diccnlibus  ad  eum  .ludcPis  : 
Ouinquaginla  annos  nondum  habes.  Et  ip- 
sc  in  Psahno  testatur  :  Genua  mea  infir- 
mala  sunt  a  jejunio, ct  caro  mea  immulata 
est  propler  olcum.  hi  passione  ergo,  vultu 
et  corpore  deformis,  imo  solo  adspeclu 
horribilis  fuit.  Propter  quod  ait  in  Psal- 
mo  :  (^ui  \idebanl  me,  foras  fugerunt  a 
me ;  et  ilcruin,  Longc  fecisti  notos  meos 


Joann.Mn. 

57. 

Ps.cvin,24. 


/'S.I.XXXVll 

9. 


LuC. 


a  me,  posuerunt  me  abominalionem  sibi. 
Bf  cldimus  eum,  tempore  passionis.  Iloc 
(iicitur  in  persona  adstantium  ;  sed  et  Isa- 
ias  aliique  Prophetai  cuncta  viderunt  in 
spiritu  iinaginaria  visioue,  qu^  alii  praj- 
sentialiter  conspexerunt  de  doloribus  de- 
formitateque  Christi.  El  non  crat  adspe- 
ctus,  id  cst,  non  apparuit  in  eo  species 
conspicabilis,  seii  aliud  propter  quod  po- 
terat  eum  aliquis  libentcr  adspicere  :  imo 
faciem  averterunt  ab  eo  propter  horrorem 
vultus  sui  et  corporis  miserabilissiinam 
speciem.  Et  desidcravim.ns  euui.  Sancli 
cnim  Prophetae  vehementer  optabant  Chri- 
sti  adveutum,  cumque  intueri  optabant, 
sccundum  quod  ipse  lcstatur  :  Multi  rcges 
et  Prophetae  voluerunt  videre  quse  vos  vi- 
detis.  Desidcravimus  igilur  eum  despe- 
ctam,  id  esl,  qui  ab  aliis  perversis  ot  pes- 


A  simis    spretus    est,   juxla    illud    :    Omnes  Ps.xxi,?. 
videntcs  mc,  aspernabantur  mc  ;  ct  unris- 
siminn  virorum,  id  est,  ita  afflicluin,  ut 
vidcretiir  esse  miserrimus  hominum.  Pro- 
ptcr  quod  ait  :  Ego  aiitcm  sum  vermis  et    ibid.i. 
non  homo,  opprobrium  hominum  et  ab- 
jcctio  plebis;  et  iteruin,  Super  onines  ini-  Ps. xxx,i2. 
micos  mcos  factus  sum  opprojjrium  vici- 
nis  meis  valde.  Virum  dolorum,  id  est, 
doloribus  plenum  :  qui  ait  in  Psalmo,  Ego   ps.  Lxvm, 
sum    pauper  el   dolens  ;  et  alibi,  Tristis  '''■,y„„ft 
est  anima  mea  usque  ad  mortem.  Et  sci-  xxvi,  38. 

B  cutem  infirmitatem,  id  est  corporis  poe- 
nalitalem  per  expcrientiam.  Christus  au- 
lcm  nunqiiam  morbuin  expertus  csl,  seu 
corporis  infirmilalem  cx  dyscrasia  prove- 
nientem  ante  passionem  :  sed  sicut  antc 
passionem  cognovit  se  passibilein  per  cer- 
tam  scientiam,  sic  in  passione  cognovit 
hanc  infirmitatem  per  experientiam.  Pro- 
pler  quod  ail  Apostolus  ad  Hebrseos  :  De-  Hebr.  n, 
cebat  auctorem  saliitis  per  passiones  con-  '"'''•'*• 
suinmari.ut  misericors  fierel.ln  quo  enim 
passus  est  ipse  et  lentatus,  potens  est  et 

C  cis  qui  lcnlantiir,  auxiliari.  El  aliiii  :  Non  /«,rf.,v,i5. 
habeinus,  iuiiuit,  pontificem  qui  non  pos- 
sit  compati  infirmilalibus  nostris,  proba- 
tuin  aulem  per  oinnia. 

Et  quasi  absconditus  vultus  ejus,  id  esl, 
cognitio  ejus  homines  latuil.  Quis  enim 
pularel  Rcgein  gloriai  Dominumqiic  vir- 
tutum,  qui  tam  miserabilis  videbatur?  Vel 
sensus  est,  quod  vultus  cjus  propler  suam 
deformitatem  similis  erat  vultibus  eorum 
qui  facies  suas  abscondunt  pree  verecun- 
dia.  Et  de.spectus.  Unde  nec  reptitavimus 

D  euni  alicujus  sanctitatis  aut  dignilatis,  sed 
seduclorem  ae   miserum.   Hoc  dicit  Pro- 
phela  in  persona  Juda?orum   interficien- 
tium  Christum  :  quibus  se  connumerat, 
lanquam   ejusdcin   generis  exsistcns  cum 
eis,  quemadmodum  Esdras  ct  Daniel  connu-   o«,i.  .x.s, 
inerant  se  peccaloribus  maximis,  ul  quuin  *■' ""'' 
dicit  Esdras  :  Delicta  iiostra  creverunl  us-    i^srfr.ix, 
que  ad  cadum.  IIoc  et  Chrislus  aiitc  pas-  ''■ 
sionem    frequenler    prsedixit,  dc    sc   ipso 
contestans  :  Eilius  liominis  Iradelur  gen-    Luc.swm. 
libus,  et  illudctur,  et  conspuetur.  ''■ 


EJIARRATIO    IN   CAP.    UII    ISAU:. 


ART.    L.WXI 


(58;) 


1  Cor.  XV 

51. 


Philipp.  III, 
il. 


Joann.\,'l^. 

Mnllh  XX, 

1%. 


yi.i.xviii,." 


Matth.\» 

ni,  i:. 


Vere  languores  nos/ros  ipse  tulit.  Languor 
proprie  sumptus,  cst  morbus  inveteralus. 
Talis  autcin  in  Christo  uon  fiiit.  liiter- 
dum  vero  aecipilur  languor  pro  inririni- 
tate  carnls  quacuinque,  vidclicet  pro  poe- 
nis,  seu  iialuralibus  ac  iiiilclrahibiiibii-i 
derectibus  corporis,  ([use  taineii  coiisccu- 
tje  sunt  originale  peccatum,  ut  sunt  fa- 
mes,  sitis.  lassiluilo  :  qu;e  vere  fuerunt 
in  (Ihiislo.Tertio  siiniilur  languor  pro  spi- 
riliiali  (lcrcclu,  iiiriiinitaleque  cordis,  iit 
sunl  peceala.  Itaqiie  languores  prinio  inn- 
do  acccplos  Chrislus  lulil.  id  esl,  absliilil 
a  nobis,  in  quanlum  sua  passione  me- 
ruit  nobis  plenissimam  corporis  impassi- 
bililalciii,  qiiam  in  fulura  resuirectidiie 
conseipicmur,  quando  secundum  Aposlo- 
lum,  morlale  hoc  induerit  immorlalitalem. 
Languoies  vero  secundo  modo  acceplos 
Christus  verissime  tulit,  id  est  suslinuil  : 
non  propter  se,  quoniam  peccatum  ori- 
ginale  non  habuil,  scd  propler  nos.  Unde 
et  eos  patiendo,  promeruit  nobis  libera- 
lionem  ab  ipsis,  quam  sorliemur  quum 
configuratum  fueritcorpus  humilitalis  no- 
str;e  corpori  clarilalis  sua>.  1'oiro  doloies 
lertio  modo  acceptos  Christus  tulit,  id  esl, 
abstulit  a  nobis,  satisfaciendo  pro  nostris 
peccatis  :  quemadnuidum  scripliim  est, 
Kcce  .\gnus  Dei  qui  tollil  peccata  inundi  ; 
cl  iteriim,  Venit  Filiiis  hominis  dare  ani- 
mani  siiain  rcilcmplioncm  pro  miiltis.  [n- 
lelligcndo  inilcin  dc  langnoribus  secimdo 
modo  acceplis,  idem  significatur  quum 
subditiir  :  Et  dolorcs  tioalros  ipse  portarif, 
vidclicel,  pu^nas  quas  meruimus,  ipse  pcr- 
pessus  est,  sicut  in  1'salino  lestatur  :  Qikp 
non  rapui,  lunc  i'Xsol\ebam.  l']l  hnc  scn- 
sii  Jillcgat  evangclistji  .Mallh;i'iis  h;ec  vcrba 
quum  ail  :  Oblulerunl  ei  miillds  ihemo- 
nia  liabcnlcs  ;  el  cjiciebal  spiiiliis  vcrbo, 
et  omncs  male  li;ibcntcs  cuia\it  :  iil  ad- 
impleretur  qiiod  diclum  esl  per  Isaiam 
prophetam,  dicentem  :  ipsc  infiiinilalcs 
nostras  accepil,  et  a^grotalioncs  noslras 
porlavil. 

/i7  nos  pittiiriinits  citiii  i/itiisi  leprosiitii , 
id  esl  vilissimum,  hominuinque  consor- 


A  tio  prorsus  indignum.  Vere  enim  similis 
eral  leproso  pcndens  in  cruce,  quiiin  fa- 
cics  sanclissima  spulo  el  sanguine  mi.xtis 
ac  congelatis  fuit  l'a>data,  iino  el  totum 
sanctissimiim  corpus  ipsius  vulneribus  li- 
\idiim  ahpic  criiore  peifusnm  e.xstiteral, 
quoil  et  nudum  in  cruce  pendcbal.  Et  per- 
cussum  a  Deo  et  humiliatum.  Infra  Domi- 
niis  ail,Propler  scelus  popiili  mci  percussi  vcrs.  s. 
cum  :  qiiomodo  ergo  nuiic  in  reprehen- 
sioiiciii  inliilcliiiiii  .Iiiihciiniin  dicilur.  ICl 
pcrciissiim  a  l)co.'IJ  rcspondcndiim.  qiiod 

H  infiilclcs  .liid;ei  pulabanl  ciiin  a  Dco  pcr- 
cussum  el  huiniliatum,  id  esl,  quod  pro- 
pter  blasphemiam  alqiie  malitiain   merii- 
isset  corain  Dco  hanc  morlcm.  Propterea 
enim  di.xiMunt  :  Xos  legem  habcmus,  et  yoaim.xix, 
sccundiim  legem  debet  inori,  qiiia  Filium  " 
Dci  sc  fecit.  In  Liica  quoquc  :  Hunc  inve-  Luc.xxm, 
niinus  siibverteniem  gentem  nostram.  et  "• 
prohibentem   tribiita  dari  Ca?sari,  et  di- 
ceiilem  se  Cliristum  regem  esse. 

Ipse  aulem  vulneralus  e,st  propter  ini-        3 
quitates  noslras,  attritus  est  propter  sce- 

C  lera  noslra  expianda  atque  delcnda.  Hoc 
cst  qiiod  scriptiim  esl    in   priiiia  epistola 
l'etri   :  Christus   scmel   mortuus    esl    pro   i /v/r.  m, 
peccatis   nostris,  juslus   pro    injustis,  iif'*-- 
nos  offcrrel  Deo,  morlificatos  (]iii(lem  ear- 
iie,  vivificalos  aiilein  spiriUi;  dcgluticns 
mortem,  iit  viUe  ?etern8e  efficeremur  he- 
rcdcs.  i;t  .loannes  ait  :  Ipse  est  propilialio  Uoann.ti. 
pro  pcccalis  noi^lvh.  Di.scip/i/ia  /Mcis  no- " 
slra'  super  cum,  id  cst,  poenam  sive  cor- 
rectionem  pcr  quam  pacificali  siimus  Deo, 
i[)se  [)ro   ntibis   suslinuil,  jiixUi    illinl   ad 

Dtialatas  :  Chrisliis  nos  redemil,  factus  pro   Gaiai.m. 
iiobis  malediclum.  iit    nos  de  mab^diclo  '••■ 
liberarel.  El  /irorc  cjiis,  quem  liabuit  ex 
percussionibus  flagclloruin  ac  ceteris  ic- 
libiis,   .'iiindli  suinus   a    Upsione    peccali. 
lliiu-  etiam   in  prima  1'elri  (^anonica   ha- 
betur :  Peccala  noslra  ipse  [)erliilit  in  cor-    i/vd. n, 
pore  suo  siiper  lignum.  iit  [)eccalis  morliii,  ■'• 
iiislili;e    vivamus    :    ciijus    livore    sanali 
suinus. 

Oinncs  nos  t/iiasi  orcs  crriininiiis  a  via         c, 
justitia)   per   vilioium   abrupta,  siciii    in 


686 


ENARRATIO    IN    CAP.    LIII    ISAI^. 


ART.    LXXXI 


Ps.  CXVIII, 
176. 


1  Petr.  n 


Ps.  XIII,  3. 


Hom.xhii- 


Ephes.w,^. 


Psalmo  vir  sanclus  fatetur  :  Erravi  sicut 
ovis  quse  periit.  l^umqvisqKe  in  viam  su- 
ain  declinavit,  id  est,  propriam  voluntatem 
ot  operationem  sibi  placentem  seculus  est. 
Unde  Pelrus  iu  prinia  sua  Canonica  :  Era- 
tis,  inquit,  aliquando  sicut  oves  errantes, 
sed  conversi  eslis  ad  pastorem  et  episco- 
pum  animarum  vestrarum.  Et  in  Psalmo  : 
Omnes  declinaverunt,  siniul  inuliles  laili 
sunt ;  non  est  qui  faciat  bonum,  non  esl 
usque  ad  unum.  Aposlolus  quoque  :  Cou- 
clusit  Deus  omnia  sub  peccato.ut  omnium 
misereretur  ;  et  ilerum,  Eramus  natura 
filii  irae,  sicut  et  celeri.  Et.  Dominus  Pa- 
ter,  seu  Deus  Trinilas,  posuit  in  co  ini- 
quitalem  omniiim  nostrum,  id  est  salisfa- 
ctionem  seu  poenam  pro  omnibus  noslris 
piaculis  expiandis,  tradens  eum  pro  uo- 
slris  peccalis,  ul  quod  nos  propler  virium 
noslrarum  imbeciililatem  ferre  nequivi- 
mus.ipse  pro  noi)is  porlarel.  Propter  quod 
scriplum  est  :  Proprio  Filio  suo  non  pe- 
percit,  sed  pro  nobis  omnibus  tradidil  il- 
luni ;  et  alibi.  Sic  Deus  dile.xit  mundum, 
ut  Filium  suum  unigenilum  darel. 

Oblntus  est  ad  movtcm,quia  ipse  voluit: 
id  est.  non  ex  coactione  aut  nescientia 
venit  ad  manus  crudelium  Judaeorum,  sed 
quoniam  sibi  sic  placuit.  Ideo  enim  quum 
prajdixisset  discipulis  se  passurum,  incre- 
passelque  eum  Petrus  secreto,  dicens,Ab- 
sit  a  te,  Domine,  non  erit  tibi  hoc  ;  re- 
spondit  .lesus  :  Vade  relro  me,  satana,  quia 
non  sapis  ea  quEC  Dei  sunt.  Et  quum  in- 
venisset  discipulos  dormientes  pra?  tristi- 
tia,  dixit  :  Surgile,  eanius ;  ecce  qui  me 
tradet,  prope  est.  Et  ivit  obviam  hostibus 
suis.  Quibus  quum  dixisset,  Ouem  qute- 
rilis  ?  respondisseulque,  Jesum  Nazarc- 
num ;  et  ipse  dixisset,  Ego  sum  :  abierunt 
relrorsum.  et  ceciderunt  in  terrani,  nec 
surrexerunt  nisi  Chrislo  volenle.  Qui  pau- 
lo  ante  de  se  loquens,  dixit  ad  Patrem  : 

i6irf.xvii,2.  Dedisti  ei  poleslalem  omnis  carnis.  De- 
nique  alio  loco  apertissime  loquitur  ;  Ne- 

/iirf.  X,  18.  mo  toUit  animam  meam  a  me,  sed  ego 
pono  eam ;  potestatem  habeo  ponendi  ani- 
mam  meam,  et  potestalem  habeo  iterum 


Rom.  VIII, 
32. 


Jonnn.  iii, 
lli. 


Matth.  XVI, 

22,  23  ; 
Marc.  VIII, 
32,  33. 


Luc.  XXII, 
45 ;  Marc. 


Joann.wui, 
4-6. 


A  sumendi  eam.  JSt  7ion  aperuit  os  smnn, 
conlunielias  pro  conlumeliis,  seu  maluin 
pro  malo  reddendo,  murniurando,  aul  se 
excusando  coram  Herode  sive  Pilato.  Per- 
cussus  tamen  a  servo  pontificis,  dixit:Si 
male  locutus  sum,  testimonium  perhibe 
de  malo;  si  autem  bene,  quid  me  csedis? 
Annae  quoque  et  Caiphae  ad  mulla  non 
respondil.  Hinc  enim  scriptum  est  :  Inler- 
rogabal  eum  Herodes  inullis  sermonibus; 
at  ille  nihil  respondil  illi.  Idcirco  sprevit 
eum  Herodes  cum  exercitu  suo.  et  illusit 

B  indulum  veste  alba.  El  rursum  :  Quum 
accusaretur  a  principibus  sacerdotum  ct 
senioribus  populi,  nihil  respondit.  Tuuc 
dicil  illi  Pilalus  :  Non  audis  quanta  adver- 
sum  te  dicunt  testimonia?  Et  non  respon- 
dit  ei  ad  uUum  verinini,  ita  ut  mirarelur 
praeses  vehementer.  ICl  Petrus  ait  :  Quum 
malediceretur,  non  maledicebat  ;  qiuim 
pateretur.  non  comminabatur  :  tradebat 
enini  judicanli  se  injuste.  .\lque  in  Psal- 
mo  :  Quasi  lugens,  inquit,  et  contrislalus, 
sic  humiliabar.  Sicut  ovis  ad  occisioncm 

G  ducctur,  videlicet  cum  mansuetudine  et 
silentio,  quamvis  mulieribus  piis  dixerit  : 
Nolite  flere  super  me.  Etenim  bajulans 
sibi  crucem  exivit.  Bt  quasi  agnus  coram 
tondente  se  obmutuit'.  Unde  in  Jeremia 
profitelur  :  Ego  quasi  agnus  innocens  qui 
porlatur  ad  victimam.  Et  non  aperuil'  os 
suum. 

Exhortatione  hsec  indigcnt,  non  exposi- 
tione.  Quid  enim  dicturi  sumus  nos  mise- 
ri,  qui  justas  increpationes  ac  disciplinas 
ferre  conlemnimus  remurmurantes  ?  Ne- 

D  quaquam  acquiescimus  admonitioni  di- 
gnissimi  principis  Aposlolorum,  dicentis  : 
Christus  passus  est  pro  nobis,  vobis  relin- 
quens  exemplum,  ut  sequamini  vesligia 
ejus. 

De  angustia  et  de  judicio  sublatus  est, 
id  est  de  anxietate  poenaque  morlis,  et  de 
judicio  quo  ab  impiis  ad  mortem  damna- 
tus  est.  Vel  de  judicio  quo  celeri  Sancti 
delinebantur  in  liml)o  inferni,  liberatus 
est  Chrislus,  victor  ascendens  ad  Patrem, 
quemadmodum  ad  Komanos  dicitur  :  Chri- 


,/Ort  7111. XVII 

23. 


Luc.  XXIII, 
9,  II. 


Matth. 
xxvM, 12-14. 


1  Pelr.  II, 
23. 


Ps.  XXXIV, 

14. 


Luc.  xxm, 
28. 

Joann.  xix, 
17. 

'  obmute- 
scet 

Jer.  XI,  19. 

*  aperiet 


1  Pelr.  II, 
21. 


i?om.  VI,  9. 


ENARRATIO    IN    CAP.    LIII    ISAI.E.    —    ART.    I.XXXI 


(587 


sliis  resui'gons  cx  moiluis.  jain  non  iiiori- A  liiiin.  Ouod  auleni  in  lioinincin  inoiliiuin 
lur:  moi-s  illi  iillra  non  (loininabilur.  In 
.\clil)us  aulcin  uhi  Lucas  lianc  scriplurain 
allcgal  sccundiiin  Iranslalioiicni  Scplua- 
.tc(.viM.33.  ginla  intcrprctum,  ila  habclur  :  in  Imini- 
lilalc  juilicium  cjiis  siiblalum  cst  :  id  csl, 
Clirislus  in  rorina  scrvi  ajjparcns,  per  ab- 


Miundiis  crcdidil,  nonne  vehcmenter  mi- 
rabilc  exstitit  ? 

Projiter  scchis  popuU  moi,  id  csl  ail  cx- 
pianilum  peceata  Judaeorum  (qui  eranl  pc- 
culiaris  popuUis  Dei,  ad  qiios  fuit  Clirisliis  Maiih.w, 
spccialiler   inissus),    vel   omnium    clcclo-  "*• 


Joti  \\\\\ 
17. 


/Vor.  viii, 


Eceli.  XXIV, 


csl,  caiisam  jiiilicniinqiie  rccipics. 

(iciwnilioiiciit  eJKs  i/uia  oiarraliit  ^  Dli- 
plcx  csl  gencralio  Cliristi.  Una  csl  divina, 
de  qua  ail  in  Proverbiis  :  Nondiiin  erant 
abyssi,  cl  ego  jani  conccpta  eram,  elc. 


jcclionem  qiiam  pro  nobis  assumpsil,  justo  rum,  percussi  eum  permissive  :  quemad- 
jiiilicio  csl  privalus,  scii  injiislc  juilicatus.  moiluin  ad  Uomanos  sciibil  .\[)oslolus  : 
.Nain,  iil  l\iuliis  lcslalur,  Si  cognovissenl,  (^onuncndal  aulcm  carilalcin  siiam  in  no-  /fom  v,s,9. 
niinquam  Dominum  gloriffi  crucifixisscnl.  bis  Dcus,  quoniam  quum  aiiliiic  cssciniis 
Unde  dc  Clirislo  cxponi  polcsl  illiiil  in  poccalores,  Christus  pro  nobis  morliiiis 
,  .lob  :  Caiisa  liia   lamiiiain   iinpii   judicala  B  cst.  Ycl,  Proplcr  scclus   populi  mci   pcr- 

ciissi  cum,  videlicet  popuiuin  mciim  :  quia 
Juihcos  proplcr  pcccala  iii  (]lirisliiin  lom- 
missa,  Iradiili  lioslibiis. 

Et  dabit  impios  pro  sepuUura  sua,  id  9 
est,  genliles  idololatras  mcrito  sua?  sepul- 
anlc  oinnes  colles  ego  parliiricbar;  et  in  turai  scu  mortis  convertel,  Palriqiic  offc- 
Ecelesiastico,  Ego  ex  ore  Altissimi  prodii,  ret,  et  divites  pro  morte  sua,  id  est,  Juihe- 
primogcnita  ante  omncm  crcaturam.  Alia  os,  quorum  erat  testamcntum  et  lcgislalio 
csl  liiimana.  sccundiim  ipiaiii  Vcrbiim  ho-  ct  prophelia?,  convertel  et  Palri  suo  addu- 
mo  faclus  cst  ex  Virginc  bcncdicla.  Ulra-  ccl  nicrito  siiiB  mortis,  ex  iitroqiie  populo 
(|iic  aiilcm  inenarrabilis  esl  :  maxime  ta-  congrcgando  sibi  Hcclesiam,  de  cujiis  con- 
incii.  iino  incomparabiiilcr  magis.  divina.  C  slruclione  scriptum  est  :  Ipsc  sdificabit  y.ach.w^i. 
.Niliilii  iiiiiius  Scriiiliira  sacra  ulramqiic  lcinpliim  Domino.  Yel  scnsus  esl,  quod 
aliquo    iiiiiilii  ilcscribil  scu  enarrat  ;   scd      (^hrislus  pro  scpullura  sua  et  morte,  id  cst 

in  poenam  seii  ullionem  suae  occisionis, 
(labit  in  inanus  Uomanorum  impios  Ju- 
(hcos,  alquc  avaros  Pharisa^os.  Scribas  ac 
sacerdotes  :  quemadmoiliim  faclum  cst 
lcmpore  Titi.  Eo  quod  iniijuita/em  non  fe- 
rcril,  nequa  do/u.s  fuerit  in  ore  cju.s.  Pro- 
pler  quod  ail  :  (juis  ex  vobis  arguet  me  de  Joann.ym, 
nrci-alo  .'  ct  alibi,  Vcnil   ad   mc   piinccps  *";.., 

1  ,  ,  '  '  iOttl.  XIV, 

miinili   hujiis,  cl  in  inc  non   liabcl   qiiid-  m. 


niilla  poicsl  pcrfecte  enarrari,  sicut  nec 
pcrlVclc  iiilclligi  polcsl.  Imo  iilraiiuc  mc- 
liiis  plcniusque  inlclligilur,  quam  valcal 
cxprimi.  .\empc  quod  Pater  ffiternus  Yer- 
biiin  sibi  consiibslanlialc  gciiiicrit,  ino- 
dumquc  gciicraliiiiiis  illius,  niiliiis  inlcllc- 
clus  creatus  comprehendere  valcl  :  sed 
iicc  aliqiiis  concipcrc  pnlesl,  qiiiunoilo  cx 
iii\i(>lalo  ac  inlcgro  Virginis  iilcro  proccs- 
scril  (;hrislus  homo  vcrus.  .\\\\  cxpi)iiiiiil  1»  i|iiain.  Hoc  ct  Petrus  inducil  :  Ijiii  pccca-    i /v/r.  n, 


dc  sjiiriluali  gcncialionc  (^hrisli,  scciiii- 
Xooin. Mi,  duiii  (|uaiii  liiiiiiincs  cx  aqiia  cl  Spirilii 
^'  Sanclo  renasciiniiii    iii  (Ihrislo  :  qua)  mi- 

rabilis  fiiil.  .M:i\imiiiii  namqiic  inirabilc 
fiiil.  ciiiivcisio  imivcrsi  Sicciili  ad  lain  in- 
comprciiciisiiiilriii  fidcm  ac  ardiiam  lcgcin 
pcr  (liscipiili)s  paiicos  (Ilirisli.  Iliiiciiiic  c.\- 
piisilioni  consonare  vidcliir  (iiiod  siibili- 
liir  :  Quia  a/)sci.ssus  est  de  tcrra  vivcnti- 


liim   non  fccil,  ncc  iiivcnliis  c^l  (loius  in  "'" 
ore  cjus. 

Ft  Dominus  Palcr,  seii  Trinilas  Deus,       10 
voluit  contcrere,  imo  et  conli'i\il,  cudi  in 
infiriniiate,  id  est  in   fragili   scii  morlali 
carne  assiimpla,  sallcin  permissivc  :  qiiia 
[iro  nobis  omnibiis  Irailiiiil   illiiin.  1'roplcr    iiom.mx, 
(iiioil  ail    in  Psalinn  :  lii    iniiv nriii    iiiorlis  ^r 

'  '  /'I.  XXI,  10. 

dcdiixisti  me:  rursus(iuc,  Uiioniam  (]iicm    />>. i.xviii, 
iiiii.  id  csl.  per  morlcm  scparalns  esl   a      lu  ncrcussisli,  pcrscciili  siinl.  Undc  in  Za-  ''"    . 

I  I  '  '  ,  Zach.w». 

consorlio  iKiminuin  in  lioc  miindo  vivcn-      charia   loqiiiliir  Dominus  :  Fiamca,  siisci-  t. 


688 


ENARRATIO    IN    CAP.    LIII    ISALE.    —   ART.    LXXXI 


ilatth. 
XXVI,  42. 


Joann.  iii 
17. 


Ibul.wa 


\\ 


Js.  I,  14. 

Jbid.  xi.iii 
24. 


.l/(i///i.v,C 


Jiom.  X.  U). 
II  Tbess.iu, 


Osee  X,  12. 


lare  siiper  pastorem  meuin,  et  siiper  virum 
cohffireiiteni  mihi  ;  percute  paslorem,  et 
dispergentur  oves  gregis.  Sicut  ergo  supe- 
rius  dictum  est  de  persona  Christi.  Obla- 
tus  est  quia  ipse  voluit;  sic  nunc  de  Patre 
asseritur,  Dominus  voluit  conterere  eum. 
Cui  Christus  passione  instanle  dicebal  : 
Paler,  fial  voluntas  tua.  Si  pu.sucri/,  id 
est,  quia  ponel,  anirnam,  id  est  vitam  ,sn- 
am  corporalem,  pro  pcccato,  id  est  pro 
peccatis  mundi  tollendis,  juxta  illud  Jo- 
annis  :  Yenil  Filiiis  hominis.  non  ut  judi- 
cet  mundum,  sed  ut  salvelur  mundus  per 
ipsum  ;  videbit  semen  longcvvnm,  id  est 
perseveranlem,  imo  wternum  su»  passionis 
ac  obedientia>.  fructum,  videlicet  multipli- 
calionem  fidelium,  et  electorum  salutem  ; 
et  mlimtas  Domini  de  redemplione  mundi, 
/;/  manu  cjus  dirigctar,  id  est,  per  Chri- 
stum  et  ejus  virtutcm  implebitur.  Secun- 
dum  quod  Chiistus  in  Evangelio  testatur  : 
Paler,  ego  servavi  eos  quos  dedisli  milii,  et 
nemo  ex  eis  pcriil,  nisi  filius  perditionis. 
Pro  co  qiiod  lalioravit  anima  ejus,  pa- 
tieiido  adversa,  impiis  condolendo  :  sicut 
superius  dictum  est,  Lahoravi  sustinens ; 
et,  Pra^buisti  mihi  laljorem  in  iniquitati- 
bus  tuis;  vidcl)it  conversionem  electorum, 
constructionem  Ecclesiarum,  vel  propiii 
corporis  glorificationem  ;  ct  saturabitur 
fide  atque  sahile  credenlium,  qiiam  maxi- 
me  concupivit  :  de  qua  ait,  Beati  qui  esu- 
riunt  et  sitiunt  justitiam.  quoniam  ipsi 
saturabuntur.  Yel,  Saturabilur  plenitudine 
praimii  accidentalis,  quod  hiborando  pro- 
meruit.  In  scicntia  sua,  id  est  per  prsedi- 
cationem  evangelicae  Aocii'\\\?E.,Justific(d)it 
ipse  justus  seruos  meos  multos,  videlicet 
omnes  electos,  qui  suae  doctrinje  ac  fidei 
acquiescunt  :  quia  secundum  Apostolum, 
Non  omnes  obediunl  Evangelio;  et  secun- 
dum  eumdem,  Non  omnium  esl  fides.  De 
hac  scientia  Ghristi,  et  hominum  justifi- 
cationc  per  eum,  scriplum  est  in  Osee  : 
Tempus  requirendi  Uominum,  quum  ve- 
nerit  qui  docebit  vos  justitiam.  Et  iniqui- 
tatcs  corum  ipse  portabit,  satisfaciendo 
pro  ipsis. 


A  Llco  di.ipertiam  ci  pturimns.iA  est,  me- 
rito  suEe  passionis  mullos  ex  ulroque  popu- 
lo  dabo  ei  tanquam  viclori  ac  redemplori, 
ul  fruclum  sme  passionis  consequantur.  De 
(liiiiuis  ait  Salvator  :  Omne  quod  dal  mihi 
Paler,  ad  me  \eniet ;  el  euin  qiii  venit  ad 
me,  non  ejiciam  foras.  Itemque  :  Nemo 
polest  venire  ad  me,  nisi  fueril  ei  dalum 
a  Patre  meo.  Jiit  fortium,  id  est  dsemonum, 
dividet  spolia,  liberando  multos  eorum 
qui  decepti  erant  a  dffiinone,  imo  daemo- 
nibus  incorporati  ac  subditi,  seu  eos  qui 

B  detinebantur  in  limbo.  Christus  quippe 
fortem  armalum  (id  est  diabolum,  de  qiio 
in  Job  dicilur,  Non  est  potestas  super  ter- 
ram  qua?  comparetur  ei)  ligavit,  et  vasa 
ejiis  diripuil.  Propter  quod  dieit  :  Omnia 
Iraham  ad  me  ipsum  ;  et,  Nunc  princeps 
hujus  mundi  ejicielur  foras.  Dicitur  au- 
tem  Christus  horum  spolia  dividere,  quia 
non  omnia,  sed  qu»ilam  abstulit  eis  ;  de 
quibus  asserit,  Ego  scio  quos  ciegerim ;  et 
alibi,  Nunc  judicium  est  mundi  :  quod  de 
judicio  discrelionis  intelligitur,  secundum 

C  qiiod  quosdam  vocavil,  el  quosdam  reli- 
quit.  Unde  in  Psalmo  habetur  :  Speciei 
doinus  dividere  spolia  ;  et  in  Osee,  Ero 
morsus  luus,  inferne. 

Pro  co  quod  tradidit  in  mortem  ani- 
mam  suam.  Secundum  quod  ail,  Animam 
meam  pono  pro  ovibus  ineis.El  Paulus  ait 
ad  Galatas,  In  fide  vivo  Filii  Dei,  qui  di- 
lcxit  me,  et  fradidit  semetipsum  pro  me ; 
i't  ad  Ephesios,  Ambulate  in  dilcctione, 
sicut  et  Ghristus  dilexit  nos,  et  tradidit 
semetipsum  pro  nobis  oblationem  et  ho- 

D  stiam  Deo.  Ouod  utique  summ;e  dilectio- 
nis  erat  indicium.  Majorem  enim  dileetio- 
nem  nemo  habet,  quam  ut  animam  suam 
ponat  quis  pro  ainicis  suis.  Ideo  ail  Salva- 
tor  :  Sicut  dilexit  me  Pater,  et  ego  dilexi 
vos.  Et  cum  sccleratis  rcputatus  est.  Sus- 
pensus  est  enim  inter  duos  latrones  tan- 
quam  princeps  eorum,  quemadmodum  Jo- 
aniies  ait  :  Grucifixerunt  eum,  el  cum  eo 
alios  duos  hinc  et  hinc,  medium  autem 
Jesum.  Et  Marcus  ;  Grucifixerunt  eum,  et 
cum  eo  duos  lalrones;  et  implela  est  scri- 


d2 


Jbid.  CG. 


/o4xu,24. 


Joann.  xii, 
32. 
/biJ.  31. 


Jbid.  XIII, 
18. 
/4ni.xil,3l. 


Ps.  LXVII, 


Osee  .Mii 


Joann.  x. 


Galal.  II, 

•0. 

Ephes.  V, 


Joann.  xv, 
13. 


Jbid.  9. 


Jbid.  XIX, 


AJarc.  XV, 

i4-28. 


ENARRATIO    IN    CAI'.    LIV    ISAI.E.    —    ART.    LXXXII 


{)8!l 


L\tc.  .XXII, 


Manh. 

xwi,   i8  ; 
Mat'Q.  XIV, 
it  ;  I.ur. 
XXII.  itS. 
Luc.  XXIII, 
3k. 


ptiira  qiiae  dicil,  Kl  cuin  iinpiis  icpiitalus 
est.  IldC  el  (^iirislus  antc  passioiKMn  pra'- 
di.\it  in  Coena  :  Uico  vobis,  quoniain  adiiuc 
hoc  quod  scripliiin  ost,  oporlet  iinpleri  in 
nie,  Lil  cuni  iiiiquis  (lcputalus  est.  E(  iii- 
se  peccaUi  muUorum  lulit.  Oinniuni  eiiini 
peccata  abstuiit,  quanluni  ad  sufficienti- 
am  ;  sed  quantuni  ad  salulis  conseciilio- 
neni  seu  efficaciam.  non  nisi  pra>destina- 
torum  tulit  peccata.  Propter  quud  di.xil  in 
CaMia  :  llic  est  caiix  sangiiinis  mei.  (lui 
pro  vobis  effiindelur  in  remi.ssionein  pec- 
catorum.  E(  pro  (ransgressoribux  roi/(ivi(, 
dicendo  :  Pater,  ignosce  illis,  quia  nesci- 
unt  quid  faciunt. 

Noniie  vidctur  bealissimus  Isaias  iii  isto 
capitulo  evangclista  esse  potius  qnam  pro- 
pliela  ?  Iiiio  vix  ali([uis  Kvanfrelista  tain 
delerminale,  dislincte  ac  proprie  desciibit 
supplicia  Christi,  nt  sacer  iste  Propheta. 
Simiilqiie  peusandiiin,  (]uam  inira  sil  con- 
cordia  prophelica'  deiuiiitialiunis  cuin  lii- 
storia  evangeiica.  Unde  patet  infiiiita  atque 
densissiina  capcilas  qiioriimdiim  .liKheoriiin. 
exponentium  pripsens  ca[)iliiliiin.  iiun  de 
Christo,  sed  de  [)ii|iiil(i  JiKheoi  uiii  iii  liac 
captivitate  delento.  ila  (|ikhI  l'i-ii|dK'la  lo- 
quilur  de  eis  i[iiasi  de  iKiiiiiiie  iino.  Qiio- 
modo  enim  convenil  eis  illud  quod  dictuin 
est,  Vere  languores  nostros  ipse  tiilit,  el, 
Ipse  vulneraliis  esl  propler  iiii([iiilates  iio- 
stras;  el  itein,  Ublatiis  est,  quia  ipse  vo- 
luil;  et,  .Non  apernit  os  siiiim  ?  Invitissime 
quippe  in  hac  caplivilale  ligantur,  orantes 
quotidie  liberari  ab  ea,  malediceiilesqiie 
occiilte  discipiilis  .lesii  Nazareni,  oinnibiis 


A  scilicet  Christianis.  Quomodo  etiani  con- 
veiiil  populo  huic  quod  dicit,  (leiieralii)- 
nem  ejus  quis  enarrabit;  et,  Iniquitatem 
non  fecit,  nec  invcntus  cst  dolus  in  ore 
ejus  ;  imo  quotidie  peccant,  dolosequc 
agiinl.  Nullo  insiiper  iiiodo  convenil  po- 
pulo  huic  pro  Iransgressoribns,  id  esl  siiis 
adversariis,  exorare  :  quia,  ut  ait  S.  Ilie- 
ronymus.  quotidie  ler  malediciinl  (^hristo 
et  ejiis  discipulis  seu  Hoiiiano  imperio. 

I)eni(}ue  Rabbi  .Moyscs  super  Genesim, 
et  liablii  Samuel  in  epistola  siia  ad  Habbi 

B  Isaac,  exponil  oninia  ista  de  (Jhristo,  de 
cujus  passione  passionisque  fructu  aper- 
tissinie  scriptum  esl  in  Daniele  :  Dixil  (la- 
bricl  ad  Uaiiieleiii  :  Septuaginla  liflidmiia-  i)an.,:,,u, 
des  abbreviatic  suiil  siiper  populiiiii  liium  '"" 
et  siiper  iirliem  saiictani,  iil  consiiiiimeliir 
[)ra'vari(alio,  et  finem  accipial  peccatiim, 
el  delealiir  iiiiquitas,  et  adducalur  justitia 
scmpiteriia.  et  impleatiir  visio.  et  proplie- 
tia,  el  nngaliir  Sanclus  Sauclorum:  et  post 
hebdomades  sexaginta  duas  occidctur  Chri- 
slns.  El   in  Threnis  :  Spirilus  oris  nostri 

C  Cliristiis  Uoininus  captus  est  in  peccatis 
nostris. 

Tanta  igilur  bencficia  Salvaloris  iioslri, 
tanla  qua^  pro  nobis  tulil  lormenla,  nun- 
([uain  a  meinoriis  nostris  excidant,  jiigi- 
terqiie  corde  devotissimo  contenqileiiinr 
Christum  pro  nobis  in  cruce  disteiiliim, 
quateuus  singiili  cuin  .\poslolo  dicere  ine- 
reamnr  :  (^hrislo  confixus  suin  criici.  Yivo 
aiitem  jam  non  ego,  vivil  vero  in  me  ('hri- 
stiis.  ICt  rursus  :  Ego  sligmala  Uomiiii  .lesii  iimi. \i,i- 
[torlo  in  corpore  meo. 


Thren.  iv, 
iO. 


r,ttlnt.  II, 
l.l.  iO. 


AKTICULUS   LXXXII 


F.XPLASATIO   r.AI'ITII.1    QnNI1l'Ar,ESlMl    (.UAIITI    :    I.MDA,    STEnU.IS.    Ol'-E    NON    PARIS. 


DriJll M  esse  posset  de  maleiia  liiijiis  U  cciis  liaiic 
ea|)itiili,  nisi  ir 


is   haiic   s('i'i|iliii'aiii    seciMidiim    liaii^la- 

()itiili,  nisi  ipse  beatus  Aposlolus  ad      lioneiii    S(|iliiaf,'iiila    iiilei  [ireluni.  Ksii|ue 

CoM/.  »,  (iahilas  |)ia'sens  ca[)itiiliiiii  allegarel  al([iie      conveniens  onlo.  Iii  sii|)i'rioii  eiiim  ca^ii- 

expoiieret  dc  vocatioiie  gentium,  iiilrodii-      tiilo  de  passione  Clirisli  locutiis  est  Isaias. 

T.  8.  44 


»7. 


090 


ENARRATIO    IN    CAP.    LIV   ISAI.E.   —   ART.    LXXXII 


1 

Lauda 


Ps. 


PS.I.XX-MII 

3. 


Qiioniam  ergo  cognovil  atque  in  isto  libro 
ujjertini  praedixit,  populnni  Jndieorum  in 
Christi  adventn  obcaecandnm.  popnlum- 
que  gentilem  ad  fidcm  vocandum :  nnnc 
isto  capitulo  ostendens  Iructum  domini- 
cae  passionis,  liortatur  gentiles  ad  spiri- 
tualem  la^titiam  propter  beneficia  Christi 
sibi  praestanda,  ct  ail  : 

Lcetare  '  in  Domino.  gratias  agens  Sal- 
vatori,  stcrilis,  qucc  non  paris,  id  est,  gen- 
tilitas  sen  Ecclesia  ex  gentibus  congrega- 
/s.xsxv.i.  ta  :  dc  qua  dictum  est  supra,  Lselabitur 
deserla  el  invia,  et  exsultabit  solitudo  ; 
decanta  laudcm,  Deum  jucunde  laudan- 
do  :  qnemadmodum  scriptum  est,  Jubilale 
Deo,  omnis  lerra,  servile  Domino  in  listi- 
tia;  et  /iiiuii,\d  est,ex  interioris  hilaritatis 
ingenti  plenitudine,  in  exteriorem  exsul- 
tationem  manifestaqne  signa  jucunditatis 
interniB  prornmpc  :  secundum  quod  scri- 
ptum  esl,  Cor  meum  el  caro  mea  exsulla- 
verunt  in  Deum  vivum.  Unde  Apostolus 
Gaiat.  IV,  ita  allegat  :  Erumpe  ct  clama,  Quai  non 
''■  paricbas,  id  est,  plebs  gentilis,  quEP  spiri- 

tualiler  sterilis  cxstitisti,  ncc  opera  me- 
ritoria,  nec  spirituales  filios  generans,  ne- 
quc  legem,  nequ{"  Prophctas  agnoscens.  De 
Ps.cxii, 9.  hac  sterili  cxponitur  illud  in  Psalmo  :  Qui 
habitare   facit   sterilein   in  domo  malrcm 
filiorum    Ifetantem  ;   illud   quoque   primi 
Mieij.n.i,  Hegum  :  Arcus   forlium  superatus  est,  id 
'■  est  arcus  Judseorum  ;  el  infiLini  acrincti 

snnt  robore,  id  est  gentilcs:  donec  slerilis 
plurimos  peperit,  et  quie  nniltos  luibcbat 
filios,  infirmata  est,  Causa  auleni  tantiB 
lEetitisp  subdilur  :  qvoniam  midti  filii  de- 
sertiv,  id  est,  plures  snnt  spirituales  filii 
gentilitatis  seu  Ecclesiae  olim  relictte,  ma- 
gis  quam  ejus  quw  hcdjct  virum,  id  est 
Synagogse,  quae  lempore  hnjus  prophctiae 
habuit  Sponsum  in  coelo,  Plures  namque 
nnnc  credunt  ex  geutihus,  quam  olim  cx 
Judffiis,  Ex  quo  perspicuum  cst,  Isaiam 
loqui  non  de  eodem  populo  secnndum  di- 
versos  stalus,  sed  de  duol)us  populis  sub 
similitudine  mulierum  duarum,  qnarum 
una  orbala  est  viro,  alia  coujugata.  Dicit 
Dominus. 


A  Dilata  locum  lentorii  tui,  et  pelles  t<i- 
l/crnaculoruni  tuorum  extende,  nc  par- 
cas ;  longos  fac  funiculos  iuos,  et  clavos 
tuos  consolida.  Quemadmodum  Isaias  sub 
metaphora  mulieris  orbatae  et  slerilis  de- 
signavit  [gentililatem],  sic  nunc  conslru- 
clionem  el  ampliationcm  Ecclesifp,  seu 
augmenlum  cultus  divini  in  nova  lege  de- 
scribit  sub  similitudine  tabernaculi  mate- 
rialis,  ad  cujus  extensionem  et  fortcm  au- 
gmentationem  nccesse  esl  locum  redificii 
ililatare,  legumenta  domus  extenderc,  pro- 

B  ion.gare  funiculos,  consolidarcqne  clavos, 
qnibus  conneclantnr  a?dificii  parles.  Per 
haec  igitur  significalur,  quod  tempore  evan- 
gelica>  legis  Ecclesia  Dei  per  lotum  mun- 
diim  construeretnr  ;  nec  solnm  in  uno 
loco  ac  templo,  sicul  in  veteri  Teslamen- 
to,  sacrificium  Deo  immolaretur,  sed  ubi- 
que  tcrrarum.  Proptcr  quod  in  Malachia 
loqnitiir  Dominus  :  Ab  ortu  solis  usque 
ad  occasum,  magnum  est  nomen  meum 
iu  gcutibus,  etc.  Ad  dcxteram  cnim,et  ad 
Iwvam,  id   est   sinistram,   penetrabis,  id 

C  cst,  per  omnes  mundi  partes  diffunderis  ; 
ct  semen  tuum,  id  est  congregalio  prsela- 
lorum.  gentcs  hcreditabit.  id  est,  vulgo 
praeeril,  illudque  gubernabit  :  sicut  de 
Apostolis  dictum  est,  Constitues  eos  prin- 
cipes  super  omnem  lerram;  ct  civitates 
dcsertas  inltabitabit,  id  est,  convenlus  ac 
loca  infidelium  reparabit,  et  in  eis  Domi- 
uo  scrviet, 

Noli  timerc  iuordinato  timore,  nec  pu- 
sillanimis  fias,  o  gentilitas.  quia  non  con- 
fnndcris  ncqiie  crubesces  finaliler,  quum 

D  fueris  perfecte  liberata  per  Chrislum.  Xon 
cnim  tc  pudebit ,  id  est,  pudorem  non  pa- 
tieris  in  Eeternum,  quamvis  ad  tempus  de- 
beas  dc  pristinis  vitiis  cum  rubore  ac 
erubescentia  poenitere,  sicut  fecerunt  san- 
cti  ad  quos  scribil  Apostolus  :  Quem  fru- 
ctum  habuistis  lunc  in  illis,  in  quibus 
nunc  erubescitis?  Est  eniin  quaedam  eru- 
bescentia  bona  :  de  qua  in  Jeremia  legi- 
lur,  Frons  mulieris  meretricis  facla  est 
libi,  noluisli  erubescere;  et  in  Ecelesia- 
stico,  Est  confusio  adducens  peccatum,  Et 


Mnlach.  1, 
11. 


Hont.xi.il. 


Jer.  III,  3. 
Eccli.  IV, 


ENARKATIO    l.N    CAl'.    LIV    ISAl.L. 


AKT.    LX.X.MI 


tiill 


osl  ronfusio  addiicciis  gratiam  et  gioiiaiii.  A 
l']sl  (iiioiiuc  cmiriisio  po'na^  al(]iir  (laiiiiia- 

/>j.  xKiv, .'.  tionis  ;i'tcrna'  :  dc  (jiia  ait  Psaliiiisla.  Dcii^ 
ineus,  in  te  coniido,  non  ciiii)cscain. 

Quia  confiniionis  adolesceiitio!  tuw  obli- 
visceris,  ei  opprobrii  viduiiatis  luw  non 
rccordahcris  (unpliu-s.   Sicut   jam    pafiiit. 
Isaias  liic    ioquitur   dc  genlililatc,   (iiiaiii 
di.xit  deserlam  el  sine  viro.  Quomodo  crgo 
nunc  asseril,  ciiiod  viduitalis  sua;  non  rc- 
miniscelur  ;  Nam   si  vidiia  racla  esl,  uli- 
(liie  aliquando  viruin   liabuit.  Kt   rcspon- 
dcndiim.qiiod  gcntilitas  appcllalur  dcscrla  B 
el  slcrilis  pro  lcinpoie  velcris  Teslamcnli, 
vcl  potiiis  a  lcmpoic  quo  daliiin  est  .Vbia- 
hffi  circiimcisionis  pra'ceplum  :  siquidcin 
anlcillud  tcmpus  non  eral  dislinclio  Jud;c- 
oium  alqiic  gciililium.  Circiimcisio  aiitcm 
prieccpla  cst  .Vbialuc,   ul  ipse  ct  poslcri 
cjus  in  quibus  permansit  cultus  divinus, 
disliiiijiiiTcntur  a  cetcris  ad  idololatriain 
dcclinanlibus,  qui    vocali   sunt    gcnlilcs. 
Quum  ergo  gentilitas  ante  tempus  .\braluc 
legcm  natiiraicm  liabebat.  camqiic  scrva- 
bat,   liabiiil   viriiiii  :   (juiiiii  vcio  lcinporc  (; 
-Abrahaj  V(d  circilcr,  ad  idololatriam  diicla 
csl,  rclicta  ct  vidua   lacla  cst.  I'olcst(|iic 
confusio  adolcsccntia'  cJlis,  ad   lioc    tcm- 
piis  rcrciii  :   (ippiobiiiim   vero  vidiiilalis 
cjiis,  ad  idcm  lciiipus,  vel  ad  tempus  lc- 
gis  scripta\  [icr  Moyscn  data?,  rcfcrtiir.  lla- 
buil  insuper  Synagoga  confusioncm  ado- 
lcsccntiiP,  qiiando  viddicet  in  dcserlo  ad 
idiilolatiiaiii  dcclinavil.  Upprobiiiim  vcio 
viduilalis    ipsius  inccpit  a  lcmpoie   qiio 
(ilirisliim  abjecit,  qiii  di.xit  ad  eam  :  Eccc 
rcliiKpietiir  vobis   doinus  veslra  deserla.  D 
Promilliliir  crgo  Kcclesiic  e.\  gentibus  coii 
gregata',   (]iiiid    post    convcrsioncin   siiam 
ad  (;iirisluiii,  iidii   rccordabiliir  confusio- 
nis  adolcsccnti;D  aiil   oppiobiii  viduiialis 
sua?,  ila  qiiod  lalis  rccordatio  ccdal  ci  in 
maluin  :  (jiiia  pcr  graliam  Chrisli  ab  ulro- 
(]iic  malo  cripilur,  ncc  csl  in  Kcclcsia  aul 

Hom.x.M.  in  Cliristii  dislinclio  Jiidici  ct  (irioci,  se- 

«;a/u/.  VI,  cundiim  (]iiod  ail  .\poslolus  :  lii  (]hrislo 

Jcsu  iic(]Ui' circiimcisio  cst  aruiuid,  iici]  uc 

pra'putiuiii,  scd  uova  crcalura,   vidcliccl 


Malth. 

X\IM.   ilH. 


hoino  rcgencralus  c.\  aqiia  cl  Siiiritii  San- 
clo.  Iii  fiitiira  aulem  rcsiirrcctione.  plc- 
iiis^iiijc  iriliinrliir  Ecclesia  a  prajdiclis  liis 
niaiis, 

Quia  dominabitur  tui  ijui  fccii  te  :  id 
est,  non  de  cetero  idolis  servies,  nec  dse- 
iiioiium  siibjacebis  imperio,  vilioriimquc 
jugo;  scd  Ueus  lc  rcgcl.de  quo  scri[)liiiii 
est  :  Numqiiid  non  ipse  est  paler  luus,  qiii 
posscdil  te,  et  fecit,  ct  creavit  te  !  Siciiiic 
bcatiludincm  consequcris,  de  qua  lcgitiir: 
Hcata  gcns  ciijus  Dominus  Uciis  cjus,  po- 
pulus  quem  elegil  in  licrcditalem  sibi. 
Dominus  cjcercituum  nomen  cjus  :  ;iil  cii- 
jiis  niitiim  coliimnic  coeli  contrciniscunl  ; 
siib  qiio  curvantur  qui  porlanl  orbcni ;  ct 
rcdemptor  tuus,  Sanclus  Israel,  id  esl  Cliri- 
stiis  iniindi  salvalor,  (jui  missus  noii  crat 
iiisi  ad  oves  perditas  domiis  Isracl,  Dcus 
omnis  lerrw  vocabitur.  lloc  videmus  im- 
])I('liim.  .\b  omnibus  naiiuiuc  fidclibus  in 
lolo  inuiido  dcgcnlibiis,  (Ilnisliis  vcrus 
Dcus  vocatur  :  de  quo  ad  Uomanos  ait 
.\[i()sloliis.  Qiii  cst  supcr  oiiiiiia  Dciis  bc- 
iicdiclus  in  s;ccula;  cl  ad  'riliim,  .\[)[);iruil 
bciiigiiitas  cl  hiimanilas  Salvatoris  noslri 
Dci.  rndc  Zachiirias  ;iil  :  In  dic  illa  crit 
Diimiiius  ie.\  su[)er  oiiincm  tcirani.  I'>l  [ler 
Malachiam  Dominiis  ail  :  Kcx  magnus  ego 
siim.  dicil  Dominiis,  et  noiiicii  iiieiim  hor- 
ribilc  in  gcntibiis.  l-^x  qiio  ccrlissimc  iii- 
nolcscil,  ista  non  dici  de  terrena  illa  Je- 
riisalem,  seu  popiilo  Jiuhcorum.  ()iiaiiidiu 
iiiiiii  sola  Judii-a  gi;itiam  Dci  coiiscciila 
csl,  non  nisi  in  Judaja  noliis  cral  Dcus,  el 
in  Israel  magniim  noineii  cjiis.ljunm  vcro 
gcnlililali  impcrlila  siiiil  bcncficia  (>liri- 
sti.  dc  ([uilius  iiiiiir  agiliir.  Clirislus  sal- 
valiir  Isracl,  uoii  laiitum  Judicoriim,  scd 
iiiiiiiis  tcrric  vocalus  est  Deus  ab  omiiibus 
gcntibiis. 

Quid  ul  niuliereni  dcreliclani  ei  niie- 
renlem  spiritu  vocavii  ic  Dominus,  o  Ec- 
clesia  cx  gcntibus  coiigri^gata.  Sic  cuim 
mcla])horice  vocala  csl  jain,  qiiiini  dictiiin 
est  ci,  LiClare,  slcrilis;  el,  Miilli  filii  de- 
scrlii',  clc.  .Mulicr  (]iii[)pc  dcscrl;!  cl  slcri- 
lis,  Irislis  cst  alqiic  rdicla.  Idco  siil)(lilur  ; 


Deut.wwi, 


t*X.  XXMI, 


Job  XXVI, 
U;|X,C,I3. 


.Vallh.w. 
il. 


Jlom.tx,5, 
Tit.  111,  4. 


Zach. 


Malack.i, 
1». 


Ps.  i.xvv.i 


vers.  1 . 


I! 


mi 


ENARRATIO    IN    CAP.    LIV   ISAI.E. 


ART.    LXXXII 


et  uxorem  ab  adolescentia  abjectam;  (h\n'( 
Dominiis  Deus  tuus. 

7  Ad  punctum  in  modlco,  id  cst  tempore 
brevi  respectu  selernitalis  sequentis  tibi 
praestandse,  dercliqui  te  sine  fide  et  gra- 
tia,  scilicet  a  tempore  quo  ad  idololatriam 
declinasti,  usque  ad  primum  Christi  ad- 
ventum;  et  in  miseralionibus  magnis  con- 
grcgabo  tc  spirituali  collectione  per  lidem 
et  caritalem   in   ecclesiaslica  unitate,  de- 

8  inde  in  Ecclesia  Iriumphanti.  In  momcn- 
to  indignationis,  id  est  brevi  horula  irse 
meae,  abscondi  parnmpcr  facicm  meaiu,  id 
est  pietalis  meae  respeclum,  a  te,  dimil- 
tendo  te  in  tuis  erroribus  alque  miseriis; 
et  in  misericordia  scmpitcrna  miscrtus 
sum  tui :  quia  ex  eo  tempore  quo  coepi  le 
ad  fidem  convertere,  non  destili  libi  gra- 
tiam  impertiri,  donec  ad  lumen  gloriae 
perducaris.  Dietum  esl  aulem,  lu  momen- 
to  indignationis  :  quoniam  omnis  tribu- 
latio  vitsp  prsesenlis,  momentanea  est  re- 
spectu  felicitatis  a>tern8e,  quem.idmodum 

II Co).  IV,  ait  Apostolus :  Hoc  quod  in  praesenli  leve 

''■  et  momenlaneum  est  tribulationis  nostrie, 

supra  inodum  ajlcrmim  gloris  pondus  ope- 

ratur  in  nobis.  Propfcr  quod  denuo  ait  : 

/joni.  viM,  Non  sunt,  inquit,  condignse  passiones  hu- 

'^'  jus   temporis   ad   futuram   gloriam,  quae 

revelabitur  in  noh'\?,. Dixit  rcdemptor  tuus 

Dominus,   videlicet   Christus,   de  quo  in 

Ac^x,  30.  Aclibus  scriptum  est  :  Hic  est  omnium 

Dominus. 

Consequenter   Doniinus   promissionem 

9  prtedictam  confirmat  c.xcmplo.  Sicut  in 
diebus  Noe  istud  milii  cst  :  id  est,  sicut 
firmiler  stalui  teinpore  Noe  id  quod  sub- 
dilur,  sic  immobililer  slatui  apud  me  im- 
plere  quod  tibi  promitto  ;  cui,  scilicet  Noe, 
juravi ,  ne  induccrem  aquas  diluvii  idtra 

■     super  terram.  Unde  scripluin   est  in  Ge- 

fien. VIII,  nesi  :  Dixil  Dominus  ad  Noe  :  Nequaquam 

"'■  ullra  maledicam  lerrae  propler  homincs; 

sensus  enim  et  cogilatio   cordis  humani 

ibid.\\,n.  prona  sunl  in  malum.  Et  iterum  :  Arcum 

ineum  ponaiii  in  nubibus,  et  erit  signum 

foederis  mei  inter  me  et  terram.  Sicjura- 

vi,  ct  non  nisi  per  memelipsum.  quo  ni- 


A  liil  verius  exslat  aut  dignius,  ut  non  ira- 
scar  tibi.ct  non  incrcpcm  te,o  Ecclesia,  eo 
modo  quo  reprobos  incrcpo.  Nihilo  mi- 
nus  in  prsftsenti  pateinaliter  te  increpabo, 
nc  postmoduin  durius  increpem  te.  Si  vero 
inlelligatur  dc  Ecclesia  pro  statu  sui  tri- 
umphi  in  palria,  tunc  absolule  inlelli- 
genduin  est :  nulla  eniin  ira,  nulla  increpa- 
tio  locum  haijet  in  Iriumphanti  Ecclesia. 
Montes  enim  commovebuntur  motn  locali,  10 
et  coUcs  contremiscent  :  sicut  in  Psalmo 
habetur  :  Oui  respicil  lcrram,  et  facit  eam  Ps.cm.n. 

B  Iremere:  qui  tangil  montes,  el  fumigant. 
In  Ecclcsiaslico  quoquc  :  Montcs  siniul  ct   i;ccii.x\i, 
colles  et  fundamenta   terrse,  quum  con-  '■'• 
spexerit  ea  Deus,   tremore  conculienlur. 
Misericordia  autein  mea  non  recedcl  a  lc, 
el  foxlus  pacis  mece,  quod  inii  tecum,  non 
movebitur,  id   esl,   a  le  non   auferetur  : 
imo,  sicut  in  Evangelio  dixi,  Coelum  et  Z(icxsi,33. 
tcrra    transibunl,  verba  aulem    mea  non 
transibunl.  Christus  enim  nec  graliam  in 
piffiscnli,  nec  gloriam   in   futuro  genera- 
liler    loilil   ab  Ecclesia.  Dixit  miserator 

C  Iniis  Doniinus. 

Paupercula,  id  esl,  tu,  Ecclesia,  qu»  es  il 
paiiper  spiritu,  olimque  sine  spirilualibus 
diviliis,  scilicet  lege,  Prophetis,  el  donis 
ac  graliis  Spiritus  Sancti  fuisti,  (cmpesta- 
(c  coiivulsa,  id  est  variis  persecutionibus 
agitata,  quae  eras  absq^w  ulla  consoladone 
divina,  interna,  ac  spirituali,  antequam 
ad  Clirislum  conversa  exslileras.  .fi^rcc  f^o 
stcrnam  per  ordincm  lapidcs  tuos,  et  fun- 
dabo  te  in  sajyphiris,  et  ponam  jaspidem  12 
j)ropug nacula  tua,  et  portas  tuas  in  lapi- 

D  des  sculptos,  et  omnes  terminos  tuos  in 
lapides  desiderabiles,  etc.  Hsec  de  militanti 
ac  triumphanli  Ecclesia  inlclligi  possunt. 
De  mililanli  ergo  Ecclcsia  exponendo, 
promitlil  Dominus  gentilitali  oliin  pau- 
perculBe,  quod  pcr  Chrislum  cunctis  spi- 
rilualibus  diviliis  sit  ornanda.  Ecce  ego 
sternam  per  ordinem  lapides  tuos  :  id  est, 
ecclcsiasticas  personas,  qufe  sunt  lapides 
vivi  ex  quibus  aedificatur  Ecciesia,  ordi- 
nate  disponam  in  Ecclesia  in  diversis  gra- 
dibus,  graliis  atqiic  officiis,  ul  implcalur 


ENARRATIO    IX   CAP.    I.IV    ISAI.E.    —   ART.    LX.XXII 


()!):i 


tcor.xn.  illiid  .\postoli  :  Oinnia  aulPin  honeste  ct 
secundiiin  orflinem  fiant  in  vobis.  Et  fiiti- 
dabo  te  iii  sappJiiris,  id  esl  in  .\poslolis. 
Sapphiriis  quippe  est  coloris  aerii  lapis  : 
quo  significantur  sancti  Aposloli,  transi- 
lieiites  cuncla  terrena.  Uiide  ad  Kphesios 

A>Aci.  11,  dicitui-  :  Lstis  civcs  Sanclorum  et  dome- 
stici  Uei,  superffidificati  supcr  fundamen- 
tum  .\postoloruin  el  Prophelariiin.  Iii  .\po- 

^/«f.sxi,  calypsi  qiioque  :  .Murus  ci\ilalis  habens 
fundaineiila  duodecim,  el  in  ipsis  duode- 
ciin  nomina  .\posloloruin.  Ei  ponam  ja- 
spidem,  id  esl  viros  erudilissimos,  pro- 
pugnacula  lua,  id  est  defensores  tuos,  qiii 
te  ab  iisereticis  alqiie  fallacibus  prole- 
ganl  ;  et  portas  luas,  id  esl  diices  sive 
pra>latos  dominici  gregis,  qui  aliis  viam 
ingressiis  demonslrant.  et  per  quos  alii 
ingiediiinlur  ad  opera  hona,  vitamqtie 
a>lernain.ponam  in  lapidcs  sculptos,\A  est 
bonis  moribus  adornatos,  et  circumcisos 
non  carne,  sed  spirilu  ;  et  omnes  tcrminos 
tuos,  id  est  ceteros  universos  vere  fidcles, 
ponam  in  lapides  desiderabiles,  id  est  pro- 
pter  virlutum  perfectionein  amabiles.  Po- 
nani  qiioque  universos  filios  luos.  o  nialer 
LLcclcsia,  doctos  a  Domino,  per  illumina- 
tionem  Spirilus  Sancti  :  sicut  in  prima 
suii  e|)islola  ail  Joannes,  Non  necesse  ha- 

''■  betis  ul  aliquis  doceal  vos,scd  unctio  ejus 

docet  vos  de  omnibus.  Et  Jacobus  ait  : 

Jncob.  1.3.  ?>\  quis  vestriiin  iiiflijrel  sapiriilia.  poslii- 
iel  a  l)eo,  rl  iiai)iliir  ei.  l'i'r  h;ec  lainen 
non  excluililiir  inslructio  humana.  Nam 
Deus  per  angelos  et  homines  illuminalos, 
inslriiil  ceteros.  El  iniilliliidiiicni  paris 
Iribuam  filiis  liiis  mansiielis   atque    hu- 

/'». x««vi.  milibiis  :  de  qiiibiis  Psalmisla,  Mansiirli 
hfrrdilaliiiiil  li-riiiin.  cl  delcclaliunliir  iii 
iiniililiidine  pacis;  ct  Christus,  Pacein  iiic- 
aiii  do  vobis  ;  ilcmqiie.  In  (|iiameiiiiii]ue 
doinum  inlravcrilis,  priniiiiii  dicitc,  Pax 
liiiic  domiii.  Et  injustitia  (qua?  est  virtiis 
cciinmiinis,  el  virlualiter  omnis  virtus),  id 
est  in  ciiiiclis  virliilibiis,  fundalicris,  id 
est  slabilieris  :  (picniadiiiodiiin  ad  llebr;e- 

iiehr.xm,  os  scripliim  es(.  Opliiniiin  esl  gralia  sla- 
■  biliri  cor. 


1.3 


\Joann. 


W. 
Jonnn. \ 

li 


.\  Porro  si  isla  de  l^cclesia  Iriiimphanli 
expoiiantur.  pcr  lapides  istos  inlelligcndi 
snnt  Reati  in  dislinclis  inansionibus  diver- 
sisque  giadibus  gloria?  conslituti  :  qui  in 
construclione  siiperna>  Jerusalem,  ordina- 
tissime  seciinduin  exigentiain  meritoruin 
suorum  slernuntur.  ct  in  sapphiris,  id  est 
divinis  charismalibus,  inconcussc  fundan- 
tiir;  eslque  jaspis,  id  cst  confirinalio  nicn- 
lis  in  Deo,  propugnaculuin  eoruin.  ad  qiios 
niilla  polest  appropinquare  adversitas.  Cu- 
jiis  eivilalis   porl;e.  siinl   in   lapides  scul- 

B  ptos, (pioniam  adiliis  rcgni  ccpleslis  nullain 
vitioruiii  lortuosilalein  admiltil.  Possunt 
etiaiii  per  has  porlas  opera  virliiluin  inlel- 
ligi,  qiiibus  inlialiir  ;id  gaudiiiin  :  sicut 
peccata  morlalia  nominanliir  porla?  morlis 
ac  infcri.  Quod  aiilein  filii  triuinphantis 
F.cclcsi;e  doccantur  a  Deo,  ejiis(]iic  pace 
fruantur,  et  in  justitia  confirmcnlur.  (Pin- 
nibus  conslat. 

Insiiper  quae  de  Ecclesia  dicta  siint  ab 
illo  loco,  Ut  muliereni  derelictam  et  inoe- 
rentein  spiritu  vocavit  te  Dominus,  usque 

G  ad  pra>sens,  secundum  liopologiam  expo- 
niintur  de  anima  peccalrice,  qii»  ad  lem- 
pus  erravit  deserla  a  Deo  dispensalive, 
non  odiosc  :  quam  Dominus  clementer  re- 
ducil,  consolalur,  ac  in  bono  conserval. 
Ciijus  lapidcs,  lioc  est  virtutcs,  qua;  projiler 
firmitalein  lapides  vocantur,  sterniintnr 
per  ordinem  :  Primumque  lociim  nblinciil 
Iheologicip;  secundiim,  septem  dona  Sjii- 
liliis  Sancti ;  terliiini.  \iittites  intelleelii;i- 
lcs  ;  (iiiarlum,  morales,  inlcr  quas  jira^- 
eminenl  eardinales.  Propugnacula  qiioque 

I)  anima;  sunt  .jaspis,  id  est  fides,  prout  ad 
E[)hcsios  dicil  .\posloltis  :  In  oinnibiis  su- 
iiicnles  sciiliim  lidei.  in  qiio  possilis  om- 
iiia  lcla  iic(]iiissiiiii  igiiea  c.vsiinguere.  \\\ 
Pelriis  ajiosloliis  ;i(iiii(iiicl  :  .\(Iversariiis 
vesler  diaboliis  Uiniiuain  leo  riigiens  cir- 
ciiil,  qiuerens  quem  devoret  :  cui  resistitc 
foil(»s  in  fide.  Nec  discordal  qiiod  in  pri- 
ma  epislohi  siia  ai(  Joannes  ;  Ibec  csl  vi- 
ctoria  qu;e  vincil  miindnm,  fidcs  noslra  : 
qiiis  enim  vineil  niundiiin,  nisi  (|ui  credil 
(luoiiiam  Jesus  est  (^hrisliis  .'  Qudd  de   fi- 


vcrs.  6. 


Kplcs.  VI. 
10. 


1  Pelr.  V, 

8,9. 


I  Joann.  v. 


694 


ENARRATIO    IN    CAP.    LIV    ISAI.E.    —    ART.    LXXXII 


Apoc.  XIX, 
7;  XXI.  9. 

yAid.xM. 
9-11. 


Jbid.  19. 


Exod. 
XXVIII.   17- 
20;  E:ech. 
1,26;  I,  1; 
XXVIII,  13. 


Prov. 

XXVIII,   1. 

Sap.  XVII, 
10. 


Jacoh.  IV, 7. 


.VulUi. 

XXTIII,    19. 

Ephes.  II, 
13. 
Jbid.  19. 


de  formata.  id  est  por  dilectionem  ope- 
ranle,  accipere  par  est,  quiim  idem  Joan- 
nes  testetur  :  Qui  dicit  se  nosse  Deum,  et 
mandata  ejus   non   cuslodit.  menda.v  est. 

Pr.Tterea  liis  qute  dicta  sunt  hic  de  con- 
slructione  et  ornatu  Ecclesise.  quse  in  Apo- 
cal\  psi  vocatur  uxor  sponsaque  Agni.  pul- 
chre  consonant  quse  ibi  scribuntur:  Yenit 
(ait  Joannes)  ad  me  unus  de  seplem  ange- 
lis,  et  osfendil  mihi  civitatcin  sanctam  Je- 
rusalem,  descendentcm  de  coeio.  liabeutem 
claritatem  Dei ;  et  lumen  ejus  simile  lapi- 
di  pretioso.  tanquam  lapidi  jaspidis  sicut 
crystallum.  Et  lundamenta  muri  civilafis, 
omni  lapide  prelioso  ornala  :  fundamcn- 
tum  primum  jaspis,  secundum  sapphirus, 
tertium  calcedonius ;  sicque  deinceps  po- 
nit  cetera  nomina  duodecim  lapidum.  de 
quibus  Moyses  et  Ezechiel  proloquunlur. 

Recede  procul  a  calumnia  .•  id  esl,  o  Ec- 
clesia,  si  pra?dicta  promissa  adipisci  desi- 
deras,  longe  abscede  a  calumnia,  hoc  est 
a  peccato.  Qui  enim  peccat,  calumniam 
facit.  Quia  non  tirnchis  inordinato  fiinore, 
si  hoc  feceris.  Justus  enim  quasi  leo  con- 
fidens,  absque  lerrore  erit.  Semper  enim 
sseva  prsesumit  perturbala  conscienfia.  Et 
a  pnvore  mundano,  carnali,  servili,  '/via 
non  appropinquabit  tibi,  si  ab  eo  recesse- 
ris,  solum  Deum  tofo  corde  limendo.  Xam 
et  Jacobus  dicit :  Resislite  diabolo,  ef  fugi- 
et  a  vobis.  Quid  autem  est  diabolo  resiste- 
re,  nisi  a  peccato  discedere^^Vcertm^^rt.id 
est  extraneus  vel  ^^n\\\is.vcniet  ad  fidem, 
qui  non  erat  mecum  per  menfis  adhssi- 
onem  ante  suam  conversionem  ;  advenn 
quondam  tuus  adjungetur  tibi,  hoc  est, 
qui  aliquando  a  te  quoque  extraneus  fuil, 
sed  per  fidem  et  carifalem  in  sua  conver- 
sione  incorporatus  esl  tibi.  Hoc  praesertim 
de  Ecclesia  dicilur,  in  quantum  includit 
ex  Judaismo  conversos.  Unde  de  talibus 
accolis  Chrislus  ait  Apostolis  :  Euntes  do- 
cete  omnes  gentes.Et  Paulus  scribit  Ephe- 
siis  :  Yos  qui  aliquando  eratis  longe,  nunc 
facti  estis  prope:  ifemque,  Jam  non  estis 
hospites  et  advena?,  sed  eslis  cives  San- 
clorum  et  domestici  Dei. 


A  Consequenter  de  hostihiis  Ecclesiee,  eo- 
rumque  dejectione  Dnminus  loqiiitur.  Ec-  16 
ce  ego  creavi  fnbrum.  id  est  diabolum, 
mendacii  fabricatorem.  qui  est  mendax,  Joarm.\m, 
et  pater  ejiis ;  nattiram  habens  a  Deo,  non 
ipsani  malitiam,  quee  non  est  nisi  recessus 
ab  ordine,  ef  defeclus  a  bono:  mifflantem 
in  igne  carnalis  concupiscenliEe,  seu  furo- 

■  ris,  irse,  rancoris,  prunas,  id  est  incenliva 
viliorum.  maleriasque  peccandi :  vel.  In 
igne  fribulationis  pr»sentis  afque  gehen- 
na?,  prunas,  id  esf  formentoriim  incendia. 

B  Et  p>-ofere7>tem  vas,  id  esf  tyrannum  seu 
persecutorem  Ecclesise,  et  niaxiinc  Anti- 
chrislum,  qui  erit  ipsius  proprium  insfru- 
mentum,  vasque  ab  ipso  omnino  implefum 
afque  possessum.  Hsec  siint  vasa  irae  apta 
in  interilum,  de  quibus  scribit  Aposto-  jiom.K.ii: 
lus.  Quales  fueriinl  Simon  magus  et  Nero,  11^"""  "' 

^  °  •    20. 

ct  multi  alii.  Ilaqiie  fale  vas  profert,  id 

esf,    suggerendo    inducit   hic   faber  :   de 

quo  apud  Job  habetur,  Halitiis  ejus  pru- yoixu.  12. 

nas  ardere  facil;  in  opus  stium  peslife- 

rum,  ut  per  eos  persequafur  Ecclesiam.  £"< 

C  ego   creavi   interfectorem    ad   disperden- 
dutn,  id  est  angelos  sancfos,  qui  separa-  ^jaiih.xm, 
bunt  malos  de  medio  jusforum.  et  mitfent  *'■="• 
eos  in  caminuni  ignis.  Alii  inferfecforem 
dicunt  esse  eumdem  qui  diclus  est  faber, 
scilicef  dffmon,  de  quo  aif  Salvafor  :  Ille  yoann. vm, 
homieida  erat  ab  inifio,  ef  in  veritale  non  '^- 
stetit.   Hunc  Deus   creavit   ad   disperden- 
duin,  quia  per  eum  torquet  injusfos.  Alii 
per  interfectorem  intelligunt  Michaelem, 
a  quo  asserunt  Antichristum  occidendum. 
Omne  vas  quod  fictum  cst  contra  te.  id       17 

D  esl  diabolica  suggestione  praeparatum  ac 
prohatum  ad  impugnandum  le,  non  diri- 
getur,  id  est,  bonum  exilum  non  habebit, 
sed  sua  intentione  frustrabitur.  Chrisfus 
enim  Ecclesiam  suam  fuefur.  Propter  quod 
scripfum  est :  Quis  est  qui  vobis  noceat,  si  \peir.m. 
boni  aemulatores  fueritisl  Et  aHbi  :  Sci- "• 

....  .,  ^  .        Rom.sm, 

mus   quoniam    dihgentibiis  Deum    omnia  28. 
cooperanfur    in   bonum.   Et  onmem  lin- 
guam  haereticorum  ac  perfidorum.   resi- 
stentein  libi,  id  est   fidei   orthodoxa?  sive 
juslitiEe,  in  judicio  judlcnbis;\A  est.  dam- 


ENARRATIO    IN    CAP.    LV    ISAI.E. 


ART.    I.XXXIII 


695 


nationc  dignam  censebis.  judicando  cnm  A  iaclns  csl  serino,  cs/  /icmlilas,  id  est  vita 


Christo  in  die  novissimo,  jnxta  illnd  Sa- 
Sap.  iM,  (i.  pientiiP,  Jndicabunl  jnsli  nalioncs;ct  il- 
fi.au\,r).  lud  Psalmisttp,  l't  iaciant  in  eis  judiciiim 
consciiptum,  gioria  ha?c  est  omnibns  San- 
clis  ejus.  IJ<rr  collalio  boiiorum  divino- 
rum  sen  pra?miorum  jiistorum,  de  qiia  jam 


a»lerna  plenaque  merces,  servorum  Domi- 

»i,  id  est   electorum  fidelium,  eljitstilia, 

id  est  justa  remnncratio,  conim  apttd  me, 

dicit  Domirms,  ul  pra?sens  tribiilatio  futu- 

10  gaudio  compensctur.  Honoium  namqiir  ,^„^,,„.15. 

laborum  gloriosus  esl  fructus. 


ARTICULUS  LXXXIII 


IJIX.I.ARATIO   CAI-rn.LI    ollNyUAliKSIMI    yULNTI    :    OMNES    SITIK.NTES,    VI..MTE    AD   .VQUAS. 


h.  xn,  3. 


Mnllh. 


Joann.  vri, 
37,  38. 


1N  cxordio  Iiiijns  capiliili.  provocantnr 
et  invitantur  omnes  sitientes  justitiam 
ad  graliam  Cliristi,  qiiuin  dicitur  :  Omties 
si/ictites,  venitc  mente  devota  (id  ac/uas 
sapienlia?  salutaris,  ad  llnenta  gralicP  Sal- 
vatoris  :  de  qnibns  diclum  est  siipia,  Haii- 
rictis  aqiias  in  gaudio  de  fonlihus  Salva- 
toris.  Iloc  esl  quod  (^lirisliis  in  ICvangelio 
dixit  :  Venite  ad  mc,  onines  qui  laboralis 
cl  onerati  estis, et  cgo  reficiam  vos;  itcm: 
Si  quis  sitil,  vcnial  ad  me.  el  bibal ;  (|ui 
credil  in  me,  sicut  dicit  Scriptura,  fluiiii- 
na  de  ventre  ejus  fluenl  aquiD  vivse.  Et 
<jui  iion  lialietis  affjciitiiiii ,  hoc  cst  lempo- 
rales  divitias,  quos  cura>  hujus  swciili  non 
relrahunl,  nec  lemporalium  amor  gravat ; 
vel,  Argentiim,  id  esl  vanam  et  siccnlarem 

/.».  1,  i2.   scienliam.  dc  (jiia  diclimi  csl  siipra  :  Ar- 

genlmii  lii \(Tsnm  est  in  scoriam  ;  pro- 

jicfutc  ardcntcr  aiiiaiidd  ac  fiiitilcr  opc- 
rando.  Nescit  cnim  larda  iiidliiniiia  Spiri- 
tiis  Sancli  gralia.  Emitc  ikhi  iiiimini»,  scd 
prece ;  non  doiio,  scd  dando  cl  of fcrcn- 
do  vos   ipsos,  Itc  (|ua  cmplione  dicitiir  : 

A/,oc  III,  Siiadco  tibi  emerc  a  me  aurum  igniliiin  d 

prol)alnm.    iil    lociiplcs  fias.  Et  i-onwililc. 

Si  dc  aciiiis  inalciialibiis  l()(|iicrclnr,  non 

diccrct,  Comcditc  :  illiP  eniin   non   coinc- 

duntiir.  A(|UiP   vero  Spiriliis  Sancli,  siiiil 

cibiis  al(]uc  rcfectio  aniniic  :  (pias  conlciii 

piiiiidi)  ac  (iiligciiilo  iiiaiidiicarc  dclicniiiv, 

*'-'■'"''■'"■  (iiicmadiiKiiliiiii  fvccliicl  cl  .liianncs  liliiiiiii 

'•-■  '•'""•     ■■  •      ,  I 

x,'j,  ui,      sitn  oblaliini   voiassc  lcgiiiiliir. 


B       Venite,  emite  ahsque  argento  el  ahsque 
ulla  commutatione,  id  esl  sine  omni  prc- 
tio  tcmporali  sive  terrcno,  vinum,  id  cst 
solidum   cibum    pcrfectorum,  scu  chari- 
smata  meliora.  Unde  Sapicnlia  ail  :  Ribilc  p,-of. ix,5. 
viniim   qnod  niiscni  vobis.  VA  in  Cantico 
S(ri|)lnm  csl  :  Dabo  tibi  viniiin  conditum,   can(. mu, 
cl    muslum   granatorum  mcorum.  IIoc  vi- -• 
niim  esl  donum  sapicnliiP,  donum  intclle- 
cliis,  ac  cetcrae  gratiic  einincntcs.  Et  lac, 
iii   csl    lcncrum    cibiim    parviilorum,   seu 
proficicnliiim,  qualcnus  unusquisqiie  stii- 

C  deat  a  Domino  gratiam  adipisci  sibi  propor- 
tionalam.  .Noniinc  aiilciii  laclis,  inlcrdum 
significatiir    innocentia,   pietas,   simplici- 
tas,  sivc  dulccdo  mentis  in  Spiritu  San- 
clo,   siciil   Pelriis  priccipil   :  Ouasi   inodo  iPe/r.n.i. 
gcnili  infantcs,  lac  concupiscitc.  Intcrdum 
vero  per  lac  designalur  quifdam  remissio 
seii   gralia   iiiipcifccla,  iil   iiinini   ail  .\po- 
sloliis  ad  IlcbiiCDS  :  (Iniiiis  (iiii   hictis  csl  //e6r.v,i3, 
particeps,  expers  est  sermonis  jiistitiit?  : 
paivnlns  ciiim  cst.   Et  alibi  :  (Juasi   par-    1  Cor.  i^ 
viilis   in  Chiisto,    lac  dcdi.    non   solidiim''" 

D  cibiim,  lloc  cqiiidcm  dixil  quibns  cl  hxiiii- 

liir  :  .Non   poliii  vobis  loqiii  qiiasi   spiii-    /Airf.  1, 
liiiilibiis,   scd  (]iiasi  carn;i!ibus.  Iiilcrdum 
qnoqiic  per  lac  nolatur  carnalis  volniitas. 
IikIc  siipcriiis  dictuin  csl  :  (Jucin  doccbit    /.<.  wmh, 
lioiiiinns   scicntiain  '.  .Vblactalos  a    lactc,  ' 
;i\iil>iis  ;i|)  ubcrc. 

Ijiiiii  c  (ijijhiiditis  iiri/i'titiiiii  iioii  In  pn-        2 
iiihiis  f  id  csl,  cur  boiia  vcslra  cx|)ciulilis 


696 


ENARRATIO    ITS'   CAP.    LV    ISALE.    —   ART.    LXXXIII 


Joann. 
VI,  50 ;  Ps. 
Lxxix,!»;  Ec 
cli.  XV,  3. 

PS.  XXXVI, 

27. 
Joann.  iv, 

34. 


Ps  LXXXIII, 

3. 


Ps.  x\\\ 


Ps.  T,\XV1,4, 


Deui.xww 
15. 

3 


Eccli.  III, 
31. 


non  pro  liis  qnse  vcre  alnnt  alqne  refici- 
unt  hominem  inleriorem  ?  e/  Jaborem  vc- 
strum,  id  est  studium  vestrum,  occupatis 
non  in  safuri/ate,  id  est,  non  pro  his  qufc 
vere  satiant  appetitnm,  sed  circa  munda- 
nam  sapientiam,  in  qua  non  est  panis  ani- 
ma?,  et  circa  temporalia  bona.  qna?  quanto 
plus  congregantur,  lanto  minns  quielant 
arfectum,  vcrsalur  labor  vester  atquc  in- 
tenlio?  His  igitnr  verbis  incrcpantur  avari 
ct  curiosi,  maxime  illi  qui  tantum  occu- 
pantur  circa  naluralem  scienliam  pliiloso- 
phiaeque  studium,  ut  nec  divina  sataganl 
cuslodirc  mandata,  nec  scicnliam  et  sa- 
picntiam  qn;c  dona  sunl  Spiritus  Sancli. 
studcant  adipisci. 

Audite,  audientes,  id  est,  qui  aurcs  cor- 
dis  habelis,  nec  surda  aurc  divina  vcrba 
percipilis,  nte  Doniinum  Dcum  vcslrum, 
qui  vobis  in  Scripturis  sanclis  ac  Patribus 
loquor;  et  comedite  bonum,  id  est  panem 
caplestem,  panem  lacrimarum,  pancni  vila? 
ct  intclleclus,  ac  opcra  virtnosa  :  de  qni- 
bns  dicitur,  Dcclina  a  malo.  el  fac  bonum: 
quatenns  cum  (Hiristo  diccrc  valcatis,  Mc- 
us  cibus  est,  ut  faciam  volunlatem  Palris 
mci.  Et  delectabitnr  iit  crassiti/dine,  id 
est  graliarum  opulentia,  spiritualiumque 
saporum  dulcedine,  anima  vestra,  non  ca- 
ro,  nisi  pcr  redundantiam,  juxta  illnd  :  Cor 
meum  et  caro  mea  exsnltaverunl  in  Dcum 
vivnm.  Heec  ergo  de  spirituali  deleclationc 
dicuntur,  de  qua  ait  Psalmista  :  Delectare 
in  Domino,  et  dabit  libi  pelitiones  cordis 
lui:  itcmqnc,  Memor  fni  Dci,  ct  dclectatus 
sum.  Est  autem  crassitndo  quffidam  car- 
nalis,  de  qna  in  Dentcronomio  indncitnr, 
Incrassatus  est  dilectus  et  recalcilravit. 

Inclinate  aurem  vcstram,  auscultando 
humiliter  verba  sacra  :  quemadmodum 
scriptum  csl,  Auris  bona  audiet  cum  om- 
ni  concnpiscentia  sapientiam  ;  et  verritc 
ad  me,  dimittendo  haec  vana  et  cadnca,  in 
quibus  nulla  vera  consistit  felicitas :  rtz^- 
dite  cordc,  sollicite,  et  vivet  anima  vestra 
vita  gratia^  in  via.  vilaque  gloria-  in  pa- 
tria.  Et  feriam  vobiscum  pnctum  seiripi- 
ternum,  id   est  novnm   testamentum   scu 


A  cvangelicam  legem,  cui  alia  lcx  non  suc- 
ccdit  :  de  qua  Christus  ait  in  Co^na,  Hic 
est  calix  novi  et  aeterni  testamenti.  De  quo 
Jercmias  loquitur,  Eccc  dics  veniunl,  di- 
cit  Dominus,  et  feriam  domui  Israel  pa- 
clum  novum  :  quod  apostolus  Paulus  de 
novi  tcslamcnli  datione  exponit.  Miscri- 
cordias  David  fidelcs,  id  cst  miscricordias 
Christi  veri  David  veracilcr  adimplcndas, 
dc  quibus  typicus  ille  David  concinit  :  Mi- 
sericordias  Domini  in  a?lernum  cantabo. 
Dc  quibus  poslea  ex  persona  Dci  adjccit  : 

B  Scmcl  juravi  in  sancto  nieo,si  David  mcn- 
tiar  :  semcn  cjus  in  seternum  mancbil :  ct 
thronus  cius  sicut  sol  in  conspcclu  mco, 
ctc.Hanc  scripturam  allcgal  ctiam  Aposlo- 
Ins  de  Chrislo  pra>dictam  :  Dabo  vobis  san- 
cla  David  fidclia.  Utitur  autcm  Aposlolus 
Iranslatione  Septuaginta  inlerprelum,  quse 
talis  cst  :  Constituam  vobis  testamentum 
a-tcrnum.sancla  David  fidclia.  Sancti  enim 
Prophetw  freqncntcr  per  David  exprimunt 
Christum.  nt  tiuum  dicilur  in  Ezechiclc  : 
Salvabo  grcgem    mcum,  ait  Dominus.  et 

C  suscitabo  super  cum  pastorcm  unum  qui 
pascat  eum,  servnm  meum  David ;  et  in 
Osce,  Post  haic  revcrlcntur  filii  Israel,  ct 
qua?rcnt  Dominum  Dcum  suum,  et  David 
rcgem  suum. 

De  hujns  igitur  David,  scilicet  Christi 
pcrsona  loquitur  Deus  Patcr  seu  Trinitas  : 
Ecce  testem,  id  est,  divinarum  verilatum 
asserlorem,  atque  in  tcslimonium  corum 
quffi  ego  per  ipsum  loquor,  decrevi,  popu- 
lis  nationum,  vel  populis  Juda>orum  ad 
quos  primo  missus  est,  dedi  eum.  Unde 

D  in  Joanne  testatur  :  Ego  in  hoc  natus  sum, 
cl  ad  hoc  vcni  in  mundum,  ut  tcstimoni- 
um  perhibcam  veritali;  ct  alibi,  Quod  sci- 
mus  loquimur,  et  quod  vidimus  testamur. 
Ouoniam  vcro  popnlus  Judseorum  ei  sub- 
jici  sprcvit,  diccns,  Non  cst  hic  homo  a 
Deo;  ct,  Seducil  turbas  :  idcirco  dcdi  cuni 
duccm  ac  prwceptorom.  Dominum  ct  ma- 
gistrum,  gentibus  :  quibus  ipse  per  Apo- 
stolos  praecepla  ac  documenta  largitus  est, 
Unde  dictnm  csl  supra  :  Dedi  te  in  lucem 
gentium.  Cui  juxta  Danielis  oracuhim.  om- 


MaUh. 
.\xvi,  28  ; 
Luc.  XXII, 
20. 

Jer.  XXXI, 
31. 

Hebr.  viii, 
8  et  seq. 


lhid.36-Zi. 


Ezech. 
XXMV,  22, 
23. 


Osee  III,  5. 


Joann.wiv, 
37. 


!bid.n\.\i. 


Ihid. i\.i6. 
/Airf.vii,12. 


Is.  XLII,  6. 
Dan.vit.ii. 


ENARRATIO    IN   CAP.    LV   ISAI.E. 


ART.    LXXXIII 


697 


ICor. 

XIV 

38. 

Malih 

XXV 

li. 

1  Cor. 

vni. 

3. 

nos  populi,  tribus  ol  linguao  dosorviunl  : 

sicut  ol  a  Zacharia  cornimus  prophotaliuii, 

Zaeh.n.  Potostas  ojus  a  mari  usqiio  ad  maro,  ol  a 

'"■  fjuminibus  usquo  ad  fines  terra>.  Hoc  ot 

boatissima  virgo  .Maria  agnovit  futiirum, 

/,i<ci,4s.  quiiin    (iixit    ;   Hoalam    ino   (liooiit    oimics 


Ecce  f/en(em,\<.\  ost  plcbom  natioiiuin, 
(juam  ne.Hcielmsi  pci'  approbationom  tom- 
pore  porversitatis  oaruin.  vtic<i/ji.s  ad  fi- 
(icm  cl  1,'raliain  pcr  .Vposldioriiin  [irffdioa- 
tioiKMii,  iiKitris  aulcm  pcr  Spirilus  Sancli 
inspiralionom.  Do  tali  noscioiitia  ail  .Xpo- 
stolus,  ijiii  ignorat,  ignorabitur;  et  Salva- 
tor  ad  laliias  virginos,  Ncscio  vos.  Dc  sci- 
ontia  voro  ap^nobationis  inlolligitiir  illiid: 
Si  qiiis  diligit  Ueum,  hic  cognitus  est  ab 
00.  /i7  f/cnfc.s  qiiir  nnn  cnfjnoi'cnint  lc  pcr 
fidoin  formalani,  scd  idolis  sorviobant,  (ul 
te  current,  o  Chrislo,  promplo  affectii  ot 
coleri  servitute,  audita  pra>dioationo  cvan- 
geliccT  legis.  Do  (iiiibiis  Duminus  ait  in 
Psalmo  :  Populiis  (inom  non  oognovi,  sor- 
vivit  mihi,  in  aiiditu  auris  obodivit  mihi : 
ot  in  Joanne  :  Alias  oves  haboo  (lurc  non 
sunt  o.\  hoc  ovili:  et  illas  oportot  mo  nd- 
ducerc.  Pro  qiiibiis  deprocatiis  est  Patrom. 
passionc  imminenlo  dicens  :  Xon  pro  liis 
rogo  tantiim  (vidclicol  pro  .\poslolis  aliis- 
quo  disoipulis),  sod  ot  pro  cis  (pii  croditiiri 
sunt  por  vcrbiim  eoriim  in  nio,  Projj/cr 
DominuHi  Dcum  /uutn,  id  cst  Douiii  Pa- 
Irem.  qiii  lo  gentibiis  diicoin  salvaloiciii- 
qiie  liibiiil,  et  Doiis  tuus  est  seciindiiin 
qiiod  hoino  os,  ct  Sdnrliim  hrne/,  id  ost 
oiimdom  Doum  sanclificalorom  Israol,  y//*'* 
glori ficavil  lc  pluribus  modis.  In  aiiiina 
eniin.  glorifioavil  to  statiin  in  inslanti  ore- 
alionis  anima-  Iikp:  in  corporc  voro,  glori- 
ficavit  le  in  rcsurrectionc,  asconsione,  al- 
qiio  in  oollocalione  tiii  in  doxtera  ejiis.  In 
cordibiis  qiioqiic  orcdonliiim,  g!oiirica\il 
tc  pcr  infinila  miraciila:  tolumquc  niiin- 
diiin  illiistravit  notitia  gldria-  tu;p,  ul  om- 
nis  lingiia  confilcatiir  ipiia  Dominus  Josiis 
in  gloiia  osl  Doi  Patiis,  lliiio  onim  Chri- 
sliis  dioohat  :  Pator,  salvifica  mo  cx  hao 
hoia  :  cl,  (;iarifioa  nomcn  liium.  Vcnit  cr- 


Pi.  XVII,  -I.T. 


Joaitn. 
16. 


/hiit.  XVII, 
iO. 


Phd.yi,» 
II. 


Joaim.  XII 
■'7 
Ibul.  JH. 


.\  go  vox  :  Et  clarificavi,  et  itoriim  clarifi- 
cal)0. 

Qu(cri/c  Dominum,  non  loco  (quum  sil 
ubiqiie),  nisi  forlo  in  lomplo,  ubi  spociali- 
tor  habilat.  Oua?ritc  crgo  cum,  rcdeundo 
ad  i[)stiin  pcr  pdMiitcntiam.  V.\  siciit  in  Sa- 
piontia  habolur,  Scntito  do  Uomino  in  bo- 
nitale,  el  in  simplicitate  cordis  qiuprito  il- 
lum  :  in  Jcromia  qiioqiio,  Intorrogate  qu;p 
sit  via  bona,  ot  ambulate  in  oa.  Dum  in- 
veniri  polest,  id  est  temporo  hiijus  pero- 
grinalionis,  qiiod  ost   tompus  p(onitcntia) 

H  ac  indiilgonliip,  ot  inaxime  tomporo  ovan- 
geliciP  logis,  dc  qiio  .\postolus  :  Kcco  nunc 
tompiis  aocoptabilo.  occc  niino  dics  salii- 
tis.  /nroraic  cuiii.  id  esl,  ex  intiino  cordis 
affcctii  orato  ciim,  (fum  prope  esl,  id  ost, 
paratiis  cst  audire  orantom.  Voniot  onim 
dies  in  qua  dicot  orantibus  :  Discodite  a 
me,  omnos  opoiarii  iniquitatis;  et,  Ncscio 
vos  iinde  sitis. 

(liKiniam  vcro  peccatores  impwnilenles 
Deus  non  audit,  subjiingilur  :  DcrcUnqual 
impius  viam  suam,  id  est  opora  mala  :  dc 

(]  qua  Salomon,  Iter,  inqiiit,  impiorum  tono- 
brosiim  ;  et  Christus  in  Evangoiio,  Lata  cl 
spaliosa  via  cst,  qus3  ducil  ad  perdilio- 
ncin  ;  cl  rir  iniquus  cogitaliones  suas  per- 
versas  :  ([iiomadmodiim  in  Zaoliaria  Do- 
minus  jubct,  Convoiiimini  de  viis  veslris 
malis,  et  de  cogitationibus  vcstris  pessi- 
mis,  rndo  in  MioIiiPa  Domiiiiis  loquitiir  : 
V;o  qiii  oogilalis  iniitilo.  ot  oporaniini  ma- 
liiiii  iii  ciibilibiis  vostris,  Gogitationes  ergo 
pcrvorsiP.  ([u;iin\is  in  opus  iion  prodoant, 
vitia  sunt  :  ciijus  o|)positiiin  foitiir  Jose- 

1)  pliiis  iiffirmasso.  Et  rcvertalur  arf  Domi- 
iiuiii  :  sicut  in  Joolc  hortatur  :  Conv("rli- 
mini  ad  ino  in  tolo  cordc.  in  jciunio  ci 
flclii  ol  [ihinciii.  rmlc  .lcicmias  :  Soruto- 
miir  vias  nosiras.  cl  (|ii;t'raiMns,  ct  rovor- 
taninr  ad  Domitiniii:  lcvcmiis  corda  noslra 
cum  inaiiibiis  ad  Douin  in  ooelis. /iV  miscrc- 
/lilur  cJus,non  soliim  pcccala  laxando.  sed 
ol  gratiam  infundcndo,  Ei,  pro  id  osl,  ad 
Dcum  nostrum,  qiii  soliis  ost  vorus  Doiis  : 
quoniam  mullus,  id  csl  copiosiis  el  pro- 
nus,  csl  ad  ignosccndum  :  quonium   pro- 


Sap.  1,1. 
Jer.  VI,  |i>. 


II  Cor.  VI, 


Mallh.\», 

J3;  /»».vi,9. 

Luc.  XIII, 


Joaim.  IX, 
31. 

7 

Pror.iv.lO. 

.Vallh.  vii, 
13. 


Zach.i.  I. 


.l/ir/i. 


.loel  II,  I  i. 


Thren.  iii, 
10,  II. 


698 


ENARRATIO    IN   CAP.    LV   ISAI^. 


ART.    LXXXIII 


Joel  II.  13. 


PS.  CM.IV,9. 


prium  osf  ei  inisereri  scmper  et  parcere.  A  minandum.  et    panem  ad  manducandum 
De  quo  in  Joele  habetur  :  Convertimini  ad      e.\  Iructiljus  terrse. 

Dominum  Deum  vestrum,  quoniam  beni-  Sic  erit  verbum  meum  quocl  egyedietvr 

gnus  et  misericors  est,  patiens  et  multse      de  ore  meo  :  non  revertetur  ad  me  vacu- 


\\ 


misericordiae,  et  pra»stabilis  super  mali 
tia.  Denique,  Suavis   Dominus  universis, 
et  miserationes  ejus  super  omnia  opera 
ejus. 

Non  enim  cogilationes  mece,  cogitntio- 
nes  vestra';  neque  via'  vestrw,  via'  mea', 
dicit  Dominus  :  id  cst,  non  vobis  videatur 


Ezech, 
xvni.  21-23. 


Jer.  XM\, 
II. 
Bom.  XI, 33. 


10 


Amoa  v,S. 


um,  seil  faciet  quaicumque  volui,  et  pro- 
sperabitur  in  his  acl  quoi  misi  illud.  De 
tiiplici  verbo  isla  intelligi  possunt  :  vide- 
licet  de  verbo  pr»dicta3  promissionis,  qua 
Deus  misericordiam  suam  promisit   inju- 
stis.  floc  verbum  egrediens  dc  ore,  id  est 
intellectu  Dei,  in  corda  Prophetarum,Apo- 
incredibile,  neque  putetis  impossibile  tan-      stoloriim  atque  doctorum,  per  quos  cete- 
tam    misericordiam    peccatoribus    Irihui,  B  ris   nunliatur.  non  revcrtitur  vacuum,  id 
eosque  salvari.  Magna  enim  differentia  in-      esi,  non  revocatur  a  Deo,  scd  soilitur  ef- 
ter  cogitationes  et  vias,  id  est  judicia  sive      feclum,  et  prosperatur  in  his  quibus  pro- 
eonsiiia  vel  opera  mea,  et  cogilaliones  ac      miltitur,   et   felicem    finem   in  eis  conse- 
vias  vestras  :  et  quanta  naturfe,  tanla  vo-      quitur.  Scriplum  esl  enim  de  viro  justo  : 
hmtalis  diversitas  esl.  Cogitationes  meae      Oninia  qua^cumque  faciet.  prosperahiintur;    />«.  i,  3. 
ffterna' sunt.  nec  unquam  flectuntur  a  pro-      el.    Scimus    qiKJuiam    diligentilMis   Deiim    flom.vm, 
j)osito    miscrenili    eleclis    propler   eoiiim      omnia    cooperanlur    in    bonum.   Secundo 
peccata  :  cogilationcs  vestra?  cito  inulan-      inlelligitur  de  Yerbo   increato,   unigenito 
tur,    et   in    amarilndincm    convertiinlur  :      Fijjo  Dei    :   de   quo   legilur,   In  principio /oan«.  j,  i. 
pronse  sunt  ad  ulciscendum,  tardse  ad  igno-      erat  Yerbum.  Quod  in  Ecclesiastico  ait  : 
seendum.  Ego  autem  cogito  cogitationes      Ego  e.\  ore  Altissimi  prodivi.  Hoc  in  sua  ^cc/i.xxiv, 
pacis,   et   non  affliclionis  ;   investigai)iies  G  incarnalione  ex  ore  Patris  egressum  est,  "■ 
quoque  sunt   misericordiarum  via?   mea-      descendens  in  uterum  sanctse  Yirginis  : 

jiixta  illud,  A  summo  coelo  egressio  ejus;  ps.xviu.v. 
el.  Nemo  ascendit  in  eceium,  nisi  qui  de-  joann.m, 
scendit  de  coelo.  Hoc  Yerbum  non  est  ad  '^- 
Patrem   sine   fructu   reversum,  sed  totum 
mundum  salvavit;  ascendensque  in  altum,  Ephes.n-fi. 
caplivam  duxil  captivilalem.  cum  ingenti 
pitcda  revertens  ad  Patrcm.  Fecit  ergo  in 
niundo   quaecumque  voluit  Pater  :  quod 
testalur  iibi  ait,  Oua'  placila  siint  ei.  facio  Joann.^.m, 
semper.  Tertio  exponilur  de  verbo  evan- "''■ 
cidentalcm,  quamvis  secundum  substanli-  D  gelicfe  legis  :  quod  per  totum  seminatum 
am  leverlatur  per  solis  elevalionem:  quem-      est  orbem,  el   atlulit  fruclum  in  quibus-  }datth.mx, 
admoihim  per  Amos  de  Deo  asseritur,  Yo-      dam  centesimiim.  in  aliis  sexagesimum,  in  "■ 
cat   aquas   maris,   et    effundit   eas   super      ceteris  vero  tricesimum.  Prima  tamen  e.x- 

positio  hlteralior  esse  videlur.  ut   liquel 
consideranli  circumstantiam  textus. 

t:)nin  in  Iwtitia  egrediemini,  o  peccato-  12 
res.  de  prislina  conversatione  iniqiia  et 
idololatria,  ingrcdientes  Ecclesiam  Dei,  ut 
incorporemini  mystico  corpori  Christi,  et 
in  pnce  deduccmini  per  viam  hu  jus  exsilii 
ad  patriam  elcctorum  :  de  qua  pace  dicit 


rum  :  et  abundanlia  pietatis  me»,  merita 
suppliciim  excedit  el  vota.  Ideo  subditur  : 
Quia  sicut  earaltcmtur  cadi  a  terra,  imo 
incomparabiliter  plus,  sic  exaltatce  sunt 
viu'  nicce  a  viis  vestris,  el  cogitationes  mecn 
a  cogilationibus  vestris. 

Et  quomodo  descendit  indicr,  seu  plu- 
via,  et  nix  de  ccelo  aerio,  nubibus  disso- 
lulis,  et  illuc  ultra  non  rcvcrtitur  sine 
ef fectu,  vel  secundum  eamdem  formam  ac- 


yoixxvi, s.  laciem  terra;  :  ligat  enim  aquas  in  nubi- 
bus,  ut  non  eruinpanl  pariter  deorsum. 
Scd  incbriat  tcrrnm,  id  est  copiose  im- 
plel,  et  infundit  cani,  id  est,  irrigat  eam, 
el  germinare  eam  facit  blada  ac  poma  ;  et 
dat  scmcn  serenti,  et  panem  comedentl  : 
feciindando  eniin  lerrain,  cooperatur  ad 
hoc  ul  salor  agricola  semen  liabeat  ad  se- 


ENARRATIO    IN    CAP.    LVI    ISAI.E. 


ART.    LXXXIV 


699 


Coloss.  III 
15. 


II  Cor.  IX. 
13. 


/V.<;xxiv,i 
Al.  <.xx.  I 


Lur.   XV 
7.  10. 


Ihiil.w,  U. 


Pi.  1.1,  10. 


13 

'  Siiliunca 


l'x.  LXXVI 
II. 


Apo.stoliis,  Pax  Cliiisti  cxsultct  scmper  in 
cordibiis  vcslris.  (Jiiiiiam  aiilcm  (■.\pomiiit 
haec  de  egressu  sanctorum  cx  limbo  iiilcr- 
ni,  et  (lediiclione  ('oriim  ad  aiilain  c(i'li. 
Eslquc  Cdiivcnicns  scnsiis,  si  supcriora  c.\- 
ponaiitur  de  Vcrbo  incarnalo.  (iiiod  non 
cst  ad  Palrcm  sine  fruclu,  sed  cum  istis, 
reversum.  Monfes  el  colles,  id  est  Aposto- 
li,  ciin(ahuHl  corom  vohis  laiKhun,  id  cst, 
gratias  agcnl  Oco  dc  veslra  convcrsionc. 
0  pcccatorcs  :  qiicmadmodum  .\poslolus. 
Gralias,  in(|iiil,  Dco  siipcr  iiicnarrabili  do- 
no  cjus.  Potcst  quoquc  cxponi  de  angdis 
superioribus  ac  infcrioribus  :  de  quibus 
cxponitur  ilhKl  Psalmi,  Monlcs  iii  circtiitu 
ejiis ;  ct,  Lcvavi  oculos  mcos  in  monlcs. 
Ili  c(iram  cDnvcrsis  peccatoribus  canlanl 
jaiidcm.  ([iiia  iil  ail  Salvalor  :  (5aiidiiim  cst 
angciis  supcr  iino  peccatorc  piciiilcnliam 
agenle.  Unde  el  Christo  nalo  eecinerunl  : 
Gloria  in  altissimis  Deo.  El  oi/inia  lif/na 
rcf/ionis,  id  est,  ciincti  fidclcs  plantati  in 
ddiiio  Domini,  qiii  siiiit  arbores  secus  ri- 
vos  a(iiiariim  locatic  :  quoriim  uniis  dicc- 
bal,  ligo  aiitcm  siciil  oli\a  iriiclifcra  in 
domo  Dei ;  plaudenl  manii,  id  est,  opere 
exsultabiinl  iii  Dco  ciim  gratiarum  actio- 
ne  el  humili  scivilutc. 

Pro  saliuncula '  ascendcl  ahies,  et  pro 
tirlica  crcsccj  mi/rtus  :  id  est,  pro  injustis 
succcdcnt  jusli,  cl  mala  vcrlcnlur  in  bo- 
na,  scii  vilia  in  virliilcs,  ila  iil  miramld 
dicanius  :  lla-c  mulatio  (Uxlcia'  lixcclsi. 


A  Pcr  saliunculam  aiitcm,  qiup  cst  arbor 
parva.  slir[isquc  iniitilis.  dcsignantur  ava- 
ri  in  tcrrenis  dctenli.  Ili  mulantur  in  abi- 
clcin.  qiiando  relictis  lcrrcnis,  conlem- 
plantur  cadeslia.  Abics  quippc  cst  arbor 
sublimis  et  pulchra.  .MallhaMis  atque  Za- 
cha;us  publicani.  saliunculic  crant ;  sed 
conversi  ad  Christiim.  abieles  facti  sunl  : 
unus  omnia  dcscrcndo.  allcr  mcdiam  par-  Maiih.n. 

,  •  L         1         •  '.• ;  Luc.  V, 

tcm  lioiioriim  suoriim  paupcribus  largicn-  ^;  jg.  ,„, 
do,  iiiio  iii  arbdrcm  sycdmorum  scanden- 8,  •». 
do,   iit  Cliiisluiii  adspiccrct.  Pcr  urticam 

B  aculeis    plcnam,   significanliir  afflictores 
justorum,  pungitivi,  aiiiari,   feroces  :  qiii 
niutantur  in  myrluiii.  qiiiiiii  pcrfcclc  cdii- 
vcrsi   viiliilibiis    fragraiil.    ciiiictoiuiiiqiii' 
aiidiruliiiiii    corda    Iiona'  ii[)iiiioiiis    lama 
rcspcigiiiit ;  ([iii  diccrc  possiinl  ciim  Pau- 
lo   :   Cliiisli   Iioniis  odor  siimus   in  diiiiii  iiCor.n.is. 
loco.  Talis  urlica  exslilil  Paiilus.  quaiidd 
vastavil  Ccclesiam.  Iralicus  viros  ac  mii-  Aci. vm.S; 
licrcs,  aiidiciisquc  a  Doniino  :  Saule,  Sau- '^'  ' 
Ic.  ([iiiil  mc  persequeris ?  Conversus  aii- 
tcm.  I-^aiigcIium  Christi  iibiquc  divulgans, 

C  faclus  csl  myrliis,  id  est  arluir  biiiii  odoris. 
Et  erit  Dominus  nominatus,\A  est  laudatus 
et  invocatiis  a  cunctis  fidelibus.  in  si- 
f/niim  cvlcrnum,  id  est  in  objcclum  bea- 
tificiim,  iii  quod  omnium  oculi  dirigiiii- 
tur,  juxta  illiid  :  Uculi  inei  sempcr  ad  /v.xxiv,i5. 
Dominum  ;  </uod  non  auferctur  ab  cleclis, 
qiii  diccrc  possunt  :  Qiiis  nos  scparabil  a  Rom.Mu, 
carilatc  Uci  ?  ''■ 


AKTICULUS   LXXXIV 


KMCIKATIO    CAI-ITI  l.l    (."I  INQUAGESIMI    SEX 1 1    :    II.F.i:    IUCir    DOMI.MS    ;    CUSTdlHTi;    Jl  lilCll  M. 


HOHTATrh  insiiper  sanctiis  Prophcta,  D  lionis,  quod  cst  acliis  rationis  atiiin'  [ii  ii- 

iii  Iiujus  (apiliili  principio,  aiiditorcs  dciilia',  jiidicandd.  disculicndo,  disccriicii- 

siio  lcm|)oii-  cxsislciilcs,  iil   sc  ad  Clirisli  do,  cl  rc^irobando  iios  ipsos  :  ([iiia  iil  dicit 

advciilum   liciic   \i\('ndo  disponanl.  /Ac  A|)osloIus,Si  iios  i|)sos  dijiidicai'ciinis,non  iCor.»i,3i. 

ili<-il  Ihiiiiiiius  :  Ciisinililc  /iiditiii,,i  :  ii!  iili(iui'   jiidicarciiiiii'.  Cl  Clirisliis  in  Mvaii- 

.     ', .    .  ,.  , .  "  V-    |.  Joiitm.  VII, 

esl,  observarc  dcbcmus  jiidiciiim  (Iiscn-  ;,'iIio  ;   .Nolilc,    inqiiil,   sccundum   facicni  u. 


704 


ENARRATIO   IN    CAP.    LVII    ISAI^. 


ART.    LXXXV 


ARTICULUS   LXXXY 


EXPO.SlTni    r.APlTLLI    QLINQLAGESIMI    SEPTI.MI    :    JUSTLS    PERIT,   ET   NON    EST   OLl    RECOGITET. 


1 

Mallli. 
xxvii,  4. 
Jbid.  2i. 


Gen.  XI. V 
Si,  II. 


Ps.LXXXVlI. 

5. 


CO.NQUEHITUR  di-mum  Prophota  de  cae-  A 
cilate  alque  ingratitudine  hominum, 
qui  Ghristi  discipulotumque  ejus  necein 
iion  atlenderunt,  ot  ait  :  Jtishts,  id  est 
Chrislus,  de  quo  Judas  :  Peccavi,  inquit, 
Iradens  sanguinem  justum  ;  et  Pilalus,  In- 
nocens  ego  sum  a  sanguinc  jiisti  hujus  ; 
perit,  i(i  est  occiditur.  Perire  non  seniper 
damnationcm,  sed  interdum  carnis  desi- 
gnat  interitum,  sicul  quum  in  Genosi  Jo- 
seph  palri  suo  mandavit  :  Doscende  ad 
me,  ne  ot  In  poreas  ct  omnis  domus  tua. 
Et  110)1  cst  (jtti  recogilel  in  corde  suo,  id  B 
cst,  diligenter  consideret  causam  mortis 
hujus  jnsti,  alque  innocentiam  cjus  :  non 
quod  omnino  nomo  hoc  cogilaveril,  sed 
paucissiiui  oraiit.  Propler  quod  in  l'sahiio 
ait  :  .Esliinalus  sum  cum  descendentibus 
in  lacum.  Et  viri  misericorditv  colliguti- 
lur,  id  est,  Apostoli  et  discipuli  Christi 
ab  hac  tolluntur  lerra  per  neces  injustas, 
ac  ad  palros  suos  colliguntur,  imo  et  op- 
timi  fructus  in  horroo  electorum  ponun- 
tur;  7«/rt  noit  est  qui  intelligal  quod  pro- 


Veiiiitt  paw,  id  est  Chrislus.  de  quo  ail        2 
.Apostolus,  Ipse  est  pax  nostra,  qui  fecil    EpUes.», 
utraque  unum  ;  vel,  Pax  Christi,  quam 
ipse   i'eliquit    discipulis,    dicens   :   Pacein  ./u«,iri.Mv, 
meam   relinquo  vobis,   pacem   meam  do  '' 
vobis.  De  qua  dictum  est  alio  loco  :  Et  in  Litc.n,n. 
lorra  pax  hominibus  bonpe  volunlalis. /m'- 
qttiesciit  i/i  ciibili  stto,  id    esl    in  quielo 
loco  EcclesiEe  militanlis  seu  triumphanlis, 
socundiim  quod   scriptum    est  :   Exsulta-  ys.cxux.s. 
bunl   Sancli   in  gliiria,  latabuntur  in  cu- 
bilibus  suis ;  qui  ambulaoit  in  directione 
sua,  id  est,  secundum  ralionis  judicium 
legemque  divinam    conversatus  est ;   qui 
cum  Psalmista  dicere  possit  :  Confitebor  Ps.cxvm,?. 
tibi   in  directione  cordis.  Undo  Jorcmias 
dicit  :  Dirige  cor  tuum  in  viam  directam.    /«■. xxxi, 

Vos  autem.  accedite  huc,  ut  audiatis  qua;  '  3 
dicam,  filii  auguratricis ,  id  esl  plebis  Ju- 
dffia?,  qua?  fuit  auguriis  idololalriisquo  in- 
tenla,  semen  adulteri  et  fornicariw  ejus- 
dem,  videlicet  plebis  quee  cum  diis  alienis 
multis  modis  est  fornicala.  Siiper  quem  4 
lusistis  ?  id  est,  cui   illusislis,  dcridentes 


pler   justiliam   lalia   patiantur  :   si  enim  C  Christum  ?  Super  quem  dilatnstis  os,  el 


eoriim  justiliam  agnovissent  perversi  Ju- 

dsei  seu  alii,  non  tain  crudeliter  eos  occi- 

Sa/).  v,4.  dissont.  Unde  exclamant  :  Nos  insensali, 

vilam  illorum  ffislimabamus  insaniam,  et 

finem  illorum  sine  honore.  A  facie  enim, 

id  est  ab  adspectu  seu  prsesentia,  malitiiv 

collectus  est  justus,  videlicet  Christus,  ne 

de  eetero  mala  hujus  sfficuli  experiondo 

Marc.  K,  viderel.  Idoo  namque  dixit  :  0  generalio 

'*■  incredula,  quamdiu  apud  vos  ero  ?  quam- 

diu  paliar  vos  ?  Yel,  A  facie  malili;p,   id 


/6iW.ix,34. 


ejecistis  linguam  ?  dicentes  :  Tolle,  tolle,  joinn.^w, 
crucifige  eum ;  et,  Reus  est  mortis;  et,  ^"'y^fif, 
Non  ojicil  dffimones  nisi  in  principe  dce-  xwi.  ec 
moniorum.  Numquid  non    vos  filii  scele 
sti,  id  est  scelerati  ac  impii,  ■seinen  men- 
da.r,  id  est  assuelum  menliri  ?  Quibus  et 
Christus  in  Evangelio  loquitur  :  Si  dixe-  Joan 
ro  quia  non  novi  eum,  ero  similis  vobis  "^- 
mendax. 

Qtti  consolamini  in  diis.  Loquitur  Isa-       ! 
ias  (ie  tolo   populo  Jii(ia?oruin,  qiiasi  de 


est  ab  invidia  ct  crudeiitale  impiorum,  D  uno.  Unde  non  oinnia  singuiis,  sod  quae- 
collectus,  id  est  occisus  est  Christus;  vel,  dam  quibusdam  conveniunl.  Idcirco  quod 
A  facio  malilia?,  id  esl  proplor  peecata  nunc  de  idololalria  inlroducilur,  refortur 
homiuum.  ad  eos  qui  erant  tempore  Isaite  vel  ciica. 


ENARRATIO    IX    f.AP.    LVIl    ISAI.F.. 


ART.    LXXXV 


70o 


/Czech.  VI, 
13;  Jer.  11. 
SO;  111, 0,13. 


K  /te/j.xvi 
3 


Talibus  ergo  ail  :  (Jiii  consolamini,  id  cst  A 
deleclamini,  in  diis  subter  omne  lignum 
frondosuiii.  Sii!)  iiiijiisinodi  (Miiin  ligiiis 
idola  sua  colei)anl  in  locis  uinbiosis,  siciit 
Ezechiel  et  Jeremias  sa;pissime  proleslan- 
tur.  [nnnolaules  ptinudos,  id  esl  infanlu- 
los  filios  vestros  ac  filias,  in  torrcntilnis 
siibler  eminenles  petras.  .\(]ii;p  n.iiiuiiic 
torrcnliiim  frequcnlcr  dc  rupibiis  caduiil 
ct  fluunt.  nuidaiii  auleiii  Jiuhporiini  ((Pii- 
secraverunl  filios  suos  per  ignem,  quein- 
admoduin  .Vclia/.  ul  palel  in  quailo  libro 
Keguni.  .\lii  lilios  ac  filias  suas  immola-  H 
/•j. cv,38.  verunt,  prout  Psalmus  tcstalur  :  Effude- 
runt  sanguincm  innoccnlcni,  sanfruincm 
filiorum  suoriiin  ac  filiarum  suaruni,  (luas 
sacrificaverunt  sculplilibus  (llianaan.  Ka- 
ciebanlque  sangiiincin  in  lorrcnlcs  dcciir- 
6  rcrc,  nl  illic  divinalioncm  rccipcrcnl.  /n 
parlibus  lorrenlis  pars  tua,  hcec  cst  sors 
tua  :  id  est,  cerla  loca  torrcnlium  clegisti 
libi  pro  parlc  lua,  ul  in  cis  filios  filiasqiic 
offerrcs  dicmonibns:  ha^c  esl  sors  lua.  id 
cst  porlio  a  te  clecla,  qua;  divinum  cul- 
tum  abjecisti  et  atria  tcnipli.  Et  ipsis,  vi-  C 
dclicel  diis  \.mf..cff'u(lisli  lihaincn .\(\  cst 
oblationcm  dc  liquidis,  scilicet  de  san- 
guine  parvulorum,  obtulisti  sacrificium 
diis  de  carnibus  pucrorum.  Xuimjuid  su- 
pcr  his  non  indiijnabar  f  id  csl,  nonnc  dc 
tantis  scdcribus  faciam  ullionem?  Unde 
in  Jeremia  habelur  :  Niimqiiid  supcr  his 
non  visilabo,  dicil  l)i)miiius,  cl  in  genlc 
lali  non  ulciscclur  anima  mea  ? 

Siipcr  monlcm  cccclsum  el  sii/iliincm 
posuisti  cubile  luum,  id  esl,  mansioncm 
fabricasli  propler  idololatriain  illic  perpe-  D 
Irandam,  ct  il/u^  a.icendisli  ut  imtno/ares 
J/oslius  idolis.  ii7  post  oslium  et  relro  po- 
slcin  cubilis  tui  posuisti  memoriaie  luum, 
id  est  simililiidincm  deoriim  luorum  scu 
idola  lua,  qu;c  jugitcr  voluisli  in  incmoria 
retinere;  ijuia  juxta  mc  te  discoopcruisti , 
el  suscepisti  adu/lcrnm  :  id  csl,  morc  pro- 
cacissima)  adullcratricis,  qiiai  iii  codcm 
lecto  rccipil  mariliim  ;il(|iic  iiiliillcniiii.  Iii 
in  lcrra  mca,  imo  in  lcin|)li)  iibi  li;ibil:irc 
cl  1'iili  clcgi,  idola  slalnisli  cl    lini)i)i';i>li. 

T.  8. 


Jer.  V, 
29;  IX,  9 


lloc  tcinporibus  Achaz  et  .Manassa;  cerlum  wReg.xM. 
est  contigissc.  Diialasti  cubite  tuum,  plu-  '".'^'j';' 
riiiia  idoloruni  porlcnla  in  eo  poncndo  ct 
vcncrando,  qutc  in  angusto  loco  rccipi 
ne(jueiint,e</>e/)/^is/e  cum  eis  foedus,  quod 
non  recederes  a  cullii  ipsoniin.  Di/c.risii 
slral um  eorum,  id  t'&l  foinicationem  cuin 
idolis,  ynanu  aperla,  id  est,  largis  expen- 
sis  in  idolorum  cullura  mulla  cxpcndi-ns, 
(jiiibus  ornanliir  vcl  quu'  cis  (iffciiintur. 
El  ornasti  te  regi,  id  est  ad  placendum  9 
idolo  .\mmonilarum  Moloch  (quod  in  no- 
slra  lingua  rcgcm  sonal),  ungucnto,  cl 
iiiu/tiplicasli  pigmenla  tua,  id  est,  varia 
ornamcnta  qutcsisti ;  ct  morc  merelricis 
facicm  suain  ungcnlis,  ul  plaec;il  ainalo- 
ri,  lu  quoquc  tc  perornasli,  qualcnus  visu 
cl  odore  adultcros  provocares.  Misisii  /c- 
galos  iuos  procu/,  ut  tibi  aflcrrcnt  simili- 
liidincni  dcorum  qui  in  .Egyplo  cl  aliis 
colebantur  provinciis  ;  vd,  .Misisti  lcgatos 
tuos  ad  reges  aliarum  terrarum  pro  ha- 
bcndo  auxilio,  nec  es  confisa  in  Dco :  ct 
/luini/iaia  cs,  id  est  vilis  cffecla,  praeci- 
pilala  atque  occisa,  usq^ue  ad  inferos:  pec- 
c;indo  cniin  luccm  pcrdidisti,  tenebrasque 
infcrni  incidcrc  incruisli. 

In  mulliludine  vice  tuw,  id  cst   in  di-        lo 
vcrsis  crroiibus  alquc  pcccalis,  la/wrasli : 
qucinadmodiim  impii  profilcnlur,  Lassali  sap.v.:. 
sumiis  in  via  iniquilatis  et  perdilioiiis,  ct 
ainbiilaviiniis  vias  difficilcs.  Dcniquc  ani- 
iniis  inordinalus  sibi  ipsi  cst  puMia  ;  vir- 
tuosa  autem  operatio  ex  sua  natura  dele- 
clabilis  cst.  Idcirco  qiii  rcgia  via  inccdit, 
non  laborat.quoniam  scripliiin  csl:Jugum   .Vauh.xi. 
meum  suavc  est,  Non  dixisli,  Quiescam  '"• 
ab  operc  malo,  nec  proposuisti  vitam  lu- 
am   coriigcre.  l'itam  nianiis  tiui'  invcni- 
sli,  id  est,  nccessaria  ad  vitce  suslcnlalio- 
ncm,  ct  abundanliain  rerum  temporalium 
possedisli,  proplcrea  non  rogasti  mc   pro 
spirilualibiis  bonis.  .Miillis  cniin  finnl  di- 
viliic  occasio  pcccandi  alqiic  in  viliis  jicr- 
scvcrandi.  l'ro|)lcr  qiiod  in  Provcrbiis  di- 
cilur :  Divilias  ct  paiipcrlalcm  nc  dcdcris  />ror.iii, 
milii,  scd   laiilum    \ictui  mco  Iribuc   nc-'*'''- 
ccssaria,   nc   foilc   sati;ilus  dicam    :   Oiiis 

■15 


70(5 


ENARRATIO    IN   CAP.    LVIl    ISAI.E. 


ART.    I.XXXV 


^•lec/i.wi,  <^sl  Dominiis  ?  Et  in  Ezochielo  :  Ha?c  liiit 

*"•  iniqiiilas  Sodoin»  :  superbia,  saturilas  pa- 

nis,  fruguin  abundantia,  et  otium.In  Deu- 

Deui. \\\ii,  teronomio  quoque:Incrassatus  est  dilectus 

'^'  et  recalcitravil;  incrassatus,  impinguatus, 

dilatatus,  dereliquit  Deum  factorem  suuin, 

et  recessit  a  Deo  salutari  suo. 

11  Pro  quo  soUicifa  timuisti ^  Interrogalio 
est,  tanquam  dicat  :  Non  fuisti  sollicita 
quomodo  mihi  placeres,  nec  timorata  co- 
ram  me,  sed  pro  temporalibus  eras  solli- 
cita,  et  carnis  tuae  formidasti  incommoda. 
Qida  7nentita  es,  agendo  fallaciter,  atque 
loquendo  mendaciter,  et  mei  non  es  re- 
cordata,  convertendo  cor  tuum  ad  actua- 
lem  considerationem  mei  et  operum  ac 
verborum  meorum,  quemadmodum   Scri- 

ibid.  is.  ptura  testatur  :  Deum  qui  te  genuit  de- 
reliquisti,  et  oblitus  es  Domini  creatoris 
tui.  Neque  cogitasti  in  corde  tuo  ea  quse 
Dei  sunt,  quia  ego  tacens,  et  quasi  non 
videns,  et  mei  oblita  es.  Ideo  enim  per- 
versi  Deiim  sine  timore  offendunt,  quo- 
niam  Deus  longanimiter  sustinet,  ct  per 
modum  nescientis  se  habet,  dum  nec  ver- 
bis  nec  ictibus  peccatores  redarguit.Unde 

Eccie.wn,  scriptum  est  in  Ecclesiaste  :  Quia  non  pro- 

"•  fertur  cito  contra  maios  judicium,  absque 

uUo  timorc  filii  hominum  perpetrant  ma- 

pjiciix.ai.  la.  Et  in  Psalmo  :  Hsec  fecisti,  et  tacui  ; 
existimasti   inique  quod  ero  tui   similis. 

Rom.»,k.  Hinc  ad  Romanos  dicit  .4postoIus  :  k\\ 
divitias  bonilatis  Dei  et  patientiee  et  lon- 

12  ganimilalis  conlemnis  ?  Ego  annuntiabo 
justitiam  tuam.  Hoc  ironice  dicitur,  velut 
si  homicidae  deprehenso  dicatur  :  Vide 
quam  bene  fecisti.  Est  ilaque  sensus  : 
Ego  qui  diu  tacui,  et  quasi  non  vidi,  ad- 
ducam  te  ad  tribunal  meum,  et  peccata 

Ps.\u\,i\.  tua  libi  objiciam  :  juxta  illud,  .\rguam  te, 
et  statuam  conlra  laciem  tuam;  et  opera 
tua  perversa  non  })roderunt,  imo  vehe- 

13  menter  nocobunt  tibi.  Quum  clamaveris 
ad  me  tempore  necessitatis  et  angustia", 
liberent  te  congregati  tui ,  id  est  thesauri 
seu  dii  vel  adjutores  tui,  in  quibus  spe- 
rasti  potius  quam  in  Deo;  et  omnes  eos,  id 
est  congregatos   tuos  jam  dictos,  auferet 


A  ventus,  foUet  aura,  id  est  adversariorum 

impetus  atque  tcmpestas  ;  eruntque  sicut    .««(M  xr, 
arundo  vento  agitata,  et  sicut  pulvis  quem  ''i,^  _  ^ 
projicit  ventus  a  facie  terrae. 

<iui  autem  fiduciam  habet  mei,  speran- 
do  in  mea  bonitate,  quemadmodum  Sa- 
lomoii  monel  :  Habe  fiduciam  in  Domino  Prot>.  in,5. 
e.\  tolo  corde  tuo;  /lereditubif  terram  vi- 
ventium  seu  patriam  Beatorum  :  de  qua 
dicilur  in  MatthiBo,  Beati  mites,  quoniam  .vauh.y,i. 
ipsi  possidebunt  terram  ;  et  in  Psalmo, 
Placebo  Domino  in  regione  vivorum.Cer-  Ps  cmv,9. 

B  tum  est  autem  quod  hereditalio  terrae 
Judaeae,  non  erat  condignum  neque  suffi- 
ciens  praemium  spei  in  Deo.  Et  possidebit 
monfem  sancfum  meum,  id  est  regnum 
ccelorum,  de  quo  ad  Hebraeos  legitur  :  Ac-  Hebr.\», 
cessisfis  ad  montem  Sion,  et  ad  civitatem  '" 
Dei  viventis,  Jerusalem  ccelestem.  Aliqui 
tamen  exponunt  ista  de  Judaea  et  monte 
Sion  seu  templo  Jerusalem,  quando  de- 
structione  Jerusalem  (a  Romanis  peracta) 
imminente,  Christiani  in  Judaea  exsisten- 
tes,  ex  admonitione  angelica  ingressi  sunt 

C  legnum  Agrippa?  ;  postmodum  vero  re- 
aedificata  Jerusalem  ab  Adriano  impera- 
lore,  Christiani  permissi  sunt  in  Judaea 
atque  Jerusalem  habitare  :  a  qua  Judaei 
omnino  expulsi  sunt  ab  imperatore  prae- 
diclo. 

Sed  quia  ad  Christi  regnum  nemo  per- 
ducitur  nisi  auxilio  Dei ;  et  in  e.xordio 
nascenlis  Ecclesi»  per  prffidicationem  Apc- 
stolorum  ad  illud  perducti  sunt  gentiles, 
de  quibus  Christus  dixit  Judaeis,  Aufere- j^afr/i.xxi, 
tur  a  vobis  regnum  Dei,  el  dabitur  genti  *'■ 

D  facienti  fructus  ejus ;  ideo  Dominus  sub- 
Ail  :  Et  dicam  :  Viam  facite, pra;bete  iter,  14 
quatenus  gentiles  sine  impedimento  con- 
vertantiir  ac  redeant  ad  me.  Et  potest  hoc 
esse  verbuin  Dei  ad  angelos,  per  quos  corda 
audientium  disponuntur  ad  fidei  recepti- 
onem,  imo  ad  omnium  gratiarum  infusio- 
nem;  vel  ad  Aposlolos.quorum  ministerio 
sunt  conversi.  Dcclinatc  de  semita  oifen- 
sionis  ipsius,  id  est,  auferte  de  semita 
impedimenta  ipsius,  et  nolile  obicem  po- 
nere  gratiae  Salvatoris.  Unde  dictuin  est 


ENARRATIO    IN    CAP.    I.VII    ISAI.E.    —    ABT.    LXXXV 


7(17 


/..  XI.  3.  supra  :  Parate  viam  Dominn.  roctas  facilc 
in  soiiludiiic  scmitas  Uci  noslri.  Pruplcr- 
ea  subililur  :  auferte  o//endicula  de  via 
pojjuli  iiwi.  Quod  autcm  isle  sit  sensus 
lilleralis,  cx  scquciilibus  cliiccsecl.  Undc 
Judjpi  ct  nostri  Judai/.anlcs.  qui  ista  cxpo- 
nunt  de  rcditu  Judicorum  a  captivilatc 
Habyloniae,  errare  vidcnlur. 

Indc  nunc  Isaias  dc  spiiiluali  icililu 
gciiliiium  seu  eleclorum  Juda^oruiu  ad 
(^hrislum  locuturus,  in  voccm  laudis  di- 
15  vinip  gralulabundus  cruinpit,cl  ail  :  Quia 
/nrc  (licil  Dutninus  c.rccl.sus  in  sua  nalu- 
ra,  et  sublimis  in  operc  suo,  quemadmo- 

Ps. cxxxv,  dum  scri[)lum  cst  :  .\on  cst  simiiis  lui  in 

*'  diis,  Dominc,  cl  non  esl  sccundum  opera 

tua;  habitans  ceternilatem,  id  est,  seter- 
nalitcr  hajjilans  in  sc  ipso. .Elcrnilas  cnim 
sic  dicitur  mensura  et  habilalio  Dci,  ul  la- 
men  aliud   nihil  sil  nisi   ipsc  Deus,  qui 

irim.vi.io.  sccundiim  .\postolum  luccm  habital  inac- 
cessibiicin  :  quod  IJionysius  vocal  caligi- 

/it./.i5,ii;.  nem.  Ait  enim  ad  Timothcum  :  Bealus  et 
solus  potcns,  Kcx  rcgum  ct  Dominus  do- 
miiiautium,  qui  solus  habcl  immorlalita- 
tem,  et  lucem  habitat  inaccessibilem.  £< 
sanctum  nomen  cjus,  id  est,  ipse  nominc 
dcsignatus,  sanctiis  est.  (Jui  per  .Moyscn 

Zct.xi,*».  ait  :  Sancti  estotc,  quoniam  ego  sanctus 

LM.t.w.  sum.  Dc  quo  ait  Yirgo  Christilcra  :  (Juia 
fccit  mihi  magna  qui  potens  est,  et  saii- 
ctum  nomcn  ejus.  In  cxcclso,  id  est  iii 
ccelo  cmpyico,  in  regno  Ecclcsiffi,  cl  in 
sahcto,  id  est  in  cordibus  sanclorum,  lia- 
bilans,  non  pcr  circuinscripliuncm,  scd 
per  suaD  majcslatis  dcclaralioiicm,  opcra- 
lioncm,  cl  gralia?  inlusioncm.  Unde  in 
linii      Dculcronomio  scribiliir:  llabilaciilum  cjus 

""'"'■'■    siiisiim.cl  sublcr  biaciiia  scmpitcrna.Uuo- 
.i/a((/..M,  lidic  qiioqiie  oramus  :  l'alcr  noster  qui  es 

'■'■  in  cudis.  Jil  cum  contrilo  cl  humili  spiri- 

Jacob.iw  /«.supcrbis  cnim  resistil,  liuniilii)iis  vcro 

^;  dat  graliam  :  quoniam  excelsiis  Doiniiiiis, 

/'«.CXXXVIf,  "  • 

et  humilia  r<-spi('il.(Jiii  infia  ail  :  .\il  qiicm 
rcspiciam,  nisi  a<l  [)aii[)<'i'ciiliim  cl  coii- 
liilum  spirilu.et  trcmentem  sermoncs  me- 
os  (    Ut    vivi/icet  spiritum   /lumilium.   ct 

'  eontrito-       ...  ... 

niin  vivi/icet  cor  contnluui   ,   vita    gralia^    in 


/«.  LXVI,  t. 


k  pra>scnli.  ct  vita  gloria;  in  fiitiiro  :  sacri-  ri.  l.  i9. 
liciiim  cnim  Dco  spiritus  contribulaliis. 

}son  enim  in  sempiternum  litigabo,  nc-       16 
ijuc  itsr/ue  ad  finem.  irascar.  Non  est   hoc 
absolulc  intelligcndum  quantiim  ad  om- 
ncs,  sed  quoad  elcctos  in  vita  pnpscnli, 
quibus  Deus  ad  tcinpus  comminatur  alqiic 
irascitur,  non  ad   intcritum,  scd  a<l  cor- 
rcclioncm.  Ou<'m   cnim   diligit    Dominus,    Prov.m, 
corripit.  Ue  quo  scripliim  csl  :  Ipse  vul-  }o4v, is. 
nerat,ct  medetur;  pcrcutit,  et  manus  ejus 
sanaljiint.  Quia  spiritus  a  facic  mca  ci/rc- 

B  iliciur.  Hoc  de  Spiritu  Sanclo  inlclligi  po- 
lcst,  cui  clementia  approprialur,  ct  pro- 
ccdit  a  Patrc.  daturque  fidclibiis  :  pcr 
cujus  gratiam  omnia  nobis  pcccata  do- 
nantur.  Idcirco  in  signum  clementia  su» 
Dominiis  ait  :  Spirilus  a  facic  mi-a  cgrc- 
(licliir,  id  cst  a  mc  ipso.  qui  omnia  <'erno : 
de  quo  Spiritu  dixi  in  Joele,  Effundam  de  Joein.a. 
spiritii  meo  supcr  omncm  carncm  :  ct  in 
Zacharia.  Effundam  siip<'r  <lomiim  David.  Xach.%». 
id  est  super  Ecclesiam  (ihristi,  spirilum 
gratia?  ct  prccuin.  .\lii  dc  spiritu  rationali 

C  crcato  intclligiinl,  qucm  Dcus  crcando  in- 

fiindil,  qucmadmodiim  Zachaiias  ail  :  Hicc  ibid.  i. 
dicit  Dominus  cxlciulens  caduin,  ct  fin- 
gens  spirilum  hominis  in  eo.  Et  /falus  crjo 
faciam,  id  cst,  vil;e  spiracula.  scilicct  ani- 
mas  intcllcclualcs,  ego  sigillatim  crcabo  : 
iil  confiin<lantur  qui  asscrunt  omnes  ani- 
mas  rational<'s  crcatas  simiil,  quiiin  tamen 
scciindiim  Philosophum  :  actus  non  pr»- 
cedant  potentiam  tempore,  in  eodem.  Di- 
citur  autcm  anima,  flatus,  juxta  illiul  ("ic- 
ncsis,lnspiravit  in  facicm  cjiis  spiraciiliini  Gm.n, ". 

Dvitffi;  et  illud  Job,  Spiritus  Domini  fecit  /oAxxxki, 
mc,  et  spiraciiliiin  Omnipolcnlis  vivifica-  ■ 
vit  mc.  Ibcc  aiiliMii  idco  Uumiiuis  ail,  ul 
fial  credibilc  quod  dixit  se  yelle  misere- 
li  piopiiis  crcaturis.  (Iiiiim  igitiir  anima 
hominis  sil  opiis  maniis  (iiviiuc.  noii  cst 
(liii)ium  quin  Uominus  paratus  sil  ei  mise- 
licordiam  indiilgcnliamqnc  impcnderc. 

/'niptcr  inii/uilalciii  ai^arilia'  cjus  ira-        17 
tus  sum.  Hsec  est  una  ralio,  proplcr  quam 
abjccliis  csl  populus  Juda?oriiin,i't  in  iiain 
U<'i  illapsus.  7:7 /«•/•<•«.<.<(' i'MH»  pcr  mannm 


708 


ENARRATIO    IN   CAP.    LVII   ISAI.E. 


ART.    LXXXV 


hostium  suoruni.  .ibscondi  a  le,  o  popule  A  pere  voluit.  Hanc  scripturam   videtur  al- 


18 


olim  meus.  pleJJS  Judseorum,  faeicin  in<- 
am,  id  cst  gratifP  meae  pra^sentiam.  pie- 
tatisque  meifi  respectum,  et  indignaUis 
sum  propter  maliliam  ejus;  et  abiit  vagiis 
in  via  cordis  sui,  id  est  in  propria  adin- 
ventione  ad  multos  crrorcs  ac  vitia  decli- 
nando.  Ita  aecidit  nobis,  quum  Ueus  gra- 
tiosum  suum  adspectum  retrahit  a  nobis  : 
tunc  enim  per  varia  et  inutilia  evagamur. 
Viasejus  vidi,  id  est,  cogitationes,  verba,  et 
gesta  cognovi,  et  sanavi  eum,  et  reduxi 


legare  Apostulus  ad  Kphesios,  quum  ait : 
Yeniens  (scilicet  Christus),  evangelizavit  Ephes 
pacem  his  qui  longe,  et  his  qui  prope.  Ex  "' 
quo  constat,  prsesens  capituhim  loqui  pro 
tempore  Christi. 

Im^iii  autem  quasi  mare  fervens,  guod 
quiescere  non  potest.  Quemadmodum  enim 
mare  tempestuosum  et  lervens,  inquie- 
tum,  turbulentum  et  subversivum  est  na- 
vigantium ;  sic  homines  pravi  ac  ssevi, 
semper   turbulenti  sunt   corde  et  animo 


20 


eum,  et  rcddidi  consolationes  ipsi,  et  lu-  B  inquieti.quoniam  vitiis  et  passionii)us  mi- 
gentibus  ejus.  W^c  omnia  de  reliquiis  Ju-  serabiliter  agitanlur,  et  innocentes  oppri- 
dteorum  electis  sumenda  suiit.  de  quibus  mere  incessanter  nituntur.  Jusli  autcm, 
ante  dictuin  cst:  Nisi  enini  Dominus  Saba-  qui  rationis  dictamen  et  virtulum  direcli- 
oth  reliquisset  nobis  semen,  quasi  Sodoma  onem  sequuntur,  tranquilli  sunt  menle, 
fuissemus.  Hunc  igitur  populum  Christus      quieti  ac  stabiles,  Hinc  enim  in  Threnis 


19 


sua  passione  sanavit,  gratia  illuslravit,  Spi- 
ritus  Sancti  consolatione  implere  dignatus 
est.  Per  lugentes  vero  ipsius,  viri  mise- 
ricordife,  qui  eirantibus  condolent,  inlel- 
liguntur. 

Crcavi  fructum  labiorum  pacem,  id  est. 


scriptum  est  :  Peccatum  peccavit  Jerusa-  rArai.i,8. 
lem,  propterea  instabilis  facta  est;  in  Job 
quoque,  Si  iniquitatem  quae  cst  in  manu   Jo6.\i,  u, 
tiia  absliileris,  cris  stabilis,  et  non  time-  '^' 
bis ;  in  Proverbiis  quoque,  Quasi  tempe- ProD.x.ao. 
stas    transiens,    impius    non    erit,    justus 


proedicationem  Apostolorum  leci  Iructife-  C  autein  quasi    fundainentum  aelerniim.  Et 


ram,  ita  ut  seinen  verbi  cadestis  ab  eis 
iii  cordibus  hominum  semiiiatum,  afferret 
copiosissimum  ftuctiiiii   :  qui   fructus  est 

Phiiipp.n' ^a.\  Ghristi,  exsuperans  omnem  sensum. 
De  qua  pace  ait  Christus  discipulis  :  Pa- 
cem  habete  inter  vos.  Et  Apostolus  :  In 
pace,  inquit,  vocavit  nos  Deus.  Et  quia 
haec  pax  per  Chrislum  data  est,  atque  per 
ejus  discipulos  annuntiala  est  gentibus  ae 
Judaeorum  reliquiis,  de  quibus  Paulus  ad 

/?o»i.xi,5.  Uomanos,  Rcliquioe  secundum  electioncm 


Marc.  IX 
40. 

I  Cor.  vii 
13. 


redundant  fiuctus  ejus,  id  est  maris  fer- 
ventis,  in  conculcationem  ct  lutum  :  id 
est,  reduiidando  ad  littus,  generant  ibi 
hilum,  quod  a  transeuntibus  conculcatur. 
Sic  impii  sua  inquietudine  promerentur 
damnari,  et  a  da^inonibus  conculcaii.  Por- 
ro  ad  litteram  conlra  obstinatos  Judaeos 
referuntiir  haec,  qui  Christum  et  ejus  di- 
scipulos  furiose  persequebantur  :  propler 
quod  a  Homanis  calcari  et  interfici  me- 
rebantur.  Unde  de  eis  subjungitur  :  Et 


21 


gratiffi  Dei  salvie  factae  sunt 
tur  :  Paceni  ei  qui  longe  cst,\d  est  popii- 
lo  gentili,  qui  propter  idololatriam  longe 
crat  a  Deo,  non  loco,  sed  vitio,  in  regione 
dissimililudiiiis  habilans,  et  qui prope,  id 
est  populo  Judieorum,  propter  fidem  et 
cultum  unius  Dei  veri,  Deo  conjuncto,  di- 
xit  Dominus,  ct  sanavi  eiim  a  laesionibus 
culpae,  qui  credere  et  pacem  meam  reci- 


ideo  subdi-  D  noii  est  pax  vera  ac  diulurna,  dicit  Do- 


minus,  inipiis,  id  est  Judaeis  incredulis, 
qui  usque  in  praesentcm  diem  hostium 
manibus  sunt  subjecti.Denique  quiim  pax 
sit  caritatis  effectus,  nec  sine  gratia  ha- 
beatur,  patet  quod  nullus  injustus  veram, 
internam,  spiritualemque  pacem  sortiatur, 
de  qua  dieilur  in  .Malthaeo  :  Beali  pacifici,  Mnith.v,9. 
quoniam  filii  Dei  vocabuntur. 


ENARRATIO    IN   CAI>.    I.VIII    ISAI.E. 


ART.    LXXXVI 


709 


ARTICLLUS   LXXXVl 


EXPOSITIO    CAPITLM    nUINQUAGESIMI    OCTAVI    I    CLAMA,    NE  CESSES,   QUASI    TrBA,    ETC. 


Jontin.x 
iO. 


LuC.  MII,  K. 


IOnnTUH  Dciis  vol  ad  Isaiain,  iil  ali- 
Jqiii  ilitiint,  vel  ad  C.hristuin  honiiiicin, 
iil  |)o|)iiliiin  JiuUpoiiini  dignc  corripial,  vc- 
ic  informcl,  salubiitcr  dirigal.  Ue  quo- 
cumquc  aiilcin  exponantur  ha?c  oinnia, 
sensus  quodainmodo  idcm  cst  :  imo  omni 
pra>lalo  inciiinbit  faccrc,  qiiod  in  [)rinci- 
pio  hujus  capituli  Dominus  jubet.  Ail  ila- 
que  Dominus  vel  Chrislo,  vel  Isaiae  :  Cla- 
mn.  piiblicc  pricdicando.  non  iinmodesh^ 
loqiicndo.  Iloc  Chrislus  sc  implessc  asse- 
ril  :  Ego,  inquiens,  palam  loculus  suin 
miindo.  Xc  ce.sscs  ah  hoc  saliiljii  clamore. 
qiialcnus  dcbilis  ac  congrucnlibus  horis 
hoc  jugiler  lacias.  IIoc  etiam  Christus  se 
/6id.xvn,t.  fccisse  (lcmonslrat  :  Opus  consnmmavi 
quod  (lcdisti  milii  iil  faccrcm.  (^«((s/ ^«^»7 
exalla  vocem  tuam.  Iloc  egit  Salvator,  <\c 
qiio  scripluni  csl  :  Jesiis  hicc  dicciis.  cla- 
nialial  :  Oiii  liabct  aures  aiKlicndi,  Minliat. 
Dcnique  sicul  tuba  exaltavit  vocem  suam, 
conslanlissimc  arguendo  sacerdotes,  Pha- 
risa>os  ac  Sciibas.  /iV  annunlia  pojmlo 
meo  :  meo,  inqiiani.  fidc  cl  nomine,  non 
aulcm  caritate  et  opere.  Sc(]iiiliir  cnini  : 
scc/cra  eorum,  quibus  Dciiin  oflcndcriiiil. 
niils  vero  sit  popiilus  Dci,  monslratur  siib- 
dendo  :  et  donnti  Jacob,  id  est  plebi  sivc 
famili;r  Jiidtporum,  pcccalaeoruni,  (|iiibus 
[icccavcriint  in  (^hrislum.  Iloc  utiqiic  (;hri- 
slus  fccit,  jiixla  (piod  ail  :  .Me  odil  inun- 
(liis,  quia  ego  leslimoniiim  pcrliibeo  de 
ilio,  quoniam  opera  ejus  mala  sunl. 

Me  clcnim  de  dic  in  dicm  r/ua^runl,  cl 
scirc  vias  meas  volunl.  Vidcretur  hoc  pcr- 
liiicrc  ad  veram  Jii(!ii'oniiii  iiisliliain,  nisi 
|iriirniiis  dc  cisdcin  siil)iiiiij,'iT(liir  :  Mcce 
iii  ilic  .ic.iiiiiii  vcsiii  iinciiiliii  \oluiilas 
vcslra;  ccce  ad  lilcs  cl  (•(iiitcnljoiics  .icjii- 
natis,  ct  perciitilis  piigiu)  inipic,  clc.  Esl 


Jutinn.  \ 


A  igitur  sensus  :  Me  etenim  de  die  in  diem 
f/iiwrunl,  currendo  ad  synagogas,  lcgendo 
Scripturas,  (]hrisluiii  sc  exspectare  dicen- 
lcs  :  scd  non  sincere  ct  in  cordis  simplici- 
latc  ine  quaTiinl,  qiioniam  vilia  inlerioris 
hominis  non  abslergunl.  idcirco  non  iii- 
vcniiinl  inc,  siciit  Sapicntia  asscrit  :  Tunc  Pmv.i.i», 
invocabunt  mc,  et  non  exaudiain;  mane '"' 
consurgent  ad  me,  et  non  invcnicnt  mc, 
eo  quod  cxosam  habueiinl  disciplinam,  et 
limorem  Domini  non  siisceperint.  Ut  scire 
vias  tneas,  Id  esl  divina  mandata,  volunl, 

n  non  tain  iil  bcnc  vivanl,  quain  iit  docti 
a[)pareant,  aliorumquc  magistri  effici  pos- 
sint.  Quod  autem  ista  non  vere,  sed  ficte 
egerinl,  patet  ex  eo  quod  subditur  :  quasi 
ffcns  fjuw  justiliam  feccrit,  et  quw  judi- 
ciuni,  id  est  mandatum,  Dei  sui  non  dc- 
rcUquerit.  Taliter  se  habebant  Jiida'i  sc- 
cundum  apparentiam,  scd  non  sccundum 
exsistentiam,  gloriantes  in  lege  et  Scri- 
pliirarum  cognilionc.  magnamqiie  jiisli- 
liain  in  cxlcriorihus  obscrvanliis  simulan- 
les,  intus  vero  pleni  erant  pessiinis  vitiis. 

G  rnde,  ut  Evangclistffi  lcstantur,  (Ihrisliis 

fi('([uenlcr  Scrihariim  ct  rharis;eoriiiii  li\-  .v„/(A.\v, 
pocrisim  AYtrm[.  lioi/ant  mcjudicia  /usti-  •'•'"'"•'*; 
li(r.  id   cst,  in  sua  confidcntcs  justitia,  st</.:  luc. 
poslulant  a  me  jiislum   iudicium  :  more  ""• '•""'■ 
ejus  qui  ait,Judica  me,  Deus,  el  discerne  /•j.xim,i. 
causam    mcam  de  genle   non  sancla ;  ct 
rursus,  Judica  ine,  Doinine,  sccundum  jii-  /.,  ,„...i. 
sliliam   mcam.  clc.   supcr  ine.   Undc  dc 
cis  ilicil  Aposlolus  :  Ignoranles  Dci  jusli-  /(„,„. v.3. 
liain,  el   siiam   volcnles  slalucre,  juslili;c 
Dci  non  sunl  siibiccli.  7:7  /iropinquarc  Dio 

D  riituiil,  scd   non  (liscrelc   :  aMniilalioncin    //„,/. ;. 
eniin  Dci  habenl,  scd  non  sccundiim  sci- 
ciiliam.   .\[)pi(i|)iii(Hiiil    iiani(|ii('  vcracilcr 
Dco,  (lui  (Iclcsliiliir  [iccciila.  l'ro|)lcr  i|uod 


710 


ENARRATIO    IN   CAP.    LVIII    ISAIj:. 


ART.    LXXXVI 


Jacoh.  IV.8. 
Zacb.\y  3. 


scriptum  est  :  Appropinquate  Deo,  et  ap-  A  abstinen(]o   solum  a  cibis,  non  autem  a 


P5.xuil,25. 


propinquabit  vobis;  et  alibi,  Convertimini 
ad  me,  ait  Dominus  exercituum,  el  ego 
convertar  ad  vos. 

Judaei  autem  Deo  appropinquaro  vole- 
bant  in  foro  judiciali,  allegando  suam  ju- 
stitiam,  atque  dicendo  :  Quare  Jejtina- 
vimus,  et  non  adspcxisti,  dando  nobis 
effectum  atque  finem  jejunii?  //loniliavi- 
mtis  aninms  nos/ras,  te  invocando,  et  nos 
in  terram  prosternendo  (juxla  illud  :  Ouo- 
niam  humiliata  cst  in  pulvere  aninia  no- 


vitiis,  11/  audia/ur  in   excelso  clamor  ve- 
s/cr,  id  est,  quatenus  oratio  vestra  exau- 
diatur  in  ccelo.  Si  enim  a  cibis  simul  el  a 
vitiis  jejunaveritis,  preces  vestras  exau- 
diet  Deus,  sicut  et  Daniel  abstinendo  me-    Dan.t,i, 
ruit  coelestium  secrclorum   revelalionem.  ',^'^','5™'' 
His  consonal   verbum  Apostoli  ad  Timo- 
theum  :  Exerce  te  ipsum  ad  pietatem ;  nam  _  1  Tim.  iv, 
corporalis   exercitatio  ad   modicum  utilis 
est,  pietas  vero  ad  omnia  utilis  est. 

Numquid  /alc  es/  jejunium  quod  elegi,        S 


stra,  conglulinatus  est  in  terra  venler  no-  ^  per  diem  usque  ad  horam  comestionis, 
ster),  et  nescis/i,  id  est,  non  approbasti,  a//!i(/ere  /lominem  animam  suam,  id  est 
nec  exaudisti  ?  Hsec  autem  et  his  similia  se  ipsum,  non  nisi  corporali  afflictioni 
potissime  dixerunt  Judaei  tempore  obsidio- 
nis  suse  a  Romanis.  Tunc  enim  indesinen- 
ter  invocabant  Dominum,  humiliantcs  se 


vacando,   pietalisque   exercitationem   ne- 
gligendo?  XunHjiiid  con/onjiicrc  quasi  cir- 


in  cinere  et  cilicio,  in  jejnniis  et  fletibus, 
in  sacrificiis  multis. 

Huic  igitur  quiEstioni  respoiidet  Domi- 
nus  judex  justus  :  Ecce  in  dic  jejunii 
vestri  inveni/ur  rolun/as  vestra,  id  est 
inordinata  actio  propri.-p  vohintatis  ad  se 


culum  caput  smtm,  id  est  caput  et  colhim 
circumagitare,  in  signum  doloris  ex  mul- 
lo  jejunio  provenientis,  sicque  jejunium 
aliis  inaniter  demonstrare,(?^  saccumet  ci- 
nerem  sternere,  dormiendo  in  veste  cilici- 
na,  seu  aspera  cinere  adspersa?  Numquid 
isivA  vocavi*  jejunium  verum  et  virtuo-  'aiiasto- 
reflexse,   non  Deo  subjectce  :   de  qua  ad  G  ?,\im,etdiemacceptabilemDomino,^vo^\(}v"^  " 
Ephes.»,3.  Ephesios  dicit  Apostolus  :  Nos  aliquando      opus  virtutis  in  ipso  peractum?  Dies  enim 
conversati  sumus  in  desideriis  carnis  no-      el   lempus  dicuntur  Deo  accepla,  propter 
strse,  facientes  voluntatem  carnis  et  cogi-      opera  bona  vel  mala  in  ipsis  exhibita. 

Quum  ergo  haec  corporalia  exercitia,  si- 
ne  interiori  mentis  munditia,  nomen  et 
ralionem  jejunii  non  mereanlur,  declarat 
quid  sit  jejunium  Deo  acceptum.  Nonne  6 
/wc  est  niagis  Jejunium  quod  elegi,  id  est 
approbavi?  Dissolve  coUigationes  impieta- 
tis,  id  cst  vitiorum  catenas  atque  in  unum 
coUcclas  malitias,  quae  sunt  thesaurus  pec- 


Joann.  vi 
38. 


talionum,  et  eramus  natura  lilii  irae  sicut 
et  ceteri.  Quocontra  ait  Salvator  :  Descen- 
di  de  coelo,  non  ut  faciam  voliintatem 
£uc.ix,23.  meam;  et  alibi,  Qui  vult  venire  post  me, 
abneget  semetipsum.  Et  omnes  debitores 
vcstros  repetitis,  non  solum  eos  qui  ha- 
bent  unde  persolvant,  sed  etiam  impoten- 
tes  et  inopes  :  quibus  repetendo  violenti- 


am  sive  tristitiam  facitis,  quod  est  caritati  D  cati.  l'nde  apud  Amos  scriptum  est :  Nesci-    .imosm. 


i  fraternae  contrarium.  Eccc  ad  lites  et  con- 
tentiones  Jejunatis,  id  est,  jejunando  liti- 
giis  contentionibusque  vacalis ;  et  quum 
itor.11.,3.  sit  inter  vos  zelus  et  contenlio,  non  spiri- 
tuales,  sed  carnales  estis.  Unde  scriptum 
est  :  Si  zehim  amarum  habetis,  et  conten- 


Jacob.  111 
14. 


erunt  facere  rectum,  thesaurizantes  impie- 
tatem;  et  ad  Romanos,  Secundum  duritiam  Rom.  11,3. 
tuam  et  impirnitens  cor,  Ihesaurizas  libi 
iram  in  die  justi  judicii.  Peccator  enim  ad-    Eccn.m, 
jicit  ad  peccandum.  Quoconlra  in  Ecclesia- "  ' 
stico  inducitiir  :  Fili,  ne  adjicias  peccatum    ibid.\-,s. 


tiones  sunt  inter  vos,  nolite  gloriari,  et  super  peccatum ;  et  ne  dicas,Miseratio  Do- 

mendaces  esse  contra  veritatem.  Et  per-  mini  magna  est  :  subito  enim  veniet  ira 

cutitis  pugno  impie,  injuriantes  proximo,  illius.  Solve  fasciculos  deprimentes,  id  est 

non  tantum  verbis,  sed  insuper  ictibus.  chirographa   quibus   pauperes   aggravan- 

Nolite  Jejunare  sicut  usque  ad  hanc  diem,  tur,  seu  onera  gravia  quibus  subjecti  pre- 


ENARRATIO    IN   CAP.    LVIII    ISAI.E. 


ART.    l.XXX\I 


'11 


Hallh. 

XX11I,  4. 


I  Pelr.  IV, 


/Jebr.  XIII, 
I.  i. 


Gen.  XVIII 

XIX. 


Job  3 


Luc.  \MV 
i9. 


/(t<{.  iii.ll 


Joh  xx\i 
19,  JO. 


.Valtkxxy 
35.  30. 


Mlff.  13. 


munlur  :  qucmadnioduin  de  Scrihis  Phari-  .\ 
sit^isquc  icgitur, qiiod  aliipant  oncra  gravia 
ct  impoilabilia,  cl  poniint  ea  super  liu- 
meros  hominum.  I*ossunl  quoqiie  pcr  fa- 
sciculos  deprimentes  peccata  intclligi.quae 
homincm  mergunt  in  inlcritiim,  morlcm- 
que  a?ternam  :  de  quibus  fertur  in  Psal- 
mo,  Quoniam  iniqiiitates  mea;  supergres- 
sae  sunt  capiil  mcum,  ct  sicut  onus  gravc 
gravatai  sunt  super  mc.  Dimittc  cos  (jui 
confracti  sunt  inopia,  servitute,  seu  alia 
obligatione.  Uberos,  remittendo  debita  eis, 
ul  libi  ignoscatur ;  ct  omnc  o/iiis,  qiio  D 
opprimuntur  a  te,  ilinimpc,  id  esl,  aufcr 
ct  lolle  ab  cis. 

Frnnijc  csiiricnti  jinncm  tuum,  id  cst, 
victiii  necessaria  tribue  indigcntibus ;  et 
cgenos  vagosquc,  id  est  peregrinos  et  ex- 
suies,  induc  in  domum  tuam  causa  ho- 
spitii  exhibendi.  Unde  Petrus  :  Hospitales, 
inquit,  sine  murniiirationc.  l-^t  Panlus  ad 
llcbra>os  :  Caritas  fratcrnitatis  maneat  vo- 
biscum  ;  et  hospitalitatcm  nolite  oblivi- 
sci  :  per  hane  cnim  placucrunt  quidam 
(haiid  dubium  quin  .\braham  Lotqiie  si-  G 
gnificet)  angclis  hospitio  rcccplis.  Hinc 
sanctiis  Job  de  sc  ipso  tcstatur  :  Foris  non 
rcmansit  pcrcgrinus,  domus  mea  viatori 
patiiit.  IJcniqiic  noii  soliim  invilandi,  sed 
et  compellcndi  sunt  quodammodo  egcni 
et  vagi,  iit  ad  hospitiiim  gratuitum  se 
divcrtant  :  excmplo  (liscipiiloriim  qui  ei 
qucm  pcregrinum  putabant,  dixcrunt,  .Ma- 
nc  nobisciim,  quoniam  advesperascit ;  et 
coegcrunt  ciim.  Quiiin  vidcris  nudum.ojjc- 
ri  cttm  vcste  tibi  non  necessaria  :  quem- 
admodum  scriptiim  esl,  Qui  habci  diias  1) 
liinicas,  dct  non  habcnti  :  (|iicmadmodum 
Job  de  se  affirmal  :  Si  dcspcxi  pnelciciin- 
tem,  eo  quod  non  haberct  vestimenlum ; 
si  non  bcncdixcriint  mihi  latera  cjiis,  et 
dc  \('llciil)us  (iviiim  iiicariim  calcfactiis 
cst.  rndc  Christus  in  dic  jiidicii  diclurus 
est  juslis  :  Hospcs  fiii,  et  collcgistis  me  ; 
nudus,  et  opcriiislis  me.  Hcprobis  vcro 
diccl  opposilo  modo.  El  carnem,  id  est 
fratrem  scii  proxiinum,  lunm  nc  dcspc.rc- 
ris  proptcr  pcniiriam  :  proul  iii  Malachia 


pra>cipit,  Ciistodite  spiritiim  vestrum.  el 
nolite  despicere.  I£t  ad  Homanos :  Tii  ijuo- 
qiie,  quid  spcrnis  fratrem  tiiiim  ?  Umnes 
enim  stabimus  anle  tribunal  Christi.  His 
verbis  opera  misericordia^  commcndan- 
tur,  qu;e  a>lcrnam  beatitudincm  proiiic- 
rentur,  juxta  illud  iii  Psalmo  :  Bcatus  qui 
inlclligit  super  cgenum  et  paupercm ;  et 
in  Kvangclio,  Qiiod  supcrcst,  date  clce- 
mosvnam,  et  ecce  omnia  munda  sunt  vo- 
bis.  Et  Tobias  ait  :  Noli  avertere  faciem 
tuam  ab  ullo  paii[)ere  :  ita  cnim  ficl.  ul 
ncc  a  tc  avertatiir  facics  Uomini.  Siqiii- 
dem,  Beali  misericordes,  quoniam  ipsi  mi- 
scricordiam  conseqiicntiir. 

Tunc  crumj)cl,  id  est,  in  tc  exsurgct, 
quasi  mane  lumen  luum,  id  est  splcndor 
gralia^  Dci,  orienle  tibi  Solc  justiti»  (>hri- 
sto,  lumine  vero  omnia  illiistrante,  dc 
qiio  Pater  ait  :  Orictur  vobis  timentibus 
nomen  mcum  Sol  justiliie,  et  sanitas  in 
pcnnis  cjus.  Uc  qiia  sanitalc  jam  subditiii  : 
cl  sanita^  tua  a.h  infirmilatc  peccati,  ci7ms 
orictur  in  te  :  sicut  cnim  aqiia  cxstinguit 
ignem,  ila  eleemosyna  culpam.  Pro  hac 
sanitate  oravit  Psalmista  :  Sana  animam 
nieam,  quia  pcccavi  tibi.  Jeremias  quo- 
que  :  Sana  me,  Domine,  et  sanabor.  Unde 
de  Iiominc  miscricordc  diciliir  :  Duminus 
opem  fcrat  illi  supcr  Icctum  doloris  cjus  ; 
univcrsum  stratum  ejus  vcrsasti  in  infir- 
milate  ejiis.  .Nam  Job  alqiie  Tobias  eliam 
a  corporali  infirmilalc  ciirali  sunt  nicrito 
miscricordiarum  suarum.  El  anteibit  fi- 
ciciii  tuam  juslitia  tua,  id  esl,  viam  tibi 
parabit  pervenicndi  ad  Dcum,  cumque  li- 
l)i  in  cunctis  placabilcm  faciet.  Nec  obstat 
qiiod  iii  .\pocaIypsi  habetiir.  Upcra  illo- 
rum  sc(]uiinlur  illos  :  sciiiiuiiliir  ciiim  ct 
prwccdunt,  diversis  respectibiis.  Vcl,  .\ii- 
tcibil  facicm  tuam  jiislilia  liia.  gcncrando 
libi  iil)i(]iic  laiidabilciii  famam.  El  iilorin 
Domini ,  id  cst  gloriosa  operatio  Dei,  col- 
liycl  lc  a  miiltis  ct  vanis,  ad  unum  in- 
commiitabilc  boiiiim,  qiiod  soliim  esl  ne- 
cessarium;  colligct  qiioqiie  te  in  consortio 
clcctoriim,  cl  bcaliliido  divina  recipicl  lc 
in   patria  Bcatoriim. 


.1/a/acA.ii, 
16. 

Jiom.  XIV, 
10. 


Ps.  XI.  i. 
Luc.  XI,  41. 
Tob.  IV,  7. 

.\Jallh.\.l. 


AJalach,  iv. 


Eecli.  iit, 
33. 

Ps.  XL,  5. 


Jer.  XVII, 
14. 
Ps.  II.,  4. 


/o6  II  11,10; 
ro4.\ii,li- 
14. 


Apoe.  XIV, 
13. 


712 


ENARRATIO    IN   CAP.    LVIII    ISAI^. 


ART.    LXXXVI 


Ac(.vin,23. 


Coloss.  IV, 
6. 

10 

Rom.  xn, 
lo. 
Job  xxx,25, 


Eccli.xMM, 
16,   17. 


/?om.  VIII. 


14 

Ps.  IV,  9. 


Joann.  xiv 
23. 


Tnnc  invocabis,  el  Dominus  ea:audie(. ;  A 
clamabis,  ferventer  orando,  et  dicet  per 
actualem  exauditionem  :  Ecce  adsian  per 
gratise  niese  prsesenliam,  qui  ubique  sum 
per  essentiam;  si  abstvleris  de  medio  fui 
catenam,  id  est  iniquitatis  obligationem 
et  vitiorum  ligaluram  :  de  qua  Petrus  in 
Actibus  ait  ad  Simonem  magum,  In  lelle 
amaritudinis  et  obligalione  peccati  video 
te  esse  ;  et  desicris  extendere  dir/itum, 
alios  derisorie  indicando,  et  de  culpa  no- 
tando,  et  loqui  quod  non  frodest,  verba 
otiosa  vitando  :  sicut  Apostolus  monet.  B 
Sermo  vester  in  gratia  semper  sit  sale 
conditus.  Quum  effuderis  animam  tuam 
per  piam  compassionem  seu  benignam 
sui)ventioneni  esurienti,  et  animatn  afjli- 
ctam  rcpleveris  consolatione,  flendo  cum 
flenlibus  (prout  apud  Job  scribitur  :  Fle- 
bam  quondam  super  eo  qui  afflictus  erat, 
et  compatiebatur  anima  mea  pauperi),  vel 
verba  consolaloria  impendendo:  siquidem 
verbum  bonum  super  dalum  oplimum  ; 
orictur  in  tenebris  lu.:c  tua,  id  est,  in  ad- 
versis  et  sEeculi  hujus  caligine,  in  tenebris  C 
ignorantise  et  peccati,  gratia  tibi  praesta- 
Ijitur,  a  periculis  custodieris,  in  omnibus 
prospere  ages  ;  et  lenebra'  luce  crunt  sicut 
meridies,  id  est,  adversa  et  aspera  con- 
vertentur  libi  in  prospera,  et  mala  in  bo- 
na,  peccata  in  virtutum  incremenla  :  sci- 
mus  nempe,  quoniam  diligentibus  Deum 
omnia  cooperantur  in  bonum. 

Et  requiem  tibi  dabit  Doininus  semper, 
ila  ut  veraciter  dicas  :  In  pace  in  id  ipsum 
dormiam  et  requiescam.  Dabit  igitur  tibi 
requiem  indesinenter,  ut  in  adversis  quo-  D 
que  leeteris,  atque  in  omni  eventu  stabilis 
maneas  et  quietus  in  corde.  Incipietque 
requies  ista  in  via,  feternaliterque  perse- 
verabit  in  patria.  Unde  Salvator  de  se  et 
Patre  loquens  :  Ad  eum,  inquit,  veniemus, 
et  mansionem  apud  eum  faciemus..£'^  im- 
plebit  splendoribus  coelestium  gratiarum 
Sancti  Spiritus,  sapienti*,  scientiai,  intel- 
lectus,  atque  consilii,  animam  tuam;  et 
ossa  t.ua  liberabit,  vel  nunc  a  corporali 
languore,  vel  in  resurrectione  futura  de 


pulverc  terraj.   Potesl    quoque  exponi  de 
spiritualibus  ossibus  animse,  id  est  virlu- 
tibus.  quas  Deus  in  homine  bono  liberat 
ab  oppositis  vitiis,  conservando  eas  in  es- 
se.  Et  eris  quasi  hortus  i)-riguus,  id  est 
spiritualibus  divitiis  plenus,  floribus  vir- 
tutum  et   fructibus  Spiritus   Sancti  orna- 
lus,  de  quibus  ad  Galatas  recolitur  :  Fru-  Gaiai.^.ii. 
clus  autem  Spiritus  est  caritas,  gaudium, 
pax,  palicntia,  longanimitas,  bonitas,  elc. 
Unde  in  Jeremia  :  luil  anima  eornm  quasi   Jev.  xxxi, 
horlus  irriguus,  et  gaudebunt  de  bonis  *"' 
Domini.  Et  sicut  fons  aquarum.cujus  non 
deficiunt  aquce,  id  est,  inexliausto  inde- 
ficientique  comparaberis  fonti :  nam,  flu-   Joann.w^. 
mina  de  ventre  ejus  fluent  aquae  vivae, 
videlicet  opera  bona,  verse  doctrinae  flu- 
enla  seu  gratiarum  charismata.  Ideo  enim 
in  Ganlicis  scribilur   :   Hortus   conclusus    Can/.  iv, 
es,  soror  mea  sponsa,  hortus  conclusus,  '"' 
fons  signatus. 

Et  a'diflcabuntur  in  te  deserta  scecuto-  12 
rum  :  id  est,  gentilitas  per  te  converte- 
tur,  et  spirilualiter  a?dificabitur  in  fide  et 
gralia,  tecumque  conslituel  unam  in  Chri- 
sto  Ecclesiam.  Fundamenta  generationis 
et  gcncrationis,  id  est  ex  utroque  populo 
genlili  ac  Hebrteo  nonnullos,  vel  omnium 
nationum  quosdam,  tanquam  aliorum  cre- 
dentium  fundamenla  seu  primitivos,  sus- 
citabis  tua  pr»dicatione  a  somno  perfidiae 
seu  peccati  ad  fidem  et  gratiam  Christi. 
IJoe  per  Apostolos  conslat  impletum,  qui 
primo  multa  millia  Judfeorum,  deinde  in-  ArMi,ii; 
numerabilia  millia  converterunt  gentili- '^'^' 
um.  Judcei  et  quidam  occidentem  litteram 
assequentes,de  malerialibus  i-edificiis.mu- 
ris  et  sedibus  ista  exponunt.  Et  vocaberis 
wdificator  sepium,  quibus  vinea  Domini, 
id  est  Ecclesia,  cingitur  atque  munitur  : 
hoc  est,  confirmabis  corda  fidelium  ne 
dent  locum  diabolo,  ne  vitiis  pateat  in-  Epkes.i-.: 
gressus,  ne  spiritualiter  spolientur;  aver-'^'- 
tens  semitas  in  quietem,  id  est  viarum 
tortuosilatem  rcmovens,  et  Domino  viam 
disponens  :  quatenus  viis  peccatorum  ab- 
Iatis,quies  vera  sequalur.  Stultum  omnino 
esset,  hcec  de  materialibus  exponere  se- 


ENAHRATIO    I.N   CAP.    L\  III    ISAI.l'.. 


ART.    LXXXVl 


713 


Vi 


Jontm  VIII, 
3». 


llCor.  ix, 


/'. 


l.ili,  8. 


Px.  CXVIII. 

108. 
I  Pnr. 

xxMii,  y. 


pibus,  qiiofl  cst  officiiim  paupcrum  ct  lu- 
slicoruin.  Splritiialilcr  vcro  iiiipicluin  csl 
iii  {)opulo  JiKia^oruni  pcr  Apostolos  Christi. 
Si  accrtcris  (t  .'iabbato ,\d  cst  a  transgrcs- 
sionc  sabbati,  non  solum  lcgalis.  scd  spi- 
ritiialis,  scilicct  intcrna?  qiiictis,  pedem 
tuum,  id  cst  operis  tui  proccssum,  videli- 
cet  averlens  seu  non  acquicsccns  faccrc 
voliintalem  tuam,  ad  se  inordinatc  rctor- 
tam,  in  die  sanclo  meo,  quo  pra'cipuc  va- 
candum  cst  Dco  :  iino  quotidic,  quoniam 
scinpcr  fcriaiiijum  csl  a  pcccaln. .\on  ciiim 
dc  solo  sabbato  dclcrminalo  iiilclligcnda 
sunt  haec,  ne  videatur  dari  libertas  pec- 
candi  aliis  scx  diebus.  Et  vocaberis  sabba- 
tum  delicatum,  cl  .•iaiiclum  Domini  plori- 
osum,'\A  est  dignum  ac  nolabilcqualcnus 
dcdigncris  opcra  vilia  alqtic  scivilia,  id 
est  pcccata  (qui  cnim  pcccat,  scrvus  esl 
peccali),  pcrpetrare  :  quemadmodum  vir- 
go  dclicata  tiirpia  ct  immunda  tangcic 
dclcstatur.  Kl  i/lori/icavcris  cum,  vidcliccl 
Ucum,  dam  non  facis  vias  tuas,  id-  est 
dcsidcria  propria,  scd  Dco  humilitcr  ac 
revcrcnler  tc  subjicis  cordc  promptissi- 
mo :  hilarcm  enim  dalorem  diligit  Dcus  ; 
cl  iion  invcnitur  volunlas  tua  irrefrcna- 
ta,  ut  loquaris  sermonem  inutilcm  aut 
maligniim  scciinduin  propriic  affcclionis 
instinctum.  Dcbcl  lamcn  iii  omni  opcrc 
bono  csse,  et  gratia;  Dci  coopcrari,  voltin- 
tas  nostra  Dco  siibjccta  :  imo  qiio  opiis  c.\ 
promptiori  voluntatc  proccdil,  co  ampliiis 
complaccl  Deo.  Propter  quod  scriptum  cst 
in  1'saliMO,  Volmitaric  sacrificabo  tibi;  ct. 
Voluntaria  oiis  mci  bciicplacila  lac,  Do- 
mine.  Kt  libio  primo  l'aralipomenon  :  Tu, 
fili  nii,  scrvi  Deo  cordc  pcrfccto  ct  aiiimo 


A  volunlario.  Undc  .\posloIus   :  Omnc.   in-  Coios$.m. 
qiiil,  qiiodcumquc  facilis,  cx  animo  facitc.  "  " 
Tunc  deleclaberis  super  Domino,  giistans       14 
qiiam  suavis  Dominus,  atqiie  proclamans  : 
(Juain  magna  mulliludo  diilccdinis  liia',  Do-  Ps.  wn.ia. 
minc  ;  Qui  cnim  se  penitus  deserit.ct  Deo 
pcrfectc  se  subjicit,  divinis  consolalioni- 
bus  impingiialur,  cunctisque  graliis  adim- 
plcttir.   Dfiis  (|iii|)pc   dfsccndit   in   ipstim 
ctim  inctfabili  lihcralitatc  ac  opulcntia  di- 
vinorum  charismatum. 
Conscqiicntcr  in  pcrsona  Dci  subjiingi- 

B  tur  :  El  sustollam  tc,  id  csl,  dcvabo  tc, 
super  allitudines  terra;  viventiuin,  id  cst 
palria^  coclcstis,  in  qiia  niiiic  pcr  conlrm- 
plationcm,  postmodiim  vcro  pcr  localcm 
inhabilalionem  ac  bealilicam  visioncm  mo- 
raberis;  cl  cibabo  lc  hcrcdilalc  Jucob  jju- 
tris  tui,  cujus  vcstigia  seqiieris,  spiritua- 
lisquc  filius  cs  vitia  supplantando,  id  cst 
boiiis  ca-lcslibiis  sanclo  palriarclup  Jacob 
pro  finaii  [)iinci[)aliqiic  praMiiid  rc[)iomis- 
sis  :  de  quibus  fcrtur  in  Psalmo,  Credo  vi-  p.!.xxvi,i3. 
dcrc  bona  Domini  in  lcrra  vivcnliiim;  ct 

C  .\postoliis,  Uctiliis  (ait)  non  vidil.  ncc  au-  iCor. n, 9. 
ris  audivil,  quae  Deus  pra?paravil  diligcn- 
tibns  sc.  Certum  esl  aulcm,  hoiia  lcmpora- 
liacl  tcrrcna  non  cssc  stifficicns  piaMiiiiiin 
acluum  virtuosortim,  dc  quibus  hic  agi- 
tur;  ncc  omnibiis  juslis  Judicis  data  est 
hcrcditas  lcrr;c  (^hanaan,  Jacob  cjtisquc 
sciniiii  rcproinissa>.  qutim  ct  Ezcchicl  ct 
alii  mtilli  Sancti  cxtra  cam  caplivi  ducli 
alquc  dcfuncli  suiit,  ncc  Sancli  velcris 
TcslanKMiti  tciiiiioralcm  rclribiitiomMn  fi- 
naliler  oplavcrunl.  Porro  omnia  hipc  fi- 

D  ent  :  Os  enim  Domini  loculum  esl,  cujiis 
scrino  cassari  non  polcst. 


714 


ENARRATIO    IN    CAP.    LIX   ISA1.E. 


ART.    LXXXVII 


ARTICULUS  LXXXVII 


ELTTIDATIO    CAPITI XI    OIIINQUAGESIMI    NONI   :    ECCE   NON    EST    ABBREVIATA    MANUS   DOMINI. 


E 


CCE  non  est  abbreviala,  id  est  mino- A  Psalmo  habt-dir,  Libera  mc  dc  sanguini-  /'s.  i,  le. 


/?om.ix,18. 
Luc.  I,  37, 


Jer.  V.  -1%. 


Matlh. 
XXVII,  25. 


IS.  I.VII,   I 


bus.  Et  diyiti  vestri,  id  est  vircs  discre- 
tivae  seu  opera  minora,  pleni  sunt  iniqui- 
tate.  pra^serlim  contra  Chrislum  et  ejus 
primitivam  Ecclesiam  perpetrata.  Labia 
vcstra  locuta  sunt  mendacium  conlra  Ghri- 
impossibile  apud  Deum  omnc  verbum.jVf-  stum,  de  quo  coram  Pilalo  dixistis:  Si  non  jonnn.^im. 
/  rtH/-/,s  <yM4,  id  esl,  mise-      esset  hic  malefactor,  non  libi  tradidisse- '"• 

mus  eum;  et  alias  saepe  :  Seducit  turbas,    ih,d. 


rata  aut  infirmata,  manus,  id  est  po- 
testas,  Domini,  ut  salvare  negueat.  Infini- 
la  cnim  et  invariabilis  est  virlus  divina  : 
qua;  cujus  vult  miseretur,  ct  qiicm  vull 
indurat.  Unde  de  eo  dicitur  :  Non   cril 


ijiic  agfjravala  cs 

ricordia  Dei  non  est  indurata  aut  impedila, 
iil  iion  exaudiat  preces  fi<leliuni,  duin- 
mo<lo  constantcr  alque  salubrilcr  orenl. 
.S\'(/    iniijuitates    vestrw   diviserunt  inter 


VII, 

iO; 
Mnllh.    XI, 


Da^monium   habel,   Insanit,   Iloino  vorax, 
Numquid  inti-rficiet  semelipsum?  El  lin-  io;7onnn. 
gua  veslra  iriiquitatem  fatur,  id  est  bla- 


vos  et  Dcum  restrnm  :  non  inducendo  lo-  B  sphemias  contra  Christum.Unde  in  Osee  ail 


caleni  dislantiam,  sed  impediendo  affe- 
cluum  unionem,  alque  causando  dissimi- 
litudinem,  aversionem,  ac  displicenliam 
quanidam  ;  cl  peccala  cestra  abscondcnint 
faciem  ejus  a  vobis,  iic  exaudirct,  id  esl, 
divina^  pielalis  rcspectum,  gratiosam  prae- 
sentiam,C(  lerenKiuc  exauditioncm  inipcdi- 
veruiit,  quemadmodum  scriptum  est :  Pec- 
cata  vestra  prohibuerunt  bonum  a  vobis. 
Ouum  cnini  I)<'iis  sidilimis  <'l  bi'n<'dictus,sit 
vcrilas    prima  et  sanclitas   infinita,  om- 


Salvator :  Pra^varicati  sunl  in  me,  et  ego  re-  oswvn, i3, 
demi  cos;  et  in  me  cogitaverunt  malitiam.  '''■ 

Non  csl  ex   obstinatis    perfidisque   Ju-       4 
da?is,  qui  invocct  justiliam  veram,   quia 
nec  fidem  habent  in  qua  fundalur  jusli- 
tia,  nec  Chrislum  recipiunt,  qui  secun- 
dum  Apostolum  ad  Corinlhios,  factus  est  icon, 30. 
nobis  sapienlia  a  Deo,  et  justitia,  et  san- 
ctificatio,  et   redemptio;  de  quo  dictum 
est  paulo  ante,  Prope  esl  justitia  mea  ut  /»  1  vi,  1. 
reveletur.  Ncque  est  qui  judicet  vcre  dc 


nisque  justitiae  origo  fontana  el  initialis  C  Christo  el  ejus  operibus.  Omnia  enim  fa- 


mcnsura  :  certum  est  nil  inter  ipsuin  et 
ralionalem  seu  intelicctualcm  crealuram, 
separalionem,  divisionem,  aul  aversionem 
iiidiiccre,  nisi  quod  verilati,  sanctilati,  aul 
sequilali  repugnal. 

Manus  enini  vcstnv,  id  est  affectiones 
et  opera,  polluta'  sunt  sanguine  Christi 
ilisci[)uloruinqii<'  ejus.  Conlra  qiiem,  0  .lu- 
da'i,  clamaslis  :  Sanguis  i'jus  super  nos 


cta  ejus  el  v<'rba  inlerprelabantur  in  ma- 
lum.  Propter  quod  dixit  ad  eos  Joannis 
octavo  :  Vos  seciindum  carnem  judicatis ;  Joann.\m. 
el  alibi,  Nolite  secundum  faciem  judicare,  /jjrf.v„,M. 
sed  justum  judicium  judicate.  Sed  confi- 
dunt  in  nihili,  id  est  in  luluro  adventu 
Messiae,  quem  scimus  venisse  ;  el  loquun- 
lur  vanitalcs,  id  est  muila  figmenta  de 
bonis  sibi  pra?slandis  in  advenlu  Messiae, 


el  super  filios  nostros.  De  cujus  discipu-  et  sacram  Scripturam  inanissime  menda- 
liirumqiie  ejus  morle  superius  dictum  est:  citerqiie  exponunl.  Omnes  quoque  qui  in 
Justus  perit,  et  nou  est  qui  recogitel,  et  D  suis  perversitatibus  speranl,  confidunt  in 
viri  misericordiae  lolluntur.  Vel,  Manus  ve-  nihili.  Quomodo  aulem  isla  moraiiter  pos- 
strse  plenae  sunl  sanguine,  id  est  peccalis  sinl  exponi  de  omnibiis  impiis,  omnino 
alque  cruenlis   operibus  :  de  quibus   in      facillinuim  est. 


ENARRATIO   IN   CAP.    LIX    ISAI^.    —   ART.    LXXXVII 


715 


Itallli. 
XXIII,  33. 


i: 


Conceperunl  laborem,  id  cst,  cogitatio- 
nes  graves  el  molesta  proposila,  pcrnas 
quoque  contra  Chrisluni  e.vcogilaverunt, 
el  pepereriint  iniijuilalem,  perducendo  in- 
leriorem  afrectuni  ad  pravuin  effectuni. 
Ova  aspiiliim  ruperunl,  id  est,  ex  proprio 
corde  venenosa  consilia  conlra  Christum 
salvatorem  hauserunl.  Unde  in  Kvangclio 
serpenles  et  genimina  viperarum  vocan- 
lur.  El  lehis  aratiecv  lejLUvrunl ,  id  esl 
subliles  adinventiones  et  excogitalas  obje- 
eliones   coulra   Cliristiiin    cl    cjus  doelri- 

/>». xx.ii.  nain  :  juxla  iliiid  PsalmisUe,  Quoniam 
declinaverunt  in  lc  mala,cogilaverunt  con- 
silia  qiiic  non  piitiicnint  stabiiire;  el  ite- 

".».1X111,7.  rum,  Sciiilali  sunt  iniquilalcs,  dcfecerunl 
.scrulanles  scrutinio. Hoc  in  Kvangeliis  plc- 
nius  recilalur.  Qiii  eomederil  lie  ovi.t  eu- 
r;o«,  consenliendo  ipsorum  venenalis  con- 
siiiis,  morielur,  vitam  gratise  amitlendo, 
vel  gladium  Romanorum  incidendo  ;  ei 
guoil  eonfolum  esi ,  iil  est  cx  malo  consilio 
orlum,  nutrilum,  el  aclualum,  erMm^oe^  m 
ref/ii/iim,  id  esl,  serpentinum  erit,  vene- 
6  nosuin,  alquc  morlifeium.  7e/a'  eorum 
prsediclae  tion  erunl  in  vestimenlum.  id 
esl,  non  habcl)unt  bonum  effeclum,  nec 
veslienl  aniiiiaiii  virlulc  cl  gralia;  neque 
operienlur  operilius  suis,  nc  nudi  el  vacui 
invenianlur.  Opera  enim  mala  non  (ii)C- 
riunt  aniin;e  nudilalcm,  sed  dicilur  ci  in 

Apoc.  III,  .-Vpocalypsi  :  Quoniodo  dicis,  Quia  dives 
sum,  et  ncscis  quia  lu  es  miscra  et  miscra- 
bilis,  et  pauper,  et  cseca,  et  nuda  ?  Opera 
eorum,  opera  inulilia :  el  npiis  inii/uilalis 
in  manihus  eorum.  Fruslra  eniin  et  iinpie 
machinanlur  conlra  Chrisluin. 

I'eiles  eorum  corporalcs,  scu  dcsidcria, 
(piilius  gradilur  aiiima,  ai/  mu/um  <-ur- 
runl.et  feslinanl  ul  effundant  snnguinem 
iiinorenlem  Chrisli  el  discipulnrum  suo- 
riim.  Coyitaliones  eorum ,iiiijitaliones  inu- 
li/es  ;  vastilas  et  contritio,  id  est  pressiiia 
et  dcslructio,  in  viis.  id  esl  opcribiis  eu- 
riini.  Naiii  el  ipsi  (ip|irimcrc  cl  occidcrc 
nisi  sunl  (^hrisliiiii  cl  cjiis  riilcjis.  Iilio(|uc 
oppriini  cl  inlcrfici  iiicriiciiiiil  :  iiiio  :iii 
lc(|uaiii  a  itumanis  ca|ici'cului',  iii  iiia.viina 


IVI7 

Pi.  Xlii,  3. 


A  crant  pressura  ct  desolalione.  Viam  paris  8 
neseierunl,  per  imilalionem  et  a])probali- 
onem,  quoniam  pacem  Chrisli  abjecerunl, 
sperncnles  doclrinam  ipsiiis  el  graliam. 
Uiide  Pauliis  :  Yobis  oporlcbat.  inquil,  pri-  Af(.iiii,46. 
mum  loqiii  vcrlnim  I)ei  ;  scd  quoniam 
re|)uiislis  illud,  el  indignos  vos  judicaslis 
viliP  aetcrnje.  etc.  Secundum  Hicronymum, 
ex  hoc  loco  sumpsil  .\posloliis  lcslimo-  Rom.m, 
nium  ad  KomaiKis,  quod  nitilli  putanl  ex 
psalmo  terliodecimo  sumplum.  E(  non  est 
Jiidicium  discrctionis  aiit  jusliv  relribu- 

15  tionis.  in  semilis'  eorum.  id  est  in  aclibus  •  (jratibm 
Jiidiroriiiii  :  (piia  ncc  vcriiin  a  falso  dis- 
crcvcrunt.el  justos  injustc  pcrsecuti  sunt. 
SemiUe  eorum  ineurratie  sunl  a  reclilu- 
dinc  apquilatis,  eis.  id  cst  in  inaliim  ipso- 
riim.  Omnis  qiii  ea/cal  iii  eis,  sequendo 
eorum  vesligia,  ignorat  pacem  veram.  id 
esl,  pacem  non  oblinebil,  sed  simui  ciuii 
ipsis  pcribil. 

Conscqiicntcr  poniliir  dcbila  pcena  lani 
gravium  peccalorum,  et  loquilur  Isaias  in 
persona  populi  Judiporum.  qui  Chrislum 

C  non  rccepit.  quil)iis  ct  ipse  ail  :  Kgo  vcni    yoonn. v, 
iii  nomine  Patris  mei,  el  non  accepislis    " 
ine;  si  alius  veneril  in  nomine  suo,  illiim 
accipiclis.  (lonfilcns  ergo  I'rophcla  Judic- 
orum  miscriam,  et  eis  confileiidi  formiim 
prffiscribens,  ait  in  persona  eorum  :  Pro-       9 
jiler  lioc,  id  est  propler  prielacla  facinora, 
e/o)igalum  esl  a  no/jis  Judieium  discreli- 
onis  cl  judicium  evangelicie  legis,  quod 
annunlialiim  esl  gentibus.  Inde  superiiis 
l)oi)iiniis  loquitiir  :  Lex  a  iiic  cgicdictur,    /.i.ii,i. 
cl  .iudiciiini   nicuni   in   luccin   populuruiii 

I)  i'C(]uiescet.  £■<  non  apprehendit  «os,  id  esl, 
a  iiobis  apprchcnsa  non  csl,  /(/.v//7(V(,quam 
(lliiistiis  vcibo  cl  opcrc  dociiil :  iiec  .jusle 
vixiiniis.  (]ii()iiiaiii  iiisliis  cx  fidc  \  ivil.  /(om.  i,  i7. 
Ewsjiectiiriiiiiis  liicem.  id  csl  Cliiisliim  : 
de  qiio  dictiim  csl  antc,  Poi^iiliis  (]iii  aiii-    h.n.t. 

Iiulaiiiil   ill  lcllrlilis,  \i(lil    ilicclii  iiiiij,Mi;iill. 

Qiii  iiil  :  l'!go  siim  lii\  iiiiiiidl:  ct  allhi  ad  yonnn.vin, 

Jiidicos,  Duin  liicciii  (liKiuit)  haliclls.  cre-',f',     ,. 

'  '  //in/.  Xll.3(». 

(Iltc  lii  liicciii,  iil  lllli  liicls  sills.  Vcl.  I.ii- 
cciii.  Id  csl  llliiiiiliiiiliiuiciii  ac  |)ids|icrii  iii 
(;iii'isli  advenlu.  El  cccc  lcnc/nur  advcrsi- 


716 


ENARRATIO    IN    CAP.    LIX   ISAIi:. 


ART.    LXXXVII 


talis  et  excsecationis  irrueriint  in  nos.  De-  A  cium,  eo  quod  Chrislum  abjecerimus.  Ex- 


inde  idem  aliis  verbis  resuniil  :  splendo- 
rcm,  id  esl  Chrislum  ejusque  gratiam  :  ipse 
Hebr.1,3.  est  enim  splendor  gloriae;  et  in  lencbris 
ambulavimus,  id  est,  in  cordis  caecitate 
conversati  sumus.  Simile  est  illud  in  Jere- 
mia  :  Exspectavimus  pacem,  et  non  venit ; 
et  tempus  curationis,  ct  ecce  turbatio. 

Palpavimus  sacras  Scripturas  el  iter 
pergendi  ad  Deuin.  .s/cKf  ca'ci  palpantjjr?- 
rictcii)  :  quemadmodum  enim  cffci  cum 
inccrlitudine  ad  parielem  manuin  prolen- 


Jer.  XIV,  19. 


10 


spectavimus  e\  salutcm,\A  esl  liberationem 
a  tantis  miseriis,  seu  gratiam  Salvatoris, 
et  elongala  cst  a  nobis  :  quoniam  omnem 
pcenam  meruimus,  et  usque  in  finem  per-  flnn.ix,»-. 
severabit  desolatio  nostra. 

MuUiplicato}  sunt  cnim  iniqvilates  no-       12 
strw  coram  te  :  quia  super  peccala  noslra 
addidimus  blasphemiam  contra  Chrislum, 
et  impletur  in  nobis  illud  Psalnii  :  Appone   Ps.\.\\m. 
iniquitatem   super  iniquilatem  eorum.  el  "*■ 
non  inlrenl  in  justiliam  \uam;  ct  peccata 


dunt,  sic  nos  sacras  Scripturas  ct  vias  vir-  B  uostra  rcspondcrunt  iiobis  responsione  non 


tutum  secundum  propriam  a^slimationem, 
non  secundum  Sancli  Spirilus  illuminatio- 
ncin,  tractavimus.  Yerba  sunt  Judaeorum. 
ideo  sul)ditur  :  ct  ijuasi  absque  oculis  inlel- 
leclualibus  divinilus  illuslratis,  attrccta- 
vimus.  Unde  Christus  admonuit  eos  ad  di- 
ligenliorcm  Scriplurarum  investigationem, 
dicendo  :  Scrulamini  Scripturas,  quia  illse 
sunl  quee  teslimonium  perhibent  de  me. 
iPefr.n.s.  Impcffimus  ad  lapidem  offensionis,  resi- 
stenles  Chrislo,  in  meridie,  id  est  tempo- 


Joann.  \ 
30. 


vocali,  sed  reali  et  punitiva,  qiiia  causa 
fuerunt  quod  reddila  sunt  nobis  mala  pce- 
nse  pro  malis  culpte,  el  impediverunt  nos 
a  bono  optato.  Inde  Septuaginla  translu- 
lerunt  :  Peccata  nostra  restiterunl  nobis. 
In  Jeremia  quoque,  ubi  nostra  translatio 
continel,  Si  iniqiiilates  noslra?  responde- yer.  mv, -. 
rint  nobis  ;  alia  hal)el  translatio.  Si  iniqui- 
lates  nostrae  conlenderint  contra  nos.  Quia 
scelera  nostra  nobiscum  sunt  per  firmam 
adhssionem,  qua  cordibus  nostris  inha;- 


Joann.  \\. 
5.  4. 


re  prcedicalionis  et  conversationis  sua?  in  C  rent,    ct   iniquitates   nostras   coffnovimus 

mundo  (quod   maxiuie   appellatur  meri-  per  approbationem,  deleclando  in  vitiis, 

dics,  propter  splendorem  doctrina",  sancli-  el  cx  proposito  ac  habilu  malo  peccantes  ; 

moniain  vilte,  et  claritatem  miraculoruin  vel.  Cognovimus   eas   esse  vere   pcccata, 

Chrisli:  propler  quod  ail  :  Quamdiu  suin  quas   olim  putavimus  esse  justitias.  Ini- 

in    mundo,  lux   sum   mundi  ;  venit  nox  quilates  autem  nostrae  fuerunl,  peccarc  cl 

quando  neino  potest  operari),  quasi  in  te-  mcntiri  contra  Botninum  Salvalorcm  ;  ct 

nebris  ignorantia?.  Impegimus  quoque  in  aversi  sumus  ne  ircmus  post  lcrffum  Dci 


13 


Ibid.  XVI, 
S;  VIII,  21. 


H 


nostri.  sequendo  vestigia  ejus,  alque  do- 
clrinam    cjus    servando.   De    lalibus  scri- 
ptiim  csl  in  Sophonia,  Disperdam  eos  qiii  Soph.i.i.i-:. 
averluntiir  de  post  leigum  Domini,  et  qui 
vestro  inoricmini.  Toto  enim  teinpore  gra- D  Dominum   non   exquisierunt  ;   el   in  Jere- 


caliginosis,  id  est  in  tenebris  jam  prsedi- 
clis,  quasi  nuirtui,  imo  vere  .spiriliialiler 
morlui.  Ideo  cniin  Christus  ait  ad  eos  : 
Vado  ad  eum  qui  me  misil ;  et  in  peccalo 


tiiP,  radianle  ubique  Evangelio  Christi,  Jii- 
dtei  perseverant  in  lenebris  suse  perfidiee. 
Ihigiemus  prse  cordis  dolore  quasi  ut-si 
omnes,  el  quasi  columbce  meditanles  ffe- 
memus.  Hoc  maxime  fuit  impletum  in  ob- 
sidione  eorum  ab  cxercitu  Homanorum  ; 
el  quotidie  ista  in  eis  complenlur,  dum 
graviter  opprimunlur  ab  his  inler  quos 
habitant.  Exspcctavimus  judicium  nobis 
a  Deo  adfulurum  conlra  adversarios  no- 
stros,  et  non  est,  nec  fit  nobis  tale  judi- 


mia,  Yerlerunt  ad  me  dorsum,  et  non  fa-  jer 
ciem.  Ul  locjueremur  calumniam  et  tran.s- 
ffrc.ssionem,  id  esl  verba  murmuraloria 
alque  illicita  conlra  Christum  et  ejus  Ec- 
clesiam.  Concepimus  el  locuti  sumus  de 
curilc  nostro  verba  jnoirfrtCf»,  peccanles  ex 
certa  malitia  :  siiniles  ei  de  quo  ait  Psal- 
mista,  Dixit  injustus  ul  delinqual  in  se-  Ps.\\\ 
melipso. 

Et  conversum  cst  rctrorsum  judicium,       H 
id  est,  a  nobis  elongatum  csl,  sicut  jam 


11,27. 


ENARRATIO    IN   CAP.    LIX    ISAI.E.    —   ART.    LXXX\  II 


7i: 


.Uallh. 
xwii,  20, 


Jhi'l.  iO. 


Juitttn.ynt. 
37. 

13 

•  Kl  fticltt 


Joann.xiv, 
6. 

P».  XXX,  13. 


Joann.  ix, 
2i,  34. 


/Ifl,t:\,3i. 


Jiseelt.txit, 
30. 


/**.  Lll,  i. 
/>.  I,  u. 


patuil,  ('/  jusdtin  longe  sletil  separata  a 
nohis.  A'el  :  Conversum  est  retrorsum  ju- 
(iiciuin,  i(i  esl  pcrversuin  in  (Ihristo.  (|ueni 
pricses  injuste  damnavit ;  et  justitia  longe 
slelit  lunc  a  prresidc  attjue  Juda?is.  Quia 
corritit  in  ptalea,  id  est  in  iala  via  liMJus 
sfficuli  vel  vicis  Jcrusalem,  rcritas  doctri- 
najChrisli,  ct  confessio  ejus  vcra.  Principes 
uanu]ue  saceidotum.  Pliarisa^i  et  Seribae 
iuduxcriiiil  poiiuliiin  ad  (^liiisti  lu^gatio- 
iiciii.  cl  iiKirtis  sua;  consenstini.  Ht  a'qui- 
tits  miii  jjotuit  in;/rcdi  corda  Jiuheoriim  : 
qiiibiis  in  Kvaiigelio  ail  Salvator,  Sciiiii) 
iiicus  11(111  capil  in  vcibis.  Quoniam  facta' 
cst  ri-ritas  iii  ttlilivioncm  :  id  est,  Jiida^i 
oblivioni  dederunt  doclrinam  qiiam  audic- 
runt  a  Christo.  Ipse  ctiam  Chrislus  qiii  ait, 
ICgo  siim  via,  verilas  et  vita,  Iraditus  riiil 
oblivioni,  juxta  illud  :  Oblivioni  daliis  sum 
tanquam  mortuus  a  corde.  Et  qui  rccessit 
a  malo  perfidiae,  cessans  in  Christiim  pec- 
care,  atque  ad  Deum  sc  loto  corde  coinn^r- 
tens,  imeihv  patuit,  id  est,  ab  infidciibus 
Jiidieis  prwdatus  est.  Tales  enim  extra  sy- 
nagogam  projecerunl,  iit  palet  de  cajco 
nalo,  a  Chrislo  illuminalo,  ct  a  Juda?is  eje- 
cto.  Posl  passionem  vero  spoliavcriiiil  crc- 
deiites  in  Christuin  :  i|uilius  ad  llibniMis 
scribil  .Xposlolus,  Kapiiiam  bononim  vc- 
strorum  uum  gaudio  suscepistis. 

('onsequenler  Isaias  in  propria  persona 
adjecit  :  Et  vidil  Dominus  lanla  niala,  cl 
mtdum  apjmruit  in  oculis  cjus,  id  esl,  in- 
justum  ccnsuit  el  sibi  displicuil,  (//</«  non 
csl  Judifium  jf\s\nm  iii  popiilii  Jucheorum, 
sed  Chrisli  discipulos  iiijtislc  damiiavil. 
El  oiilil  fjuia  non  esl  vir,  id  est  aliquis 
virililcr  se  opponens  maliliic  Judieoriim. 
dcfcndcndo  primiliviiin  lCcclcsiam;  ct  upo- 
rial.tis,  id  esl  contrislatns,  csl,  r/uia  non 
est  ijiii  occurrat,  id  esl,  se  muriim  oppo- 
nat  ad  mitiganiliiin  iram  Dei.vel  ad  prolc- 
geiidam  Kcclesiam  ejiis.  Tnde  per  Kzechi- 
elem  ait  :  (Juiesivi  viriiin  qiii  inlerpoiieret 
sepem,  et  slarel  opposiliis  ciuilra  mc  pro 
lerra,  ne  dispcrdcrein  cam  ;  cl  non  invciii. 
Oinnes  eiiiin  dcelinaveiiinl,  simul  inuliles 
facti  sunl ;  et,  A  planla  pedis  nsque  ad 


17 


18 


A  verlicem  capilis,  non  fuit  in  populo  isto 
sanilas.  Et  salvavit  sibi  bracliium  suum, 
id  esl.  Deus  propria  virlnle  IJberavit  suos 
fideles  ad  gloriam  suam,  ct  Juslitia  cjits, 
scilicct  Dei,  ipsa  confirmavil  eum,  id  est 
populiiin  sniiiii. 

Dciiide  de  inridcliiim  pa?na  adjecluin 
est  :  Indulus  esl  Deus  juslitia  ut  lorica, 
el  galea  salutis,  id  est  virtus  salvativa,  in. 
capitc  ejus;  indutus  esl  veslimentis  itltio- 
nis,  el  opertus  est  quasi  pallio  zeli,  id  cst 
jiislie   indigiiationis ;  4(V;/^  ad   vindiclaiu, 

li  til  uliiscalur  malcficia  JudiPorum,  quasi 
ad  retributionem  indignalionis, 'id  est  poe- 
na?  cx  divina  justilia  procedentis,  /toslibus 
s/iis.  ci  vicissitiidincm  inimicis  suis.  Id 
est  JudiBis  obslinatis  ct  Christo  rebellibiis, 
quos  per  manum  Komanorum  horribililer 
dcvaslavit.  Loquitiir  aiitcin  Propheta  iiie- 
taphorice  de  Deo,  quasi  de  rege  armalo 
conlra  ainulos  ad  pugnam  properanlc,  \)c- 
iiiqiie  ex  Iioc  loco  sumpliim  vidcliir,  c]iichI 
.\|)Osloliis  de  spirittialibiis  armis  comme- 
moral.  ad  qtiorum  asstimplioiiem  iios  pro- 

C  vocat,  dicens  :  Accipite  arniaturam  Dei,  Eiihes.w. 
elc.  Insulis,  id  est  Jertisalcm  celeristiue  ''• 
iirhibus  ejus,  qua;  inlcr  maria  siliiau- 
liif,  atque  per  modum  insulartim  mtillis 
])crscculiouum  fluclihiis  iclihiisiiiic  Itiii- 
duiitur,  viccin,  id  est  dchilam  ixeiuim  pro 
malis  Christo  et  ejus  plehi  illalis,  reddcl. 

Et  timebiinl  ijui  ab  occiilente,  nomen  Do-       19 
mini;  el  ijui  ab  orlit  solis,  gloriam  ejus  : 
id  esl,  occidentales  ac  oricnlales  naliones 
ad   fiilem   coiivcrsie,   limcbtiiil    nomcn  ac 
imijcslalcm  Sahiiloiis,  (ititim  vidcrinl  coiii- 

D  minationein  ejus  impletam  in  populo  Jii- 

dieorum,  quibus  anle  passioncm  dixit,  Ye-    /,,,<•,  xu, 
iiienl  dics  in   le,  el  nou  rcliiuiuciil  in  lc"-^'- 
lapidein  siiper  lapidein.  Quum  veneril  i/tia- 
si  /litvius  violcnlu^i,  id  est  cxercitus  Uo- 
iiiiinorum,  contra  Jiidieam,  i/uem  spirilus 
/)omini  cogit.  lloc   referri   potesl    vcl  ad 
fluvinm  violenler  currenlem,  quein  spiri- 
liis,  id  csl  flatns  seu  iinperium  Dei.  com- 
pcllil  sie  ciirrere,  juxlii  ilhul  Psalmi,  Fla-   />j,c»i.vii, 
bil  spirilns  ejiis.  el   fliicnl   aquie;  \c\  ad  '"• 
exercilum  Komanoriim.  qui  Dco  iiis[)itaii- 


7^0 


ENARRATIO    IN    CAP.    LX    ISAl^. 


ART.    LXXXVIII 


quem  dicunt  temporaliter  regnaturum,  to- 
tiusque  niundi  regna  snbjeclurnin  Judse- 
is ;  omnes  quoque  divitias  mundi  ad  Jc- 
rusalem  deducendas.  Et  ita  communiler 
exponunt  quse  sequuntur.Quam  autem  va- 
na,  frivola,  atque  carnalia  sint  hfec  Ju- 
dseorum  ligmenta,  onini  devoto  innotcsce- 
re  potest.  Nequaquam  enim  in  hac  vita 
datur  hominibus  relributio  ultimata,  sed 
totum  tempus  vitai  praisentis  esl  tempus 
pcenitenliffi;  estque  vita  hEec,  via  et  pere- 
grinatio  tendens  ad  patriam  regni  cosle- 
stis.  Non  ergo  beatitudo  sive  perfeclio 
hominum  est,  in  hac  vita  carnalibus  vo- 
luplatibus  frui,  divitias  possidere,  tempo- 
raiiter  dominari  ;  sed  earnein  affligere, 
divitias  spernere,  humiiiari  in  tolo  affe- 
ctu,ad  veram  ac  spiritualem  bealitudinem 
festinare,  qua"  in  Uei  beatiludine  consi- 
stit,  non  in  cibis,  potibus,  pulchrisque 
uxoribus,  et  ceteris  corporalibus  honis. 

Denique,  quod  affirmant  Christum  in 
primo  suo  adventu  debere  temporaliler 
regnare,  divitiis  abundare,  materiali  gla- 
dio  pugnare,  suosque  fideies  in  hoc  mun- 
do  temporalibus  alque  carnalibus  bonis 
ac  dominiis  sublimare  :  fundamentis  sa- 
crse  Scriplurse,  et  diclis  Prophetarum,  oin- 
ni  quoque  ralioni  repugnat.Christus  enim 
ad  lioc  venit  in  munduin,  ut  peccata  mun- 
di  tollat,  satisfaciendo  pro  eis,  et  ut  hoini- 
nibus  viani  ostendat  perveniendi  ad  feli- 
citatcm  ca?leslem  ac  sempiternain.Oportnit 
igitur  ut  primus  ejus  adventus  esset  in 
liumilitate,  pauperlate,  abjcclione  poten- 
tia},atque  in  quadam  occullalione.  Si  enim 
totius  mundi  appareret  monarcha,  et  Chri- 
stus  esse  scirctur,  qiiis  crucifigere  illuin, 
quis  persequi.quis  trucidare  pr»sumeret? 
praesertim  qunm  verissime  dicat  Aposto- 
ico?.  11,8.  tus  Paulus  :  Si  cognovissent,  nnnquam 
Daminuni  gloriae  crucifixissent.  Nec  dici 
potest,  quod  Ghristus  jubebat  se  occidi. 
Sic  enim  occisores  ejus  non  peccarent  ip- 
sum  oceidendo.  Prophetae  autem  loquun- 
tur  de  occisione  Christi  quasi  de  gravis- 
simo  scelere  :  quemadmodum  in  Daniele 
apertissime  dicilur.  (Juuin  enim  dixisset 


A  Propheta,  vel  potius  angelus  Gabriel,  Post  flan.ix.ao. 
hebdomadas  sexaginta  diias  occidetur  Chri- 
slus:  stalim  adjecit,  Non  erit  ejus  populus 
qni  eum  negaturus  est.  Unde  constat  Chri- 
stum  sic  fuisse  occidendum,  quod  ab  ali- 
quibus  negaretiir  esse  Ghristus.Et  ne  quis 
putarct  hos  non  esse  populum  Judfco- 
riini,  inox  addidit  :  Givitatem  et  sanctu-  ihidtm. 
arium  dissipabit  populus  cuin  duce  ven- 
turo.  Ex  quo  liquet,  Jerusalcm  civitatem 
et  templum  dissipata  seu  dissipanda,  pro- 
pter  eos   qui  Cliristum    negarent    :   quod 

B  de  gentibus  accipi  non  potest,  quia  Jeru- 
salem  hereditas  exstitit  Judaeorum,  non 
gentilium.  De  hoc  quoque  in  isto  Isai»  vo- 
luinine  niiilta  introdiicta  sunt  testimonia. 
Prajterea  sancti  Prophetae  primum  Chri- 
sti  advenlum  in  paiipertate  et  abjectione 
describunt,  non  in  principalu  et  eviden- 
lia.  Hinc  enim  Jeremias  admirative  ad 
Christum  ait  :  Quare  qiiasi  colonus  ven-  /«■.mv.s, 
turiis  es  in  terra,  et  quasi  vialor  declinans  " 
ad  manendum  ?  Quare  venturus  es  velut 
vir  vagus,  et  fortis  qui  non  potest  salva- 

C  re?  Cui  omnimode  consonat  quod  de  se 
ipso  Christus  in  Evangelio  protestalur  : 
Filius  hominis  non  habet  ubi  capnt  suum  Matti,.m\, 
recliuet.  llinc  insuper  scriptum  est  in  Za-  '"' 
charia  :  Jubila,  filia  Jerusalem  :  ecce  Rex  Znc/i.ix.o. 
tuus  veniet  tibi  justus  et  salvator;  ipse 
pauper  et  ascendens  super  asinam  et  su- 
per  pullum  asinae.  De  hoc  Psalmus  vicesi- 
mus  primus  copiosissime  loquitur,  in  quo 
Ghristus  homo  asserit  :  Ego  sum  vermis,   Ps.\\\,i, 
et  non  homo :  et,  Omnes  videntes  ine,  de-   ' 
riserunl  ine  ;  et,  Foderunt  manus  meas  et 

D  pedes  meos. 

Spiritualiter  igitur  exponendnm  est  prae- 
sens  capitulnm  de  Ecclesia  militanli,  aut 
triumphanti,  praesertim  quum  in  hoc  ip- 
so  capitulo  dicatur  ad  Jerusalem,  de  qua 
nunc  serino  ;  Non  crit  libi  sol  amplius  ad  ^crs.  lo. 
lucendum  per  diem,  nec  splendor  lunae 
illuminabit  te.  Et  alia  multa  dicuntur  in 
isto  capitulo,  qus.  ad  litteram  exponi  non 
possunt  de  terrena  Jerusalem.  Cur  autem 
Ecclesia  appellatur  Jeriisalem,  dictum  est 
saepe.  In  Jerusalem  enim  exordium  sum- 


ENARRATIO    IN    CAP.    LX    1SAI.E.    —    ART.    LXXXVIII 


7:il 


Ibid.  li. 


/».   XMI,  19. 


Joann,  iii, 
19. 


psit,  ct  in  visiono  scu  contemplationf"  pa- 
cis   Clirisli    icquicscit.  Ait  crgo  ad  eain 
bcatissimus  Isaias  ; 
1  Surgc  a  sa?culari  coiivcrsationc.  ab  in- 

orclinato  mtt-rorc,  a  lorporc  ignaviu',  il- 
luminarc,  gratiani  l)ci  rccipicndo,  Jcru- 
salem,  id  est,  Dccicsia,  quia  venit  per 
Incarnationcm  lumen  tuum,  id  est  Ghii- 
joann.i,').  stiis  iii.x  vcra,  illuiniiians  omnciii  hcimi- 
nein  vcnicntcin  in  liunc  mundum,  <■/ y/o- 
ria  Domini,  id  est  prseclara  operatio  Dei, 
vidclicct  dnctiina,  conversalio,  miraeula 
ct  gratia  Chrisli,  supcr  (e  orla  c.i/  :  dc 
qua  scripluin  est  in  Joanne.  Vidimus  glo- 
riam  cjus,  gloriam  quasi  Uiiigcnili  a  Pa- 
trc.  Quia  cccc  lcKclira-  ignoranli;p  ct  pccca- 
ti  operient  (erram,i(\  est  homines  lerrenos 
ac  gcnlilcs  iion  credcntes :  el  caligo,  id 
est  ca^citas  mcntis,  opcriet  populos  Juda?- 
oruin  :  dc  quibus  dictum  est  antc,  Quis 
cffciis.  nisi  ad  qucm  nuntios  meos  misi  ? 
Kt  in  Joanne  ait  Dominus  :  Lu.x  vcnil  iii 
mundum,  et  dilexcrunt  homincs  tencbras 
niagis  quain  luccin.  Extra  Ecclcsiam  ita- 
quc  Ehrisli  non  est  lux,  scd  lenebra;  ct 
caligo.  Super  (e  au(em  orietur  Dominus, 
id  cst,  tibi  apparebit,  lcque  sapientiie  ra- 
diis  illuslrabit,  iino  in  cordc  tuo  nasccliir 
Sol  jtisliliic  Dominiis  nostcr  :  dc  quo  di- 
ctum  est  in  Zacharia,  Ecce  vir,  Uricns 
nomen  ejus.  E(  yloria  ejus  in  (e  videbi- 
(ur  :  de  qua  nunc  dictuni  cst,  (iloria  I)o- 
inini  super  lc  orta  csl.  Vel,  (jloria,  id  csl 
majcstas  ac  magnificentia  ejus,  in  tc,  id 
cst  a  te.  vidcbiliir  :  iiucmadmodum  Paiilus 
leslatur  ad  (>oriiilhios,  Nos  autcm  rcxclala 
facic  gloriam  Uomini  speculantes;  sed  ct 
ipse  Christus  in  propria  pcrsona  iii  tc  vi- 
sus  csl  :  proiit  dicilur  iii  Ifariicli,  l'ost  Ikcc 
iii  tcrris  visus  esl,  el  cuin  hominibiis  con- 
vrrsatiis  cst.  1'nde  dictiim  cst  supraiSimu! 
laiiilabiinl.  qiiia  ociilo  ad  ociilum  viili'- 
biinl.  (iiiuin  convertcrit  Doininus  Sion. 
Ilinc  Jcriisalcm  dicitiir  iii  .Miclupa  :  Jciii- 
salcm,  (|iiarc  ino'rorc  consumcris  f  .Num- 
qiiid  rcx  non  cst  libi,  anl  consiliariiis  tiiiis 
pcriit,  qiiia  innovavil  '  lc  dolor ;  Salvabo 
tc,  ct   libcrabo  lc,  noli   liincrc. 

T.  8. 


Ibid.  C. 


yoaiin. xvil, 
JO,  Jl.  i3. 


Zach.  VI 


l^ 


WCor.m. 


18. 


Baruch  iil, 
38. 


h,  1.11,  8. 


il/icA.iv,'!. 


com|>rc. 
hoDilit 


k      E(  arnf>ulaOun(  gen(cs  a.(i  {'idcm  convoT-       3 
sa>  :  dc  qnibus  diclum  csl  aiilc.  ICccc  gcn-    /». i,v, 5. 
tcm  (]uain  nesciebas,  vocabis ;  et  iternm, 
llabilaiitibus   in    rcgionc  umbra;   mortis,  /iiv. u, i. 
lux  orla  cst  eis :  in  lumine  (uo,  id  esl  in 
Chrislo  cjiisquc  doctrina;  el  regcs,  id  cst 
principes  hujus   sKculi,    ambulabunt    in 
splcndore,  id  est  in  clarilatc  ct  gratia,  or- 
lus  lui,  id  csl  (Jliristi,  qui  natiis  cst  tibi  : 
sicut  prajilictuni  cst,  Pucr  natus  est  nobis, 
et  filius  datus  cst  nobis. 

Lcva  in  circuilu  oculos  luos  inleriorcs 

B  ct  cxlcriorcs,  o  primiliva  Ecclesia,  ct  vide 
qiiod  subditur  :  Omnes  isli,  videlicet  ex 
Jiidaisnio  conversi,  el  ex  gcnlibiis  crrdeii- 
tcs  cHccli,  congrcgali  ,mnl  pcr  ridcm  d 
caritatcin  in  ecclesiasticu  iinilate.  Dc  qui- 
biis  ail  Salvator  :  Patcr.  non  pro  his  (sci- 
liccl  .\postolis)  rogo  tantum.  scd  cl  pro 
eis  qui  credituri  sunt  pcr  verbum  coriiin 
in  mc,  ut  omnes  sint  iinum.  sicut  tu  Palcr 
in  inc,  ct  cgo  in  te,  iil  sinl  consummali  in 
iinum.  Venerunl  (ibi  per  cordis  acccssum, 
lanquam   parati  ad  obcdicndum    tibi,  et 

G  iit  iiicor[)orcnlur  tibi  in  Christo.  Dc  qui- 
biis  ipsc  lociitus  cst  in  Zacharia  :  Lauda 
cl  hclarc,  filia  Sion,  quia  cccc  cgo  vcnio, 
(1  inlialiilabo  in  nicdio  tui  ;  ct  applica- 
bunliir  gcnlcs  mulkr  ad  Doininum  in  dic 
illa,  cl  erunt  mihi  in  popiilum.  Filii  (ui 
spiritualcs  de  ionge  w«i>«^scilicet  a  qua- 
tiior  plagis  tcrriP  :  jiixta  quod  dictiiin  csl, 
r^ccc  isti  dc  longc  vcnicnl,  cl  cccc  illi  ab  /j.xux.u. 
aquilonc  et  mari,  et  isti  dc  tcrra  auslrali. 
Dc  (]iiibus  Chrislus  :  .Mulli,  iii(]iiil,  ab  ori- 
cnlc  cl  occidenlc  vciiicnl,  cl   rccumbcnt 

D  cum  Abraham  cl  Isaac  ct  Jacob  in  rcgno 
cccloruni.  Vcl.  Dc  longc,  id  csl  a  rcgionc 
(lissimililudinis  scu  pcccalo,  sicut  .\po- 
stoius  scribit  Ephesiis  :  Yos  qui  eratis 
lon^'c,  niinc  facti  cstis  propc  pcr  sangui- 
ncm  cjus.  Et  fitia-  tua-  in  Chrislo  rcnatai 
ex  aqiia  et  Spiritu  Sanclo,(/t»  tatcre,  id  csl 
dc  propinquo,  surgcnl  ad  fidcin,  ut  stcnl 
iii  Chrislo,  <\\.\Si  jaccbanl  iii  viliis.  (Jiio 
dalur  inlclligi.  qnod  uliiiisciuc  sexiis  ho- 
inincs  convcrlcrcntiir  ad  (^hristiim  Ac  lon- 
ginqiiis  pro|)iiiquis(|uc  [lartibns.  Alii  lcx- 


Zach,n,\0, 
II. 


.Mattlu  VIII, 
II. 


Ephes,  II, 
13. 


ITl 


ENARRATIO    IN   CAP.    LX   ISAI.E. 


ART.    LXXXVIII 


tus  habent,  Filisp  tua?  lac  sugent,  vel,  De 
latero  sugeut  :  quod  redit  in  idem.  intel- 
ligendumque  est  de  lacte  de  quo  sciiplum 

I Ped.  11, 2.  est  :  Quasi  modo  geniti  iurantes,  rationa- 
biles,  sine  dolo  lac  concupiscite.  Est  igi- 
tur  sensus,  quod  consolatione  Spiritus  San- 
cti,  seu  gratia  innocentife,  vel  doetrina 
Apostolonmi  essent  tovendi.  Si  autein  per 
filias  intelligamus  imperfectos  ac  imbe- 
cilles.  tunc  dicuntur  lac  sugere,  quoniam 
solidum  cibum  capere  nequeunl.  Propter 
I  Cor.  1.1,  quod  audiunl  ab  Apostolo  :  Quasi  parvu- 

''"  lis  in  Christo  lac  vobis  potum  dedi,  non 

escam,  nonduin  enim  poteratis ;  sed  nec 
nunc  quidem  potestis,  adhuc  enim  carna- 
les  estis.  Huicque  sensui  consonat  transla- 
tio  Septuaginta  interpretum,quae  talis  ost: 
Filife  luap  in  humeris  poitabunlur,  id  est 
scapulis  Aposlolorum  ad  ovile  dominicum, 
tanquam  per  se  progredi  non  valentes. 
3  Tunc   vidchis   genlium    conversionem. 

Unde  Salvator  in  Kvangelio  ad  discipulos 

.Va((/.svi,  loquens  :  Sunt,  inquit,  aliqui  de  hic  slan- 
tibus.  qui  non  guslabunl  morlem,  donec 
videanl  regnum  Dei,  id  est  incrementum 
ac  iol)Oi'ationem  Ecclesia!.  El  afflues  spi- 
rilualibus  divitiis,  alque  ingenli  laetilia 
inriitis;  cl  mirahitur  de  subila  popuhirum 
conversione,  tuaque  sublimatione,  ct  dila- 
tabitur  cor  tuum,  caritate  ipsum  leelifi- 
cante,  dilatante  et  aperiente,  ila  ut  capax 
sis  gratiarum  ccelestium.  inhabitationis- 
que  Christi.  Hinc  eniin  ad  Coriiilhios  Apo- 
stolus  Joquitur  :  Os  noslrum  patet  ad  vos, 
o  Corinlhii,  cor  nostrum  dilatatum  est. 
Quando  conversa  fuerit  ad  te  multituclo 
inaris,  id  est  habitantes  in  insulis,  locis- 
qiie  marinis,  de  quibus  prtedictum  est  : 
Ponent  Domino  gloriam,  et  laudem  ejus  in 
insulis  nuntiabunt;  fortitudo  gentiwn,  id 
est  potestas  seu  brachiiim  swculare,  vel 
Romanum  impeiium,  seu  reliqui  non  habi- 
tantes  in  insulis,  venerit  tibi  per  fidei  at- 
que  Baplismatis  susceplionem.Ineffabiliter 
gaudebat  sancla  Ecclesia,  quando  videbat 
multos  quotidie  regenerari  in  Christo  et 
adscribi  in  coelo. 

Lnundatio,  id  est  copiosa  mullitudo,  m- 


II  Cov. 

11. 


/s.  xui,  1-2. 


A  mclorum.\A  est  hominum  qui  propter  one- 
ra  vilioriim  qupe  porlaitant,  assiinilanlur 
camelis, oy)rt-/(V  te  :  qunniam  miilli  laliiiin 
ad  fidein  conversi  sunt.  Dromedarii  Ma- 
dian  ct  Eidia,  id  est  habitatores  regionum 
istarum,  quae  sitte  sunt  trans  Arabiam, 
operient  atqiie  implebunt  te,  o  Ecclesia, 
civitas  Dei  summi.  Ha?  quippe  regiones, 
fertiles  sunt  camelorum  :  propler  quod 
habitanles  in  eis,  dromedarii  appellantur, 
propler  bestialem  proprielatem  seu  con- 
versationem,    et    quoniam  veloces    erant 

B  ad  currendum  in  malum.  Loquitur  autem 
Isaias  in  isto  capitulo,  siciit  in  prsece- 
denti,  metaphorice;  et  per  adduclionem 
seu  congregationem  jiimentorum,  designat 
unionem  et  cohabitatiouem  gentium  di- 
versarum  in  domo  Dei,  quse  est  Ecclesia 
Chrisli.  Juxta  quem  sensum  dixit  superius: 
Habitabit  lupus  cum  agno,  et  pardus  cum  /«.  si,  o,  7. 
hoedo  acciibabit;  viliilus  et  leo  et  ovis  si- 
mul  morabunlur;  vitulus  et  ursiis  pascen- 
tur  simul,  etc.  Gertum  est  equidein,  Isa- 
iain  prophetam  in  lolo  libro  islo  ubertim, 

C  iino  siBpissime,  melaphorice  loqui  :  cujus 
ralionem  assignat  gloriosissimus  theologo- 
riiin  princeps,  et  ardenlissimus  Dei  ama- 
lor,  divinus  Dionysius,  capilulo  I  Angelica? 
hierarchiae,  videlicet  ut  veritas  occultetur 
indignis,  et  ut  studiosis  prajbeatur  occasio 
bouEB  exercilalionis.  Quidam  nostrorum 
superficialiter  loquens,  dicit  ista  littera- 
liter  complela  per  Conslantinum  impera- 
torem,  et  alios  principes  religiosos,  qui 
super  camelos  ac  diomedarios  miserunt 
dona  quamplurima  ad  sustentationem  mi- 

D  nistrorum  ac  pauperum  Christi,  ad  ec- 
clesiarum  quoque  sedificationem  et  ador- 
nationem. 

Omnes  de  Saha  venient,  auruni  et  t/rus 
dcferentes,  et  laudem  Domino  annuntian- 
tcs.  Hoc  dicunt  expositores  quidam,  litte- 
raliler  implelum  in  Iribus  Magis  seu  Regi- 
bus:quia,ut  scribilur  in  Matlhffio. venerunt  Maiih.», 
ab  oriente,  et  Chrislo  aurum,  thus,  myr- ''  "' 
rhainque  obtulerunt.  Saba  autem,  provin- 
cia  magna  est  aromatibus  plena  :  de  qua 
fuit  regina  Saba,  qute  venit  audire  sapieii-  iii.«es.x,i. 


ENARRATIO    IN    CAI'.    LX    ISAI.F.. 


.\RT.    LXX.WIII 


7^3 


ExQ<L\x\u, 
15;    xxxiv. 
20. 
}'S.l.X\t.\0. 


Gen.  XXV 
13. 


/•».  1.111,  8. 


/'J.  XXVIII 


I  Tim.  111 
15. 


tiain  Salomonis.  (Inincs  ilaqiie  liabilalo- 
rcs  Salia.  id  esl  (|iii(lam  cx  omni  geneic 
eoitiiii.  iil  sil  (iislributio  pro  jieneribus 
singiiioiiini,  veneiiinl  ad  l".((lcsiam  per 
conveisionem  suam  ad  lidcm  calliolicam, 
aunini  carilalis,  cl  liiiis  Ikhuc  operationis. 
scii  virtiiUim  odorcm  (lerercnles  ad  Ddini- 
nuin,  qui  pcr  .Mdvsen  jussil  :  .Noii  appa- 
rebis  in  conspectu  meo  vacuus.  Undc  in 

,  Psalmo  eantatiir  :  Heges  Tharsis  et  insul» 
nuinera  oricrcnl  ;  reges  Arabiim  el  Saba 
dona  adducent. 

Oinne  pecKS  Ccdar  congreqabilur  lihi, 
arietes  Nahaioth  ministrabunt  libi.  Siciit 
iii  (jcnesi  legiliir,  .Nabaiolli  priinogeniliis 
fuil  Ismaelis,  post  quem  nalus  est  (^cdar 
frater  Nabaiolh.  iiiterdum  quoque  Odar 
aecipitiir  pro  regione  Sariacenorum,  qui 
Isniaelitte  vocantur.  Ccdar  autcin  atque 
Nabaioth  in  tabernaculis  habitabant,  pe- 
coriiin  pascuis  inlcndciilcs.  Pcr  pecora  igi- 
lur  Cedar  el  aricles  .Nabaioth,  dcsignantur 
ininores  atque  inajores  descendentes  de 
scmine  fiiioriim  Ismaclis  :  (|ui  eliam  peco- 
ra  ariclesquc  dicunlur  pro[)tcr  \ilam  sil- 
vestrem  ac  bestialcm,  (]iiani.  aiitc^iuaiii 
convertcrcnliir,  dii.xerunt.  lii  ita^iiic  coii- 
grcgali  siinl  I".cclcsia'  (lliristi.  qiiia  ad  pia'- 
dicationem  .\postolorum  ac  discipulorum 
crcdideriinl  in  SaKalorcm.  donee  pcr  .\la- 
liometi  astutiaiii  sub\crsi  fuciunl;  scrvi- 
erunt  quoque  Ecclesia?  tanquam  obedien- 
tia?  filii.  Per  pra^dicta  aulcin  regionum  ae 
gcnliuiii  nomina  xicinarum  Jiida^a',  totius 
iniindi  insinuatur  conversio.  Ofjferentur  su- 
/jir  jifacabili  allari  mco,  id  est,  se  ipsos 
spontc  offerenl  Deo,  ciiin  Prophela  diccii- 
le  :  Voliinlarie  sacrificabo  libi.  Altare  \e- 
ro  intelligilur  (llirisliis,  \cl  loca  l^cclesia'. 

,  llinc  eteniin  scriplum  esl :  Affcrlc  Doinino, 
filii  Dei,  afferle  Ddiiiino  filios  arieliiin.  AV 
ilniniim  majcslalis  mcw,  id  csl  Lcclesiain 
mililaiitcm,  de  qua  ad  Timotiieum   dicit 

,  Apostdliis  :  Scias  quoniodo  oporleal  le  in 
doino  Dci  conversari,  qiiic  est  iCcclcsia  Dei 
vivi,  columiia  et  firmamentiim  verilalis  ; 
i/l(iri/>cali(i.  aiigciido  fidclcs  mcrilo  ac  nii- 
inero,  ulque  di\ersa  miracula  pcrpclrando. 


.\  Deinde  Isaias  exccllcnliam  .\poslolorum, 
quoriim  prsedicatioiic  no\eral  ista  com- 
plcnda,  admirans,  adjecit  :  Qui  sunt  isli  8 
f/ui  ul  iiubcs  volaiil.  contcmplaudo  coele- 
stia.  alquc  ad  gentiuin  con\crsionem  cc- 
icirinic  properando.  qui  sunt  (Y  (^Mrt-s-/ co- 
luiiibce  ad  fencslras  suas,  id  est  sempcr 
parati  ad  volandum  quocumque  Spirilus 
Sanctus  eos  direxeril?  Me  etenim  itisulte  9 
cji-speclant,  id  csl  habilantes  in  insulis,  ut 
sunt  Cyprus,  Sicilia,  .\nglia,  el  navcs  ma- 
ris,  id  est  negoliantes  el  operantes  in  ma- 

B  ri,  in  principio  nascentis  l^cclesia';  vcl.  In 
principio,  id  est  primo  ac  jirincipaliter, 
lanqiiam  parali  recipere  evangclicam  le- 
gcm  ;  ul  adducam  fiUos  luos  dc  longe.  id 
est,  per  praedicationem  nubium  priefata- 
rtiin  convertam,  et  libi,  o  Ecclesia,  per 
caritatem  conneclam  electos  ex  genlibus. 
Adducain  quoque  argcnlum,  id  cst  sapi- 
ciiliam  eorum,  el  aurum,  id  est  dilcclio- 
ncm,  eorum  cum  eis,  vel  extcriorcs  eorum 
divilias,  quas  multi  eorum  obtulcrunt  l'Ce- 
clcsia'.  Porro  de  spirituali  argeiilo  ct  aiiro 

C  ait  Psalmista  :  Si  dormialis   iiitcr  incdios    Ps.  ixvii, 
cleros   pennae  columbaj   deargentata?,    et  "' 
posleriora  dorsi  cjiis   iii  pallore  auri  ;  et 
(lciuio.  f^loquia  Doniini,  clo([uia  easla.  ar-   rs.w.T. 
gciiliim   igne  examinatmn.  In    \po(aly[)si 
([iio(]iic  dicilur  :  Suadco   tibi   ciiicre    au-    .\poon, 
niiii  ignitum   [iidbatiini,  iit  lociiplcs  fias.  '"" 
Hajc   autem   adducentur   nomini  Domini 
Dci  lui,  id  est  Christo  Deo  vero  ac  Do- 
iiiino  tuo,  cl  Sanclo  Israel,  id  est  Deo  san- 
clificanti    israelem,  quia  glorificavil   lc, 
0  sancla  Eceiesia,  Deus  luus. 

D      El  wdificabunl  filii  pcrcgrinorum  mii-       10 
ros  luos.  IIoc  corporaliter  ac  spiritualiter 
impletum  est.  i'ilii  nanKiue  peregrinoriim, 
id  csl  cx  gcntibiis  nali,  qui  erant  lios[)ilcs    i>/i«.ii, 
et  advenip,  facti  domeslici  Dei  per  fidei  '"■ 
receptionem,    ecclcsias    maleriales    tedifi- 
cant.  .Meliiis  aulem  spirilualilcr  exiilana- 
lur,  (iiiod  gcnlilcs  convcrsi,  ac  |)ra'dicato- 
rcs  cl  saccrdolcs  Dci  cffecli,  ledificavcriint 
in   fidc  al(]iie  virlutibus  muros  JCcclesi.-p, 
id   cst    liirbas    fidcliiiiii.   cx    ([iiorum   coii- 
ciirsu  ac  copiila,  ([uasi  cx  iniiris  seii  jia- 


724 


ENARRATIO    IN   CAP.    LX   ISAI^. 


ART.    LXXXVIII 


/'s.i.xsi.ll. 

Ps.cxx.wii, 
4. 


Act.  XVII, 


rictibus  resullat  Ecclosia.  Hsec  fecerunt 
cxcellcntissimi  viri,  Dionysius  .\reopagita, 
Clemens  Papa,  Polycarpus,  Ignatius,  mul- 
tique  aiii.  Et  regcs  eorum  minislrabunt 
libi.  Hoc  videmus  impletum  prajsertim  et 
quasi  universaliter  a  tempore  Constantini 
Magni.  Unde  in  Psaimis  prsedictum  est  : 
Et  adoraljunt  euni  omnes  reges ;  itemque, 
Confiteantur  tibi,  Domine,  omnes  reges 
terrsp..  In  indiijnatioac  cnini  inca  pcrctissi 
te,  quando  anle  adventum  Christi  permisi 
omnes  gentes  variis  erroribus  implicari ; 
ct  in  reconciliatione  mea,  id  est  in  pielate 
gratise  meae,  misertus  sum  ^w/.  quando  per 
Apostolorum  et  aliorum  Sanctorum  pnedi- 
cationem  ctppi  gentes  universas  ac  popu- 
los  vocare  ad  fidem.  Hoc  est  quod  Pauius 
testatur  :  Tempora  prioris  ignoianiiee  de- 

■*"■  spiciens  Deus.  nunc  annuntiat  hominibus 

ut  omnes  ubique  pienilentiam  aganl.  Pro- 
plerea  tempus  evangelicae  legis  dicitur 
tempus  gratiae,  propter  reconciliationem 

ucor.v.io.  divinam,  de  qua  ait  .\poslolus  :  Deus  crat 
in  Christo  munduin  rcconcilians  sibi.  Vel 
sic  :  In  indignalione  mea,  id  est,  quando 
per  modum  indignantis  me  iiabui,  percus- 
si  te  tempore  persecutionis  tuse,  primo  a 
Judffiis,  deinde  a  Romanis  imperatoribus 
ct  tyrannis;  et  in  reconciliatione  mea  mi- 
sertus  sum  tui.  pacem  libi  reddendo  tcm- 
pore  Conslanlini. 

Bt  aperietitur  portiv  tua  Jugiter,  id  est, 
semper  patebit  paMiitentibus  (durante  hac 
vita)  introitus  ad  Ecciesiam  scu  commu- 
nionem  fidelium,  et  participalioncm  divi- 
norum  sacramenlorum  ;  die  ac  noctc,  id 
est  in  prosperis  et  adversis,  non  clauden- 
tur,  ut  afferatur  ad  tc,  id  est,  tibi  pcr  fi- 
dem  et  gratiam  incorporetur  ac  uiiiatur, 
fortitudo  gentitim,  id  cst  sapientes.  po- 
tentes,  et  nobiles  seeculi  hujus,  quorum 
multi  ad  fidem  conversi  sunt,  et  regcs  ea- 
runt  adducantur  ad  te  per  fidei  susccpti- 
onem.  Possunt  hffic  etiam  ita  exponi,  ut 
ports.  Ecclesim  dicantur  semper  aperta', 
ad  designandum  libertalem  el  pacem  Ec- 
clesise,  prieserlim  ex  quo  liomani  iinpc- 
ratores  fidem   amplexati  sunt  Salvatoris. 


A  Gens  enim  et  regnum  quod  non  servierit  12 
?/'6/,obediendo  apostolicis  prseceptis,  p«-«- 
bit  in  aeternum  :  quoniam  extra  Ecclesiam 
nullus  sahalur,  sicut  nee  exlra  arcam  Noe 
quispiam  a  diluvio  salvabatur.  Propter 
quod  scriptum  est  :  Exaltabitur  manus  J/icA.  v,9. 
lua  supcr  hostes  tuos,  et  oinnes  inimici 
tui  interibunl.  Et  gcntes  tibi  obedire  no- 
lentes,  solitudine  vastahuntur,  id  est,  in 
nihilum  redigentur,  perdendo  esse  gratiae 


et  gloriae. 


13 


11 


Gloria  Libani  ad  te  vcniet,  abies  et  bt<- 
B  ■rus  et  pinus  siititd.  Libanus  mons  est 
Phoenicise,  excelsis  aiboribus  consitus,  de 
quibus  ait  Psalmista  :  Yidi  impium  super-  /'s.  xxxvi, 
exallalum  et  cle\atuin  sicut  ccdros  Liba-  '' 
ni.  Per  Libanum  itaque  designatur  mun- 
dus,  cujus  arbores  altse,  sunt  sublimes 
personse.  Est  igitur  sensus  :  Gloria  Libani 
ad  te  veniet,  id  csl  pcrsonse  nolabiles  con- 
vertentur  ad  fidem  tuam,  videlicet  abies 
ct  buxus  el  pinus,  id  est  viri  sublimes, 
Iiarum  arborum  proprietale  significati  : 
quales,  secundum  Ilieronymum,  fuerunt 
G  Cyprianus  eloqucntissimus  martyr,  et  Hi- 
lariiis  confessor  sa.nc[Ui;  ad  ornandtim  lo- 
cuni  sancti/icationis  mece,  id  est  Ecclesi- 
am  sanctam.  Tales  enim  personse  maxime 
ornaverunt  Ecclesiam.  Et  locum  pedum 
■meoruin,  id  cst  Ecclcsiam  militantem,  pe- 
regrinantem  in  terra,  de  qua  protestatus 
sum  :  Coelum  mihi  sedes  est,  terra  autem  /s. i,ivi,  i. 
scabclliim  pcdum  mcorum ;  ,(7?o;-('/?c«(!'o  spi- 
rilualibus  bonis  atque  prodigiis.  Et  vcni- 
cnt  ad  tc  curvi,  id  est  reverenter  et  humi- 
liter  se  tibi  inclinantes,  /ilii  eorum  qui 
D  Itumiliaverunt  te,  id  est  genliles  fidcin  am- 
ple.xantes,  quorum  patres  persequebanlur 
Ecclesiam ;  et  adorabunt  vestigia  pedum 
tuorum,  id  est,  maximam  tibi  reveren- 
liani  exhibebunt, et  exempla  tua  humiliter 
asscqucntur,  ontnes  qui  dctrahebant  tibi, 
id  est,  qui  olim  anle  suam  conversionem 
oblocuti  sunt  tibi.  Et  est  in  istis  locutio- 
nibus  distributio  pro  generibus  singulo- 
rum.non  pro  singulis  generum.Multi  enim 
qui  olim  diccbant  Ecclesiam  magicis  ar- 
tibus  occupalain,  videntes  mirabilia  Dei, 


U 


ENARRATIO    IN    CAP.    LX    ISAI.E. 


ART.    LXXXVIII 


725 


P«.l.\xxvi 
3. 


V6 


conversi  sunt,  humilitcr  (ii-prccantes  Kc 
/'J.XL1V.13.  clcsiam,  dc  qiia  iVrlur  in  Psalmo  :  Yullum 
luum  dcprccabuntur  omncs  divilcs  plcbis. 
Et  vocabunt  te  civitatem  Domini  Sion, 
Sancti  Israel.  Ecclesia  cnim  est  civilas 
Dei  Sion,  id  est  Dci  populi  JudEcorum,  scu 
Jcnisalcm  cl  lcmpli  in  monte  Sion  olim 
iundati.  Nam  idem  est  Dcus  Synagot^ic  at- 
que  Ecclesiae.  De  hac  civitate  habclur  in 
Psalmo  :  filoriosa  dicta  sunl  dc  tc,  civitas 
Di'i.  Ilsliiuc  ICccIcsia  civilas  Sancli  Isracl, 
i(l    cst    >an(liricali)i'is  \-cii   lsi'aclis. 

Pro  (■()  i//ni<i  fidsti  dcrcliclK,  id  cst  pcr- 
scculorum  voiunlali  cxposila,  cl  tribulaii 
pcrmissa,  ct  odio  hahila  ab  injuslis,  et 
iion  cral  qiii  per  tc  lran.siret,le  lcmpora- 
iiler  consolando  ;  7>0Hrtm  te  iti  sitperliiam 
scFculorum,  id  est,  omnibns  regnis  subli- 
miorcm,  polenliorem,  ac  digniorem  le  la- 
ciam  :  sicqiic  ponain  lc  i/ainliirm  ct  Uvli- 
lldiii,  i(l  csl,  intiis  ct  foris  jucundam  tc 
faciam  in  Spiritu  Sancto,  in  (/ciicraiioncm 
el  generationcm,  id  csl  per  mullanim  gc- 
ncrationum  succcssioncm.  iloc  toliim  ini- 
plctum  csl  in  Ecclcsia  Chrisli,  quando 
jiixta  vaticiniuin  Daniclis,  lapis  qiii  prw- 
cisus  est  dc  monte  sinc  iiianibus,  crcvit 
in  montcm  magnum,  implcvilqiic  iinivcr- 
sam  siipcrficicm  tcrra?,  ita  iil  qiiarliim  ac 
forlissimiim  rcgnuin.  quoil  cctci'a  omnia 
comiiiiniicbat,  vidcliccl  Uomaniim  iiiipc- 
riiiin,  tandcm  se  Christo  subjicciel,  et  im- 
plcrct  qiioil  Psalmista  pr;c(lixit  :  Hcmi- 
nisccnlur  cl  convcrtcnliir  ad  Dominiim 
universi  fines  lcrra?,  ct  adorabunl  in  con- 
spectu  cjus  univeisa;  familia>  gcntiiim.  Et 
siit/cs  la(-  gciiliiim,  cl  mamillii  rci/um  la- 
ctahcris.  Hoc  superiiis  salis  cxposiliim  cst 
vcTs.  i.  in  co  loco  (|iio  dicitiir  :  h^ilia-  liia'  dc  la- 
lci'c  siirgcnt.  .Mamilla  aiitcm  rcgiim,  csl 
doctrina,  consolalio,  seu  nulrilio  Aposlo- 
lonim.  qui  pcr  modiim  niitiicis  alf|iic 
piissima'  malris  convcrsos  ail  fiilciii  spi- 
riliialilcr  aliicrunl,(liciinliir(]uc  fcgos,jux- 
/'1. xuv.it.  la  illiid  :  Conslitucs  cos  principcs  siipcr 
oiiiiicm  lciram.  Piitcsl  (|iioqiic  cx[)oiii  dc 
rcgibiis  miindi  hiijus  ad  fidcm  convcrsis, 
qiii  dc  siiis  diviliis   Ecclcsiam  lilicralissi- 


flnn.  II,  31 
35. 


t'S.  XXI,  i 


16 


A  mc  nutriverunl.  Et  scles,  o  Ecclesia,  cx- 
pcrimcnlali  notilia,  ct  collalionc  bencfici- 
orum  islorum,  quia  cgo  Dominus  salvans 
tc  sangiiine  meo,  cl  rcdemptor  tmis,  For- 
tls  Jacob,  id  csl  forliludo  seu  confortalor 
Jacob  patriarchae  ac  populi  ex  eo  nali, 
cjiisqiie  fidem  el  virlutes  sequentis, 

Pro  (vrc  affcram   aurum,  et  pro  ferro       17 
affcram  argentum,  et  pro  lignis  (es,et  pro 
la/ildi/jus  fcrnim  :  id  csl,  in  a^dificatione 
spiritiialis  Jernsalcm  sivc  Ecclcsiic,   pcr- 
sona'  cx  quibus  conslriiilur,  in   mcliorcs 

B  dispositioncs  scii  qiialilalcs  mulabiinliir  : 
in  taiitum  ut  qui  anlc  a'ri  ct  lcrro  siiiiilcs 
eranl  proptcr  cordis  duritiam,  argenlo  ct 
aiiro  comparcnlur  propter  sapicntia>  nilo- 
rcm  ct  carilatis  fcrvorcm.  Ilii  iiikkiiic  (|iii 
proplcr  omnimodam  cordis  inscnsibilila- 
lcm  similcs  crant  lignis  cl  saxis,  paulalim 
pioficicndo  ulilcs  crunt,  ila  ut  a>ri  coin- 
parcntur  ct  ferro;  altiusqiic  crcsccndo  in 
gralia,  in  auruni  mutcntiir  alque  argcn- 
tum.  Polcst  ctiam  cxplanari.  ut  impcrfe- 
ctis  personis  Sjnagogfe,  qiire  lignis,  saxis. 

C  a^ri  cl  fcrro  comparanlur,  quia  carnalcs 
crant,  succedant  in  Ecclesia  Christi  homi- 
ncs   spirituales,   ac    pcrfcclissimi  viri    in 
omni    gratia    Spiritiis   Sancti    pra^fiiigidi, 
qiialcs  prffiscrlim  fuerunt  Aposloli  primi-   uom.vi». 
lias  Spiritus  habcnlcs.  El  /jouam  visila-  -'• 
lioiiciii  luam  pacciii,  visilando  lc  gratio- 
se,  pacem  requiemque  tibi  prsslando,  ut 
quielam    el    Iranquillam    vilam    agas ;  ctXTUn  u.i. 
/irivposllos  tuos.   id  cst    pra-latos,    ponam 
Jusliliam,  id  est  mullum  justos,alque  ju- 
stiim  jiidiciiim  iii  subililos  cxcrccntcs. Un- 

D  dc  lianslalio  Sciiliiagiiita  intciiircUim  cla- 
rior  csl,  sic  continens  :  Dabo  principcs 
tiKis  in  pacc,  cl  cpiscopos  luos  in  jiisti- 
tia.  Dicit  lioc  loco  Nicolaiis  dc  Eyra,  (]iioil 
cpiscopi  iCcclesiaj  usquc  ad  tcmpora  satis 
sihi  pio]iinqiia,  tam  sancli  fiicriml,  quod 
pcnc  (inincs  fcccriint  miracula. 

Non  audieltir  ttltra  iniquitas  in  terra        18 
liia,  raslitas  et  contritio  iii  lerminis  tuis. 
(Jiiamvis  ha>c  aliqiio  modo  exponi  possinl 
dc  lu'clcsia  militanti,  (]iianliim  ad  bonos, 
(]ui    jiidiciiim   jiisliliani(]iic  scrvantcs,   iii 


726 


ENARRATIO   IN   CAP.    LX   ISAI^. 


ART.    LXXXVIII 


I  Cor.  XV 
54. 


Ps.  CXI.1.  6. 


pace  convcrsantiir,  nec  se  invicem  oppri- 
munt  aut  molestant.  mortalia  vitia  decli- 
nando ;  perfecte  famen  et  proprie  nec  ista 
nec  verba  sequenlia  congruunt  Ecclesia? 
viatorum,  sed  Beatorum,  sicut  patebit.  Un- 
de  rationabililer  dici  potest,  quod  ab  hoc 
loco  usque  ad  finem  capiluli  describitur 
status  Ecclesiw  quem  habebit  in  palria, 
sciiicet  prosperitas  Ecclesia"  triumphan- 
tis.  Eadem  nenipe  Ecclesia.  qua"  modo 
est  militans.  poslmodum  erit  triumphans, 
quando  absorpla  erit  mors  in  victoria. 

Est  itaque  sensus  :  Non  audielur  vUra, 
nec  unquam  erit  initjuitas  in  tcrra  tua.  id 
est  in  patria  ad  quam  tendis  :  de  qua  di- 
eitur.  Porlio  mea.  Domint'.  in  terra  viven- 
tium.Propter  quod  scriptum  est  in  Apo- 
Apoc.  xsi,  calypsi  :  Non  intrabit  in  illain  aliquid 
■"•  coinquinatum.  Abominabilis  est   ergo  er- 

ror,  qui  Origeni  adscribilur,  quod  Heati  in 
patria  post  longa  intervalla  peecant,  et 
felicitalem  amitlunt.  atque  ad  vit»  hujus 
miserias  seu  inferni  pttnas  labiintur.  .Nec 
audietur  vastilas  et  contritio  in  terminis 
tuis.  id  est  in  eoelestibus  mansionibus,  de 
quibus  ait  Salvator  :  In  domo  Patris  mei 
mansiones  multa»  sunt.  De  quibus  ait  Psal- 
mographus  :  ()w\  posuit  fines  tuos  pacem. 
Sicut  enim  in  patria  deest  culpa,  ita  et 
pcena.  Et  occupalnt  salus  muros  luos,  id 
esl,  secura  felicitas  te  undique  cinget  at- 
que  circumdabit,  et  omnes  cohortes  tua> 
congregalionis  perfruenlur  salule  plenis- 
sima;  el  portas  tuas  occupabit  hiudatio, 
id  est,  omnes  qui  ingrediuntur  ad  te,  et 
in  alriis  luis  mnrantur.  Deum  incessanter 
laudabunt,  juxta  quod  in  Psalmo  scriptum 
est  :  Beati  qui  habilanl  in  domo  tua,  Do- 
mine:  in  ssecula  saeculorum  laiidabunt  te. 
Loquilur  autem  de  coelesti  Jerusalem  seu 
triumphanti  Ecclesia  metaphorice,  quasi 
de  urbe  muros  ac  portas  habenle  :  in  cu- 
jus  muris  propter  inexpugnabih^m  firmi- 
tatem,  dicitur  esse  salus,  atqur  iii  porlis 
ejus  laudatio,  eo  quod  exsistentes  in  por- 
tis,  laudibus  vacent. 

Non  erit  tibi  amplius  sol  ad  lucenduni 
per  diem,  nec  splendor  lunce  illuminahit 


Joann.xw 
i. 


Ps.  CXLVII, 

14. 


PS.LXXSII 


19 


A  te.  Ex  his  evidens  est,  prsesens  capitulum 
non  loqui  de  terrena  ac  matcriali  Jerusa- 
h'm,  metropoli  in  Juda>a  :  omnibus  enim 
in  hoc  niundo  vivenlibus  soi  et  luna  lu- 
cent.  nec  sinc  solis  ortu  et  occasu  esse 
possunt  dies  et  nox.  De  Jerusalem  vero 
unde  nunc  sermo,  dictum  esl  paulo  ante  : 
Aperienlur  portse  lua?  jugiter,dic  ac  nocte  >crs.  ii. 
iioii  claudentur  :  ergo  dies  et  nox  erunt 
illi  JerusaJem,  de  qua  nunc  loquilur  Isa- 
ias.  Ideo  sol  et  luna  non  ei  lucebunt.  Unde 
qiiod  nunc  dicitur,  accipi  non  potest  nisi 

B  de  Ecclesia   pro  slalu    quem    sortilur   in 
patria.  praeserlim  quum  pcr  Jeremiam  Do- 
minus  dical  :  Si   irrilum   ficri  potest   pa-  /cr. xxxm, 
ctum  menm  cum  die  ac  nocte,  ut  non  sit  '"' 
dies  el  nox   in  tempore  suo,  elc.  Ex  qiio 
cerliim  esl,  vicissitudinem  dierum  nocti- 
iimqiii'  durare.  quamdiu   conversalio.   ac 
(luialio.  aut  generalio  mundi  hujus  per- 
manserit.    Superius   quoque   dictum  est, 
quod  in  dic  qua  alligaverit  Dominus  vul- /s.  xxx,i6. 
nus  populi    sui,  eril   lux  lunae  sicut  lux 
solis,  et  lux  solis  septempliciter  :  id  est, 

C  omnibus  in  hoc  mundo  viventibus  sol  et 
luna  lunc  clarius  refulgcbunt  quam  nio- 
do.  Ilaque  quod  nunc  dicitur.Non  erit  tibi 
sol  amplius  ad  lucendum,  de  Ecclesia  pro 
stalu  palria?  inlelligere  cogimur,  de  qua  in 
.\pocalypsi  asserilur  :  Civilas  non  eget  so-  Apoc.%\i, 
le  neque  luna ;  nam  clarilas  Dei  illumi-  '  ' 
nabil  eam,  etc.  Unde  nunc  subditur  :  sed 
crit  libi  Dominus  in  lucem  ■sempilernam, 
el  Deus  tuus  in  gloriam  tuam.  Deus  enim 
est  causa  illuminationis  et  feiicitatis  seu 
gloriffi  omiiium  13ealorum  ;  nec  cst  in  re- 

D  gno  cttlorum  vicissiludo  diei  ac  noctis, 
sed  est  ibi  dies  una  perpetua.  Ideo  se- 
quitur  : 

Non  occidet  ullra  sol  tuus,  ct  luna  lua  20 
non  minuctur  :  cujus  ratio  est,  quia  Do- 
minus  erit  tibi  in  luccm  sempiternam  :  id 
est,  non  habebis  solem  sensibilem,  cor- 
poralcm  et  mobilem,  nec  lunam  mutabi- 
lem;  sed  habebis  solem  spirilualem,  in- 
telligibilem,  invariabilem  alque  a>lernum, 
videlicet  Deum,  qui  erit  tibi  lux  semper 
oriens  :  de  quo  impii  profitenlur.  Sol  in-  sap.y,^. 


ENARRATIO    IN   CAP.    LXl    ISAl.E.    —    ART.    LXXXIX 


7*7 


Apoc.  VI 


17 


.l/n(//i.v.5. 


21 


/Airf. vxv 
34. 


Jonnn.  i. 


Ps.  sci,  t  V. 


.Ua(//i.  sv 
13. 


JH.  XLIII,  ' 


yoniiri.XMl 


tolligentiac  non  ost  oitus  nobis..£'^  comp/e-  A 
buntur,  id  est  finientiir,  f/(>i-  tiic/iis  /iii  : 
quia  pro  luctu  tcinpmali  fDternam  conso- 
lationein  reeipirs  :  jii.xta  iiiii(i.  .Vbstcif^et 
Deus  oiiineni  laeriinani  aii  ociilis  Sancto- 
runi.  l-^t  .MattliaM  quinto  legitur  :  Bcati  qui 
luwent.  qiioniam  ipsi  consolabiinliii'. 

Popu/us  an/em  /uus,  id  est  cives  cu'- 
lestes,  omnes  jus/i,  id  est  confirmati  in 
bono,  ('//  perjje/uiim  heredi/n/mu/  /erram 
viventiuin  :  de  qua  Salvator,  Yenite(ail)be- 
nedicti  Patris  mci,  percipite  pra>paratum 
vobis  regniim.  Ilie  autem  popnlus  pra>de-  B 
stinatus,  esl  cjermcn  ptan/a/iouis  mea;,  id 
est  germen  planlatiim  a  me  :  (|ui  non  ex 
sanguinibus,  ne(]iie  ex  voliintale  earnis. 
sed  ex  Deo  nati  sunt;  de  qiiibiis  scriptuin 
est  :  IManlali  in  domo  Doniini,  in  atiiis 
domus  Dei  nostri  florebimt.  Ilos  enim  ])lan- 
tat  Ueus  in  via  per  graliam,  in  |)atria 
vero  per  gloriam.  Undc  Salvator  ait  :  ()m- 
nis  planlatio  quam  non  ]dantavit  Pater 
nieus  ccclestis,  eradicabitiir.  Ipsi  quii(]iie 
sunt  opus  manus,'\i\  est  potenli»,  mea'  ad 
f/lorificandiim  Deum,  vel,  ut  glorificenliir  C 
a  Deo.  Siiperiiis  eniin  dixit  Doiiiinus  :  Oin- 
nem  qui  invocat  nonien  meum.in  gloriaiii 
meaiii  ereavi  euin.  1^1  apud  Joanneiii  ail 
.  Filius  Dei  :  Palcr,  qiios  dedisti  miiii,  volo 
nt  iibi  siim  ego,  el  illi  siiil  nicciim.  ul  \  i- 
deanl  ciaritatem  meam. 


Minimus  eri/  in  mille,  e/  parvu/us  in       22 
f/en/em  for/issi^nam.  Sancli  enim  judica-  Sa/i.m.s. 
biint   naliones,  et  doniinabunlur  populis, 
iil    iegilur  in   Sapientia.  V.\  sublimitatem 
Beatorum  in  patiia  Chiistus  insinuans.ait: 
Qui  minor  est  in  regno  coeloriim,  videlicet   Mauh.xi. 
infimus  Bealoriim.  major  esl  illo,  seilieet  "• 
Joanne   Baptista.  Inde  in  evangelica  pa- 
rabola  uni  fidclium  dicilur,  Tu  eslo  super    lue.  «is, 
(]uinque  eivitates  :  et  altcri,  Tii  eslo  sii-   "    ' 
per  decem  civilates.  In  .\])ocalypsi  quoqiie 
Chrislus  testatur  :   Oiii   \ieeiit.  dabi)  illi  Apoc.H.a- 
potestatem  super  gentes;  et   reget  eas  in  ""' 
virga   ferrea,  et   tanquam  vas   figuli  con- 
fringenlur,  sicut   et    ego  accepi  a   Palre 
meo.  Efio  Dominus,  cui  non  est  difficile  Jer.xxnn, 
oinne    verbum,   in  /cnipore  suo  ' .  id    est  ".'    . 
tempore  a  me  prffordiiiato,  vidclicel  in  se- 
ciindo  Chrisli  advenlu,  su/>i/o  faciam  is/ud: 
tuiie  cnim  iniiiimi  et  parvuli,  id  cst  humi-     .\iaiih. 
les.  cxaltabuiilur,  et  ceteris  pra^fercntur.    "'"''-■ 

Denique  quod  in  exordio  hujus  capitiili 
dicitiir  :  Surge,  illuminai-c,  Jerusalem,  dc 
anima  jusli,  qu»  sedes  esl  sapientiie,  in-  Sap.\u,i-. 
tclligi  potcst  :  qua;  jubetur  a  teireiiis  ad 
caMcstia  surgere,  divinitiisqiic  doceri,  ut 
i]iKe  sursiim  suiit  qua-rat,  el  qua>  sursuin   ro/osj.ui, 
siinl   sapiat,  non  qu;c  suiil  super  leriaiii.    '" 
Kt  (]iiomodo  omnia  pene  qua?  sequuiilur. 
aj)])licari    possinl    uiiieiiiqiic   Iioiiiiiii  \ii- 
tuoso,  ex  prffidiclis  facillime  liqucl. 


AKTICULUS  LXXXIX 


Kxposrrio  capitili  si:xA(ii;si\ii  i'iti.\ii  :  spiuitis  do.^iim  supeu  .mk,  i;o  yuoD  unxerit  .mi:. 


Ji. 


IV{\.¥,  qiiarlo  seriptum  est,  (]iiemadin(i-  D  hujiis  capitiili  ad  lilterani  exponeiidam  es- 

J  diim  Cliristo  synagogaiii   iiibis  .\a/a-  sc  de  Chrislo,  qui   ralione  assumiitie  Iiu- 

reth  ingrcsso,  datiis  est  ei  libcr  Isaiie  pro-  nianilatis  nunc  ait  :  Spiri/us  Domini  Dei,        I 

phcta'   :   in    qiio  quiiin    lcgisscl.  Siiiiiliis  id  est  Spiritiis  Dci  Palris, videliecl  Spiriliis 

Domini    su|)cr  me,   cle..   qiue  in  cxordio  Saiicliis,  .s(///(/- »/<■,  id  esl  desiqicr  vcniciH, 

Iiiijus  eapiliili  dcseribunliir,  dixit  :  Qiiia  cl   liabitans  in  me  secundiiin  (|ni)d   liomci 

Iiodie  iiiiiilcta  csl   seriiitura  luec  iii  aiiii-  siiin.    riuic    Ji)aiiiics    Baiiti^ta   :    Nidi,    in-    Joann.  i, 

biis  vestris.  Cerlum  cst  ergo,  scriptuiam  (iiiil,  Siiiiitum  desceiidcntem,  el  muiieii-'" 


728 


ENARRATIO   IN    CAP.    LXI    ISAI^. 


ART.    LXXXIX 


Is.  XI,  2, 
Liic.  III,  22. 
Ibid.  IV,  t. 


Ps.  .\uiv,  S. 


Joann.  ii[, 
3*. 


tem  super  illum.  Et  superius  (iictum  est  :  A 
Requiescet  super  eum  Spiritus  Domini, 
Spiritus  sapientise  et  intellectus.  Sed  et 
Luca?  terlio  legitur  :  Descendit  Spirilus 
Sanclus  corporali  specie  sicul  columba  in 
ipsum.  llaque  Jesus  plenus  Spirilu  San- 
cto,  regressus  est  a  Jordane  :  non  quod 
tunc  Spiritus  Sanctus  coeperil  esse  in  ani- 
ma  Christi,  imo  a  primo  inslanli  crealio- 
nis  anima'  suee,  plenus  fuit  omni  gralia 
Spirilus  Sancti ;  sed  quia  tunc  innoluil 
quod  esset  Spiritus  Sanctus  in  Christo,  el 
quod  Chrislus  baplizalurus  esset  in  aqua  B 
et  Spiritu  Sanclo.  Quod  aulem  Spirilus 
Domini  sit  super  me,  patet  ex  hoc,  eo 
quod  unxcrit  mc  Dominus  spirituali  un- 
ctione,  videlicel  graliarum  plenissima  in- 
fusione,  de  qua  ferlur  in  Psalmo  :  Unxil 
te  Deus,  Deus  luus,  oleo  lajtiti»  prae  cou- 
sorlibus  luis  ;  et  in  Joanne,  Non  ad  men- 
suram  dat  Deus  Spiritum  homini. 

Ad  anmmiiandum  mansuelis  Evaiige- 

.Uo///i.v,4.  lium  regni  misit  me.-quibus  et  dixi,  Beati 
mites,  quoniam  ipsi  possidebunt  terram. 
Per  mansuetos  autem  inlelligendi  sunt,  G 
omnes  dociles,  seu  verbum  Domini  fideli- 
ter  recipientes.  Unde  in  Ecclesiaslico  scri- 
ptum  est  :  Esto  mansuetus  ad  audiendum 
verbum  Dei.  Translatio  Sepluaginta  inter- 

iuc. IV,  18.  prelum  sic  habet  :  Evangelizare  pauprri- 
bus  misit  me;  sicque  allegalur  scriplura 
hsec  Lucce  quarto.  Ut  mederer,  id  est,  spi- 

•  coniriiis  ritualiter  sanarem,  cotitritos*  corde,  id  est 
veraciler  paMiitenles,  ct  praHiicarem  ca- 
ptivis  a  diabolo,  scilicet  peccatoribus  vin- 
culis  viliorum  irretitis,  indulgcRtiam.  Hoc 
feeii  Chrislus  dicens  :  Poenileiiliam  agite,  D 
appropinquabit  enim   regnum  coelorum  ; 

£uc.xTx,io.  et  rursus,  Yenit  Filius  hominis  quferere  et 
salvum  facere  quod  perieral.  Et  clausis, 
id  est  pessima  consueludine  pressis,  su- 
per  quos  puteus  clausit  os  suum,  apcrtio- 
nem,  id  est  solutionem  a  tali  clausura. 
Polest  quoque  exponi  de  Patribus  clausis 
2  in  limbo  inferni,  quos  inde  eduxit.  Ut 
prwdicarcm  annum  'pJacaJnlem  \Bomind\, 
id  est  tempus  gratite,  in  quo  Deus  facilius 
quam  olim  placatur  :  de  quo  anno  dicit 


20,  22. 

3 


MaWi.  IV 
17. 


Aposlolus,  Ecce  nunc  tempus  acceptabile,   iiror.vi, 

ecce  nunc  dies  salutis.  Et  diem  ultionis,  " 

id  est  extremi  judicii  (de  quo  Dominus 

ail  ad  Moysen,  Ego  aulem  in  die  ultionis    Exod. 

visilabo  et  hoc  peccatum  eorum,  videli-  '''"'"'  '*' 

cet  adorationem  viluli  conflatilis),  annun- 

liarem  Bco  nostt-o,  id  est  ad  gloriam  ejus. 

Iliinc  diem  frequenler  praedicavil;  imo  in 

hora  passionis  dixit  Juda?is  :  Amodo  vide-     Matth. 

bitis  Filium  hominis  sedenlem  a  dexlris  '""■'•  ^*- 

virtutis  Dei,  et  venientem  in  nubibus  coe- 

li.  Potest  quoque  intelligi  de  lempore  pu- 

nitionis  Juda^orum  a  Romanis,   in   ullio- 

nem  sanguinis  Chrisli.  Unde  ail  :  Yenicnt    Luc.  xix, 

dies  in  te,  et  circiimdabunt  le  inimici  lui  *'■ 

undique. 

Ut  consotarer  omncs  lui/entes  pio  luclii, 
ex  dolore  peccali  seu  desiderio  patrise  pro- 
fluente,  promittendo  eis  gaudium  sempi- 
ternum.  Hoc  Chrislus  fecit,  dicens  :  Beati  ihid.w.n. 
qui  nunc  flelis,  quia  ridebilis;  alibi  quo- 
que,  Trislilia  vestra  vertetur  in  gaudium,  Joann.^ 
et  gaudium  vestrum  nemo  tollet  a  vobis. 
Ut ponerem  consolalionem  spirilualem  lu- 
gcntibus  Sion.iA  est  deflenlibus  cajcitatem 
Judeeorum  :  qualis  erat  Paulus,  qui  ait  ad 
Romanos  :  Trislilia  mihi  magiia  est.  el  /?om.ix,2, 
dolor  conlinuus  cordi  meo  pro  fralribus" 
meis  Judajis.  Tales  fuerunt  Apostoli  om- 
nes,  qiios  consolalus  esl  Chrislus,  conver- 
tendo  mulla  millia  Judteorum  ad  fidem. 
Et  darem  eis  coronam  pro  cincre,  id  est 
exallationem  pro  hiimiIialione:o?('?/»i  i/au- 
dii,  id  est  inlerioris  hilarilalis  perfusio- 
nem,  pro  luctu :  /laltium  laudis,  id  est 
decorem  gratiarum  aclionis,  ]n-o  .spiritu 
mccroris,  qualenus  laude  cl  graliarum  ae- 
tione  induantur  lanquam  veslimenlo,  et 
dicant  :  La>lali  sumiis  pro  diebiis  quibus  ft.Lxxxix, 
nos  humiliasli,  annis  quibus  vidimus  ma-  ""• 
la.  Hspc  tribuit  Christus  omnibus  pie  lu- 
gentibus.  Et  voca/mntur  in  ca,  id  est  Sion 
seu  mililanli  Ecclcsia,  praidicti  lugenles, 
videlicet  Aposloli  et  imitalores  ac  succes- 
sores  eorum,  fortes  juslitice,  id  est  in 
fequitate  roborati  ac  stabiles,  plantatio 
Domini  ad  f/lorificandum,  id  est  plantati 
ac  radicati  a  Deo  per  graliam,  ut  Deum 


ENARRATIO   LN    CAP.    LXI   ISAI.E.    —   ART.    LXXXIX 


729 


Phitipp  IV. 
13. 

liom.  VIII, 
38,  3!1. 


1  Cor.  111.9. 

5 


Prov.xx\ll. 

23. 

lbid.xii.lO. 


Joann.  xxi, 
15,  16. 


glorificent  c\  frlorifici-ntur  ab  ipso.  Hoc 
modo  fortis  fuil  Paulus  qui  ail  :  Oinnia 
possum  in  i-o  qui  nic  confoitat :  cl  ite- 
rum:Ccrtus  suni  quoil  ncque  iiidis,  nr(iuc 
vita,  etc,  ncquc  ciealura  alia  poliril  nos 
separarc  a  caritatc  Dci,  quse  cst  in  Christo 
Jesu  Domino  nostro. 

El  wdi/icabuiif,  vcraclter  praedicando, 
exemplariler  vivendo,  descrla  a  swculo,  id 
cst  naliones  pcnlilium  lonjro  lcmporc  dc- 
relictas,  quas  ;rdificavcrunl  in  fide  Chri- 
sti  alquc  slructura  Kcclcsise  ;  el  ruhias 
nniiijiias,  id  cst  corda  vitiosa,  qurc  diu 
jacuerunl  in  viliis,  erif/enl  ad  contcnipla- 
tioncm  atquc  amorcm  ca-lcstium.  El  In- 
stanrabunt  civitales  deserlas  el  dissipatas 
in  generationem  et  gencrationem  :  id  est, 
Ecclesias  ha>reticor(im  ac  dirmonum  frau- 
de  dcccptas,  ct  mullo  tcmporc  spiriliiaii- 
ter  comminutas,  reformahunt  in  Domino, 
ut  sint  tfiiipluin  Spirilus  Sancti,  dicatur- 
que  eis  :  Dci  a>dificatio  estis. 

Et  slabunt  alieni,  id  est  ex  gcntilitatc 
convcrsi,  cl  jia.sceni.  o  .Xpostoli  et  aposto- 
lici  viri.scicntia  cl  doclrina  pcrora  vcslra, 
id  est  gregem  seu  populuin  a  \oliis  coii- 
vccsum.Dc  lalibus  pccoribus  Sainmon  ail: 
Diiigcntcr  agiioscc  \iiltiiin  pccoris  liii.  tii- 
osque  greges  considcra;  ct  ;ilio  l(iio..\iivil 
jusliis  aniiiias  jiiincnloriiiii  siioriim:  dc  qui- 
biis  (^hrisliis  loquitiir  l'ctro  :  Pasic  agnos 
meos.  Islud  implctum  cst  in  bealissimis 
.\postolorum  discipulis  cx  gcntibiis  con- 
versis,  qualcs  fucrunl,  Dionysiiis,  Polycar- 
pus,  ignatius, quibns  Apostoli  commiserunt 
turbas  fideliiim.  El  fiUi  pcrenrinonim,  id 
csl  pra-dicti,  scilicct  praHlicatorcs  sive  an- 
lislitcs  cx  gcnlibus,  qiii  fiicriint  peregrini 
atque  cxtranei  a  rcgno  Dei.  ngricota'  ct 
viiiitores  vcstri  crunt,  id  est  spirilualcs 
cultorcs  dominici  agri  ac  vincnc,  vidclicct 
fidclium  veslronim,  o  Apostoli.  Pi;cfccc- 
runl  cnim  Apostoli  eos  episcopos  gcnli- 
biis  a  sc  convcrsis  vd  convcrlcndis.  Oiii- 
dam  exponiint  hoc  inodo.  ut  alicni  cl  filii 
pcrcgrinorum.dicanliir  paslores  pcconiin, 
cl  agricohc  ;ic  vinilorcs  |)r;c(iicali)iiiiii  V.v- 
clcsia; :  quia  gcntilcs  convcrsi  ct  laici,  in 


.\  tcmporalibus  ministrare  dcbcnt  ministris 
allaris,  pifflatis  ac  prffdicatoribiis  :  prout 
Paulus  asserit  Dominum  ordinasse,  ul  qui  icor.u.M. 
Evangelium  anniinlianl.  dc  Evangclio  vi- 
vanl.  Oiioil  ctiaiii  idcni  .\postolus  pro  mi- 
niiiio  rcputal,  dicens  :  Si  nos  vobis  spiri-  md.n. 
Iiialia  scminavimus,  magnum  cst  si  vcstra 
c;irnalia  niclaiiius  ? 

f'o,srti//c?«,  praelati  Ecclcsia>,scilicct  Apo-       6 
stoli  sancti.  succcssorcsquc  vcstri,  qiii  cs- 
tis  wdificatorcs  fidcliiim.  paslorcs  oviuiii 
Christi.agricol»  el  vinitorcs  dominici  agri 

B  seu  vinea?  Dci,  saccrdolcs  Doinini  vocn- 
bitnini,  offercnles  corpns  el  sanguinem 
Christi,  prccesque  popiili  Deo.  Minisiri 
Dei  nostri,  dicetur  vobis,  id  csl.  a  fi(l(>li- 
bus  dicemini  veri  perfcclique  famiili  Dci. 
lanquam  celcris  mcliores  ac  sancliorcs. 
Forliliidinein  gentium  comcdclis,\A  est,  in 
spiriliiali  robore,  praesertimquc  in  marly- 
rio  gentium  a  vobis  convcrsarum  scu  bc- 
ne  rcctarum,  cpulabimini,  gaudcnlcs  dc 
earum  profeclu  ac  firmilate.  Profecfus 
qiiippc    populi.   cpuLT    siiiit    saccrdoliim. 

C  rndc  Paiilus  sciibit  ad  IMiilcnioiicm  :  He-  PMiem.iD. 
ficc  visccra  mca.  Et  Joanncs  in  sua  C;ino- 
nica  :  Majorcm.  inqiiil,  linriim  gialiam  non    mjoann. 
Ii;ibc(),  (iii;im  ut  audiam  filios  mcns  iii  vc- 
ritatc  ambtilarc.  El   in  gloria,  id  cst   in 
excellcnti  gratia  spirilualibiisqiK^  diviliis, 
caritm  superbiclis,  id  cst,  cxiil)ci;iiitcr  g;ui 
debitis,  cordaque  vestra  erigctis  in  alluiii, 
nnn  viliosa  aut   pra^sumptuosa   siipcrbia. 
scd  ca  qua>  excessiim  glori;c  cxpiimil  :  dc 
qua  in  praeccdcnti  capitulo  dicilur,  Ponam   /.<  ix,  is. 
te  in  supcrbiam  sa>culorum.  Iloc  moilo  in 

I)  gloria,  id  cst  profcctu  ct  bnno  discipiilo- 
riim  suorum,  frcqucnler  gavisiis  csl  Pau- 
lus.  Hinc  enim  ad  Corinthios  ait  :  Cloiia  iiror.i.u. 
noslra  vos  cslis;  ad  Philippcnscs  quoqiic, 
Implctc  gaiidium  iiiciiin.  iil  idcm  sapi;itis.  ri,iiipp.,i. 
unanimcs.   id   ipsuin   sapicntcs;  cl   alibi,  ■■ 
Fralrcs   mci    amanlissiini   el    dcsidcratis- /*,,(.»■,  i. 
siini.  gaiiilium  mciim  d  corona  nic;i.  Oiiid 
ciiim  tam  gloriosiini.  qiiid  lam  jiicundiim 
liiiuo  pjislori,  siciil    piiirccliis  grcgis  sibi 
conimissi  f  Qiiod    ;iiilcin    islc  sil    scnsiis, 
patct   cx    translationc   Scptuaginta    intcr- 


730 


ENARRATIO    IN    CAP.    LXI    ISAI.E. 


ART.    LXXXIX 


preliim,  qusp  talis  cst  :  Fortitudinem  gen-  A      Quia  ego  Dominus  diUgens  judicium.       8 


Ps.  xxxm 
10. 


tium  comcdetis.  et  in  divitiis  earum  eritis 
admirabiles.  Hae  sunt  spirituales  divitise, 
de  quihus  ad  Corinthios  dicit  Apostohis  : 
iCoiM,5,7.  In  omnibus  diviles  facti  estis  in  illo,  ita 
ut  nihil  vobis  desit.  Et  in  Psalmo  :  Timcle 
Dominum,  omncs  sancli  ejus,  qnoniam  ni- 
hil  deesl  limenlihus  eum, 

Pro  confusione  vestra  duplici  et  ruho- 
/r,  quos  passi  estis  propter  justitiam,  o  sa- 
cerdotcs  Domini,  de  quibus  jam  dictum 
est.  Primitiva  cnim   Ecclesia  primo  con- 


r,ata(. 
20. 


Justus  cnim  Dominus  et  justilias  dilexit  :   Ps.  x.  s. 

et,  Honor  regis  judicium  diligit  :  ideo  pro  Psxcviu,4. 

duplici  confusione  duplicem  gloriam  red- 

do,  Et  odio   Iiabcnx   nipinam    in   liolocau- 

slo  :  quia  de  alieno  accipcre  oblalionem 

dedignor.  Unde  scriptum  est  in  Ecclcsia- 

stico  :  hnmolanlis  ex  iniquo  oblalio  est     ■£""'■■ 

,  .  .  XXXIV,   it. 

maculata,  J^t  daoo  opus  eorum  in  verita- 
fc  :  id  esl,  opus,  vilam.  atque  docfrinam 
Apostolorum  et  succedcntium  cis.  faciam 
vcra,  scu  omni  virtute  subnixa  e(  plana, 
fusionem  sustiiiuil  a  Judaeis,  secundo  a  B  ul  vila  eorum  sit  vera  verilate  justitice. 
paganis,  Vel  intelligendum  est  de  coufu-  opus  quoque  eorum  non  sit  in  umbra  scu 
sione  qua  in  se  ipsis  confundeiiantur  Apo-  figurale  et  typicum,  ut  cranl  opcra  anli- 
stoli  et  adjutores  eorum,  tam  super  po-  quorum  sanctorum,  quiJMis  omnia  conlin- icor.x.ii. 
pulo  JudEPorum  incredulo  non  proficiente  gebant  in  figura,  sed  perfectum  ac  typicee 
in  gratia,  quam   super  populo  nationum      significationis  \mple\i\um.  Ef  fredus  jycr- 

jictuum,  id  est  Teslamcntum  novum  scu 
foedus  evangelicse  legis,  feriam  eis,  qua- 
tcnus  ipsi  per  totnm  orbcm  annunticnt 
ilhid  :  quemadmodum  Paulus  ail.  Idone- iiCor-.iii,6. 
os  nos  fecit  minislros  novi  Testamenti. 
De  hoc  fa?dcre  superius  seepius  facla  est 


non  credente,  seu  rcprchensibiliter  con- 
versante,  secundum  quod  Paulus  ait  ad 
quosdam  :  Yellcm  pra^sens  esse,  elc,  qun- 
niain  confundor  in  vobis.  Quemadmodum 
enim  in  gloria  proficientium  exsultabant, 
sic  in  ignavia  atque  miseria  perversorum 


confundebantur   et    condolcbant.  Lauda-  C  mentio. 


Thren.w. 
24. 

Ps.  i.xxii 
26. 

Ps.  XV,  5. 


hunt  conversi  et  subditi  partem  eorum,  id 
est  prsemium  Aposlolorum  et  aliorum  pra>- 
lalorum  fidchum.  Quod  enim  principes 
Ecclesife  tanta  perpessi  sunt,  fuit  et  est 
cunctis  subditis  cl  omnibus  nohis  causa 
ct  occasio  laudandi  mercedem  ipsorum. 
Yel.  Laudabunt  partem  eorum,  et  partem 
suam.  vidclicet  Dcum.  de  quo  scriplum 
est,  Pars  inea  Dominus,  dixit  anima  mea  ; 
et  in  Psalmo,  Deus  cordis  mei  et  pars  mea 
Dcus  in  seternum  ;  ilemque,  Dominus  pars 


Et  scietur,  id  est,  cognoscetur  atque  vi- 
debitur,  in  gentibus  semen  verbi  coeleslis 
seii  bonse  operationis  eorum,  id  esl  Apo- 
stolorum  cl  apostolicorum  virorum,  quo- 
rum  doclrinam  et  vitam  gentes  noverunt 


9 


et  conspcxcrunt :  ef  germen  eorum,  id  est 
spirituales  filii  Apostolorum,  scientur  et 
erunt  in  mcdio  populorum,  id  est  ubique, 
in  omni  natione  qua  sub  coelo  est.  In  Act.»,^. 
omnibus  namque  finibus  mundi  cogno- 
scuntur  ac  demorantur  Christiani.  Unde 
hcrcditalis  mese  et  calicis  mei.  Pro  eo  D  supra  dictum  est  :  Florebit  et  germinabit /«.  v"ii,6. 
enim  quod  sancti  principes  matris  Eccle-  Israel,  ct  implehunl  faciem  orbis ;  el  in 
sise,  tanta  perpessi  sunt,  subditi  eorum  Michsea  :  Erunt  reliquise  Jacob  in  medio -Wir/i.  v, :. 
laudaverunt  Deum,  qui  ipsis  patientiam  populoruni  mullorum,  quasi  ros  a  Domi- 
praestitit.  Propter  hoc  in  terra  sua,  id  est  no,  et  quasi  stilla>  super  herbam.  Omnes, 
in  patria,  duplicia,  id  est  stolam  animse  id  est  quidam  ex  omnibus,  qui  vidcrint 
et  corporis,  seu  essentiale  accidentaleque  eos,  videlicet  Apostolos  Apostolorumque 
prsemium,  possidcbimf  tam  principes  isti,  filios  spirituales,  cognoscent  illos,  id  est, 
quam  eorum  subjecti  veracitcr  obedien-  scient  quia  isti  sunt  semen  cui  henedixit 
tes  ;  lcetitia  sempiterna,\A  est  beatitudo  Z)owiw«s,  id  est,  quibus  spiritualia  gratiffi 
eceleslis  qus  finem  non  habcl,  «-«7  eis  pro  dona  copiose  largitus  est.  In  tantum  cnim 
preemio.  interior  cl  virtus  et  gratia  in  eorum  vul- 


ENAURATIO    IX    CAP.    LXI    ISAI.E. 


ART.    L.XXXIX 


731 


I  Pelr.  I 


10 


ICor.  1,  31, 
/'Ai/i///>.iv, 


J/nOnc  in 
18. 


Toh.xm,'). 


Itom.  Mit, 
II. 

Jofi  \\\\, 


tu.  seiniono,  oppic,  sifrnis,  o(  ordine  vita?  A 
respifnduit,  qiiod  cunctis  ucrneiitibns  pa- 
tuit  eos  esse  populiiin  Dei.  iiiio  onuiis 
Chiistianiis  perfecliis  eof,'il  i|iirnilil)el  in- 
tuenleni  rateri,se  esse  Dei  ininisli  iiiii.  [iro- 
pliT  onlinatissimain  \ilani  (]iiani  (iii(il..\(i 
quod  iiortalur  nos  bealissiinus  l'elriis  : 
Hsee  esl.  inquieiis,  volunlas  Dei,  ul  benc- 
facienles,  obmutesccre  faciatis  impruden- 
liiiin  lioniiniini  if:noranliam. 

l'rielerea  de  pr;e(iietis  l)eneficiis  gratias 
agens  Kcclesia,  ait  :  Oaudcns  f/audebo,  id 
esl,  vehementer  la^taiior,  in  Domino,  in  B 
conlemplalione  et  deleetatione  ipsius,  ila 
quod  ipse  eril  causa  et  finis  gaudii  mei. 
riide  .\postolus  :  Qui  glorialiir.  inqiiil,  in 
Domino  glorietiir;  el  ilerum.  (laiidele  in 
Domino  semper.  lliiie  el  llabaciic  profile- 
tur  :  l".go  aulein  in  Doinino  gaudebo,  cl 
exsultabo  in  Deo  Jesu  meo.  Ef  ex.suUahit, 
id  est,  in  lanttim  iiiliis  gaiidebil,  qiiod  si- 
gna  la!titiic  foris  erumpenl,  miitna  mea  in 
Deo  meo,  ex  consideratione  beneficiorum 
ipsiiis.  Simile  hiiic  esl  illud  Tobia"  :  l'",go 
autem  et  anima  iiiea  in  Deo  laitabimur.     C 

Quia  induil  me  vestimentis  salulis,  id 
cst  vesle  innoeenliiP  in  Baptismo,  seu  gra- 
tia  salulari  ;  vel  ipso  fdiile  saliilis  ae  Sal- 
vatore.  Apostolus  enini  ail  :  Quicumquc 
in  Chrislo  baplizali  eslis,  Clirisltiin  iiidii- 
islis.  Ihec  est  s[)iriltialis  indiilid  ([tiii  iuii- 
iiia  [lertjriialtir.  ni'  eorani  Deo  indreora 
a[)[)ar<'al,  de  qtia  dieil  Aposloliis  :  Iiidiii- 
mini  Diiminuiii  Jesiini :  et  Job,  Juslilia, 
iii([tiil,  indutus  siim,  Et  indumenlojusli- 
titr,  iil  esl  operalione  jusla  seu  habilii 
virluoso,  quo  aninia  iunieilur,  (ircuindc-  D 


(/(7  me  spiriliiali  (ireiimdalione,  ita  ([uod 
ex  omni  parle  vallavit  animain  meam  gra- 
lia  et  virtute.  Ponilque  simile^yMasi'  s/wh- 
siitn  dccomtiiiii  corona,  id  esl,  sicut  spon- 
sus  ornatur  rosco  serlo,  et  quasi  sponsam 
ornatam  inonilibuJi  suis,\d  esl,&\cn[  spoii- 
sa  suis  ornamenlis  fiileilur.  Per  hiPc  ita- 
que  corporalia  ornainenla  sponsi  el  spon- 
sffi,  designalur  el  excinplariter  nolifieatur 
spiriliialis  ornaliis  aiiini;e  alqiie  F.eelesiaD. 
Et  his  Isaia»  verbis  [iiilehre  eonconlal, 
quod  dc  licclesia  diciliir  in  Apoeal\[)si  : 
Signiim  inagnum  appartiil  iii  etelo :  .Miilier  Apor.xn.i. 
amiela  sdle.  ct  liin;i  siib  pedibiis  ejus,  et 
iii  capile  ejus  corona  slellarum  diiodecim. 
Deniqiie  Kcclesia  comparal  se  sponso.  pro- 
pler  prielalos  et  viros  perfectos  ;  sponsae 
vero,  propler  proficienles  ct  subditos..SiV-  H 
ut  enim  terra  proferl,  virtule  infliientite 
coelestis,  r/ermen  suum,  videlieel  friiclus 
diversos,  ct  sicitt  hortus  scmen  suum  i/er- 
ininat,  id  esl,  fructum  suiim  producit:  sic 
Diiininus  Deus  f/erminahit,  id  est,gratiam 
germinandi  pricslabil  Aposlolis  el  apo- 
slolicis  \\r\-A,  jusliliam  ct  laiidcm  coraiii 
universis  gentibus  :  ila  quod  siia  prajdi- 
calione  indiieent  omnes  genles  ad  obser- 
vatiiinem  justiliic,  ct  cantica  lauilis  di- 
viiKT. 

Oiiinia  htee  ali  eo  loco  qiio  dieltim  est, 
(iiiiiilens  gaiidelio  iii  Doiiiino,  de  ({iiolibet 
devolo  exponi  possenl.  Kxemplariter  qiio- 
qiie  caiilantiir  de  virginibus  sacris.  qua; 
omni  earnali  deleeUilione  eonlempla,  in 
solo  Deo  gaudcre  elegerunl,  Sponsuinqiie 
cn^lestem  amplexalie  siiiil,  ;i  (|iii)  oiiini  spi- 
riliiali  decore  siiiil   veniislalie. 


732 


ENARRATIO    IN    CAP.    LXII    ISAI.E.    —   ART.    XC 


ARTICULUS  XC 


ELUCIDATIO    CAPITULI    SEXAGESIMI    SECUNDI    :    PROPTER    SIGN   NOX   TACEBO. 


N 


UNC  Isaias  in  propiia  persona  loquens,  A  tiir  :  Hoc  est  noinen  quod  vocabunt  eum,  Jer.xxm 


el  Christi  adventiim  ardentissime,  imo 
et  ineffabiliter  ciipiens,  ait  :  Propter  Sion 
non  lacebo,  et  propter  Jerusalem  non  quie- 
sc/nn  :  id  est,  proptcr  amoreni  quo  redem- 
ptioneni  ac  salulem  pnpuli  mei,  scilicct 
Judseorum,  imo  Ecclesiae  seu  omnium  ele- 
ctorum,  desidcro,  non  tacebo  a  clamorc 
ardcntissimarum  prccuin  pro  adventu  Mes- 
si»;  nec  quiescam  ab  opcre  inchoato,  sed 
jugiter  deprccabor  per  me  ipsum  et  suc- 
cessores  meos,  donec  cgrcdiotur  vt  spilcn- 


Dominus   justus  noster.  Unde  dictuin  est 
supra  :  Videbunt  omnes  fines  terrse  sahi-  /s.  i.n,  lo. 
tare  Dei  nostri;  et  in  Psalmo,  Notum  fccit  i>s. \c\n,±. 
Dominus  salutarc  suiiin,  in  conspectu  gcn- 
lium   re\elavil   justitiam  suani.  Et  cnncti 
regcs  videbunt  per  fidem  Inclytum  luum, 
id  est  nobilissimum  filiiim  David,  regem 
Mcssiam,  de   quo  in   Proverbiis  dicilur  : 
Nobilis  in  portis  virejus(scilicet  Ecclesi»,  /'iot..\sxi, 
qu£e   in    Apocalypsi   dicitur   uxor   Agni),  '^      ,,„_ 
quum  sederil  cum  senatoribus  terrae.  Jam  '• 


dor  Justus  cjus,  id  cst,  quousquc  Chrislus  B  cnim  ex  omni  genere  regum  multi  Chri- 


Hebr. .,  3. 


Ps.  xviit.fi. 


Sap.  VII, 
25,  26. 


Joann.: 
28. 


(de  quo  ad  Hebraeos  dicit  Apostolus,  quod 
sit  splendor  gloriae  et  figura  substanlise 
ejus)  egredialur  de  sinu  Palris,  dcscendens 
in  uteruin  Yirginis,  et  inde  procedat  tan- 
quam  sponsus  de  thalamo  suo.  Ipse  est 
enim  vapor  virtiilis  Dci,  et  emanatio  qnae- 
dam  clarilalis  omnipotentis  Dci  sinccra, 
candor  videlicet  lucis  seternae,  et  speculum 
siiii'  inacula  Dci  niajestatis,  et  imago  bo- 
nilatis  illiiis  :  qui  de  se  testatur,  Exivi  a 
Patre,  et  veni  in  mundum  ;  de  quo  ferlur 


stum  viderunt,  et  ante  finem   mundi,  oin- 

nes  eum  visuri  sunt,  qiiando  Elias  veniens    Marc.tx, 

restiluel  omnia.  Propler  quod  ait  Psahno- 

giaphus  :   Adorabunt   cum    omncs   rcges  Ps.i™,n. 

terrae.  JSt  vocabitur  tibi,  o  Sion,  nomcn 

novum,  id  est,  novo  nomine  vocaberis,  ut 

quae  prius  diccbaris  Synagoga,  jam  nomi- 

ncris  Ecclesia;  el  populus  tuus,  qui  dice- 

batur  Judaeus,  deinceps  Christianus  vocc- 

tur.   Hinc    nempe  infra    dicilur    :   Servos /s.  lw,  13. 

siios  vocabit  nomine  alio.  Quod  os  Domini 


Ps,  XVIII, 7,  in  Psalino,  A  summo  cado  egressio  ejus.  C  Salvatoris  nomiiiavit.  dicens  ad  Petriiin  : 


Et  Salvafor  ejns,  videliccl  Christus,  de  quo 
Mauh.  I,  angelus  dixit  ad  Joseph  :  Yocabis  nomen 

■'■  ejiis  Jesuin ;  ipse  enini  salvum  faciet  po- 

piilum  suum  a  peccatis  eoriim ;  ut  lampas 
accendatur  in  se  ipso  secundum  humanam 
naliiram,  rccipicndo  a  Deo  carilatem  divi- 
nain  et  sapicntiam  salutarem ;  accendatur 
quoque  in  cordibus  hominum,  quatenus 
eos  illuminet,  atque  divino  amore  inflain- 

Ziic.xii,49,  niet,  de  qiio  Christus  asserit  :  Ignein  vcni 
mitlere  in  terrain,  ct    quid  volo   nisi  ut 
accendatiir? 
2  Et  videbunt  gentes  oculo  fidei  pcr  prse- 

dicationem  Apostolorum,  Justwm  tuum, 
scilicet  Christum,  de  quo  in  Jeremia  legi- 


Tu  es  Pctrus,  et  super  hanc  petram  a-di-  .Maiih.wx, 
ficabo  Ecclesiam  meam. 

Et  eris  corona  gIori(C  in  manu  Domini,  3 
id  esl  corona  prsefulgida,  circumdans,  cin- 
gens  seu  ornans  Dominum  Salvatorem, 
sponsiiin  tuum.  qui  clarificalur  in  te,  et 
glorificalur  pcr  le.  Eris  quoqiie  et  diade- 
ma  regni,  id  est  sertum  regale,  in  manu 
Dci  tui ,  qui  te  sanguine  suo  redemit.  In 
pra?senti  enim  via  alquc  in  palria,  Eccle- 
sia  Chrislum  coronat,  eum  laudando  et 
D  glorificando,  queniadmodum  scriptum  est 

in  Psalmo,  Synagoga  populoriim  circum-   Ps,  «1,8. 
dabit  te  :  imo  et  accidcntalcni  gloriam  suae 
humanitatis  aliquo  modo  augcndo,  videli- 


ENARRATIO    IN   CAP.    LXII    ISAI.E.   —    ART.    XC 


733 


/"j.  \v,  i. 


Il,id.  0. 


Uallli. 
«vMi,  iO. 


cot  quantnm  ad  manifcstationpin.  rndc  ct 
Pkiiippiv.  Paiiius  ail  (iisiipulis  :  (lauiliuui  uicum  cl 
'  corona  raea.  Polcst  quoque  ila  cxpi)ni  : 

Et  cris  corona  gloria;  in  manu  Domini,  id 
esl  gloriose  coronala  iii  \irlutc  ac  protc- 
ctionc  (iivina,  niinc  quidcin  per  gratiam  ; 
in  fuluro  aiilcm  eris  diadcma  regni,  id  cst 
rcgio  diadcmatc  decoiala,  in  nianu  Dci 
tui  :  ad  quem  ait  Psalmista.  Posuisti  in 
ca[)ilc  cjus  coronam  dc  iapidc  prclioso; 
et  rursus,  Gloriam  et  magnum  decorem 
imponcs  supcr  eiim. 

Conscqucnter  ad  Sion,  id  cst  Ecclcsiam, 
dicitur  :  Non  vocaberis  ultra  Derelicta,  id 
csl,  non  dcrclinqucris  a  Dco  ut  antc.  Si 
cnim  pcr  iicclcsiaiii  dcsigncntiir  nationcs 
conversEe,  certnm  est  quod  illae  quondam 
erant  rclicla'.  Synagoga  qiioqiic  ficqiientcr 
dcscrta  fiiit,  scd  postqiiam  cx  utroquc  po- 
pulo  constitula  est  una  in  Cliristo  Eccle- 
sia,  ipsa  non  cst  amplius  quoad  sc  totain 
relicla,  i)ra;serliin  ([110111  Clirislus  ei  pio- 
miserit  :  Ecce  ego  vobiscum  sum  cunctis 
diel)us  usqiic  ad  consumniationem  sffculi. 
Cliristus  ciiiiii  pcr  graliam  liabilat  iii  cor- 
dibus  WAAmm.  Et  terra  lua  non  vocabilur 
a)niiliiix  Dcsolata  :  id  cst,  habitatio  pcrc- 
grinationis  tua;  in  sa>culo  isto  non  pri- 
vaLitiir  liabilaloribus  suis,  scd  usiiiic  iii 
fincm  iiiiindi  liabilabit  populus  ehrislia- 
nus  in  tcrra  ;  ct  ipsi  fidclcs  non  criinl  pc- 
nitus  dcsolati,  sed  consolabuntiir  pie  a 
Chrislo,  etiam  in  isto  cxsilio.  Sed  voca- 
beris,  Voluntas  niea  i7i  ea,  id  est,  mihi 
obcdicns  eris,  et  per  opcra  bona  acce- 
pla,  scu  mca;  volunlati  conformis  in  terra 
pcregrinationis  tua;.  Consuetudo  Hebrwi 
idiomalis  est,  ul  ex  rcbus  noniina  scm- 
pcr  iinjionat  :  qucmadmoduin  Abrain,  quod 
intcrpretatur  pater  excelsus,  vocatus  esl 
Abraliaiii,  (iiiod  inlci'[irclalur  [),ilcr  miil- 
tariiiii  gcnliiiiii,  qiiaiido  auili\'il  [iroiiiissi- 
onein  divinam  dc  iiiulli[ilicalione  scminis 
siii.  VA  filii  ZclicdiiM  dii;li  siinl,  l''ilii  loiii- 
tnii  :  (juoium  iiiiiis  (Miiisil  lonilriium  ma- 
xiiiiuiii,  lii  [irincipio  (inqniens)  cral  Vcr- 
biim,  cl  NCrbiim  cral  apiid  Dciim.  Siqicriiis 
qiiDqiic    iiii[)()sita  suiil  Cliiislo  \ucabiila  : 


Gen.  XVII 
5,  0. 


Marc.  III 
17. 


Joann.  i.  1 


A  Vclocitcr  spolia  detrahc,  Cito  pra>dare.  Ita 
et  niiiic  proplcr  divini)riiin  custodiain 
mandatorum,  vocatur  Ecclesia  a  Deo,  Vo- 
luiilas  inca  in  ea.  £l  terra  tua  Inhabilata : 
quia  cumplncuit  Domino  in  te,  ct  tcrra 
tua  inhabitabitur.  Hoc  jam  semcl  pra^di- 
clum  est;  nunc  aulem  exponi  potest  de 
tcrra  Ecclesia;  triiimphantis,  in  ([ua  Sancli 
a'lcriiali(cr  habilanl.  jiixla  illiid  Psalmi  : 
llabitabunt  rccli  cuni  vultu  tuo. 

llabitabit  enim  juvenis :  c\x\o&  juventus 
rcno\alur  ut  aqiiihp;  qiii  sccundum    cx- 

B  horlalioiiem  Apostoli,  rcnovaliir  spirilu 
mentis  suae,  et  induit  novum  liominem, 
qui  scciindum  Dciiin  crcatus  est;  cuni 
vir(/ine,  sinc  corruplione  pcccali  vivenle. 
Mulli  quoque  sanctissimi  juvenes  cum  in- 
violatis  virginibus  ciim  omni  caslilatc  ha- 
bilavcrunt  ct  habitanl  in  l']cclcsia  Dci.  Et 
habitabunt  in  te  filii  tui.  Omnes  enini  fi- 
dclcs,  qui  siint  Ecclesi»  filii,  comiiioraiitiir 
in  ea  per  fidcin  catholicam  alqiic  indivi- 
duam  caritatem.  Unde  ct  scriptum  esl  in 
Psalmo  :  Qui  habitare  facit  iiniiis  nioris  in 

(^  domo ;  ct  ilerum,  Eccc  qiiaiii  boiiuin  ct 
quam  jucundum,  habilare  fratrcs  in  unuiii. 
Et  gaudebit  sponsus  super  spon.sa ,  id  cst 
Christus  super  Ecclesia  :  delicia}  cnim  cjus 
sunt  csse  cum  filiis  hominum.  Cui  sponsae 
ait  .\poslolus  :  Dcspondi  vos  uiii  viro  vir- 
gincm  castaiii  cxhibcrc  Chrislo ;  itcmqiic, 
(^hristus  dilcxil  Ecclesiam  cl  tradidit  sc- 
mclipsiim  pro  ca.  Cui  iii  Canticis  loquiliir 
S|)Oiisus  coelestis  :  Aperi  niihi,  soror  inca 
sponsa;  ct  dcnuo,  Vulncrasti  cor  mciim, 
El  (jaudebit  super  te  Dcus  tuus  :  dc  qiio 

D  fcrtur  in  Psalmo,  Lcetabitur  Dominiis  in 
0[)ciibus  siiis;  cl  Soplionias  ail  :  (iaudcbil 
su[)cr  tc  Domiiius  in  kctilia,  silcbit  in 
dilectione  tua,  et  exsultabit  supcr  lc  in 
laiidc. 

liisiqicr  iii  pcrsona  Dci  dicitur  :  Supcr 
niuros  tuos,Jerusalem,  constittii  cu-stodes. 
Pcr  .lcriisalcm  (lcsignatiir  Ecclcsia,  niaximc 
|)riiiiili\a,  qiKc  iii  Jcriisalciii  siim|isil  cxor- 
dium.  De  Sion  cnim  cxivil  lcx  evangclica, 
cl  vcrbum  Domiiii  Salvaloris  dc  Jcriisa- 
lcni,  dc  qiia  Chiislu>  dixil  .\poslolis  :  Eri- 


/*.    Vlfl.  I. 


/'«.CXXIII, 
14. 

5 

Ps.  cii,  5. 
23.  l*. 


/'«.  I.XVII.7. 

/*i.  cxxxii, 

i. 


Prov.  VIII, 
3t. 

11  Cor.  XI. 


Epfies 
■25. 

V, 

Cant.  V 

■i 

/f>ui.  IV 

,9. 

J's.  C\i\, 

31. 

Soph. 
17. 

III, 

Is.  II,  3. 
Act.  i,S. 


734 


ENARRATIO    IN    CAP.    LXII    ISALE.    —   ART.    XC 


Ephes.  II, 
14-20. 


tis  mihi  testes  in  Jerusalem,  et  in  onini 
Judaea  et  Samaria,  et  usque  aci  uiliinum 
terrre.  Prinio  enini  posf  Cliristi  passionem 
praedicatuni  est  Evangelium  in  Jerusalem. 
Per  muros  autem  Jerusaiem  intelligi  po- 
test,vel  populus  Israel  et  gentilis,  ex  qui- 
bus  quasi  ex  duobus  parietibus  seu  muris. 
in  Ghristo  lapide  angulari  conjunctis,  con- 
strucla  est  una  Ecciesia;  vel  ipsi  beali 
Apostoli,  quorum  doctiina  et  inerita  sunt 
ceteris  quasi  murus  defensionis.  Si  ergo 
per  inuros  intelliganlur  Apostoli,  per  cu- 
stodes  horum  muroriun  intelligendi  sunt 
angeli  sancti.  Si  vero  per  nuiros  intelli- 
gantur  prsedieti  duo  populi  ab  Apostolis 
conversi,seu  turhie  lidelium,  per  cuslodes 
intelligi  possunt  tam  angeli  (quorum  dire- 
ctione  atque  proteclione  muniuntur  fideles 
et  giihernantur,  quemadinodum  deiformis 
Dionysius  asserit  hierarchiam  ecclesiasti- 
cam  ab  angelica  hierarchia  disponi  ac  re- 
gi),  quain  Apostoli  aliique  sancti  pra>lati 
Ecclesiae,  quorum  officium  est  gregem  do- 
minicum  custodire,  sicut  Paulus  hortatur  : 
Ac(.xx,j*i.  Attendite  vohis  et  universo  gregi,  in  quo 
posuit  vos  Spiritus  Sanctus  episcopos,  re- 
gere  Ecclesiam  Dei.  Tola  die  et  tota  nocle 
in  perpetuum  non  tacebunf,  id  est,  inde- 
sinenter  Dominum  exorabunt  pro  salute 
gregis  sibi  commissi,  ipsumque  grcgem 
jugiter  inlormabiint.  Unde  superius  Isaias, 
qui  erat  magnus  custos  Synagogae,  testatus 
est  :  Super  speculam  Domini  ego  sum 
slans  jugiter  per  diem,el  super  custodiam 
meam  ego  sum  stans  totis  noctibus. 

Denique  ad  hanc  sanctam  vigilantiam 
admonet  Isaias  praelatos  Ecclesiae,  imo 
universos  devotos.  Qui  reminiscimini  Do- 
mini,  meditando  in  lege  ejus  die  ac  nocte, 
ne  taceatis  ab  invocatione  et  laude  divina; 
et  nc  detis  silentium  ei ,  videlicet  Domino, 
id  est,  ne  cessetis  alloqui  eum,  sed  more 
mulieris  quae  judicem  iniquum  orando 
molestavit  et  fatigavit  iii  tantum,  iit  eam  ex- 
audiret,  opportune  et  importune  Dominum 
invocate,  dicentes  cum  Jacob  :  Non  dimit- 
tam  te,  nisi  benedixeris  milii.  Sic  enim 
Moyses  fecit,  cui   Dominus   quasi    viclus 


/s.  XXI,  8. 


Ps.  1, 


Luc. 

XV 

iit, 

2-5. 

11  r. 

m. 

IV, 

2_ 

Gen. 

XXXll 

26. 

A  dicebat  :  Dimitte  me,  ut  irascatur  furor  Exod. 
ineus  contra  eos.  Donec  staliitiat  per  gra-  "''''"' 
tiam,  et  donec  ponat  Jerusalem,  id  est  Ec- 
clesiam,  prsecipue  primitivam,  laudem  in 
terra,  id  est  toto  orbe  famosam  atque  lau- 
dabilem,  quatenus  diffundatur  per  omnia 
climala  mundi. 

Juracit  Domiuus  in   dextera  sua,  et  in        8 
liracliio  fortitiuUnis  suw.  Frequenter  legi- 
tur  Deus  jurasse  :  interdum  quiilem   per 
se  ipsum,  ut  in  Genesi;  interdum  vero  per  Cen.w», 
animam  suam,  ut   in   .\mos.  Nuiic  aulem  Ji'',;,^^,,  g 

B  jurat  per  dexteram  suam  et  brachium  for- 
litudinis  suae.  Potestque  per  dexteram  et 
brachium  Dei,  intelligi  ipsemet  Deus  Paler, 
seu  quselibet  divina  Persona,  accipiendo 
per  dexteram  Dei,  aequitatem  ipsius  Dei, 
de  qua  Psalmista,  Dextt^ra  tua  (inquit)  in-  />«.  xx,9. 
venial  omnes  qui  te  oderunt ;  per  bracliium 
autem,  potentia  ejus,  de  quo  in  Job  dici- 
lur,  Si  habes  brachium  ut  Deus,  et  si  simi-  job  xl,  4. 
li  voce  tonas.  Vel  per  brachium  et  dexte- 
ram  Dei,  iiitelligitur  Ghristus  unigenitus 
P^ilius   ejus,  qui   est    virtus   et   sapientia  icor.1,24. 

G  Patris  :  de  quo  diclum  est  ante,  Paravit  /s.  ui,  10. 
Dominus  brachium  sanctum  suum  in  ocu- 
lis  omnium  gentium;  et  in  Psalmo,  Salva-  Ps.\c\n.\. 
vit  sibi  dexlera  ejus  et  brachium  sanctum 
ejus.  Et  de  hoc  hrachio  accipi  potest  illud 
Amos  :  Juravit  Dominus  in    sancto   suo.  .imosiv, 2. 
Sanctus   enim   Dei   est  Ghristus,   de  quo 
scriptum  est  in  Daniele  :  Ungatur  Sanctus  flan.ix,24. 
Sanctorum;  et  in  Marco,  Scio  quia  sis  San-  .i/arc.  1,24. 
ctus   Dei.  Quid  autem   juravit   Dominus, 
subdilur. 

Si  dedero  triticum  tuum   ultra  cibum 

D  iuimicis  tuis,  et  si    biberint   filii  alieni 
vinum   luum  in   quo   laborasti.  Zacharias 
ail  :  Quid  bonum  Domini,  aut  quid  pul-    zacu.n, 
chrum  ejus,  nisi  frumentum  electorum,  et  "' 
vinum  germinans  virgines?  Ouod  nequa- 
quam  de  bladis  lerrse  potuque  vincce  in- 
telligendum  videtur,  preesertim  quum  tali 
frumento  frequenler  magis  abundent  re- 
probi   quam  elecli,  laleque  vinum   potius 
corrumpat  quam  germinet  virgines,  quo- 
niam  scriplum  est  :  Luxuriosa  res  est  vi- Pror.xx.i. 
num;  qui  eo  delectatur,  non  erit  sapiens. 


ENARRATIO    IN    CAI'.    LXII    ISAIi. 


ART.    XC 


73o 


Oseei\.  II 


/toni.  XIV, 


Joann.  vi 
.'ili. 


/'S.IAXI.IG. 


Ibiil.  i. 
Ibi,l.\i.\: 


Mttllb.w, 
13. 


Ofttt.WW 

10. 


K(  in  Osoo  :Fornicatio  et  viniim  ct  cbrietas 
aiilcriint  cnr.  .Viisii  i]iioi|iic  iil  iuuc  iiiate- 
rialia,  temporalia  ct  sciisibilia  bona.  cor- 
poriimqiic  aliincnla.  dicanlur  Dci  bona  et 
puldira  |)rii'cipuc.  .Non  cnim  rcgnum  Dci 
est  esca  el  potus,  sccunduni  Apostoluni. 
l)c  quo  igilur  frumcnto  et  vino  isla  dicun- 
lur,  nisi  de  panc  ccelesti,  videlicet  de  cor- 
pore  Chrisli,  quod  c.\  pane  triticeo  conii- 
citur,  ejusque  sanguinc  qui  consccratur 
cx  vino?  Unde  ait  Salvator  :  Caro  mea 
vere  est  cibus,  ct  sanfriiis  inciis  \cve  csl 
potus.  Dcnique  in  psalino,  Deus  judicium, 
quem  constat  ad  liltcram  de  Chrislo  esse 
consciiptum.  ubi  noslra  lianslalio  habet, 
Kril  firmamcnluiii  in  terra  in  siiminis 
montium,  Hebraica  veritas  habet,  Kiit  (da- 
ccnla  trilici  in  tcrra  in  ca|)itc  iiioiiliiim. 
Tianslalio  vcro  Hieroiiyini  jii.\la  llcbiai- 
cum,  sic  conlinet  :  Krit  memoriale  Iriti- 
cnm  in  teria  in  capilc  montium.  Poiro 
translatio  Chaldaica  apiid  Jii(i;cos  aiilhcn- 
tica,  talis  est  :  Krit  oblatio  frumeiili  in 
tcrra.  Ccrtum  autcm  omnia  liicc  dici  dc 
Christo,  dc  qiio  in  princi|)io  psaimi  iliius 
inducitur  :  Deus,  judicium  luiim  regi  da; 
cl  post  paiica,  .\dorabunl  cum  omncs  re- 
gcs.  cl  bcncdiccntiir  in  ipso  omncs  tribus 
teria?.  Dc  hoc  frumento  seu  tritico  et  vino 
Kcclesia;,  exponi  potcst  hic  locus.  prieser- 
tim  qiium  dc  vino  isto  sequatiir :  Qai  com- 
portanl  illiid.  bibciil  in  atriis  sanctis  incis. 
Atria  cnim  sancla,  sunt  loca  divino  ciilliii 
coiisecrala,in  quibus  moris  non  est  biberc 
viniini.  Domus  (piippc  Dci.  domiis  oratio- 
nis.  non  atriiim  polalionis,  vocalur. 

Kst  itaque  sensus:  Sidedero,'v\  est,  non 
dabo,  irilicuiii  tuum,  id  est  I'hicharislia' 
sacramentum,  ullra  cilnnn  iniinici.s  liii.s. 
id  est  infidelibus,  non  i|iiiiil  anh'  (laluin 
sit  illis,  scd  (|iiia  iiiiiii|iiaiii  liiiiialiiliir  : 
quomodo  in  Dciilcrnnoiiiio  sciibiliir,  .Non 
siirrcxil  iillra  1'ioplicla  siciil  .\loyscs  :  (iiiia 
ncc  aiitc  cuiii  fiiit  similis  ci,  ul  vidcliir.  ]'Jl 
si  Inlicriiil .  id  cst,  non  bibciil,  /(///  itlicni 
a  fidc,  vinurn  luum  in  quo  laborasli,  id 
esl  calicem  sanguinis  Chrisli,  ad  cujiis 
parlicipalioiicin  lc  ciim  magiin  labore  dis- 


.\  ponis  orando.  flcndo,  vigilando  et  absti- 
iicndo.  ut  dignc  acccdas.  Qnin  </iii  coni/n'-        9 
.fjant  illud,  id  esl    fidelcs   qui    ad   hujus 
sacramenli  confeelionem  cooperantur  sive 
disponunt,  comedent  :  sicut  ait  Salvalor, 
Hui  mandiicat  luinc  panem,  vivct  in  aelcr-   Joann.M. 
inun :  cl  laudahtinl  Doininuin  gnXvA?,  rc- ^'' 
fcrcndo  pro  lam  nobili  cibo.  Scriptum  esl 
cniiii  in  Psalmo  :  Kdcnt  pau|)crcs  et  satii-  Ps.wi.i-. 
rabunltir,  et  laudabunt  Dominum  qui  rc- 
quirunt  eum.  Et  quicomportant  illud ,  vi- 
ilcliccl    \imim    priedictiim.    ad    saiigiiinis 

B  l-iiiiisti  consccrationem  coopcrando  seu  dis- 
ponendo,  bibent  in  alriis  sanctis  meis,  id 
esl  in  locis  Kcclesiae. 

Transite,  transile  per  portas  :  id  csl,        10 
0  pastores  Ecclesiap,  o  Apostoli  et  aposloli- 
ci  viri  alquc  doctorcs,  ambiilatc:  pcr  oj^cra 
\irluosa:  introile  per  porlam  aniMislam  ar-  Maiih.w,. 

.        "^    .       .   .  .       .  13,  u. 

elamque  viam,  qualenus  ipsi  in  priinis  aga- 
lis  quod  alios  cdocetis.  Vel  potest  esse  ad- 
monitio  ad  omncs,  ut  sit  scnsus  :  Transile 
ad  societatcm  Kcclesiae  militantis,  caimiuc 
ingressi,  transitc  ad  1'xclcsiam  triumphan- 

C  tcm  per  portas  sacramciitorum,  vidcjiccl  : 
per  Baptismum,  qui  esl  porla  I^cclesia; 
militantis  ;  ct  pcr  Pcpnilcntiam,  qiwT  cst 
sccunda  tabula  post  naufragium;  pcr  rn- 
clioncm  qnoque  exlrcmam,  qu;e  cst  porta 
KcclcsiiP  Iriiimphantis.  Prim»  autem  e.x- 
posilioni  consonant  quie  sequiintur.  Pnv- 
IHtralc  viain  populo,  id  cst,  gregi  dominico 
piwbctc  bona  exempla,  ct  oratc  pro  eis, 
doceteque  eos  vias  virtulum,  quibus  ad 
ullimum  fineiii  pcitingiliir.  rianum  facilc 
itcr,  id    cst,  impcdimcnla    bene    vivcndi 

D  auferte ;  et  eligite  lapides  vivos,  ex  quibus 
icdificatiir  Kcclesia,  id  est  firmos  in  fide, 
(]iii  idoiiei  sunt  ct  alios  docere.  iit  aliis 
laics  pra;ficiatis.  Vcl.  I'>ligitc,  iil  csl  colli- 
gilc,  liipidcs  oflensionis,  vidciiccl  causas 
riiiiui'  cl  obiccs  gralia'.  Undc  translatio 
Septuaginta  inlerpretum  sic  conlinet  :  l.a- 
pidcs  de  via  projicilc.  Ei  clccalc  siijiiina 
itil  populos.  id  est,  vcxilliim  crucis  pra'- 
dicatc  in  gcntilius,  cunclorumqiie  oculis 
Christi  passinncm  proponitc.  De  qiio  si- 
gno  in  Kvangclio  sci  i|)tuni  cst  :  Tiinc  ap-  30. 


736 


ENARRATIO    IN    CAP.    LXIII    ISA1.E. 


ART.    XCI 


41  parebit  signum  Filii  hominis.  Eccc  Do- 
iniiiKs  auditun  fccil,  id  cst,  per  Apostolos 
annuntiavit,  in  extremis  terrce  mysterium 

Ps.xviii.o.  crucis.  In  omnem  enim  lcrram  exivit  so- 
nus  eorum,  et  usque  in  fines  orbis  ter- 
rae  verba  eorum. 

Dicitc  filice  Sion,  id  est  congregationi 
fidelium  :  Ecce  Snlvator  tuus  veiril  in 
mundum  per  incarnationem  ut  judicare- 
tur;  veniet  quoque  in  niundum  ut  judicet. 

Cant.n,i.  De  quo  in  Canlicis  dicitur  :  Ecce  iste  venit 
saliens  in  montibus,  transiliens  colles. 
Ecce  merces  cjiis  cum  eo,  ut  reddat  sin- 
gulis  quod  merentur,  quemadmodum  in 
Apocalypsi  protestatur  :  Ecce  venio  cito, 
el  merces  mea  mecum  est,  reddere  unicui- 
que  secundum  opera  sua.  Hoc  praecipue 
ad  secundum  Christi  refertur  adventum. 
Et  opus  illius  coratii  co,  id  est  in  conspectu 
ipsius  :  quod  intelligi  potest   de  cunctis 


II  Cor.\-, 
10. 

12 


ApOC.  .4X1! 

12. 


A  hominibus,  qui  sunt  opus  divinse  viitutis, 
et  in  conspeclu  Christi  adstabunt  in  die 
judicii.  Omnes  quippe  nos  manifeslari 
oportet  ante  tribunal  Cliristi,  secundum 
Apostolum.  Et  vocabunt  Apostoli  eos,  vi- 
delicet  ad  fidem  conversos,  Popidus  san- 
ctus  redemptus  a  Domino  Salvatore  per 
sanguinis  sui  effusionem.  Unde  Petrus  : 
Yos,  inquit,  genus  electum,  elc,  gens  san-  xpetr.iu^. 
cta.  Tu  autem,  Ecclesia,  vocaberis  :  Qua'- 
sita  civilas,  id  est  empta  et  acquisita  a 
Christo  :  quemadmodum   in  Actibus  legi- 

B  tur,  Posuit  vos  Spiritus  Sanctus  episcopos  Acr.sx.ss. 
in  Ecclesia  Dei,  quam  acquisivit  sanguine 
suo;  et  »0)1  Derelicta,  quoniam  Christus 
tecum  jugiter  erit.  Propler  quod  ad  He- 
braeos  dicitur  :  Ipse  enim  dixit,  Non  te 
dcseram  neque  derelinquam.  Ita  ut  confi- 
denter  dicamus  :  Dominus  inihi  adjutor  /•s.cxvn,ii 
est,  non  timebo  quid  faciat  mihi  homo. 


Hebr.  xiii, 
5,  6. 


ARTICULUS  XCI 


EXPOSITIO    CAPITULI    SEXAGESIMI    TERTII   :    QUIS    EST   ISTE    QUI   VE.MT    DE    EDO.M  ? 


HOC  prsesens  capitulum  S.  Dionysius 
septimo  Hierarchia;  angelicae  capitulo, 
sanctus  quoque  Hicronynius,  intelligcndum 
asscrunt  de  ascensioneDomini  Salvatoris: 
et  hos  tanlos  theologos  alii  posteriores  pe- 
nc  omnes,  ut  dignum  est,  assequuntur. 
Yerumtamen  Lyra  nititur,  sobrie  tamen, 
hanc  expositionem  minus  convenientem 
monstrare,  exponens  capilulum  istud  de 
secundo  Christi  adventu.  Quamvis  aulcm 
nequaquam  consenliendum  sit  ei,  motiva 
tamen  ipsius  non  sunt  penitus  conlem- 
nenda.  Porro  ut  omnia  compendiosius 
fiant,  primo  exponenda  est  littera  secun- 
duin  intelleclum  prsedictorum  sublimium 
alque  sanclorum  theologorum. 

Primo  quoque  advertendum  esl,  quod 
sccundum  doclrinam  beatissimi  principis 
theologorum    Dionysii    septimo    capitulo 


C  Hierarchiae  coeleslis,  Chrislo  ascendenti 
angeli  sancli  Ires  qua^stiones  fecerunt.  Pri- 
nia  fiiit  inferiorum,  qui  a  superioiibus 
cum  Christo  venientibus  sciscitabanlur  : 
Quis  est  iste  rex  gloriEe?  Non  enim  lam  per-  ps. 
fecle  cognoverunl  mystcria  Salvaloris,  ul 
superiores.  Secunda  quaeslio  erat  angelo- 
rum  primae  ac  summEe  hierarchiae,  quae- 
renlium  inter  se  :  Quis  est  isle  qui  venil 
de  Edom,  tinctis  veslibus  de  Bosra  l  Quse- 
runt  autem  inter  se,  non  quasi  volentes  a 
se  invicem  cdoceri,   qiioniam    omnes  im- 

D  mediate  illuminantur  a  Deo  :  sed  quaerunt 
sic  conferendo  inter  se,  ut  ostendanl  se 
scienliam  sanclam  appelcre,  neque  auderc 
divinam  in  eos  illuininalivam  seu  instru- 
clivam  processionem  anticipare,  aut  divi- 
na  lege  praeslitulos  sibi  terminos  tran- 
silire,  quasi   deliberent   primo   inter  se, 


x\ni,8. 


ENARRATIO    IN    CAP.    I.XIII    ISAI.E. 


.\RT.  xn 


737 


Gen.  \\v 
30. 


Jbui.wwy 
8.  9. 


Jbid.  33. 


Cant.y.  10. 


qiialoniis  idniioi  fianl  ad  illiiniinalionoin 
liivinaiii.  Teilia  {|iia>slio  csl,  quam  laciunl 
angeli  sumiiii,  Chrislo  dicentes  :Quaie  ru- 
liiiim  esl   indiimiMiliim  Imim? 

Piictrica  airnosfi-ndiim,  quod  l-.dmn  et 
Bosra  iiiio  modo  sunt  nomina  propria. 
Ksaii  eiiim  alio  noinine  diclus  esl  l'Mom. 
Idiimaa  (luocjiu'  scii  nions  Scir,  alio  no- 
minr  diciliir  l>doni.  iil  legilur  Gencsis  Iri- 
ecsiino  scxlo.  Bosra  vcro  csl  nomcn  civi- 
talis.  de  qiia  erat  Jobab  rcx  Kdom.  siciil 
prspdicto  capilulo  scribitur. Sccundum  Hie- 
lonymum  lamcn.  Bosra  non  est  in  Kdom. 
sed  in  lcrra  .Moab.  Alio  modo  siinl  noniina 
commiinia  :  sicque  Kdom  intcrprclatur 
lcricnus  sive  cruenlus,  el  significat  rube- 
dincin  :  Bosra  vcro,  firma  alqiic  niiinila 
inlcrprclalnr  :  cl  ita  suniiintur  hoc  loco. 

Vidcnlcs  ilaqiie  angcli  sancli  ac  sumini, 
Ghrisliim  pnst  passioncm  ad  Palrem  asccn- 
di-rc.  criicnlaliim  lcnipme  passionis  cica- 
Iriciliusqiic  rcscrvalis,  miranlcs,  et  secun- 
dum  Hieronymum  rci  novilate  perlerrili 
ct  altoniti,  inler  se  pcrscrnlanlur  :  Qnis 
est  iste  </ui  venit  de  Eihm^  id  esl,  qiiis 
est  isle  tam  gloriosus,  potcns  el  fiilgidiis, 
qiii  asccndil  dc  tcrra  seii  muiido  \iliis 
sanguinolcnlo,  unde  niillus  hucusquc  lain 
polenter  ascendit  ad  coelos?  qui  eliam  tin- 
rtis  resli/jKs.  id  esl  proprio  sanguinc  ni- 
bricalis  tcmporc  passionis  (do  qiio  Sponsa 
ail  in  amoris  dialogn  :  Diiccliis  mciis  caii- 
flidiis  cl  riibicundiis  :  uliqiic  rubiriindiis 
in  passione,  candidiis  in  rcsurrcclionc  cl 
ascensione),  venit  (le  Bosra,  id  csl  ilc 
miindo  conlra  Heiim  per  inaliliam  liimcn- 
lc,  vcl  dc  Jcriisalciii.  in  qiia  passiis  cst 
Dnminiis,  qiKC  cral  finnissimis  muris  cir- 
ciiindala,  aliiiic  adversiis  (".hrislum  ct  cjiis 
i;cclesiam  malitiosc  armala,  vel  dc  infcr- 
nfi,  in  quo  aniin.T  lanqiiam  in  firmissimo 
careerc  dclincnliir.  Polcsl  aulcin  cl  ila 
inlclligi  :  Tinclis  vcslibiis  dc  Bosra,  id  rsl 
sangiiinc  riibricalis  a  [inpiiin  liabilanlc 
Jciiisalcin,  qiii  ipsiiin  occidil.  Mc  linc  ila- 
i|iii'  vcnicnlc  ad  ccclos  angdi  colloqiiunliir 
i'l  a^^iMiinl  :  Iste  fi>nni>sits  in  s/o/ii  siin.  id 
est  iii  humanilatc  qua  videtiir  indiilus.  l)c 
T.  8. 


.\  eo  cnim  ail   Psalinisla  :  Speciosus  forma  />».iliv,3, 
pra"  filiis  linminiim:  specii-  lua  el  piilchri-  ''' 
ludinc  liia   inlcnde   prospcre,  proccdc  et 
rcgna.  In  qiicm,  principc  .\poslolornin  le- 
stanle,  desidcranl  angcli  sancti  prospice-  ■/'wr.i.ii 
rc.  De  hac  slola  Ghristi,  Jacob  ait  in  Ge- 
nesi  :  Lavabil  in  vino  slolam  suam,  et  in   «?«. ilh, 
sangiiinc  uvic  pallium  siium.  Cradicns  in 
mtdtitwline  fortitvdinis  siitr,  id  esl,  pro- 
pria  pnlcslalc  alqiic  cuin  ingcnli  cxiMcilu 
angcinnim  ac  animaiiim  dc  liinlio  infcini 
deduclaruin  victoriosissimc  ascendens.  De 

B  qiio   scripliim  esl  :  .\ccingere   gladio  tuo  /•jt.xuv.t. 
siipcr  lciiiiir  luiiin,  polcntissime. 

Ad  pra'induclam  aulcm  qua;slionem  re- 
spondcl   Salvalor  :  Ef/o  i/iii  /orjiior  jiisti- 
tiam,  id  est.  ego  siim  judex  miindi.  cui 
Palcr  dcdil  omnc  judicium,  cl  dc  singii-    Joann.y, 
lis  profcro  judicialcm  ac  veram  scnlcnti- '" 
am;  et  proptif/nntor  sum.  id  est  piignator 
pro  hominibiis  piignans  contra  acrias  po-   /;>/.m.vi, 
lcslalcs,  mortcm    supcrans,  infernuminie  '"' 
spolians,  ad  salvandum  electos   dc  jugo 
diabnii,  de  scrviliilc  pcccali,  dc  limbo  in- 

C  fcrni.  Dionysius  loco  prielaclo  ita  allcgal  : 
Kgo  qui  loquor  juslitiam  et  judicinm  sa- 
hitaris.  id  esl  scnlcntiain  salvalionis  pro 
jiislis  :  sic  cnim  conlincl  Iranslalio  Scpliia- 
ginla  inlcrpreluin.  i;i  hoc  verissime  coin- 
pclil  Chrisln,  dc  (]iin  ail  Psalinisla  :  Dciis,  Ps. i.\x\.i. 
jiidiciimi  liiiim  rcgi  da,  ct  jiisliliam  liiani 
rilin  rcgis.  rnde  superius  dictum  csl  :  Mit-  /.t. xix.io. 
Icl  cis  salvaloicm  ct  prn|Hignatorem  qui 
libcrcl  eos. 

Kx  hac  responsionc  orilur  angelis  sanclis 
aliiid  diibium,  sciscilanlurque  Christiim  : 

D  /.)uare erijo  ni/>rumest  itidiimentiim  tuinii,  - 
et  vestimenta  tua  sirut  eatrantium  in  tor- 
cu/ari?  lanquam  dicanl  :  Jani  didicimiis 
quis  sis,  scd  (]iiiiiii  sis  doclor  jiislilia^  jii- 
sliisqiic  jiidcx,  cl  aiiclor  rcdi'mplinnis  hii- 
manfp.  iiiiramiir  cl  scirc  oplainiis,  qiiarc 
iiibniin  i"-l  iiiiliiMirnliiMi  liiiiin.  id  csl.cnr 
liia  caro  prrfusa  csl  sangiiinc  lcmpnrc  pas- 
sinnis,  siciil  cicalriccs  dcmonslranl  (caro 
cnini  Chrisli,  lcmpliiin  erat,  vestis,  slola, 
indiimriiliim  ci  pallinm  divinilalis  :  simi- 
lilrr  liimiaiiilas  cjiis),  cl   indiimcnla  liia, 


738 


ENARRATIO    IN    CAP.    LXIII    ISAI.E.    —    ART.    XCI 


Joann.wx 

23. 

Luc.  xxiii 
II. 


rAi-en.i.lc 


Apoc.  XIX, 
13,  15. 


Osee  xm, 
14. 


Rom.  VI,  y. 


Jonmt. 


Ps.  xiii,  3. 


videlicet  tunica  inconsutilis  desuper  con- 
texta  per  toluin.  vestisque  alba  qna  ab 
Herode  illusus  es,  ve)  potius  corpus  tuum 
et  anima  a  Yerbo  pcr  niodum  habitus  as- 
sunipta,  rubra  suut.  id  est  cruentata  seu 
igne  passionis  succcnsa,  sicut  rubricantur 
indumcnta  calcantium  uvas  rubeas  in  tor- 
culari,  quo  novi  fructus  congreganlur,  vel 
caleantium  hostes  suos  in  torculari,  id  est 
duro  bollo  seu  pressura  praelii  niagni.  Tor- 
cular  namque  inlerdum  accipitur  pro  con- 
gregatione  recentium  fructuum,  seu  loco 
vel  instrumento  quo  vinum  exprimitur. 
Inlerdum  vero  pro  tornientis  accipitur,  per 
modum  torcularis  prcmontibus.  sicut  in 
Threnis  asscritur  :  Torcular  calcavit  Do- 
minus  virgini  filiffi  Juda.  Mcrilo  autem, 
0  Chrisle.  ista  inquirimiis  :  poliiis  nainque 
convenil  libi  pictas  quam  crudelitas,  po- 
tius  candor  quam  rubor. 

Quibus  Chrislus  respondet  non  uno  ver- 
siculo,  ut  prius,  sed  longo  sermone,  ut 
plene  instruat  nescientes,  ne  denuo  quEe- 
rere  compcllantur.  Torcular  ca/cavi  sohis. 
Hoc  idem  scribit  Joaunes  de  Christo  in 
Apocalypsi  :  Yestitus,  inquit,  erat  veste 
adspersa  sanguine  :  et  ipse  calcat  torcular 
vini  fiiroris  ira>  Dei  omnipotenlis.  Sumilur 
hoc  loco  torcular  pro  pcena  premeute  ac 
gravi,  ut  sit  sensus  :  Torcidar,  id  esl  mor- 
lem.  calcavi,  id  est,  destruxi  et  vici,  sohis. 
Morlem  enim  wlernam  Christus  deslruxil, 
juxta  quod  ail  in  Osee  :  Ero  mors  tua, 
0  mors;  morsus  tuus  ero,  inferne.  Mortem 
quoque  temporalem  in  se  ipso  rcsurgendo 
superavit,  prout  ad  Romanos  teslalur  : 
Christus  resurgens  ex  mortuis,  jam  non 
inorilur;  mors  ilii  ultra  non  dominabilur. 
Ipse  etiam  moriendo  pro  nobis,  eripuit 
nos  a  inorle  anima?  in  prffsenti,  atque  in 
die  judicii  ab  omni  corporis  inorlalitale 
liberabit  eleclos.  Unde  apud  Joannem  lo- 
quilur  :  Ego  si  exallalus  fuero  a  terra, 
omnia  trahain  ad  me  ipsiiin.  Hoc  crgo 
torcular  Christus  calcavit  solus.  quoniam 
ipse  solus  pro  hominibus  satisfecit  :  om- 
nes  quippe  declinaverunt,  simul  inuliles 
facti  sunt;  imo  nemo  se  ipsuni  redimere 


•  alias  red- 


A  potuit.  Idco  ct  de  gentibus  ho«  est  vir  mc- 
cnm,  adjuvans  me  in  operando  salutem 
hiimanam. 

Calcavi  cos,  id  est,  Judseos  incredulos, 
pcrsecutores  meos,  aetcrnalitcr  condemna- 
\i,in  furore  meo,i(ies\.  in  districta  juslitia 
inca  :  quse  se  habet  per  modum  furoris. 
diiin  ralionalcm  crealuram  projicil  in  in- 
IVrnuin;  velut  si  pater  ex  justo  zelo  filium 
pravum  in  ignem  projiceret,  furere  puta- 
rctur.  M  conculcavi  eos  temporaliter  per 
exercilum  Romanorum  :  a  quibus  calcati, 

B  oppressi,  et  inlerfecti  fucrunt  infideles 
Judaei;  in  ira  mea  :  quse  mitius  sonat 
quam  furor.  Et  ndsper.ms  cst  sanguis  eo- 
rum  super  vcstimenta  mea,  et  omnia  in- 
dumcnta  mea  inquinavi.  Hoc  Christus  de 
se  melaphorice  dicit.  Loquilur  enim  de  se 
quasi  de  pugnatoro  viclorioso,  cujus  ve- 
stimenta  rubeantur  sanguine  occisorum  : 
et  per  hoc  Chrislus  ostendit  sua  virtute 
occisos  esse  Judaeos.  Dies  enim  ultionis, 
quando  jusle  iilciscar  peccata  eorum,  in 
corde  meo  est ;  annus  retributionis'  mew 

C  venit,  ut  reddam  eis  debilas  poenas  ppo '""^"""" 
culpis  eorum,  in  me  et  in  discipulos  mcos 
commissis.  Ouod  intelligi  potest  de  anno 
quo  Roinani  vastaverunl  Judaeos  in  ultione 
sangiiinis  Chrisli,  vel  de  tempore  jiidicii 
univorsalis,  quo  in  corpore  et  anima  dam- 
nabiinlur,  vel  de  lompore  particularis  ju- 
dicii.  quo  singuii  Judi-porum,  qtiuin  mo- 
riuntur,  damnantur  quantum  ad  animam. 

Circumspexi,  tempore  passionis,  et  non       g 
erat  auxiUator :  omnes  enim  discipuli,  re- 
liclo  eo,  fugerunt;  qucesivi  qui  mihi  ad- 

D  sisteret,  et  non  fuit  qui  adjuvaret,  id  est, 
quamvis  qufesissem,  non  invenissem  :  non 
enim  Christus  qusesivil    humanum  ,juva- 
men,  nec  eo  indiguil,  qui  una  voce  ad- yoann.xvm, 
versarios  suos  retrorsum  projecit  in  ler-  ^' 
ram,  potuilque  una  prece  obtinere  a  Patre    Mauh. 
plus  quain  duodecim  legiones  angelorum  ;  ^"^'^ "'' 
sod  loquitur  haee   affectu   seu   moro   hu- 
inano,  ad  ostendendiim  quod  oiniii  huma- 
no  subsidio  caruit,  et  per  se  solum  genus 
humanum  redemit.  Et  simili  modo  ait  Psal- 

......  .  Ps.  i.xvm, 

misla  :  busliaui  qui  siinul  conlrislarelur,  n. 


Malth. 
xwi,  50. 


F.NARRATIO    IN    CAP.    LXIII    ISAI.E.    —    ART.    XCI 


739 


el  non  fiiit ;  qui  consolarolur,  et  non  in- 
veni.  Ht  sdlrmu/  nillii  hrdihium  incinn. 
i(l  est,  propria  polestale  prsevaiui.  el  ge- 
nus  hiimaiHiin  reclemi  ad  gloriani  mdninis 
mei  :  vt  iiulii/nalio  nwa.  id  esl  zeltis  ju- 
slilia?  mea?  artvcrsus  inyislos,  ipsaauxilia- 
/a  cst  milii  conlra  adversarios  meos,  quos 
6  in  zelo  meo  dejeci.  Hl  coitculcari  /jopttlo.s, 
videliccl  obslinalos  iudn^os,  in  /^ttrore  meo ; 
c/.  inehriari,  id  est,  copiosc  implevi,  cn.s 
miscriis  alque  lormenlis,  ///  iinlii/natiotic 
iiiea;  el  tla/ra.vi  iit  /crram  vir/ii/e>n  eortim, 
id  csl,  hostiiim  suoriim  pcdibus  eos  sub- 
jcci,  uibemquc  eorum  rirmissimam  Jeru- 
salcm  ila  per  Homauos  dejcci,  ul  non 
ii/f. XXI, c.  relinqucielur  in  ea  lapis  supcr  lapidem. 


Jam  vidciidum  cs!  qiiid  flficacia'  ha- 
lM>ant  ohjcctiones  l^yra},  quibus  haiic  cx- 
posilionem  nititur  infirmare.Ilaque  primo 
sic  argiiil  :  Seciindiim  Ilicionymiim.  pcr 
Kdom  inlcliigilui'  liic  inoiis  Oli\cli,  vcl 
Jerusalem  unde  Christtis  ascciidil.  Iloc  ati- 
lciii  vidclur  c.\tiaiiciim,  |tra'sciliiii  (jtiiini 
liliiiiiMM  fiictil  pcnc  scinpci'  conliaiia  po- 
piild  Jiid;Poriim.  Sccuiuio.  (]tioil  ilicliiiii 
csl,  \\\  adsiicrstis  cst  sangtiis  coriim  siipcf 
vcslimenla  mca,  ila  exponiliir  a  scipicii- 
tilius  Hicronymtiiti,  vcl  ah  ipso  :  Id  csl 
sangiiis  meus,  cpii  dicilur  coriim,  eo  qiiod 
esl  clftistis  pcr  prociiralioncni  Jiiihcoriiiii, 
adspersus  est,  ctc.  Ilajc  aulem  expositio 
exlranea  vidcliir,  inquil  Lyra,  ([iiia  non 
rccolo  mc  vidissc  alibi  in  Scripliiia  lalciii 
lo(]iicndi  modum.  Scil  jam  patel  cx  i)rie- 
diclis,  qiiod  hie  duic  inslantiii'  crronc» 
siint.  Ilicronymiis  namquc,  iil  dicliim  esl, 
pcr  lOdoiii  inlclligil  terrain  seii  iniiiidiim  ; 
cl  qiiod  dicitur,  .\dspcrsus  est  sanguis  eo- 
rum  siiiier  vestimenta  mea,  non  exponitiir 
ab  co,  neqiic  a  inc,  ipsum  sc(]iiciilc,  iil 
iccital  ille,  sed  siciit  jain  dictum  c<i. 

Tertio  arguil  sic  :  Ghrislo  ascciidcnir. 
incarnaliiiiiis  mystcriiim  aclii  c(iiii|)icliitn 
fiiil,  (]iianliim  ad  siibstiinliam  facli  cl  cir- 
ciimstanlias.  Taliii  aiilcm  non  vidcnliir 
cxccdcrc  riiciiltiitcm  ciijjiiiliiinis  aiigclicic, 
[ii'a'scrlim  iiuiim  aiigcli  iiifcriorcs  fiicrinl 


\  minislri  circa  incarnationem  Chrisli.  an- 

ntinliando  vidcliccl  Virgiiii  glorios;p  qiiod  /,«<•.  i,ii. 
Verljum  Dci  conciperel,  et  Joseph  atque 
pasloribus.  Deniiiuc.  facla  est  mullitiido 
ca-lcstis  cxercitiis  laiidanliuni  Dciim  jiro- 
pter  Christi  nalivitatem  ex  Virginc  :  el 
qiiiim  csset  in  descrto  cum  bcsliis.  aiigeli  j/mr.i.is. 
minislrabant  ei.  Quod  aiitcm  angcli  iiifi- 
ma;  hicrarchiae  agnoscunt,  non  vidcntur 
ignorarc  angcli  siipcriores.  Iltpc  inslantia 
difficiillalcm  taiigil,  cujus  plcna  soliitio 
iiiiillis  indigcl   verbis. 

li  Priiiia  cnim  difficullas  csl.  an  angcli  a 
principio  novcrunt  Chrisli  incarnationcm. 
VA  dicil  B.  Augiistiiitis  supcr  Gcncsim, 
quod  angeli  a  principio  sa>culi  [ira-cogno- 
veriint  mysterium  regni  coelorum,  videli- 
ccl  Christi  incarnalioncm.  I]|  hoc  Tliomas 
dcfcndit  in  prima  parlc.  affirmans  oinncs 
angelos  agnovisse  Christum,  scu  Verbum 
Dei  incarnandiim  a  priiicipio  siia»  fclici- 
latis.  loquendo  dc  cogiiilionc  qna  vidcnt 
rcs  in  Vcibi>.  Ctijiis  ralioncm  assignat, 
(]tioiiiam    incarnalio    Vcrhi.    csl    finis   iul 

C  iincm  univcrsa  angclortim  ininistcria  ordi- 

iiiinlur:  omncs  namqtic  siinl  aliqtio  iiiodo  iiebr.uw. 
ailministralorii  spiriltis.  scctindum  .\po- 
sloliim.ldeo  omiics  incarnalionis  pric\iilc- 
rtiiit  inystcrium,quanlum  ad  subslantiam 
cjiis,  cl  in  gcncrali.  non  aulcin  quantiim 
ad  singiilas  circiimslantias  cjiis,  scii  par- 
liciilarcs  condilioncs  :  el  quantum  ad  hoc, 
profcccriinl  in  agnilionc  mysterioriim  (]hri- 
sti  lemporc  ascensionis.  cl  priPdicalionis 
.\poslolorum.  Porro  Hicronymiis  scntirc  vi- 
dcliir  opposituin,asscrens  angclos  pra>me- 

D  inoiatum  myslcrium  incarnationis  passio- 
nisqiic  Chrisli  ncscissc  doncc  implerctiir, 
iil  a  (^hrislo  ascendciitc  illiid  addisccrenl, 
cl  cx  .\poslolorum  pr»dicalionc  in  ho- 
iiiiit  myslcrioriim  cogniliotic  pioficcrcnl. 
(Jiiidam  aulem  volciilcs  concoi'darc  dicta 
llicronymi  et  Augustini,  asscrunt  angclos 
siipciiorcs.cl  qtii  niintii  fiicriiiil  circa  mv- 
stcria  (Ihrisli,  pr;ccogiiovissc  incarnalionis 
sccrclum,  non  aiilem  infcrion^s. 

Scd  vcrc,  siciit  cx  ])ricccilcnlibiis    clici 
[lolcsl,  riilionabililcr  d  piobiiiiililcr  tciie- 


740 


ENARUATIO    IN    CAP.    LXIII    ISAI^. 


ART.    XCI 


Gen.u,-3 
24. 


Eplies,  V 
32. 


Zach. 


Dan.w.ti* 


tiir,  quod  omnes  aiigeli  a  principio  suae 
bealificationis  cognoverimt  incarnationis 
sacramentum,  prsesertini  quum  et  ipse  pro- 
toplastus  homo.  a  multis  sanciis  et  doctis 
viris  dicatur  lioc  mysterium  cognovisse, 
,  quum  dixit,  Hoc  nunc  os  ex  ossibus  meis, 
et  caro  de  carne  mea  :  propter  hoc.  in- 
quiens,  relinquet  homo  patrem  suum  et 
matrem  suam,  et  adhserebit  uxori  subp.  De 
,  quo  dieto  seu  facto  dicit  Apostolus  :  My- 
slerium  hoc  magnum  est ;  ego  autem  (ait) 
(iico  in  Christo  et  in  Ecclesia.  Denique 
quidquid  Prophetfe  de  Christi  mysteriis 
agnoverunl,  niulto  clarius  noverant  ange- 
li,  per  quos  talia  reveiabanlur  Proplietis. 
Angeli  aulem  qui  illa  revelaverunt,  omues 
ad  infimam  pertinent  hierarchiam,  secun- 
dum  Dionysium  :  superioribus  igitur  an- 
gelorum  agminibus  illa  ulique  innotuisse 
videntur.  Idcirco  non  arbilror  quod  an- 
geli  priniiie  liierarehia?.  qui  infer  se  qiiffi- 
rebant,  Quis  est  iste  qiii  venit  de  Edom  ? 
nescierunt  Verbum  Dei  incarnatum.  Nec 
ignoraverunt  eum  qui  tam  potenter  as- 
cendit,  esse  Christuili  :  quum  cernerent 
euin  non  solum  angelicis  turmis,  sed  san- 
ctorum  quoqtie  palrum  et  aliorum  perfe- 
cle  purgatoruiii  ac  innocenlium  animabus 
vallatum,  quas  scierant  educi  non  posse 
de  limbo  nisi  a  Christo,  sicut  Zacharias 
pra^dixit.  Nec  etiam  ignoraveriint  causam 
passionis  Christi,  videlicet  quod  propter 
peccata  inundi  tollenda  pateretur;sed  nec 
tempus  passionis  hujus  laluit  eos,  quod 
pnedixit  Gabriel  Danieli. 

Cur  ergo  prfedictas  quffistiones  fece- 
runt?  nisi  ut  de  his  qiisc  noveranl,  plenius 
inslruerenlur  a  Christo  :  a  quo  etiam  se- 
cundum  quod  hoino  est,  immediate  illu- 
minantur  siiinmi  ordines  angelorum,  se- 
cundum  Dionysium.  El  qund  hoc  ita  sit, 
ex  Christi  responsione  elicitur,  quia  non 
soliim  respondit  eis  de  sua  persona  et 
simplici  causa  passionis,  sed  alia  miilta 
adjecit,  ut  palet  ex  responsione  ipsius  jam 
explanata.  Plenius  ergo  atque  distinctius 


A  cognoverun 


s-io. 


mysteria  Christi,  in  ipsius 
ascensione  Apostolorumque  prtpdicatione, 
quam  ante.  Propler  quod  ait  Apostolus  ad 
Ephesios  :  Mihi  aiilem  omnium  sanctorum  EpUes.i 
minimo  dala  est  gratia  haec,  evangelizare 
in  gentibus  invesligabiles  divitias  gratise 
Christi.  et  illuminare  omnes  quoe  sit  dis- 
pensatio  sacramenti  absconditi  a  sseculis 
in  Deo, ut  innotescat  principalibus  et  pote- 
statibus  in  coelestibus  per  Ecclesiam  mul- 
tiformis  sapientia  Dei.  Ha?c  autem  deter- 
minatio  non  videtur  contraria  intentioni 

B  S.  Hieronymi.  Ait  nanique  quod  angeli- 
CiE  dignitates  non  inlellexerunt  ad  piirum 
pnedicla  mysteria  Salvatoiis,  nisi  in  as- 
censione,  et  postquam  impleta  sunt. 

Ex  his  patet  solntio  ad  instantiam  fa- 
ctam.  nec  oportuif  propler  tam  faciles  ra- 
tiones  ab  intellectii  Dioiiysii  et  Hieronymi 
abire,  prsesertim  (luum  conslet  Dionysium 
ab  Apostolis,  et  prsecipue  a  Paulo  et  aliis 
apostolicis  viris,  fuisse  instructum  :  imo 
et  a  Spiritu  Sancto  copiosissime  fuerat 
illustralus. 

C  Dicit  etiam  quidam,quod  licet  Dionysius 
et  Hieronymus  dicant  verbuin  istud,Quis 
est  iste  qui  venit  de  Edom  ?  esse  verbum 
angelorum  Ciiristi  ascensioiiem  admiranti- 
um  :  diversificantur  tamen.quia  secundum 
Dionysium  est  verbum  superioruin  ange- 
lorum,  Chrislum  ascendentem  admiran- 
tium,  et  de  ejus  mysteriis  plenius  doceri 
et  illuminari  petentium ;  secundum  Hie- 
ronymum  vero,  est  verbum  inferiorum  an- 
geloruni,  quserentium  a  superioribus  edo- 
ceri.  Quum  hoc  legissem,  displicuit  mihi 

D  quod  vel  tantisper  dissonarent  tanti  theo- 
logi ;  revolvique  freqiienter  commentum 
Hieronymi  super  Isaiain,  nec  aliud  potui 
comperire,  nisi  quod  secundum  Hierony- 
miim  sil  verbum  angelorum  Christi  ascen- 
suin  miranlium. 

Insuper  Rabbi  Samuel  vir  in  lege  et  Pro- 
phetis  eruditissimus,  exponit  qiiaj  dicta 
sunt,  de  Judieorum  dejectione  per  Roma- 
nos  inflicta. 


ENARRATIO    IN    CAP.    l.XIll    ISAI.E.    —    ART.    XCII 


ru 


ARTICULUS  XCII 


PROSECUTIO    EXPOSITIONIS    EJISDEM     CAPITULl    SEXAGESIMl    TERTII 
MISERATIONUM    DOMINI    RECORDABOR. 


Mi 


JSHIi.  1  TfOXUM  Dmnim  rccordabo,: 
Uuia  nun  tola  gens  Jiulaionini  relicta 
/(om.xi,  5.  csl,  sed  rcliquiae  per  cleclionem  salva;  fa- 
ctiP  sunt,  ct  inullipliciinis  graliarum  do- 
nis  implcUc:  idcirco  Isaias  ]iro  cis  gratias 
agcns,  et  in  eorum  persona  loquens  :  .Mi- 
seralionum,  iiuiuil,  Oomini  rccordabor.  id 
esl,  divina  bcnciicia  rccohim.  Possunl  aii- 
tcm  pcr  miseraliones  Domini  inlelligi.  vel 
clTcclus  pictalis  diviiue.  vel  ipsa  miscii- 
cordia  Dci,  qua'  liccl  in  sc  iiiia  cl  simplcx 
sit,  pluraliter  tamen  exprimitiir  proplcr 
divcrsas  opcraliones  quas  misericorditcr 
facil  iii  rcljus.  Laudcm  Domini  recorda- 
bor  cl  pronuntiabo  super  omnibm  quw 
rcdilidit  nohis  Dominus,  id  est  dc  variis 
donis  nobis  clcmenlcr  cxhibitis.  Unde  ait 
1'saliiiisla  :  Hcncdic.  aninia  inca,  Domino. 
cl  iioli  oblivisci  omncs  rctribiilioncs  cjiis; 
el  itcnim,  Quid  retribuam  Domino  pro 
oiiMiibus  qutc  rctribiiit  mihi  '.  El  super 
mulliludinc  ionorum  dumui  Isrnel,  (fua' 
largilus  cst  cis,  id  est  dc  multis  graliis 
qiias  conliilit  clcclis  Judicis,  inlcr  qiios 
saiicli  Aposloli  primilias  Spirittu  rcccpc- 
iHinl,  secundum  indulf/entiam  suam  qiia 
pcccala  dclcvit,  cl  sccundum  mulliludi- 
ucm  )iiist'ricor<liaru>ii  suarum  qiia  bona 
infiidit. 

/i7  di.ril  Dominus  :  VcrniitlumcK  jjopu- 
lus  7m'us  est  plcbs  Isracl,  quamvis  qiiidam 
conim  perversi  sunl,  filii  non  nec/antes 
Dciim.  id  esl  idola  non  colcntcs;  d  faclus 
cal  (^lnislus  eis  salralor  :  qiii  dixil,  Non 
siiin  missiis  nisi  ad  nves  quie  perieriinl 
domus  Isracl.  /«  omni  Irihulaliouc  coruui 
,11)11  csl  Irihiilalus  :  qiiia  cx  zclu  jiislilia> 
placiiil  silii  coriim  jiisla  Iribiilalii).  Vcl  di- 
ciliir  lioc,  ad   insiniiaiidiim  iiiipa>siliilila- 


Pt 


/'«...xv.li 


/iom.  Mi 


.Mnllh.y. 


.\  tcm    divinaj    nalurffi   Chrisli.   El  aur/elus 
fiicici  cjus,  id  csl    Chrislus  a  conspcclu 
Dci  niissiis  jn  iiinniiiini.  qiii  superius  di- 
ctus  csl   iiKigni  consilii  .\ngelus,  salravit    /..  u.  6, 
rtw,  qiiaiilam   ad  siifficicnliani.  quamvis '"''" '"'^' 
multi  non  sint  secuti  salvalionis  hujus  ef- 
fcclum.  In  dileclione  siia  et  i,i  indulr/en- 
lia  sua  ijjse  redonit  eos,  id  est  ex  propria 
bonilale  et  gralia,  non  propler  eorum  mc- 
rita  :  Dci  enim  donum  cst,  non  ex  ope-    £>*«. n, 
ribus.  Klenim  proptcr  nimiam  caritatcm    'yj,^  ^. 
siiam,  qiia  dilcxil  nos  Dcus  Patcr,  Filiuiii 

B  suum  misit  in  mundum  :  non  utiqiic  iiisi 
ut  salvelur  mundus  pcr  ipsnm.  El  jwrta-  Joann.m, 
vil  eos  brachiis  sua>   pictatis,  et  e/evavit 
eos  de  perditionc  cunclis  diebus  sa'culi,  id 
cst  cx  anliqiiis  temporibus,  scilicet  a  lem- 
porc  sanclonim  Palriarchainim  ac  Moysis, 
qui  in  Deuteronomio  lcslalur :  Poilavil  lc  Deui.i.n. 
Dominus   Deus   luus,  sicut   portare  solcl 
honio  paivulum  fiiiiim  siium.  Undc  siipia 
dc  Chrislo  inducluiii  csl  :  Siciil  paslor  grc-  /s. .\i.,  ii. 
gcm  suum  pascel,  in  brachio  suo  congre- 
gabil  agnos,  el   in  sinu  suo  lcvabit.  fclas 

C  ipsc  portabil.  Iloc  loco  translatio  Scplua- 
giiita  inlcrpietum  aliquid  conlinet,  quod 
noslra  lian^lalio  non  halict.  cl  commiini- 
tcr  allcgaliir  :  Non  lcgaliis  iic(|iic  aiigcliis, 
sed  ipse  salvavit  eos. 

Ijjsi  aulcrn  ingrali  perfidiqiic  Jii(kei  ml  li» 
iriicu,uliauiprococavcrui>l,  id  csl,  gravitcr 
offendcrunl,  el  a/Jli.i-cruul  spiritum  Saii- 
cli  cjus,  id  est  spiriliim  seii  aniinam  Chri- 
sli,  qiii  esl  Sanctiis  Sanctorum.  Iloc  in 
Kvaiigclio  cliiccscil.  Scriplum  cnim  csl 
ibi  :  Conlrislalus  esl  Jcsus  supcr  c;rcitatc  .i/„,.r. ,„,:,. 

L)  cordis  coriim.  circumspicicns  cos  cum  ira. 
'rranslalio  Scpliiaginla  lialicl  :  Ipsi  aiilciii 
noii  crcdidcruiil,  cl  cxaccrbavcruiil  spiii- 


742 


ENARKATIO    IN    CAP.    LXIII    ISALE.    —   ART.    XCII 


7io"».viri,9, 


Epties.  IV. 
30. 


vers.  3. 
Osee  ].\,  lc 


Jer.  XII,  S. 


I  Cor.  1,  5. 

7. 

Ibid.  111,  3. 

Ibid.  I. 
11 


tiini  sanctuni  ejus.  Sicque  de  Spiritu  San-  A 
clo  accipitur,  de  quo  dicit  Apostolus  :  Si 
quis  Spiritum  Cliristi  non  haljet,  hic  non 
est  ejus.  Dicitur  autem  Spiritus  Sanctus 
exacerbari,  non  per  veritatem  passionis, 
sed  per  similitudinem  operis  :  juxta  quem 
moduin  loquitur  Paulus,  Nolite  contristare 
Spiritum  Sanctum.  Et  convcrsus  est  Deus 
seu  Christus  eis  hi  inimicum,  non  odien- 
do  eorum  naturam.  sed  vitia,  ci  ipsc  de- 
belhivil  cos  per  exercitum  Homanum,  sicut 
in  prsecedenti  articulo  dictum  est  plenius. 
Nam  paulo  ante  teslatus  est  :  Calcavi  eos  B 
in  iurore  meo.  Et  in  Osee  :  Exosos  habui 
eos ;  propter  malitiam  adinventionum  ip- 
sorum  de  domo  mea  ejiciam  eos ;  non 
addam  ut  ultra  diligam  eos.  In  Jeremia 
quoque  :  Facta  est  mihi  hereditas  mea 
quasi  leo  in  silva;  dedit  contra  me  vocem 
suam,  ideo  odivi  eam.  Sed  quaeri  potest, 
quomodo  Deus  dicatur  hos  reprobos  in 
dilectione  sua  redemisse,  portasse,  levas- 
se.  Et  respondendum,  quod  Deus  omnia 
amal,quantum  ad  id  quod  sunt  :  et  quan- 
tum  in  se  est,  omnes  venit  salvare,  imo  C 
salvavit  quoad  sufficientiam :  ipsi  tamen 
obicem  posuerunt.  Ycl  dicendum,  quod 
loquitur  de  toto  populo  Juda-orum.ldcirco 
non  omnia  singulis  attribuenda  sunt,  sed 
qusedam  referuntur  ad  bonos,  qusedam  ad 
impios  :  sicut  et  Paulus  interdum  in  ea- 
dem  epistola  discipulos  laudat,  atque  vi- 
tuperat ;  et  quamvis  videalur  ad  eosdem 
sermonem  dirigere,  tamen  ad  diversos  re- 
fertur  :  quemadmodum  quum  ad  Corin- 
thios  dixisset,  In  omnibus  divites  facti  es- 
tis  in  illo,  ita  ut  nihil  vobis  desit  in  ulla  D 
gratia;  post  pauca  subjunxil.  (Juum  sit  in- 
ter  vos  zelus  et  contentio.  noune  earnales 
estis,  et  secundum  hominem  ambulalis  ? 
ilemque,  Non  potui  vobis  loqui  quasi  spi- 
rilualibus,  sed  quasi  carnalibus. 

£l  recordatus  est  Dominus  dierum  sw- 
culi  Moysis,  et  populi  sui :  id  est,  quem- 
admodum  tempore  Moysis,  et  eorum  quos 
per  manum  .Moysis  de  -Egyplo  eduxit,  fecit 
misericordiam  magnam  cum  populo  Ju- 
dceorum ;  ita  et  in  primo  Christi  advcnlu 


quidam  Juda^-orum  misericordiam  magnam 
adepti  sunt,  etiam  illi  qui  ipsum  crucifi- 
xerunt,  de  quibus  ait  :  Quum  exaltaveritis  /oann.vni, 
Filium  hominis.  tunc  cognoscetis  quia  ego  "  ' 
sum.  Yerumtamen  quia  Judaei  pro  majori 
parte  excaecati  manserunt,  ideo  Prophcta 
querulose  adjunxit  :  Ulii  est  qui  eduxit 
eosdc  mari,cum  pastoribus  fjregis  sui?  id 
est,  qiii  filios  Israel  perduxit  per  alveiim 
maris    Hubri    cum    Moyse   et    .\aron,  qui 
erant  paslores  populi  hujus  (unde  habetur 
in  Psalmo,  Ueduxisti  sicut  oves  populum    /-s.  i.xxvi, 
tuum  in  manu  Moysis  el  Aaron).  Ubi  esl  ■'" 
ijui  posuit  iri  mcdio  cjus  spiritum  Sancti 
sui^  id  est,  ubi  est  jam  clementia  ejus, 
qui   tunc   posuit   in   medio  populi  Israel 
spiritum  Filii  sui.  gratiam  videlicet  Spiri- 
tus  Sancti.  qua  iniplevit  septuaginta  sc-    N,m.  \<, 
niores  ? 

Qui  eduri/  ad  dcxteram.  id  est  ad  pro-       12 
spera  bonamque  viam,  Moysen ,  quem  de 
manu  Pharaonis  eripuit,  brachio  majesta- 
tis  siuv,  id  est  virtute  suae  divina?  polen- 
tia?.  Qui  scidit  aquas.  dividendo  mare  Ru- 
brura,   ante  eos,  scilicet  filios   Israel,   ut 
faceret  sibi  nomen  sempiternum,   id    est 
famam  perpetuam.quatenus  omnes  ex  hoc 
miraculo  divinam  agnoscerent  potestatem. 
Qui  duxit  eos  per  abyssos,  id  est  per  fun-       13 
dum   aquarum    mullarum   seu   maris  Ru- 
bri,  quod  slabat  divisum  ex  utraque  par-  Exod.^K, 
te    Iranseuntium    tanquam    murus,  quasi " 
equun:  in  dcserto  non  impingentcm,  qua-       14 
si  aiiimal  in  campo,  id  est,  tam  expedile 
el  inoffense  ul  equus  currit  in  solitudine, 
in  qua  nil  est  quod  impingat.seu  pedem 
offenilat  :  et   sicul  animal   in  campo  dcs- 
cendens  currit  in  terra  plana,  non  habenle 
obslacula.   Spirilus  Domini   duclor  cjus 
fuil.  Per  spiritum  Dei  intelligi  potest  an- 
gelus,  qiii  populum  Israel  praecessil  el  du- 
xit  (de  quo  in  Exodo  Dominus  loquitur : 
Ecce  ego  mittam  angelum  meum  qui  pra-  ihid.%i.m. 
cedat  le,  el  custodiat  in  via,  el  introducal  '^' 
ad  locum  quem  paravi :  alibi  quoque  di- 
cilur  :  ToUens  se  angelus  qui  pra>cedebat    ;ft.rf  s.v, 
castra  filiorum  Israel,  abiit  post  eos);  vel  "' 
ipsemet  Dominus.  de  quo  dicilur  in  Jo- 


ENARUATIO    IN    CAP.    LXIII    ISAl.E.    —   ART.    XCII 


743 


/*5.   lAMV 
10. 


/'S.  I 


/oann. IV,  aniic  :  Spiiilus  cst  Dcus;  dc  quo  superius 

is  %L  i.i    diclum  cst,Qiiis  adjuvit  spirilinn  Uomini? 

Indc  in  Exodo  .Moyscs  dixit  ad  Dominum: 

.Exod.    Si  non  lu  ipse  pra-ccdas  nos,  nc  cdiicas 

■""'"•''■   nos  dc  loco  isto.  I£t  sa^pius  scriptum  csl, 

/6i</.  xMi.  quod  Uominus  prfficedcbat  lilios  Isracl  in 

/JjnlVsa  '''"^  per  coliiiiinam  nubis,  el  in  nortc  pcr 

cic  columnain  ignis,  iil  diix  csscl  itineris  ulio- 

que  tenipoie.  Proptcr  quod  ait  Psalmisla  : 

Diix  ilinciis  fiiisti  in  cons|)celii  cjiis.  Vcl 

|)cr  spiriliim   Uomiiii  inlclligiliir  Spiriliis 

Sanctus,  cujus   directionc   perductus  est 

Moyscs  et  popubis  cjiis.  Sic  <iilr/i/xisti  po- 

puhtrn  /iinin  ad  tcriani   L)hanaan,  lU  fa- 

ccrcs  libi  nomen  gloria',  id  est  gloriosum 

et  inclytum.  quatcnus  omncs  audilis  mi- 

rai)ilibus  (■xclamcnl  :  Non  cst  simiiis  tui 

*■  in  diis,  Uomine,  cl  non  est  secundum  opc- 

ra  lua.  Hinc  cniin  Uominiis  dixit  ad  .Mo- 

A«m.  Mv,  yscn  :  Yivo    cgo,  quia    imi)l('bilur  gloria 

"'  Domini  universa  tcrra. 

l."J  Attende  de  co-/o  preccm  nostram,  el  vi- 

dc,  id  est,  oculo  pictatis  tua^  nos  respice, 
de  luibilacido  sancto  tuo,  ct  solio  f/loria' 
tua',  id  est  coelo  cmpyreo,  quod  csl  Ihio- 
nus  majestalis  tua?,  in  quo  specialiter  ha- 
bilarc  censcris  :  non  qiiod  lua  csscnlia  sil 
circumscripta  vcl  dclcrminala  ad  locum, 
sed  quoniam  illic  clarius  vidcris,  et  evi- 
dcnlius  alqiic  cxccllcntius  operaris.  Siciit 
ergo  Ucus  dicilur  spccialilcr  esse  el  liabi- 
lare  in  ccelo,  sic  dicitur  specialiler  de  coe- 
lo  cxaudirc  et  prospiccrc,  jiixla  illiid  : 
/'jMii, 2.  Dominus  dc  ca'lo  prospcxit  supcr  lilios 
hominum.  Ubi  est  zelm  tuus,  id  est  affe- 
ctio  dilcctionis,  qua  palics  noslros  ama- 
/)fii/.x.i5,  sti  ?  juxla  ilhid  Dciilcronomii  :  Paliibus 
luis  conglulinalus  est  Doniinus,et  amavil 
cos,  clcgilque  scmcn  coiiim  post  cos.  I',l 
/oedi,  iK.  Jocl  ait  :  Zclatiis  cst  Dominiis  pupiiliim 
Zach.iA\:  suiiin.  V,\  Zacharias  falcliir  :  Zclatus  suin 
*'"'  ■'  Sion  zclo  magno.  Ilic  zeliis  Dei  rcccssil  a 
|)opiilo  Jiidicorum  qiii  Olirisliim  ncgavil. 
El  fortitudo  /M^(,qua  olim  populiim  Israel 
protcxisti,  w(M/^(V'(f/()  visccrani  tnoriiM,  id 
csl  palcrni  affcclus  ct  intcrnjp  piclalis,  (■/ 
jniscnilionutn  tunrinn  i  Supcr  nic  cnnti- 
nucrunt  se,  id  cst,  pratiam  suspcnderiinl. 


A  el  consolalioncm  ac  cxaiidilioncm  icnu- 
crunt  milii  impcndcrc.  Iloc  dicil  Isaias  in 
pcrsona  Juda'orum,  in  hac  longissima  ca- 
ptivilale  cxsislentium. 

Causam  vcro  cur  exaudiri  confidit,  ad- 
jungit.  Tu  enim  jtaternoster ,  id  est  crcator       Ki 
animariim  nostrarum,  icclor  provisoiquc 
nostcr.  Dc  quo  in  Dculcionomio  inducilur: 
Numquid  non  ipse  est  paler  tuus  qui  pos-  Deut.xxx», 
scdil  lc?  De  qiio  ad  llcbraw  dicit  Aposto- "• 
liis  :  Obediemus  Palri  spiriluum.  cl  vivc-   /Mr.x». 
nuis?  Queni  ctiam  animosus  illc  Kliu  ausus  '' 

B  est  palrcm  appcllarc,  diccns  in  libro  Job  : 
Palcr  mi,  iic  dcsinas  ab  liomiiic  iiiiiiiiila-  Jub\\\K, 
tis.  Ilunc  Deum  sublimem  et  bcncdictum  '"" 
Clirislus  pcr  totum  Evangclii  textum  uber- 
liin  nuncupal  palrcm  noslrum,  iit  agno- 
scamus  inagnitudincm  divina'  dilcctiouis 
ac  pietatis  circa  nos,cl  fidiicialissimc  ejus 
gratiam  invoccmus,  scicnlcs  miscricordcm 
palrcm  nunquam  repcllcrc  rationabilem 
precem  filiorum  humiliuin. 

Et  Abra/iam  nescivit  nos,  el  Israel,  id 
cst  Jacob  patriarcha,  ii/noravi/  nos.  Pcr 

C  hos  duos  exlremos  intclligiliir  mcdius  co- 
rum  Isaac.  Multa  hic  dici  possent,  quoino- 
do  aniiiue  scparata>  a  corporc,  scianl  \('l 
ignorcnt  qua;  in  hac  vila  agunlur.  lircvi- 
ter  aulein  tangendo,  dicendum  (|uoil  lo- 
qiicndo  dc  natuiali  nolitia  animaiiim  sc- 
paralarum,  noii  cognoscunl  omuia  (iiuc  in 
hac  vita  aguntur.  Quaedam  lamcii  agno- 
scunt.  vcl  ex  pra'via  cognilionc,  vcl  cx 
supcrioriim  illuminalionc  :  loqucndo  dc 
cognitione  supernaturali,  qua  vident  res 
in    Yerbo.    (5regorius    asscrit,    quod    non 

D  ignorant  ea  qua?  foris  gcriinliir.  Aiigiisli- 
nus  vero  in  libro  de  Cura  pro  mortuis,  di- 
cil  quod  ncsciant  quid  in  isto  sa>ciilo  fial, 
vcl  (inid  filii  aganl.lldc  lamen  dicil  poliiis 
dubilando  qiiain  affirmando.  .Mlegal  au- 
lcm  pro  sc  pra^scnlcm  scri|)liiram;cl  quod 
(|iiarlo  liliio  Hcgiim  proniilliliir  Josia\quod  iv/i<'j.«»k 
moriliirus  sil,  ne  mala  popiilo  siio  vcn- 
liira  conspicial  :  itcmqiic.  quod  mater  sua 
eiim  post  morlcm  noii  visilavil.  Scntcnlia 
vcro  (Ircgorii  iiiagis  lcncnda  c^l.  .\d  pra'- 
scns  itaqiic  dici  polcsl,  qiiod  Abialiam  ct 


'44 


ENARRATIO    IN    CAP.    LXllI    ISAI^. 


ART.    XCU 


Malnch.w, 


Jacob  quamdiu  in  limbo  erant,  ignoravc- 
runt  lilios  post  eorum  mortem  natos,  vel 
quid  eis  acciderit,  nisi  in  quantum  aij  an- 
geiis  sanctis  vel  animabus  de  miindo  ad 
limbum  venientibus,  ipsis  reveiabatur.  De- 
nique,  ideo  dicuntur  Abraham  et  JacoJj 
posteros  suos  ignorasse,  ut  pateat  Deum 
potius  esse  patrem  eorum,  quam  Palriar- 
chas  praedictos  :  quia  enim  ignoraverunt 
posteros  suos,  constat  quod  posteri  ani- 
mani  iiabeant  a  Deo,non  ab  illis.Vel  ideo, 
ul  detur  inlelligi  sanctos  patres  nescire,  id 
est  non  approbare,  fiiios  impios.  Unde  de 
Elia  scriplum  est,  quod  convertet  cor  pa- 
Irum  ad  filios. 

Tu,  Domuie,  pater  )2ostcr,  redcmptor 
noster,  dans  nobis  esse  naturae  et  gratia", 
[et]  alimenlum  seu  conservalionem  ulri- 
usque,  ti  scrciihi  quocumque  assignabili  vel 
assignalo,  id  est  ab  seterno,  fuit  vel  po- 
tius  esl,  liomc/i  tuiim  nominatum,  id  est 
lu  ipse  :  quemadmodum  fertur  in  Psalmo  : 
Domine,  nomen  tuum  in  a?lernum  :  Do- 
mine,  memoriale  tuuni  in  generalione  et 
geneialionem. 

Quare  errare  nos  fecisti,  id  est  permi- 
sh\\,Domine,de  viis  tuis, id  est  prtpceplis 
divinis,  et  a  doctrinis  exemplisque  Chri- 
sti;  indurasti  cor  noslrum,  non  effective, 
sed  permissive,  gratiam  salubriter  moUi- 
ficantem  subtrahendo,  vel  non  infunden- 
do,  «(^  timeremus  te.^quia  hoc  conseculum 
est  ex  induratione  prEedicta,  quamvis  tu 
non  ideo  gratiam  sublraxeris,  ut  non  ti- 
meremus  te.  Unde  quod  dicitur,  \e  time- 
remus  te,  inlelligendum  esl  consecutive, 
non  causaliter.  Iste  modus  loquendi,  in 
divinis  Scripturis  multiim  est  consuetus  : 
Ps.xuii.to.  ut  quum  dicitur  in  Psalmo,  Declinasti  se- 
mitas  nostras  a  via  tua;  et  in  Ezechiole, 
£:ec/i.xiv,  Prophela  quum  erraverit,  ego  Dominus 
'■  decepi    prophetam    illum  ;   alibi   quoque, 

Indurabo  cor  Pharaonis  ;  et,  Obfirmavit 
Dominus  cor  Sehon  regis  Amorrhirorum 
et  Og  regis  Basan  :  qu;e  omnia  inleiiigen- 
da  sunt  facta  justa  Dei  permissione,  non 
crudeli  efficienlia.  Insinuaturque  nobis  pcr 
talem  modum  loqiiendi,  quod  omnia  Ijona 


Ps.  CXX.\IV 
13. 


17 


Ej-od.  tv, 
21. 
i)eii/.  11,30, 


A  nostra   a  Deo   procedunt,   dependent,  et 

conservantur  :  in   tantum,  ut  non  simus   iicor.  m, 
sufficientcs  cogilare  aliquid  a  nobis  qua- "^' 
si  ex  nobis,  sed  sufficientia  nostra  ex  Deo 
esl.  Quid  enim  habes  quod  non  accepisti  l  icoi-.iv.v. 
Convcrtere  a  rigore  justitise  ad  opem  cle- 
menlise,  el  converte  te  ipsum  ad  nos,  mi- 
sericorditer    succurrendo,  propter  scrvos 
tuos,  id  est  merito  sanctorum  Patriarcha- 
runi,  Abraham,  Isaac,  et  Jacob.  Frequenler 
Moyses  et  alii  Sancti  veteris  Testamenli  in 
suis  precibus  commemoralionem  fecerunt 

n  Patriarcharum  islorum,  dicendo  :  Hecor-  ExoH. 
dare  Abraham,  Isaac,  et  Jacob,  elc.  Triljus  ''""'  "' 
hercditatis  ttia',  id  est,  etiam  propter  alios 
Sanctos  qui  fuerunt  in  duodeeim  tribubus 
Israel,  converte  le  ad  nos,  ut  illorum  me- 
ritis  et  precibus.  tuam  obtineamus  cle- 
menliam. 

Quasi   tiiliiluin  possederunt   principes       18 
impii  popu/iim  sanctum  tuum,  id  cst  ele- 
clos  Judseos,  et  ceteros  per  eos  conversos. 
Diu  enim  erat  Ecclesia  sub  dominio  infi- 
(leliuni   principum,   et   primo  vaslata  est 

C  primitiva  Ecclesia  a  principibus  sacerdo- 
lum.  Et  hostes  nostri,  videlicet  infideles, 
(■oncidcavcrunt  sanctificationem  tuam,  id 
est  primitivam  Ecclesiam  ex  Judfcis  maxi- 
me  congregalam.  Ilieronymus  vero  exponit 
de  templo  Jerusalem  a  Romanis  destru- 
cto.  Facli  sunius  ([Uasi  in  principio ,  quum  19 
iion  dominareris  nostri,  neque  invocare- 
tiir  nomen  tuum  super  rios  :  id  est,  ita 
derelicli  sumus  a  te,  sicque  ab  hostibus 
nostris  opprimimiir,  ut  eo  tempore  quan- 
do  patres   nostii  in  .Egypto  fiierunt,  ubi 

D  gravissime  premebanlur  operibus  luti  et  ;«irf. .,  u. 
laleris;  ilem  ut  eo  tempore,  quo  nondum 
a  ceteris  gcntibus  distinguebamur,  nec  in 
Al)raham  ad  tuum  cultum  vocali  erainus. 
Postremo  qu»  dicta  sunt,  de  Ecclesia 
prtpsenfi  et  quocumque  fideli  moraliter 
exponi  possenl  :  in  quorum  persona  jam 
dictum  est,  Miseralionum  Doinini  recorda-  vers.  7. 
bor.  Possuntqiie  faciliter  pra^indiicla  ap- 
plicari  ad  hoc:  nec  prosequor  talia,  lan- 
(|uam  vehemenler  lassatus,  et  paiiluluni 
respirare  desiderans. 


ENARRATEO    L\   CAP.    LXIV    ISALE. 


ART.    XCIII 


ARTICULUS   XCIII 


EX1'0S1TI0   CAPITLLI    SEXAGESIMI    Ol'ARTI    :    LTINA.M    IJIRIMPERES   COELOS,   ET   DESCE.\DERES. 


Ol'ID.\.M  catholicorum  docloriiin  cxpo- 
luinl  principium  hujus  capiluli  dc 
primo  Chrisli  advcntu,  alii  vcro  de  ad- 
vcnlu  cjus  secundo  :  potestquc  liltcra  sa- 
lis  apj)licari  ad  utiiiiiiquc.  Nam  cl  si'cun- 
dtis  ad\rilllis  ap[)Ctihilis  cst  juslis,  jii.\ta 
£hc.  XXI.  illnd  :  Ilis  aiilcm  rii-ri  iii(i|ucnlil)iis.  rc- 
spit-ilc  cl  lcvatc  capila  veslra,  quoniam 
a[)pr()pin(]uat  redemplio  vestra.  In  [iciso- 
na  ergo  appclcnlium  Christi  adventum  vcl 
priiiiiim  V(d  scciiiiduin.  l()([uciis  Isaias,  ad 
(^liiisliim  ail  : 
I  Ulinnm  diritmperen  costos,  id  est,  viain 

vcnicndi  per  crelos  efficeres  :  non  qiiod 
cu'li  supcriores  in  vcrilale  scindanlur;  sed 
loqiiitur  de  Cliristo  per  inodum  hominis, 
qui  dividit  mcdium  per  qiiod  transit,  cor- 
pora  aulcm  filorificala  pcnetrant  oiniiia 
sinc  scissura  illorum:c<  descenderea,  hu- 
manain  nalurain  assumendo,  vel  ad  judi- 
cium  vcnicndo.  -1  facic  tua,  id  cst  a  tuic 
majcslatis  pra>sentia,  monles  deffucrcnl, 
id  cst  advcrsariffi  polestalcs.  Da-monum 
cnim  virtus  in  Christi  adventu  dcfccit. 
Pro[)lcr  qu(i(l  di.xit  in  Joannc  :  .Niinc  [)iiii- 
ccps  liujus  iiniiidi  cjicictur  foras.  Ilomincs 
qunquc  superbi,  audita  pra?dicatione  Cliri- 
sli  di--ci[)iiloiuiii([iic  cjiis.  Iiiiiniliali  siiiil, 
ct  sc  iiihil  cssc  cof^iiovciuiil.  rinlc  liahc- 
tur  in  Psalino  :  Conlurhali  siiiil  montes  in 
foitilildiiic  C.JUS.  Siciil  cxuslio  iijiiis,  id 
csl  ijjiic  combustum  scu  favilla,  labcscc- 
rcnl ;  aijua' arderctil  iijni,  id  cst,  po[)iili 
i^Mic  S[iirilus  Sancti  pui;,Mrcnlui'.  .\([iia' 
cliim  miillic,  [Kqiiili  iiiiilli  Minl,  sccuiidiiiii 
Joaiincm.  Tndc  Joaiincs  Haptisla  ail  dc 
(]hrislo  :  lllc  bapli/abil  vos  S[)irilu  Saiiclo 
cl  i^'iii.  I'!l  Clirisliis  :  l,i;iicm,  iii(|iiil,  \ciii 
midcrc  iii  terrain.  l'l  nolxim  ficrcl  no- 
iiirii  luiiiii  iiiiiitiris  liiis,  ii|  cst  ^cnlililius, 
(|ui  iniiuiei  craiil   lcinpurc  inridclitatis,  cl 


Jonnn.  xii 
31. 


I't 


A/mr.  \  VII 

I,  i:.. 


.I/||((/|.  III 
II. 

/.iic  VII.  n 


A  pcr  praedicationem  .\postolorum  didice- 
riiiil  nomcn  (^hristi.  In  laliiiiii  inimicoriim 
[icrsona  dicit  Apostolus  :  (Juiim  adhiic  ini-  Wom.v.io. 
inici  essemus,  rcconciliati  sumus  Deo  per 
mortcm  Filii  cjus.  .1  fucic  lua  i/cu'cs  lurha- 
i-fiiliir.  Visis  eniin  Christi  niiraculis,  ejus- 
qiic  pra?dicationc  audita,  turbata'  smit  : 
([lucdani  ad  popiiilcnliam.  c.\  considcratio- 
nc  pcccalorum  suoriim  forniidanlcs  tor- 
nicnta  qua?  Christus  ininalur.  Scri|)liim  cst 
ciiim  iii  Psalmo  :  Tuihabuiilur  gcnlcs.  cl  /'».lxiv,8, 
timchunl  ([ui  liahilaiil   lci  niiiios,  a  signis '•*' 

B  luis.  (Juffidani  vero  liirbake  sunt  ad  perse- 
culioncm  ct  contradiclioncm  :  iiain  cl  IIc- 
rodes  rc.\  audicns  a  .Magis  (^hiistiim  iialuui,  .uaiih.u,^. 
turbalus  esl,et  omnis  Jerosolyma  cum  illo. 

Qiium  feccris  mirabiliii ,  non  suslinclji-        3 
iiius.  Hoc  conslat   implelum  in  pcrvcrsis 
Juda'is,  qui  visis  Chrisli  miraculis,  gloriam 
signorum   c.jiis   ferre  non  valentcs.  di.xc- 
riint :  Quid  facimus?  <]uia  hic  homo  mulla   jomm.x,, 
signa  facil ;  si  dimitlimus  eiini  sic,  omncs  *'-■"*■ 
credcnl   in  cum.  Kt  dcnuo  :  In  Ucclzcbub /,„c. xi,  15. 
principe  da^monioriim  cjicit  dicmonia.  Dc- 

(i  iii([iic,   ([iiiim    di.\issci   [laialytico,   Surgc,    .Vi<iih,\, 
tollc  lcctum  luuin  el  ambula,  et  illc  mox  "' '' 
saiiatus  ita  fecissct,scripluni  est  dc  JuiUeis    iMJ.i. 
([iioil   liiinicrunl.  Insiipcr,   Saiicli   iircccm 
siiam  qua  dixcriiiil,    Itiiiam    diiumiicics 
copIos  el  dcsccndcrcs,  exauditam  csse  in- 
tclligenlcs.  diciinl  ad  Salvalorciii  :  Dc.-i,-cn- 
ilisti  dc  ca'lo  iii  utcium  Virginis,  ([iiando 
Vcibum  caro   lacliim  csl,  cl  habilavil   iii  ,/on„ii.i.ii. 
iiobis,  (■/  ((   fiicif  fiia  iiioiilcs  (dc   ijiiibus 
iiiiiic    diclum    csl)  ilcflu.rcrunl.    Vidcmus 
quoqiic  advcrsarios  Kcclcsia'  dcfccisse,  vi- 

I)  dcliccl  [)i'inci[)cs  saccrdoliim  al(]uc  ly- 
i'aiiiiii-<,  ([iii  iiicmbra  Chrisli  alidcissiiiic 
perse(|ucbaiiliir. 

Iii  scciindo  aiilcm  Christi  advciilii  dcflii- 
ciil   moiilcs,  cl   lcrra'  a'(|iiabiiiilui'.  iiucm- 


746 


ENARRATIO    IN   CAP.    LXIV    ISAI^. 


ART.    XCIII 


Luc. wt.id. 


Jbiilen, 

A 


Ps.  xcvi,5.  admoclum  srriptiim  est  :  Montes  sicut  cera 
lluxerunl  a  raeie  Domini.  Ef  sieul  e.xu- 
stio  ignis  tabescent,  quoniam  igni  confla- 
gralionis  purgabunlur.Tunc  quoque  aqu» 
ardebunl  igni,  quia  et  aquam  in  superli- 
cie  terrae  cxsistentem  ignis  ille  mundahit. 
Sicque  virlus  Christi  omnibus  innotescel. 
et  genles  turbabuntur,  imo  prre  tiniore 
arescenl.  Onum  feceris  mirahilia  ista  qua> 
prai-cedent  horam  judicii,  non  sustinehi- 
mus  :  omnes  enim  quamlibet  jusli  pave- 
bunl;  imo  virtutes  coelorum  movebuntur. 

A  swculo  lion  audicrunt,ricqne  atirihiis 
pcrccperunt,  sed  et  ociilus  non  vidit,  id 
est,  nullus  hominum  audivil  aut  vidil, 
0  Dcus,  absijuc  tc,  qiuc  pnvparasti  c.rsjjc- 
ctantilms  tc,\A  esl  gaudia  sempitcrna  infi- 
nilunuiue  bouum,  videlicet  te  ipsum,  quie 
pi;pi)arasli  in  etelis,  iis  qui  jam  speraul 
in  te  :  omnem  enini  capacitatem  vialorum 
transcendunl.  Hanc  scripturam,  quantum 
ad  sensum,  allegal  Apostolus  ad  Corinllii- 
icoi-.n,!!.  os,  dicendo  :  Quod  oculus  non  vidil,  iiec 
auris  audivil.  nec  in  cor  hominis  ascen- 
dil,  qua'  pr.Tparavil  Deus  iis  qui  diiigunl 
illuin.  Ouia  lamen  ahquo  modo  manife- 
slala  sunl,  ideo  su])dit  Aposlolus  :  Nobis 
aulem  revelavit  per  Spirilum  suum.  Iloc 
est  quod  dicilur  nunc  :  Deus,  absque  te. 
Quasi  dicat  :  Sine  divina  illuminatione  pe- 
nitus  ignota  essent,  quoniam  naturalem 
ralionem  excedunl.  Occurristi  lcetanti  in 
tc  spiriluali  l»litia,  cl  facicnti  justitiam. 
Tali  enim  occurrit  Deus  gratiam  tribuen- 
do,  seque  paratum  exhibendo  ad  omnia 
qua?  pelit  homo  hujusmodi.  Ideo  ad  He- 
brapos  dicitur  :  Tanquam  filiis  offert  sc 
vobis  Dcus.  //*  viis  tuis,  id  est  preeccpto- 
rum  tuorum  custodiis,  recordaijuntur  tiii, 
honorando  atque  laudando  te  ore  ac  opcre. 

(Juannis  aulem  se(|uenlia  exponi  possinl 
ad  lilleram  de  populo  Judworum  in  Iiac 
captivitate  exsistenti,  tamen  de  omnibus 
quasi  generaliter  inlelligi  valent.  Bccc  lu 
iratus  cs.  non  passionem  habendo,  sed 
vilia  puniendo,  ct  jxccavimus.  Primo  pec- 
cavimus,  el  lunc  Deus  irascitur.  Ouumque 
iratus  fueril,  gratia  in  nobis  aufertur,  et 


Ihiil.  10. 


Hebr.wi,', 


A  peccata  peccalis  adjicimus  :  sicque  pec- 
cala  isla,  sunt  peccata  el  poena  peccati. 
Maxime  autem  irascitur  Deus  hominibus, 
quum  dimitlit  eos  secundum  desideria  cor- 
dis  eorum  :  lunc  enim  amliulant  in  adin- 
ventionibus  suis,  et  sine  mensura  jugiler 
peccant.  Propterea  debemus  Dominum 
semper  orare  ut  nos  clementer  prieveniat, 
occasiones  peccandi  tollat,  paternalilerquc 
castiget.  Jn  ipsis  peccatis  fuimus  scmjjcr, 
quando  gralia  tua  sublala  est  nobis  :  imo 
quolidie  cadimus,  et  si  dixerimns  quia  pec- 

B  catum  non  habemus,  nosmelipsos  sedu- 
cimus.  Nemo  enim  mundus  a  sorde,  nec 
infans  unius  dici.  Ft  salvabijirur  per  gra- 
liam  luam  nos  pra?venienlem.IIoc  est  ver- 
bum  bonaj  spei.  Judsei  quoque  in  fine 
sa>culi  salvabuntur.. 

Et  facti  suiniis  ut  innnundi  oinnes  nos, 
id  esl,  lahe  viliorum  maculati  smm\s;qiia- 
si  panrius  nicnstruatcc,  uiiiversir  Justitia' 
nostra',  id  est,  omnia  opera  nostra,  inte- 
riora  el  exleriora,  bona  et  meritoria,  tanlis 
sunl  imperfeclionibus  viliisque  perniixla, 

G  ut  comparai'i  possint  panno  menstrui  flu- 
xu  polluto.  lit  hoc  potissimum  verum  est, 
si  referanfur  juslilia?  nostr»  ad  sinceris- 
simam  alque  immensam  divina?  jusliliai 
puritatem.  Nec  mirum  est  hoc  dici  de 
humana  juslitia,  quum  scriptum  sit  in 
Joh  :  Ecce  inter  sanctos  ejus  nemo  im- 
mutabilis,  et  coeli  non  sunt  mundi  in  con- 
specfu  ejus ;  et  alibi  :  Ecce  luna  non 
splendet,  et  stellae  non  sunt  mund»  in 
conspeclu  ejus  :  quanlo  magis  homo  pu- 
tredo,  et  filius  hominis  vermis?  Christus 

D  quoque  in  Evangelio  :  Ouum  feceritis,  in- 
quit,  omnia  quse  prsecepta  sunl  vohis,  di- 
cile  :  Servi  inutiles  sumus.  Quum  ergo 
Christus  ait,  Estote  perfecti,  sicut  et  Pater 
vesfer  coflestis  peifecfus  esf;  et  Ezechias, 
Memenfo,  Domine,  quomodo  ambulaverini 
coram  le  in  corde  perfecto;cl  Paulus,  Qui- 
ciimquc  perfecti  sumus,  etc. ;  Moyses  quo- 
que,  Perfeclus  et  absque  macula  eris  cum 
Domino  Deo  tuo ;  et  item,  Sancti  estote  : 
intelligendum  est  de  perfeclione  el  san- 
clitale  sccundum  modum  parvitatis  huma- 


Ps.   LXXX, 


1  Joann   i. 


/oAmv,4.;), 
Juxla  LXX. 


lbid.\\,\h. 


Ibid.  XXV, 
>,  (J. 


Luc.  Wll, 
10. 


Matlh.\, 

48. 

\\  Reij.\}i. 
3. 

Pfiilijip  Ml, 
1.1. 

Z>t'H/. XVIII, 

13. 

Lev.  XI,  44, 

M\.  i,  elc. 


ENAHHATIO    l.N    CAP.    LXIV    ISAIi:.    —   ART.    XCIII 


/'j.  «vni.l3. 


Jer.  \Mi.  S. 
i's.  1.  3. 


I 


Kxod. 
XXXII,  10. 


l*UUipp.  II 


na>  ponsala,  vi(lelice(  liuinana'  condilioni.s 
infirniitate,  cui  niodica  anjuilas  repulalur 
pro  magna.  Quam  veraciler  autem  omnes 
jiislilije  noslra:"  assiinilciitiir  [^aniM  nieii- 
.stiuala',  (iiiilibcl  taiilo  ceilitis  expciiiiifn- 
laliusque  cognoscit,  quanto  sollicitior  |)ro- 
prii  cordis  fuerit  cuslodilor,  vidcns  ct 
e.xperieus  quoties  qnotidie  cadal,  qiiolies 
tenipore  laudis  divin»  et  oralionis  evage- 
Inr.  ipianliiin  a  pcifcclione  veia  deficint. 
Talia  aulcin  noii  pcipcndil  (lui  inliinoralus 
cst,  ct  qui  non  omnl  custodia  custodil  cor 
sunm  :  lantis  eniin  eulp»  piilveribus  ocu- 
lus  sua>  mentis  implclur.  iil  daie  videre 
non  valeat  quantain  indesincntcr  patialur 
spiritualis  profectus  jacluram.  Propterea 
ait  Psalmisla  :  Delicla  quis  intcUigit  ?  .\b 
occultis  ineis  munda  me,  Uominc. 

Et  cccidimus  lapsu  peccati  a  stabililatc 
cordis  et  rectitudine  vitae  i/uasi  folium 
ii/tircrxi.  Sicut  enim  impeliis  venli  dcjicil 
foliiim  arboris,  sic  molio  passionis  cl  stre- 
]iitiis  vitii  dejicit  animum  peccaloris.  Quo- 
contra  de  jiisto  scriptiini  esl  in  Jciemia. 
Kiil  foliuin  cjiis  viride ;  cl  in  1'salmo, 
l'(diiim  cjiis  niiii  dcriucl.  /i7  iniquitates 
nostriv  (jiia.sl  vciitits  tibsliilcri(iit  /ms  :  id 
est,  quemadmoduin  ventus  piilverem  pro- 
jicil  a  lacie  terra;,  sic  pioplcr  pcccata  iin- 
stra  projecli  sumus  a  le.  Xo>i  cst  (fi  iiivo- 
cct  iKiiiicii  tiiuiii ;  tjui  consurijat  tanquam 
mcdiator  inlcr  te  et  nos,  el  teneat  le,  id 
est,  iraiii  liiaiii  a  nobis  averlat,  quomodo 
.Moyscs  leniiil  tc,  ciii  dixisti  :  Diniillc  mc. 
ul  irascalur  fiiror  meus  conlra  eos.  lloc  di- 
cilur,  vel  quia  omnino  niillus  est  lalis,  vel 
quia  paucissiini  siinl.  jiixla  quem  scnsuni 
dicit  Paiilus  :  Omncs  (|ua'  sua  sunl  qiia?- 
ruul,  non  qua>  Jesii  (^lirisli.Tenetur  aiilem 
Deus  omnipotens,  quaudo  ardenlissima  ea- 
rilale  oranlis  plaealur,  ne  |)(i'nain  iiife- 
ral  (piaiii  |)aravil.  Ahscoiiilisti  facicin  ta- 
iiiii.  id  csl  [)ielalis  tua;  respectuin.  scii 
|)iam  ac  graliosam  [)ia'scnliaiii,  a  nofiis: 
rf  iillislsii.  id  csi,  graviter  affiixisti,  et 
pciic  iii  iiiliiliiiii  rcdcgisli,  nos  in  maiiu 
iiiiijulliills  iioslnr,  id  esl  [)r(i[)lcr  forlia 
seu  aclualia  vilia   iioslra,  dc  ([uibus   per 


.\  Proplielam   affirmas  :  Cognovi  niulla  sce- Amo«v,ie. 
Icra  veslra,  el  fortia  peccala  veslra. 

El  nunc,  Domine,  pater  noster  es  lu.  De        8 
qiio  in   Malaeliia   Iiabeliir  :  Niiniqiiid   non  .Vaiach.», 
paler  iiiiiis   omiiiiiiii    noslriim.'    .\iim([iiid     ° 
noii  Deus  inuis  creavit  nos?  Qui  dignatiis 
esl  dicere  iii  Jcrcniia  :  Kpliraiin  [iriiiioge- Jct-.jxxi,o. 
iiiliis  meus;el  alibi,   Primogcniliis  meus   f^jorf.  iv, 
Israel.  l'nde  ait  Salvator  :  Patrem  nolile  "li/„„/,. 
voeare  vobis  siiper  terram;  iinus  esl  enim  "'"■  »• 
Paler  vesler  in  ca'lo.  Qiiiim  ergo  sis  paler 
nosler.  dcsperare  non  possumus.  Xos  vero 

B  luluiii,  id  est  cx  limo  lcirie  formati  lulo- 
qiie  similcs.  Dictnin  est  eniiii  [iriiiio  noslro 
parcnti  :  Pulvis  es,  et  in  pnlverem  rever- Cfn.in,!'.'. 
teris.  Et  /ictor,  id  est  plasmalor,  noster  cs 
//',  et  opera  manumn  tuarum,  id  cst  sa- 
[)ieuli;p   alqne  polenliiP    tii;p.  omnes  nos 
sumus.  Oiniiia  enim  iii  sapienlia  fecisti,el  Ps.cm.n. 
propria  poteslate  cuncla  molitus  es,  qui 
pcr  .lereiiiiam  dixisli  :  Siciil  lutiim  in  ma- ■/■■'•. ivin^c.. 
iiu  figuli,  ila  cl  vos  in  maiiu  mea.  Xc  ira-       9 
scitris,  Domine,  satis,  id  est,  tanlum  sicut 
meruimus,  sed  citra  condigniim  nos  per- 

Cciltc;  ct  nc  ultra  memiiicris  iiiitjtiitatis 
nostrcv  ad  ulciscendum.  Ecce,  respice  caia- 
milalcm  \\Q»lra.m  ;  populiis  luus  onincs  nos 
jiirc  crcalionis  cl  cnllu  debitae  scrvitutis. 

Civitas  sancti  tui,  id  est  eulliis  diviiii  10 
vel  sanclitatis  ture,  facla  e.^it  dcscrta,  Sion 
dcscrla  fitclii  csl,  ./criisalcm  dcsolalti  est. 
Omnia  luce  idein  significant.  (^ivilas  enim 
divino  cullui  olim  s[ieeialiler  dedicala,  ip- 
sa  esl  Sion,  et  iiominatur  Jcriisalcm,  qiiani 
Ti  I us  destruxil .  Domus  sancti/icationis  no-  \  1 
slnv  et  fjloriiv  tiostnr,  id  est  templiiin  Je- 

D  riisalein,  in  qua  saiiclificabaiilur  a  le.   cl 
glorificabanlur  in  te,  ubi  laudarcrunt  tc 
piilres  iioslri,  facta  csl  in  twustionciii  iijnis, 
id  est,  combiista  esl  ab  exercitu  Homano- 
riim;»'/  omiiiu  dcslttcrahllia  nostra,  id  csl 
templi  el  nrbis  ornanicnla,  rcrsa  sunl  in 
riiliiaui.  id  esl,  deslriKia  siiiil.  Xamtjuit/       12 
su/icr  /ils  contlncfiis  lc,  Dninlnc,  noii  silc- 
ciirrciido,  ncc  miserendo,  qiii  cs  siiavis  cl    /•,  iwxv. 
iiiilis,  ci  iniiliic  iiiisciieordiiP  oiiiiiibiis  iu-  '• 
Micanlibiis  tc .'  \'.\    niimquid   tncchis,    non 
e.xaudiendo,  cl  uijliijcs  nos  vc/ieincnlcr,  id 


748 


ENARRATIO    IN   CAP.    LXV    ISA1.E.    —   ART.    XCIV 


est  multuni  rigorose  ?  Judeei  rcftM'unt  ista  A  destructione  Jerusalem.  Quap  antcm  de 
ad  destructionem  Jerusalem  a  Chaldseis.  Sion  et  Jerusalem  asseruntur,  moraliter 
Secundum  Hieronymum,  aliqui  eorum  re-  exponuntur  de  Ecclesia  et  anima  justi  : 
ferunt  ad  tempora  Titi  ac  Romanorum,  qufe  quum  peccaverint,  deseruntur,  spo- 
quos  putant  Deum  maxime  offeiidisse  in      liantur,  et  igne  dsemonum  succenduntur. 


ARTICULUS  XCIV 

EXPLANATIO    CAPITLLI    SEXAGESIMI    oriNTI    :    QU.ESIERUNT    ME, 
QLI    ANTE    NON    INTERUOC.AB.\NT. 


HIMUS  scripliirEP  exordium  introdiiiil 
Apostolus  ad    Romanos  de  gentium 

1  vocatione  prspdictum,  ut  sit  sensus  :  Quw- 
siortin/  me  per  fidem  et  opera  bona,  prff- 
dicatione  Apostolorum  audita,  7;//  ante  me 
non  inlerrof/abant ,  id  est  gentiles,  qui  anle 
conversionem  suam  non  quserehant:  inve- 
nenntt  nie,  id  esl.graliam  meam  conseculi 
sunt,  qiii  non  qumsierunt  me,  id  est  pra- 
dicti  gentiles.  qui  proprise  idololalriae  sua? 
dedili.  non  confugerunl   ad  me.  Hoc  esl 

/s.  111,13.  quod  supra  prsehabitum  est  :  Quibiis  non 
est  nariatum  de  eo,  viderunt ;  et  qui  non 
auilierunl,  conlemplati  sunt.  Di.ri  :  Ecve 
ego,  eece  ego  (]hristus  convertor  ad  gen- 
tes',  qtta'  nesciebant  me  tempore  gentili- 
tatis  sUcB,  et  qua'  non  invocabant  nomen 
meitm,  sed  idola.  Quae  autem  sequuntur, 
interpretalur  Apostohis  ad  Romanos  de 
infiihdi  popiilo  Jud;eoiuin  non  credente  in 

2  Chrislum.  Expancli  manus  meas,  id  est 
beneficia  mea,  tota  die,  id  est  jugiter,  toto 
tempore  qiio  praedicavi  in  mundo,  imo  a 
tempore  Patriarcharum  et  Moysis,  ad  po- 
pulum  increduhim,  id  est  Judfeos  non 
credenles  in  Filium  Dei,  et  ad  patres  eo- 
rum,  quorum  mulli  increduli  eraiit  :  de 
qiiibus  ad  Ezechiciem  Dominus  loquiUir, 

Ezech.n.i.  bicreduli   et  subversores   sunt  tecum,  et 

cum    scorpionibiis  habilas.   Qui  gradilur 

in  via  noii  Iiona,  id  est  in  via  peccatorum 

EcHi.\\\».  de   qua  in   Ecclesiastico  dicitur  :   In  via 

'"'  ruinsc   non   eas,   hoc   esl,    impie    vivunl, 

et  convcrsantur  injuste,  post  cogitationes 


'  fjenteni 
cic. 


Jlom.  \.i\. 


B  suas,  id  est,  propriis  adinventionibus  ac- 
quiescunt,  facienles  (sicul  ad  Ephesios  ait  Epi,es.ii,3. 
Aposlohis)   voluntatem  carnis  et  cogita- 
lionum. 

Populiis  qtii  ad  irncinidiaiii  provocat  3 
mc,  id  est  ad  justani  iiltidnem,  ante  faciem 
iiicain  semper,  id  est,  me  prjpsente  et  in- 
spicienle,  non  verentur  impie  agere;  qui 
immolant  iilolis  Martis  in  horlis,  id  est 
locis  nemorosis  alque  virentibus,  et  sacri- 
ficinit  mililia?  cadi,  videlicet  soli,  lunae,  et 
astris,  ac  duodecim  signis,sM/ier  lateres,  id 

G  est  super  tccta  domorum.  nt  amplius  affi- 
cianlur    ad    hujusmodi    cultiim,    videnles 
ornatum  coelestium  corporum  ab  eminen- 
tibus  locis.  Heec  autem  dicuntur  de  populo 
Judfeoriim,  qui  tempore  Achaz,  Manassa^,  iv«e9.xvi, 
aliorumque  regum  seu  judicum,  idolola-  ""■  '^'"- 
Iriam  exercebant.  Qui  hahitant,  id  est  re-       4 
sident,  in  sepidcris,  quatenus  per  arlem 
pylhonicam  a  mortuis  suscilentur*,divina-  •sci.cUcn- 
lionesqiie  requirant;  ct  in  delubris,  id  est  '""■ 
templis,  idolorum  dormiunt  super  peUes 
animaliiim  idolis  oblaloriim,  ut  in  somnis 

D  revelationes  futurorum  accipianl.  Nihil 
enim  sacrilegii  populus  isle  omisil.  Qui 
comedunl  carnem  suiUam,  id  est  porci- 
nam  lege  prohibitam,  ctjus profantim,  id  zec.\i,7. 
est  iHicitum  atque  sacrilegum,  in  vasis 
corum.  Fecerunt  enim  offas  in  materia 
liquida  et  suilla  idolis  immolata.  Qui  di-  5 
cuiif  ei  qui  non  consentit  perversitati  eo- 
rum  :  Rcccde  a  mc,  non  aj/propinqtics 
mihi,  quia  immundus  es.  In  lanlum  enini 


ENARRATIO    IN    CAP.    LXV    ISAI.E.    —    ART.    XCIV 


749 


li 


Jont  iri,  16. 


siio  cxc.Tcantiir  crrorc,  ul  oiniics  pulcnt 
crrare  qtii  cis  noii  conformanlur,  hos(]iic 
as|)ciniiiitiir,  nec  ab  cis  taii^'i  di;i,'nanliir. 
Talcs  lindicrna  dic  invcniiiiilur  (juainplu- 
rcs.  Is/i  fumm  erunt  in  furore  meo,ignis 
ardens  tota  ilie,  id  cst,  fumo  el  igiii  in- 
rcrnali  torqucbuntur,  quum  hora  rigoris 
mci  advcnerit  :  crunl  itaquc  fumus  ct 
ifinis,  id  cst  fumosi  ct  iirnili  lnla  dic  a^vi- 
lerni,  id  cst  pcrpctuo. 
G  Ecce  scriplum  est  coram  me,  id  est  fir- 

mitcr  mcmoria?  mc.-r  imprcssum  scii  no- 
liim,  oiniic  nialiini  (|U()d  pripcirasti.  Tndc 
/Ain.vii.ic,  scripliim  esl  in  Danicle  :  Jiidicium  scdil.  ct 
lihri  apcrli  sunt.  Joanncs  ipioquc  in  .Vpo- 
.i/)Ov-.x\,  calypsi  asserit,  mortiios  judicatos  cx  his 
quae  scripta  crant  in  libris  :  qiii  libri  non 
sunt  nisi  scicntia  Uci,  cui  oninia  innolc- 
scunt,  Non  tacebo,  sed  justam  senlcnti- 
am  prorciam.  riidc  scriptiim  csl  in  .\inos 
ac  iii  Jiidc  :  Uominus  de  Sioii  rugict, 
ct  de  Jerusalem  dabit  vocem  suam,  Sed 
reildiDn  ct  rolrlliinnH  lii  slninn  corum, 
videiicct  pra?dictorum  infidclium  JudEeo- 
riim,  iniquitates  veslras,et  iniquilates  pa- 
trnm  vcstroram  slinut,  dlcil  Doinlnu.s  : 
id  cst,  tormcnla  vobis  uiiivcrsis  inflij,'am. 
ila  (|uod  iniscria  iiniiis  rciliindabil  in 
aliiini  :  ul  qiii  fiicrint  consorlcs  j)arlici- 
pcsquc  in  vitiis,  associcnliir  ct  cummuni- 
ler  lonjucaiiliir  iii  j)(Knis.  Non  cniiii  iinus 
jiro  pcccalo  allcrius  dircclc  iiiiniliir,  iiisi 
aliijiio  inodo  commiinicavit  iii  pcccalo  il- 
liiis.  f^iliiis  qiiippc  noii  porlahit  iniijiiita- 
lcin  palris,  cl  patcr  non  portabil  iiiiqiiita- 
lcm  filii,  Oiiinis  cnim  qiii  comcdcril  iivani 
acerbam,  obstupcsccnt  dcntcs  cjiis,  Jere- 
mia  et  l^lzcchicle  testantibus,  Qui  sacri- 
ficaverunt  super  ynontes,  et  super  colles 
exprobraveriint  uii/ii  verbis  ct  factis.  trans- 
fcrcndo  ciiltum  latrii»  mihi  soii  dcbitum, 
ad  idiila  vana,  Uc  hoc  Jcrcmias  sipj^issime 
loqiiiliir,  rccidcns  iiiiiiniiidii  pupiiliis  Jiiihe- 
oruin  siipcr  omiiciii  iiioiilcm  cMrKiiiii  ct 
superomnem  collcm  irritavcruiil  Itiiiin  iii 
aboniinationibus  siiis.  Uccciii  (jiiiii|iic  lii 
biis  aurcos  viliilos  colucrunl  in  l{clhcl  cl 
Uan.  Et  remetiar  opus  corum  priinum,  id 


i::ecli. 
xviii.  ii>. 

Jei\  \\\t, 
30;  Hzech. 
iviii.  i. 


Jer.  M,  iO; 
111,0;  xili,iT. 


lll/(i'y.  XII. 
21*  el$eii. 


A  cst  pcccatum  quo  poslcros  suos  intcrfccc- 
riint,  in  sinu  eorum,  dando  eis  siippli- 
ciuin  seciindum  cxigciiliam  proportionem- 
(juc  culpa'. 

Ucniquc,  ne  putemus  juslum  perirc  ciim 
impio,  loliiiiKjiic  i)iipiiliim  Jndiporum  re- 
linqiicndiim,  iilcn  siibililiir  :  Ilii'c  dlclt 
Dominus :  Quomodo  si  inveniatur  granum 
in  Ijotro.  qiii  maliiros  frnclns  proplcr  tcm- 
pcstalcm  non  altiilil,  scd  graiium  uniim 
iiivcnilur  in  co  ilhrsum,  de  quo  speraliir 
iiuod    crcsccl   et  fruclificabit,  et   dicatur 

B  invcnlori,  Xc  dl.sslpcs  lltud.  id  esl,  noli 
liDC  graniim  dcslrncrc,  quonium  benedi- 
ctio  cst.  id  csl  donum  Uei,  co  quod  ipsiim 
solum  mansit  ilhesiim  ;  .s-fV-  fiiclani  popiilo 
Juda?orum  proptcr  .serros  mcos,  id  cst  mc- 
rito  sanctorum  Palriarcharum,  et  proptcr 
focdns  meuin  cum  cis,  quibiis  proinisi  iit 
iion  pcniliis  dispcrdcrcm  scmcn  ipsoium. 
Idco  siibditur  :  ut  non  dispcrdam  totum 
popiilum  istum.  Et  educam  de  Jacob  sc- 
men,  vidclicct  Christiim,  dc  qiio  diclum 
est  in  Gcncsi :  In  seminc  tiio  bcncdicenlnr 

C  omnes  genles;  el  de  Juda  possidentem 
montcs  sanclos  ineos,  id  csl  Christum  pos- 
scssorcm  oninium  licclcsiarum,  seii  mili- 
taiilis  ac  Iriumphanlis  l']cclesia>  :  dc  Jinia 
cniin  iialiis  csl  (]hrisliis.  Possiint  iiiioqiic 
pcr  scincii  Jacob,  intclligi  .\posloli  s:incli, 
cctciiqiic  cx  Jiidaismo  convcrsi,  dc  i|iii- 
bus  (iicliim  csl  siipia  :  Nisi  Doniiniis  Saiia- 
otli  rciiqiiisscl  nobis  scmcii,  quasi  Sodoma 
fiiisscmus.  Quod  aiilcm  per  montcm  desi- 
giictnr  Kcclcsia.  sa>pc  innotuil.  Dc  ea  cnim 
fcrliir  in  Psalino  :  .Mons  Dci,  mons  piniriiis, 
D  Ctc.  Et  heredltabunt  cum,  id  est  Eccle- 
siam,  electi  mei  in  Ghrislum  credcnles;  ct 
scrvi  mei  habitahunt  ibi.  .Nunc  enim  por 
fidcm  cl  individiiam  carilatcm  habilanl  iii 
Kcclcsia  militanti,  habilatiiri  posl  modi- 
ciim  lcmporis  in  triumjihanli  Kcclcsia. 

Kt  criiiit  cain/ieslrlii  In  cuuldsgrcgum :  id 
cst,  loca  lala  cl  |)lana,  in  quibiis  oiim  idola 
colcliantiir,  ci  turcs  alqiic  lalroncs  (id  csl 
pcivcisi  cl  pc^sinii)  niorabaiiliir,  coiivcr- 
lcnlur  iii  ovilc.  scii  doiniis  sivc  ecclcsias 
dominicarum  oviuiii;  et  vallis  Achor  erit 


Gen.  wit. 
18;  \xvi,  l; 

XXVIII,   14. 


/s.  I,  0, 


/*J.  LXVII, 

16. 


10 


782 


ENARUATIO    I.N    CAP.    LXV    ISAI.E.    —   ART.    XCIV 


II  Cor.  III. G. 


meliorem  qiialilalem  transmuto,  alque  in  A 
prsemiis  novisque  donis  qiife  vobis  com- 
munico. 
Ex  his  evidentissime  constat,  ea  quae 
vcrs.  9, 10.  supcrius  dicta  sunt  de  montibus  et  cam- 
peslribus.  de  caulis  et  gregibus,  de  ciibi- 
libus  et  armenlis,  valleque  Achor,  spiri- 
tualiter  esse  inteliigenda,  non  carnaliter 
dc  briitis  el  locis  terra-  promissionis.  iit 
voliint  carnales  Judcei,  qui  tesle  Hierony- 
mo,  non  diligunl  nisi  carnes.  Non  enim 
simplex  a  sanctis  Prophetis.  pra?serlim  ab 
Isaia,  hisloria  cl  ordo  geslorum  narralur,  B 
sed  ajnigmatibus  plena  sunl  omnia:  aliud- 
qup  sonal  in  verbis,  el  aliud  tenclur  in 
scnsibns,  in  tantum  ut  quse  videnlur  pla- 
na  ac  inoffensa  posse  lectione  transiri,  se- 
quenlium  obscuritatibus  involvantur,  atque 
a  carnali  et  simplici  intelligentia  impe- 
dianlur.  Propter  quod  verissime  ait  divi- 
nus  Apostolus  :  Littera  occidit,  spirilns 
autem  vivificat.Quod  nolentes  pensare  Ju- 
daei,  incurabili  caecitate  falluntur,  non  ni- 
si  sensibilia  promissa  exspectantes.  Unde 
constat,  quod  Deum  nullatenus  diliganl  C 
amore  sincero,  divino  ac  spirituali,  sed 
amoie  conciipiscentiffi  :  idcirco  nec  vere 
speranl  iii  ipso,  quamvis  sibi  ipsis  per- 
suadcant  quod  confidunt  in  Deo,  et  idoo 
perire  non  possint. 

Merito  autem  adhuc  gaudere  debetis  : 
Qtiia  ecce  cf/o  creo,  id  esl,  in  accidentali- 
bus  [ormo,  Jei-usalem  coelestem,  id  cst  tri- 
umphantem  Ecclesiam  :  de  qna  ail  Apo- 
slolus  ad  Galalas,  Flla  qua?  sursum  esl 
Jcrusalem,  libera  est,  qu»  est  mater  no- 
slra;  ad  Hebraeos  quoque,  Accessistis  ad  D 
monlem  Sion,  et  civitalem  Dei  viventis, 
Jcrusalem  coelestem ;  et  Psalmista,  Lauda, 
Jerusalem,  Dominum  ;  exsuUationem,  id 
est,  tanta  beatitudinc  alque  la^titia  implco 
cam.  iit  dici  posset  non  sohim  exsullans, 
sed  cliam  exsullalio.  Grco  insuper  et  po- 
pulum  ejus  gaudlam,\A  est,  habilalores 
seu  cives  ipsius  facio  gaudio  plenos  :  quod 
maxime  erit  in  dic  judicii,  quando  electi 
in  anima  et  corpore  felicilaliuntur,  et  in 
regno  coelorum  locabuntur.  Hoc  est  quod 


Galat.  IV 
26. 


aebr 


PS,  CXLVII, 

12. 


ail  Psalmographus  :  Sicul  lailanliiim  om-  Ps  i.vxxvi, 
niiiin  habilatio  esl   in   te.  Denique.  si  de 
terrena  illa  Jerusalem  veraciter  scriplum 
est,  Fundatur  exsultatione  universEe  ler-  Ps.xi.vm.s. 
rse  :  quanto  magis  coelestis  Jerusalem  pro- 
creatur  in  exsullalione  electis  ?  JSt  exsut-       t9 
taho   in  Jerusalcm,  et  i/audeuo  in  poputo 
meo,  id  est,  in  me  ipso  complacenliam 
liabcbo  extentam  scu  respicientem  ad  Je- 
iiisalem  hanc,  ejiisque  cives,  propler  bo- 
iia  quae  cis  communico  :  iion  taincn  ali- 
quid  felicilalis  aut  glorife  mihi  accrescet 
ex  eis.  Unde  scriptiim  esl  :  Bencplacilum  Pscwwm 
est  Domino  in  populo  suo;  et  in  Prover- 
biis,    Delicia?  mete  esse  cum   filiis  hoini-   Prov.wn, 
num;  el   in  Jercmia   Dominus   loquilur  ; 
Lsetabor  super  eis  quum  benefecero  e\%.El  ./«•.  xxxn, 
uon  audictur  in  efl",  id  est  in  Jerusalem    -aiiaseo 
coelesti,  vox  fletus  ultra,  et  vo.x  clamoris  : 
non  qiiod  ante  in  ea  audila  sil,  sed  quo- 
niam  nunquam  audietur, 

Et  non  erit  ibi  amplius,  id  est  unquam,       20 
infans  dierum,  deficiens  scientia  vel  eeta- 
tc,  et  senex  qui  non  impleat  dies  suos,  id 
est   teinpus  suum   infructuose  deducens, 
aul  senectule  deficiens.  Non  enim  in  pa- 
tria  erunt  diversse  aelates,  quoniam  juxta 
Apostolum  ad  Ephesios,  omnes  occurrent  /iphes.n-, 
in  virum  perfeclum,  in  mensuram  a?lalis 
plciiitudinisque  Ghristi,  ut  nec  desint  ali- 
cui  annorum  spatia,   neque   superfhiant. 
Quod  autem  polius  intelligatur  de  pueritia 
scnsus.  quam  ffitatis  seu  temporis,  verba 
sequentia  pandunt.  Quoniam  puer  centum 
annorum,  id  est  multos  habens  annos,  scd 
sapicnlia  vacuus,  morietur  morle  a>terna  ; 
et  peccator  centum  annorum,  id  est  inve- 
leratus  et  perseverans  in  vitiis.  maledictus 
erit  a  Christo  :  qui  dicit  in  Matlhaeo,  Ite,  iiaith.\\\, 
malcdicti.  in  ignem  aeternum.  Triplicitcr  *'■ 
aiitcm  dicitur  aliquis  puer  :  videlicet  in- 
noccnlia,  ut  est  illud,  Laudatc,  pueri.  Do-  Ps.cvm,  i. 
minum  :  quales  fuerunt  discipuli,  qiiibus 
Salvalor  post    rcsurreclionem  ail,   Pueri,  /omm.xxi, 
numquid  pulmeutarium  habetis  ?  Secundo  ^' 
dicilur  pucr  ex  defectu  prudentise,  juxla 
illud  Apostoli,  Nolite  pueri  effici  sensi-   icoi-.xiv, 
bus.  Tertio,  ex  paucitate  annorum. 


ENARRATIO    IM   CAP.    LXV    ISM£. 


ART.    XCIV 


753 


21  E(  cBcUficabunl  domos,  id  est,  mansio-  A  mililanli  ac  Iriumplianli.  Indc  qiitB  nunc 


2,3. 


nes  coeiestes  sibi  optabunt,  el  habilahunl 
eas.  Unde  Chiistus  :  Yado,  inquit.  parare 
vobis  locum,  ut  ubi  sum  cgo,  cl  vos  sitis. 
Et  planlabunl  vineas,  id  est  opera  fru- 
ctuosa,  robusta  ac  dulcia.iV  coinedcn/  fru- 
ctuni  carum,  id  csf,  dcleclationibus  ac 
meritis  operum  suorum  perfrucntur  spi- 


sequuntur.de  EccK-sia  iiiiiilanli  accipi  pns- 
sunt,  in  qua  elecli  non  laborant  rriistra, 
juxla  quod  ait  Apostolus  :  Labor  vcsler    icor. «v, 
non  est  inanis  in  Doniino.  Ideo  sccundo  '* 
Paialipomenon  liliro  lcgitur  :  Conlorlami-   iiPar.xv, 
ni,et  non  dissolvaiilur  manus  vestrse;  erit  '■ 
enim  merces  operi  vcslro.  Imo,  non  sunt    nom.im. 


22 


rilualiterqiie  alenlur. Fniclii^  vincaniin  po-  coiKligiia'  passiones  liiijus  vita',  ad  super-  '* 
tari  soleiil  polius  quain  inauducari  :  non  vcnlurain  gloriaiii  palriae.  Xcijue  gcncra- 
ergo  de  materialibus  vineis  sermo  est.iVow  bunt  filios  spirituales  pcr  Baptisinum  cl 
a;di ficabunl  domos,  el  alius  /iabilabit;non  verbi  coeleslis  piipdicationein,  in  conlur- 
planlabunl  vineas,  et  aliua  cotacdct  :  id  B  balio/ic,  id  est  in^iuicliidiiie.  sed  ciim  ma- 
est.  iiiiiiiiiii   infortuniiiiii.   iiiilla   pra^datio      gna  trantiuillitale  incnlali  :  sicut  .\po>loli 


Go/a(.vi,8. 


Ps.  t.XVIIt 
36. 


accidel  eis ;  sed  iinusqiiisqiic  (iiiod  scini- 
navcril,  niclet.  Dc  liis  doinibiis  liahclur  iii 
Psalmo  :  Quoniani  Domiiius  salvam  faciet 
Sion,  et  ledificahunlur  civitales  Juda :  ct 
habitabunt  ibi, ct  liereditatc  acqiiiicnl  cani. 
ucor.v.i.Ad  Corinlhios  quoque  Paulus  :  Scimus 
qiiouiani  si  terrestris  donius  nostra  hujus 
habilalionis  corrunipalur,  (jiiod  a'dificali- 
onem  habemus  ex  Deo,  domum  non  ma- 
nufactam,  ajternam    in  coclis.  Secundum 


cl  apostolici  viri  inniimerabilcs  genue- 
riint.  Quia  senien  bcncdiclorum  Domiiii 
csi,  id  csl,  tam  genitores  isti,  quani  naii 
ipsoriim.  sunt  semcii  pertinens  ad  eleclos, 
([iii  suiil  bcncdicli  a  Oco,  ct  nepoles  eo- 
rum,  id  est  spirituaies  fiiii  Iiinuin  qiios 
gcniicrunt  .\postoli.  cum  cis,  id  est  ciiin 
.\poslolis  :  sunt  ciiim  filii  Apostoloruin, 
vidclicct  Dionysius,  Tilus,  Timotheus,  qui 
erant   filii  Pauli  ;   Polycarpus  et   Ignalius 


enim  dics  lir/ni,  videlicet  ligni  vita>  quod  C  filii  Ji)annis:nuiltosqiic  gciiucrunt  in  Chri- 


est  in  paradiso,  erunt  dies  populi  mei  :  id 
est,  sicul  lignum  vita;  conscrvarc  potorat 
vitam  in  scmpilcrnum,  sic  duralio  Ucalo- 
rum  in  patria  erit  a;teriia.  Poteslqiic  pcr 
lignum  vita3,  intelligi  Dci  sapicnlia  Chri- 
Prox'.  iti,  stus,  de  quo  Salomon  prolcstalur:  Lignuin 
vit;e  est  oinnibus  qui  acceduiil  ail  eani. 
Undc  in  Apocalypsi  inducitur  :  Ucati  qiii 
lavant  slolas  suas,  ut  sit  potestas  eoruiii 
in  ligno  vittc.  Scciindiim  hiijiis  ligni  dics, 
sunl  dics  Sanctoruni  in  palria,  qiiia  a  parle 


18. 

Apoc.wn 
I  i. 


slo,  qui  appcllanlur  Apostolorum  nepotes, 
fuerunlque  cum  cis  in  via  per  gratiain,  et 
nunc  sunt  cum  eis  in  patria.  Erilque  an- 
tc(juam  clament,  orando  vocaliter,  ego  ex- 
audiam  desideria  cordis  eorum ;  adhuc 
illis  loquentibus  in  oratione,  ecjo  audiam 
pcr  cffccliiin,  daiido  quod  saliibrilcr  po- 
sliilant.  lloc  in  priiiiitiva  Kcclcsia  ubcrtini 
im[)lelum  csl,  ut  patcl  in  .\clibus  Aposto- 
loriiiii.  Undc  ail  Psalinisla  :  Desiileriiim 
paupcium  cxauclivil   Doniinus,  [)ra'[)aiali- 


U 


Ps.  X.  17, 
scc. lleLr. 


posl  sine  fine  cum  Christo  regnabunt.  E(  D  onein  cordis  eorum  audivil  aiiris  tua  :  et 


•  invetera 
biint 


opera  niauiium  corum  inrclcra.scciil' ,  iil 
est,slabilia  crunl,  ncc  pra3scindcntur,quia 
in  Deo  fundala.  Et  hajc  est  veteratio  bona, 
qiia  dcsigiiatiir  aMcinilas  :  qiia'  vcliislas 
Dan.\i\.'i.  Dco  adscribll III'  iii  Daniclc.  Tlironi  [iusili 
sunt,  et  Anticiuus  dierum  sedit.Opera  au- 
fcm  Sanclorum  in  palria.  siiiil  laiidalio 
el  |)crfcctissimiis  ciillus  suiicibtMlissiinaj 
Trinitalis. 
23  Elccli  mci  non  lahorabunl  frustra.  Frc- 

qucntcr  Isaias  loquitur  mixtiin  de  Lcclcsia 

T.  8. 


Clirisliis  in  I-vangclio,  Omiiia  (|u;e(iiiiiquc    \tarc.x\, 
oranlcs  pclilis,  cicditc  i[uia  accipiclis,  cf  -*• 
venienl  vobis. 

Posscnl  Ikcc  pr;elcrca  dc  Ucclcsia  Iriuin- 
plianli  cx[)oni,  iii  qiia  ciccti  Dci  noii  labo- 
rant  frustra.  Laborant  cnim  non  proprie, 
S(!d  eo  inodo  ([iio  in  .Vpocaly|)si  scri|)lum 
est  :  Uc(|iiiciii  iloli  hai>cli;iiil,  dic  ;ic  iioctc  Apoc.iv.s. 
diccntia  :  Sanclus,  Sanctus,  Sanclus,  Do- 
iiiiniis  Deiis  oinnipotcns.  (icncrant  quoqiic 
noii  in  coiiltirbalioiic,  id  csl   iion  gciici';i- 


JO'i 


ENARRATIO    IN   C.\¥.    LXVI    ISAI.E.    —   ART.    XCV 


/s.xxvl.l 
18. 


tione  carnali,  quae  cuni  turbatione  est,  sed 
tranquilla,  de  qua  dictum  est  supra  :  A  fa- 
cie  tua,  Doniine,  concepimus  et  peperi- 
mus  spiritum.  Ouum  enim  Ecclesia  sancta 
triuuiphans  sit  carissima  sponsa  Christi, 
infecunda  non  est.Quod  vero  subjungitur, 
Anfequam  clament  ego  exaudiam,  de  Be- 
atis  veritatem  sortitur  :  qui  quum  sint 
divinse  pequitati  perfecte  uniti  et  confor- 
mati,  nil  postulant  nisi  quod  Domino  pla- 
cel;  idcirco  anlequam  precem  effundant, 
vota  eorum  e.xaudiuntur. 

Lupus  et  agnus  pascentur  simul,  el  leo 
el  bos  comedent  paleas,  et  serpenti  pulvis 
panis  ejus.  ]Von  nocebunt  neque  occident 
in  omni  monte  sanclo  meo,  dicit  Domi- 
nus.  Omnia  haec  supra  scripta  sunt,  et  di- 
ligenter  expDsita.  excepto  quod  hic  addi- 
tur.  Serpenti  pulvis  panis  ejus  :  quod 
dupliciter  explanatur.  Primo  sic  :  Serpen- 
ti,  id  est  ei  qui  callidus  fuit,  aliosque  suo 
exemplo  aut  documento  infecit,quuin  fu- 
erit  ad  Christum  pcenitentiamque  conver- 
s.m,pulvis  panis  erit,  id  est,  in  humiliijus 
nutrietur,  non  alta  sapiens,  scd  hiimilibus 
consenliens,  et  parco  ac  duro  cibo  con- 
tentus.  Secundo  sic  :  Serpenti,  id  est  dia- 
c«i.iii.i6.  bolo,  qui  primos  parentes  in  forma  ser- 
pentis  decepil,  cui  Dominus  comminalui'  : 
Inimicitias  ponam   inler  te  et  mulicrem, 


23 


/*id.xi,6 
7,9. 


Rom.  xti. 
16. 


Ibid.  13 


A  etc.  ipsa  conteret  caput  tuum;  pulvis  id 
est  peccatores  carnales  et  terreni,  qui  sunt 
lanquam  pulvis  quem  projicil  ventus  a  Ps.  i.  *. 
lacie  terrse,  panis  erit.  Hos  enim  devorat, 
et  morte  eorum  delectatur  ac  pascitur, 
([uemadinodum  scriptum  est  :  Qui  tribu-  Ps.  xm,  s. 
lant  me,  exsultabunt  si  molus  fuero.  Pos- 
sunt  insuper  ista  ad  Ecclesiam  triumphan- 
lem  referri  :  quoniam  sicut  homines  his 
animalibus  designati,  simul  moranlur  at- 
que  pascuntur  in  Ecclesia  militanli,  sic 
suo  modo  pai'iter  habitant  et  reficiuntur 

B  in  Ecclesia  Iriumphanti. 

Hoc  loco  ait  S.  Hieronymus  :  Interroge- 
mus  Judseos  et  hterelicos.  quse  beatitudo 
sit  jestimanda,  ut  in  mille  annorum  re- 
gno,  in  monte  Sion  et  civilate  terrenae  Je- 
rasalem,  et  in  tempio  angustissimo,  lupi 
et  agni,  boves  et  leones,  serpenles  et  ho- 
mines,simul  comedant,  pariterque  moren- 
tur,  et  his  tantum  non  noceant.  qui  in 
monle  Doinini  sancto  fuerinl  demorati.Ex 
quo  inlelligimus,  omnes  qui  extra  mon- 
tem   fucrint,  occidendos.  Nudabitur  ergo 

C  prcedictis  bestiis  universus  orbis,  inimen- 
sique  saltus,  et  .Egyptiae  solitudinis  vasti- 
las,  quae  venenatorum  animalium  fertilis 
est;  et  pro  summa  felicitate,  civitas  sancta 
non  solum  hominum,  sed  etiam  bestia- 
rum  atque  serpentium  habitaculum   erit. 


ARTICULUS  XCV 


ELUCIDATIO   r.APITULI    SEXAGESIMI   SEXTI   :   H.EC    DICIT   DOMINUS   :   COELUM    SEDES   MEA,  ETC. 


H.'EC dicit  Dominus.  Haec  est  exspecta- 
lio  Juda'oiiim.  quod  in  advenlu  Mes- 
siae,  quem  pra^stolantur,  hai)ebunt  auream 
atque  geinmatain  Jerusalem  in  leria,  et 
quod  in  ea  templum  pulcherrinium  fiet, 
in  quo  hosti;e  iegis  copiosissime  offeren- 
tur.  Exspectant  et  otium  sabbati,  circum- 
cisionem,  nuptias,  filiorum  procreationem 
uberrimam.  epularum  delicias,  et  omnium 
gentium  lamulatum.  \i\  quia  in  fine  piae- 


D  cedeiitis  capiluli  facta  est  mentio  de  mon- 
te  sanclo  Dei,  per  quem  Judaei  montem 
Sion  et  templiim  intelligunt :  ideo  Domi- 
nus  nolens  nos  hoc  falli  errore,  reprobat 
spem  instauralionis  templi  et  sacrificio- 
rum  legalium,  dicens  :  Ccelum  sedes  mea, 
et  tcrra  scabelluni  pedum  meorum  :  id 
est,  tantae  magnitudinis  sum,  ul  melius 
exprimi  nequeat  per  corporalia,  nisi  ut 
ccelum  dicatur  sedes  mea,  et  terra  vocetur 


ENARRATIO    IN   CAP.    LXVI    ISAIJ:.    —    ART.    XCV 


Joh\i.ii.'.t. 


Jet'.  XXIII 
U. 


/>j.cxuiv,3.  scabclium  pcduiii  meorum.  .Magnus  enim 
Dominus  et  laiidaliilis  nimis,  et  magnitu- 
dinis  ejiis  non  esl  linis.  Ue  quo  seripliiin 
est  in  Job  :  l:^.\celsior  ccelo  esl,  el  (|uid 
facies  ?  profundior  inferno,  et  unde  co- 
gnosces  ?  Longior  lerra  mensiua  cjiis.  el 

Sap.xi.ij.  latior  mari.  Sapicns  quoqiie  ait :  Tanqiiam 
momentum  staleraj,  sic  ante  te  est,  Domi- 
ne,  oibis  lerrarum,  el  lanquam  giilta  roris 
anteliicani.  .\on  est  per  linc  inlelii^^cndiiin, 
qiiod  in  Divinitatis  natura  sit  aliquiil  cor- 
porale  figuraluin  sive  organicum,  iit  qiii- 
dam  .luda>oruin  el  aliqui  imperili  (Iliristia- 
ni  pulal)ant,inter  quos  erat  quidam  abbas, 
ut  Cassianus  scribit :  sed  per  h;i?,c  insiniia- 
tur  iinmfiisilas  Dei,  qiii  apud  Jeremiam 
asserit  :  Coelum  et  terram  ego  impleo. 

QtKe  esf  is/a  domus  qiiam  wdificabilis 
mi/ii,  ut  putatis  ?  e/  rjuis  es/  is/e  locus  re- 
quie/ionis  mca',  in  quo  me  habilalurum  et 
quieturum  sperastis  in  advenlii  .Messi.-e  ? 
Quasi  dical  :  .\on  ;cdificabilur  mihi  dDinus 
ista  ;  et  ijuamvis  .\ntichristiis  tenipiiiiii 
instaurabil,  non  lainen  Ueo,  sed  diaboio 
constriiet  iliud.ul  homines  fallat  miseros 
verbis  simuialis  cl  ap])arenlc  jiislilia. Oiiod 
enim  post  lemplum  a  Zorobabel  iedifica- 
tum,  iion  fuit  Bedificandum  aliud  maleria- 
le  !<'m[)liiin  Ueo  acccplum.  pro  cultii  \clc- 
ris  Tcslamcnti,  palel  e.\  eo  qiiod  sciipliim 

/!.<;!/.  II,  10.  est  in  AggiEO  :  .Magna  erit  gloria  domus 
liiijiis  novissiiiiie  magis  (|iiam  priiiue.  Pcr 
domuin  ;iiilcin  novissiin:iiii,  iiilciiigit  lem- 
pliim  suo  tempore  fedificatum  post  re- 
diliiin  caplivilatis  Habylonic;e.  Porro  per 
doinum  priinam,  sigiiifical  templiim  a  Sa- 
lomonc  constructum.  Quod  autem  non  in 
Jcriisalem  ejiisijuc  teinpii)  diinilaxat,  sed 
per  toliim  miiniliim  iiiimiiiareliir  Ueo  sa- 
crificium  verum,  acceplum,  atqne  pcrle- 
ctiim,  evidcnlissime  Uominiis  nianil'esl;il 
per  MaLichiam.  (Iiiiii  ;iil  pnpiilu  Jiiil;('i)- 
rum  :  .Non  est  mihi  vidiinlas  in  vobis,  et 
muniis  non  suscipiam  dc  manii  vcslra..\b 
orlu  eiiini  solis  m;igiiiim  cst  iiomen  mciim 
in  gcnlilius,  ct  in  oiiiiii  loco  saciificalnr  cl 
offerlnr  nomini  nieo  obiatii)  miinda.  .\iiii 
ergo  exspeclanda  est  iiistaiiralio  lenipli.  in 


MatacK  i 
10,  11. 


A  quo  rursum  sacrificia  legalia  iinmolentur. 
Omnia  /iwc  manus,  id  est  potestas,  mra 
fcril,  e/  fac/a  siin/  iiniversa  is/a  visibilia, 
ex  quibus  vultis  mihi  domum  construere, 
diei/  Dominus.  Non  ergo  indigeo  istis,  ne- 
quc  concludor.  Unde  lerlio  Kegiim  libro 
Salomon  proles.sus  est  Uoinino :  Si  cadnm 
el  ca»li  ccelorum  te  capere  non  possunt, 
quanlo  inagis  domus  htec  quain  a-dificavi? 
Ad  qwm  au/em  rcspiciam  .■*  id  est,  quem 
clemenler  exaudiam  ?  quem  placidc  intue- 
bor  ?  nisi  ad  pauperculum  e/  roii/ri/um 

B  spiritu,  id  est  propria  repulatione  abje- 
cliim,  vilem  ac  inodicum;  vel  etiam  tein- 
poralibiis  indigcntcm.  si  lainen  adsil  liu- 
inililas,  sine  qua  paiipertas  extcrior  niiila 
est.  Haec  ergo  de  qua  loquitur  Propliela, 
paupertas.  intelligenda  est  vel  vcra  humi- 
lilas,  vel  lemporaliiim  reruin  conlemptus 
sponlaneus  :  ad  quoruiii  utrumque  perli- 
net  illud  in  Mallh;eo,  Heati  pauperes  spi- 
ritu,  qiioniam  ipsorum  (^st  regntim  coelo- 
iuni;illuil  quoque  in  Psaimo.Tibi  dcrelictus 
est  pauper.  Undo  Paulus  ad  Corinlhios  : 

C  Quasi  nihil  (inquit)  habentes,  cl  miillos 
locu[)lelanles,  el  oinnia  [lossidciilcs.  H;rc 
esl  paiiperlas  christiana  dilissinia,  de  qua 
iii  cpislola  ad  Corinthios  habelur  :  .\llissi- 
ma  paiiperlas  eoruiii  abundavil  in  divilias 
simplicilalis  eoruin.  Si  crgo  cxaudiri  op- 
tamus,  simus  pauperculi,  et  dicamus  cum 
liominc  sanclo  :  lCgo  vcro  cgeniis  el  pau- 
pcr  suiii,  Ueus  adjuva  ine  ;  itemque,  In- 
clina,  Doinine,  aurem  tuam,  et  e.xaudi  me, 
([iioniam  inops  el  paii|)cr  suin  cgo.  Scri- 
pliiiii  ([iiippc  est  iii  Eccicsiastico  :   Oralio 

D  humilianlis  sc  nubes  penetrabit.  Kespi- 
ci;iiii  ergo  ocuio  |)iaciilissim;o  piclalis  ad 
paiipcrculiiin  :  hiiiiiilibiis  cnini  do  gra- 
tiam.£/  con/rilum  spirilu,  id  est  corde 
coinpnncliini  :  sacrificium  namqiie  Deo 
sjiiritns  coiilriliuliiliis  ;  cor  conlrilum  et 
humilialiim  Deus  iioii  despicil  ;  el  Iremen- 
/em,  id  esl  cum  trcmorc  observanlem,  ser- 
mones  mcos,  (jiiibus  malii  jirohibco,  bo- 
naqne  jiibeo.  Ilaqiie  Ueiis  omni^iolciis,  (pii 
Jiiihcoriim  matcrialc  li'ni|iliiiii  conlcmnil, 
Clirisliiinnni  conlritnin  ac  liumilcm  ;issu- 


III  Reg.\Hx, 


.\faltlL\.3. 


Ps.  X,  U, 
scc.  llcLr. 

11  Cor.  VI, 
10. 


Ibitt.\m,i. 


Ps.  i.vii,  fi. 

PS.  I.XXXV, 


Kccli. 
\.vxv,  il. 


Jacob.  IV 
6;  I  Petr.  v, 
5. 

Ps.h.  19. 


750 


ENARRATIO    IN   CAP.    LXVI    ISALE.    —   ART.    XCV 


ucor.m,  mit  in  templum  :  juxta  illud  Apostoli,Vos  A      Hcec  omnia  elegerunt  obsliiiati   Judaei 


1  Cor.  VI. 


Lev.  XI, 


estis  templum  Dei  vivi ;  et,  Portate  Ueum 
in  corpore  vestro. 

Denique  omnes  hostias  veteris  Testa- 
menti  reprobans  Deus  tempore  novee  le- 
gis,  videlicet  a  tempore  promulgationis 
Evangelii,  ait  :  Qui  immolat  bovem,  quasi 
qui  intcrficiat  virum  :  id  est,  tam  acce- 
ptus  est  mihi  Juda^us  immolans  bovem,  ut 
homicida;  et  tantum  mihi  placet  immo- 
latio  bovis,  sicut  occisio  hominis  :  quorum 
utrumque  abominabile  est  coram  Deo.  Qui 


tempore  novee  legis  in  viis  suis,  id  est 
operibus  suis  ;  et  in  abominationibus  suis, 
id  est  ai)ominandis  operibus  suis,  anima 
eorum  delectata  est,  gloriando  in  malis. 
OlTerebant  enim  Judsei  sacrificia  ista  post 
Christi  passionem,  usque  dum  a  Romanis 
vastati  sunt.  Vncle  et  ego  eligam  illusiones 
roriim,  id  cst,  congregabo  eos  ut  simul 
damnentur;  vel,  Eligam,  id  est,  exquisitis 
eos  visitabo  tormentis  ;  et  quce  timebant, 
adihicam  eis,  videlicet  exercitum   Roma- 


mactat  pecus,  id  esl,  oflert  ovem  seu  ca-  B  iiorum,  et  alias  inde  consecutas  miserias. 
^rsim,  quasi  qui  excerebret  canem  .•  id  esl,  Q/iia  vocavi  per  me  ipsum  meosque  di- 
lam  vilis  est  mactatio  talis,  ut  excussio  scipulos,  populum  Judaeorum  ad  fidem  et 
cerebri    canis.    Qui  offert  oblationem    de      gratiam,  et  non  crat  qu.i  responderet,  id 


aliis  rebus  hic  non  expressis,  quasi  qiii 
sangiiinem  suittum.  id  est  suis,  offerat  : 
quod  eral  prorsus  illicitum,  eo  quod  se- 
cundum  legem  sus  immunda  exstiterit. 
Qui  recordatur  f//uris,\d  est,  oblationem 
thymiamatis  memoriler  servat,  exercel  seu 
tribuil,  quasi  qui  benedicat,  id  est,  lau- 
dem  el  cultum  exhibeat  idoto,  id  esl,  tam 
aratus  est  mihi  sicut  idololatra. 


est  consentiret  ;  locutus  sum  eis,  et  non 
audierunt  :  quia.  tam  pauci  ex  Judaiis 
conversi  sunt,  ut  aliorum  respectu  quasi 
nulli  appareant.  Unde  Christus  in  Joanne 
loquitur  eis :  Si  veritatem  dico,  quare  non 
credilis  mihi  ?  Et  ilerum  :  Quare  loque- 
lam  meam  non  eognoscitis?  Qui  ex  Deo 
est,  audit  me.  Feceruntque  malum  in  ocu- 
C  lis  meis  :  propter  quod  ejeci  de  templo 


/ott7tn.  VIII, 

16. 

Jbid.ii,il. 


Mallh.  XXI, 


Quum  ergo  sacratissimus  Isaias,  vel  po-  ementes  el  vendentes,  et  mensas  nummu- 
tius  Deus  per  Isaiam,  sacrificia  legis  vi- 
lissimis  et  omnino  illicilis  comparet  re- 
bus,  constat  sacrificia  talia  tempore  novse 
legis  esse  prohibita.  Erant  autem  Deo  ac- 
cepta  tempore  suo,  non  ex  parle  oblali, 
sed  offerentis.  Primo,  ex  parte  devotionis 
et  obedientia?  ejus.  Jussit  enim  Deus  talia 
sibi  immolari,  ne  idolis  offerrentur.Ipsam 
ergo  devolionem  et  obedienliam  respicit 
Dcus  magis  quam  hostias.  Unde  in  Osee 


lariorum  everti;  et  quai  nolui,  id  est  re- 
probavi,  elegerunt,  videlicet  incredulita- 
tem  et  inobedienliam. 

Audite  verbum  Domini  qui  trernitis  ad 
sermonem'  ejus,  id  est  vos,  fideles  Judaei, 
sancti  Apostoli,  ceterique  discipuli,  qui 
eloquia  Dei  cum  timore  auditis,  et  trans- 
gredi  formidatis,  dicentes  iliud  in  Psal- 
mo  :  Statue  servo  tuo  eloquium  tuum  in 
timore  tuo.  Di.rcrunt  fratres  vestri,odien- 


'  verbum 


PS.  GXVIII, 

38. 


Osce  VI,  6. 


teslatur  :  Misericordiam  volui,  et  non  sa-  D  tes  vos,  id  est  infideles  Judeei,  secundum 


crificium.  Secundo  accepta  erant  ex  fide 
offerenlium  :  erant  equidem  sacrificia  illa 
typus  immolationis  Ghristi  in  cruce.  Idcir- 
co  passione  Chrisli  completa,  Evangelio- 
que  vulgato,  mortifera  facla  sunt.  Si  enim 
offerrentur  realiter,  diceretur  Christum 
nondum  passuin,  sed  esse  passurum.  De  clare  recolitur.  Quid  autem  dixerint,  sub- 
hac  reprobatione  sacrificiorum  legalium,  ditur  :  Glori/icetur  Dominus.  Hoc  dixe- 
/s. i,n  e/ plurima  dicta  atque  exposita  sunt  supra  :  riiul  ironice,  Christum  eliam  post  resur- 
idcirco  pertranseo  hsec  omnia  sacrificia  reclionem  deridentes;  quemadmodum  in 
reprobala  atque  mortifera.  cruce  pendenli  di.xerunt  Chrislo  :  Si  rex 


carnem  vobis  propinqui,  etabjicientes  vos 
a  se  projiter  nomcn  mcum,  id  est  propter 
fidem  et  confessionem  seu  praedicationem 
nominis  mei.  (Juam  enim  molesti  fuerint 
Judaei  increduli  primitivae  Ecclesiae  ex  Ju- 
daismo  conversae,  in  Actibus  Apostolorum 


Seq 


Matth. 
XXVII,  42. 


ENAKUATIO    IN   CAP.    LXVI    ISAIJ:. 


ART.    XCV 


/«.  i-jii.  -i. 


Isracl  ost,  dcscernlal  niinc  de  crucc.  ct 
credimus  ei.  Tan()u;iin  dicanl  :  Oslcndat 
se  csse  Dcum  Jesns  isle  qiicm  prsedicalis  : 
quod  ideo  dicimiis,  qiioniam  scimus  eum 
non  possc  Iioc  raccre.  El  vkh'himus  i» 
/tv/i/ia  ves/ra,  id  est.  adspicicmus  qiicm 
cxiliim  sorticliir  glorialio  qua  jactalis  vos 
Chrisli  essc  discipiiios.  Ycl  sensus  esl  : 
Glorificelur  Dominus  :  id  cst,  quid  nobis 
pra^iiicalis  homincm  crucifixum.  ut  adore- 
miis  occisiim,  qui  crat  vchil  leprosiis  et 
a  Dco  percussus  ?  .Apparcal  nobis  Dcus  in 
majcslatc, ct  adorcmns  Omiiipolentem  ubi- 
quc  rcgnanlcni;  cl  videl)iiniis.  id  est,  con- 
siderai)imus  eum  in  frloria  noslra.  id  cst 
cuin  iwtitia.  Ipsi  au/em  infiddcs  Ju<la?i 
qui  ista  dixerunt,  con/uinlen/ur, ^id  est, 
errasse  monstrabuntur  ac  punicntur,  sicut 
subjungitur. 

]'o.r  populi,  id  cst  clamor  ct  ululalus 
Jiida^onim,  fle  ciri/a/e  Jerusalcm  ascon- 
dens  proplcr  angiistias  qiias  paliebanlur 
a  Komanis  urbcm  vallantibus;  toxdetem- 
plo.  id  cst  clamor  sacerdolum  ac  Levila- 
riiin  dc  tciiiplo(in  qiio  erant)  clamantiiiin, 
qiiando  obsessa  et  capta  esl  civitas,  el  ipsi 
occisi ;  vox  Domini,  id  esl  coinmiiialio 
Dci,  vel  Homanoruin  vocifcratio  ex  hclilia 
victorifp  proclamanlium  :  (jiiorum  vox  ap- 
pellatur  vox  Domini,  qiiia  diviniliis  dala 
esl  ipsis  vicloria  illa,  sictit  in  Ezcchiclc 
Dominus  nominat  gladium  .Nabuchodono- 
sor,  gladium  suum.  Itaque,  Vox  Doinini 
refif/en/is  re/rif>u/io»erii,n\  csl  jiislam  viii- 
diclam.(VH'>«/m  .s7/i'.s  pcrfidis  Jiidseis,  quos 
pcr  Homanos  punivit. 
7  An/cf/unm  parlurire/,  pcperi/.  ctc.  Lo- 

cus  isle  duplicilcr  cxplanatiir.  Priino  de 
/,ric.  11,7.  nativilalc  Chrisli,  qua  natus  cst  de  Vir- 
ginc  sancla,  ul  sil  scnsus  :  Antef/uam 
inir/urirel,  id  csl,  anlcquam  illa  (de  rpia 
dicliim  est  supra,  Eccc  virgo  concipiel) 
dnlorcm  paricndi  scntirct,;jcy)cr(7  sine  do- 
\(\ro\  itii/i'fiuam  veniret  par/us  ejns,  id  cst 
dolor  ex  partu,  peperi/  niasculum,  id  esl 
Chrisliiin,  de  quo  Jeremias  indiicil  :  \o- 
viim  facicl  Dciis  siipcr  lcriaiii  :  Miilicr 
circiimdaliit    viriim.  El    liiiic   scnsui   con- 


Ezeeli.\\\. 
il;x\\ii,lii, 
n. 


/«.  Ml.  II. 


Jer,  XXXI, 


k  sonal  Iranslatio  Chaldaica,  seeiinduni  Jii- 
da?os  aulhcnlica,  qua?  lalis  csl  :  Adhiic 
non  erat  ci  veniens  angustia,  et  adhuc 
non  vcnil  ci  Iremor  cx  doloribus  proplcr 
parliim.  rcvclabilur  rcx  Mcssias.  Et  quo- 
niaiii  jiixla  Jcremiae  prophetiam  islud  om- 
nino  novum  est,  subjicilur  :  Quis  audivit 
untjH^un  /ale?  el  fjuis  vidil  hiiic  simile  ? 
Nunqiiam  uliquc  aiidilum  est  aut  visuin 
cst,  qiiod  virgo  concipcret.  cl  sine  dolore 
parcrct.  nisi  in  Chrisli  nalivitalc.  —  Sc- 
cundo  cxponilur  dc  nalivitale  Christi  spi- 

B  ritiiali,  qiia  in  cordc  crcdcnlium  nascitiir, 

.  scii  si)iriliiali  generationc  fiddium,  qiii 
ex  aqua  ct  Spirilu  Sanclo  renascunlur  in 
Christo.  Erilquc  scnsiis  :  Sion  sive  Ecclc- 
sia  primitiva  in  Jcnisalem  congiegata,a«- 
tefjuani  parlurirel,  id  est,  ad  produccn- 
dum  prolcm  laborarct,  et  succcssive  cum 
dolore  prolem  effunderct,  peperil  filios 
spiritualcs  seu  Clirislum  in  corde  creden- 
tium.sicut  adjungiliir  :  Anlci/uam  venirel 
parlus  ejus,  id  esl  dolor  ail  parii^ndiim, 
peperil  masculum.id  csl  Chrisliim  in  cor- 

C  de  credentium  :  siciit  ad  Calalas  scribit 
Apostolus,  Filioli,  quos  itcriim  parlurio, 
doncc  rormctur  (]hrisliis  in  vobis.  Eccle- 
sia  iiliqiic  primiliva  siibito  cl  sine  labo- 
rc,  imo  cum  magno  gaudio  Sancti  Spiritus 
gcniiil  filios  spiriliialcs  :  una  enim  die, 
pncdicantc  Pctro,  convcrsa  sunt  tria  mil- 
lia  Jiidfporiiin,  alia  dic  quincjue  millia;  et 
miilliplicabatur  iiiimcrus  discipulorum  in  /6irf.vi,7 
Jcriisalcm  valdc.  I'^t  qiiia  ista  miiltiplicatio 
mirabilis  erat  atque  insolita,  subditiir  : 
Quis  nudivil  unquam  la/e  ?  el  i/uis  vidil 

D  Ituic  .iimi/c  ?  Nunqiiam  enim  lale  quid 
conligil,  iit  in  brcvi  lcmporc  omnes  crc- 
dcrent  nalioncs,  cl  dc  iiniversis  gcnlibus 
iina  gens  ficrcl  Chrislianorum.  Unde  ad- 
hiic  scquitiir  : 

Nuini/iiii/  jiiirlitrict  tcrra  in  die  una, 
iiul  parielur  ;/ens  simul  ?  lanqiiam  dicat  : 
lloc  naliirali  virliilc  fieri  ncqiiil,  ul  homi- 
ncs  in  lcrra  moraiilcs,  iina  dic  scu  lam 
hrcvi  lcinpoir  pariaiil,  vcl  iina  inlcgra 
gcns  parilcr  grnrrcliir.  Nnvcm  cnim  mcn- 
sibiis  fil  "cncratio  hoininis,  cl  siicccssivc 


Galat.  IV, 
10. 


Act.  11,41; 
IV,  4. 


758 


F.NARRATIO    IN   CAP.    LXVI   ISAI^.    —   ART.    XCV 


ex  uno  palre  generatur  gens  aliqua.  qiia- 
non  perlingit  ad  inultitudinem  eopiosam. 
nisi  per  mulla  annorum  curricula.  Sic  au- 
tcm  non  fnit  in  spirituali  generationc  pvi- 
mitivee  Ecclesi».  sed  quia  parturivit  c.l 
peperit  Sion,  id  est  Ecclesia  mililans,  /?- 
lios  suos  multos  die  una,  id  est  tempore 
modico,  et  eliam  die  una  :  quando,  ut  di- 
AcMi,4i;  ctum  est,  una  die  conversa  sunt  tria  mil- 
"■*■  lia,  ct  alia  die  quinque  millia;  imo  beati 
Apostoli  frequenler  una  die  converlerunl 
deccm  vel  viginli  aul  Iriginla  millia  gen- 
tilium.Et  sic  Sion,  id  esl  Ecclesia,  peperit 
gentem  christianam  magnam  et  plurimam 
simul,  id  est  subito  eodemque  lempore  : 
viventibus  namque  sanclis  Aposlolis,  prse- 
dicatum  ac  vulgalum  est  Evangelium  Chri- 
sti  in  omnibus  finibiis  mundi.conversaqiie 
sunt  innumerabilia  millia  ubique  terra- 
rum,  in  lantum  ut  Romse  esset  copiosissi- 
ma  credenlium  muIlitudo:quos  qiium  Xero 
vellet  occidere,  non  permiserunt  Roma- 
ni,  timentes  imperium  nimium  debililari 
debere. 

Hanc  aulem  lam  mirabilem  generatio- 
nem  probat  Doiiiinus  sibi  fuisse  possibi- 
9  lem,  et  se  decenlem.  Nmnquid  ego  qui 
alios  parere.  facio,  dando  eis  generativam 
potentiam,  naturalemque  fecunditatem  ac 
prolem.  iiisc  non  pariam  spirituales  filios 
(multiplicando  fideles  modo  jam  diclo)? 
dicit  Dominus.  Si  ego  qui  generationem 
ceteris  tribuo,  sterilis  ero  ?  ait  Dominus 
Dcus  luus.  Quasi  dical,  Hoc  indecens  es- 
set.  Ouamvis  autem  iste  sit  inlellectus  lil- 
teralis  hujiis  scriptursp,  lamen  Augustinus 
et  alii  qiiidain  allegant  auctorilalem  hanc, 
ad  probaiidum  wternam  generationem  iini- 
geniti  Filii  a  Patre.  Potest  eliam  ex  littera 
hac  ratio  fortis  et  idonea  elici  ad  pro- 
bandum  ffternam  generationem  in  Deo. 
Nam  quidquid  perfectionis  est  in  effectu 
aut  creatura,  perfectius  est  in  causa,  ma- 
xime  prima  et  Deo  creatore.  Quum  ergo 
virtus  generativa  sit  magna  perfectio,  et 
ipsa  generatio  perfectissima  emanatio  : 
sequitur  quod  in  Peo  sit  virlus  generati- 
va,  generalioque  perlecla,  ila  qiiod  pr£C- 


A  ter  omuem  fecunditatcm  generativam  ac 
generationem  in  creaturis  exsislenlem,sil 
in  Deo  gcnerativa  fecundilas,  et  generatio 
sempiterna.  Nam  el  ipsa  spirilualis  feciin- 
ditas  et  gcneratio  Ecclesia>,  nunc  praedi- 
cla,  a  Deo  communicata  est  ipsi  Ecclesiae  : 
idco  praeter  eam,  invenitur  in  Deo  palerna 
fecunditas  prior,  allior,  atque  perfeclior. 
Denique  ut  refert  Lyra,  moderni  Judsei 
exponunl  litteram  praeinductam,  hoc  mo- 
do  :  Antequam  'parturiret,  pcperit  :  id 
est,  (jiium   civitas  Jeriisalem   seu  Judaea 

B  dolorem  sentiret  de  sua  ac  lempH  destru- 
clione  a  Romanis.  peperit  Chrislum.  Dicunt 
crgo,  ut  Lyra  recitat,  quod  eodem  die  qiio 
Romani  deslruxerunt  Jerusalem,  genilus 
sit  Messias.  Et  qiium  interrogatur  ab  eis 
iibi  intcrim  fuil.  dicuiit  quidam  eorum, 
quod  fuit  cum  angelis,  sicut  .Moyses  erat 
cum  angelo  in  monte  Sinai  quadraginta  jSxorf.xx.v, 
diebus  ac  noctibus.  .\Iii  dieiint,  qiiod  se-  '*• 
del  Romae  in  porla  inlcr  leprosos  et  pau- 
peres.  Alii,  quod  vadit  per  mundiim  in  af- 
fliclione  el  paupertate  ad  salisfaciendum 

C  pro  peccatis  Judfcorum  :  quos  nondum  li- 
beral.  qiioniam  nonduni  habet  licentiam 
a  Deo  ad  hoc;  quum  aiilein  licentiam  ha- 
biierit.  liberabit  eos  a  caplivilate  praesenti. 
Hoc  scripsi,  ut  pateat  quanta  sit  caecitas 
Juda?orum  :  si  tamen  omnino  sic  est,  ut 
Lyra  conscripsil  :  forte  enim  non  omnes 
sic  dicunt. 

Descripta  destruelione  terrenae  Jerusa- 
lem  et  infidelium  civium  ejus,  invitantur 
fidelcs,  prieserlim  Aposloli  el  apostolici 
viri,  ut  de  bonis  et  gratiis  spirituali  Jeru- 

D  salem,  quae  ex  vivis  lapidibus  aedificatur,  iPe(r.M,3. 
concessis,  glorientur  in  Domino.  Dicitur 
enim  ad  eos  :  Lcetamini  cum  Jerusalem,  10 
id  est  cum  mililanti  Ecclesia,  quae  in  Je- 
rusalem  sumpsit  initium,  et  pace  Dei  per- 
fundilur,  et  exsultate  in  ca,  omnes  qui 
diligitis  eam,  congratulando  prosperitati 
ejiis  ac  beneficiis  ei  divinitiis  condonatis, 
gratiasque  Doniino  referendo.  Hoc  fece- 
runt  sancli  Apostoli,  et  omnes  boni  hoc 
faciunt  :  seciindum  quod  ail  .\poslolus  ad 

„,  ...  ,,         ,  •       ,^         ■  Philipp.w. 

Philippenses,  (laudelc  in  Uomino  semper:  4 


ENARRATIO    LN    CAP.    LXVl    ISAIJi. 


ART.    XCV 


"iy 


Rom,  xir 
15. 

rhilipp.w 
4. 


Hom. 
3. 


II 

I  l'elr.  M.  i 


»ers.  7.8. 


f'ttnt.  IV.  5, 


et,  Gauflete  cum  gau(!pnlil»us:et.  Non  qujp 
sua  sunt  singuli,  sed  qua'  alioium.  qiKT- 
rentes.  Gaudele  cum  ea  gaudio  spiriluali, 
sicut  et  ipsa  gaiidet  prcestoJando  el  con- 
teniplandi)  proniissa  ca>lestia,  universi r/u! 
lugehads  super  eam,  id  est,  qui  spirilua- 
jem  ruinam  .luda^ornm,  videlieel  infiddi- 
talein  enrum,  deplan.vislis  :  (|uam  ealeniis 
Paiiliis  deflevil.  ul  diceret.  Trislilia  milii 
magna  esl,  et  dolor  continiius  cordi  meo 
pro  frattibus  meis  Juda»is.  Vel  :  Qui  liige- 
balis  super  eaiii.  C(im[)aliendii  fidelibus  in 
fribulalionibus,  perseculionibiis.  atque  len- 
lalionibus  vita>  pijcsentis,  vel  proxinKiriim 
peccata  |)loran(lo  :  de  qiiihiis  dicitur  aiMid 
Mallhajuni,  Beali  miseiicnrdes.  quoniam 
ipsi  misericordiam  conseqiienlnr. 

I'l  sxr/fi/is  lac  spiriluale.  videlicct  fliicn- 
la  doctrin;e  el  graliam  consolalionis  inler- 
nse.  De  quo  Petrus  hortalur  :  Quasi  modo 
geniti  infantes,  lac  concupiscile.  E/  rejjlc- 
amini  inliis  in  anima,  niinc  (|uidem  in- 
choative,  et  in  paliia  plene  ac  consuimiia- 
te.  <d)  i(fii'rihus  consiilii/ionis  cjus,  id  esl  ab 
uberibus  quibus  Ecclesia  lactat,  fovet  et 
consolatur  filios  suos.  Non  enim  carere  po- 
tuit  Kcclesia  uberihus  el  abiindantia  lac- 
lis  pro  suslenlalionc  filinrtim  suonim,  ciii 
tanta  fecunditas  data  esl,  ut  antequam 
parliirirel.  parerel,  iinamque  genlem  simiil 
producerel.  Wnfv  aiilem  diio  ubera  inlelli,u'i 
possunt  diioTcslameiita,  quoium  spiriliiali 
lacl(^  aliintur  el  consolaiilur  fidcles.  Unde 
Ecclesia  in  Canlicis  dicil  :  Diio  ubera  liia 
sicul  diio  hinmili  caprca"  gcinclli,  qiii  pa- 
sciinlur  in  liliis.  Vel  :  Ab  ubcribus  conso- 
ialionis  ejus,  id  esl  ab  iibeiibus  divina> 
bonilalis,  (piibiis  Doiiiintis  consolaliir  fi- 
dclcs  in  pripscnli  iicr  graliaiii.  cl  in  fiiluro 
per  gloriam.  Iliec  aiilem  iibcta  Dci.  clectos 
siios  palernaliler.  inio.  iil  alfcciuosiiis  so- 
ncl.  cliam  malcrnaiilcr  diligcnlis,  stinl 
juslilia  cl  iiii^cricordia,  \cl  liberalilns  ct 
dilcclio,  vcl  sa|)iciilia  d  cotiiiiiiinicahililas 
cjiis  :  cx  (|iiibiis  lan(|ii;ini  dili-simis  foiili- 
hils  cffliiiilil  oiiiiiia  hciirriri.i  Dci.  (|iiiliiis 
rcplcnliir  clccli. 

Ituqiie,  gaiidclc  ciiiii  .lciii>alriii  in  pia^- 


A  senli,  ut  mult/calis,  cl  dcliriis  afjlualis,  id 
esl.  in  omni  delectalione  sancta  et  spiri- 
liiali  e.xuberanler  afficiamini,  ab  omnimo- 
da  (jloria  cjus,  id  est  a  plcna  bealiludine 
sibi  in  palria  pra>parata.  .\(1  hoc  eniiii 
nunc  ciim  Jerusalem,  id  esl  cum  mililanti 
Ecclesia,  exsultare  oporlel  el  flere.  quale- 
nus  glorificemur  cum  ea  a  Chrislo  in  die 
judicii  duplici  stola. 

Quia  ha'c  dicil  Dominus  :  Ecce  ego  dc- 
clino'  super  eam,  id  est,  dona  mea  in- 
fiindo,  et  gratia;  meae  largilalem   pia>slo 

H  Lcclesia?,  f/uasi  flumcn  paris.  id  est  co- 
piosissime,  ila  ul  pax  fideliiim.  causa  suff 
ahimdanlia'.  flumini  coniparcliir.  Scriplum 
esl  cnim  in  1'salmo  :  Fliiminis  impelus  ke- 
tifical  civilaleni  Dei.  El  Aposloliis  ail :  Pax 
Chrisli  qiia"  exsiiperal  omnem  sensum.  cu- 
slodial  corda  veslra.  .\ngeli  (luoque  di- 
xerunl  :  Pax  hominibiis  bonaB  voluntatis. 
Dccliiio  qiioque  in  eos  me  ipsum  et  gra- 
liam  iiieaiii,  rjuasi  lorrcnlcin  inundantem 
gloriam  gentium,\i\  esl  fonlcm  dc  se  deri- 
vanlcm  saliilem,  7i/('«i  suf/c/is,  id  est  nien- 

C  lalilcr  liaiirielis  ex  fonle  et  iibere  consola- 
tionis  inlernae.  Deus  enim  est  ipse  torrens 
qiio  inebrianlur  Beali  :  de  quo  legitur, 
Torrcnlc  voliiplalis  liue  polabis  eos.  IIa;e 
copia  pacis  ac  fluminis,  dalur  Ecclesise 
mililanli  sallem  seciinduin  aliqiiem  gra- 
(liiiii.  Ei  enim  dixil  Salvalor  :  Pacem  re- 
linquo  vohis,  pacem  iiieani  do  vobis.  Bur- 
susque  ait  :  Qiii  bibcrit  ex  aqiia  quam 
ego  dabo  ei,  fiel  in  eo  fons  aqu»  salienlis 
in  vitam  aMernam. 

,1(/  uhica  porlahimini,  id  csl,  ad  cogno- 

D  scendum  Deum  gralia  Dei  pcrducet  vos 
ad  iihcia  Ecclesia'  seii  Crealoris  :  de  qui- 
biis  jain  faclus  esl  sermo.  El  supcr  i/cnuD 
blarulienlur  vobis  :  id  e.st,  familiariler  ac 
hcnigne  Dciis  ap])licahil  se  vohis,  quonio- 
do  iiialcr  blanda  filios  siios  proi^rio  fovet 
in  grcmio.  Undc  ail  Psalmisla  :  Propler 
nomcii  liiiiiii  (leduccs  me.  cl  eniilrics  me. 
i;i  pcr  (Incc  Domiiiiis  ail  :  l'".go  (]iiasi  nii- 
liiciiis  porlavi  e()>  iii  braehiis  meis.  Ilinc 
cliam  in  Dciilcronomio  scri])liim  csl  : 
Amantissiiiiiis  Doiiiiiii  hahilabil  coiifiden- 


12 

*  alias  de- 
clinnbo 


I's.  xi.v,  5. 
Philipp.\r, 


Luc.  II.  U. 


/»i.  XXXV.9. 


/oaiiri.xtv, 


/ftirf.iv.l3. 
U. 


Pa.xw.X. 


IhHt. 
wktti.  \t. 


7G0 


ENARRATIO    IN    CAP.    LXVI    ISAI^.    —   ART.    XCV 


13 


Mallh.xn. 
14. 
Ac(.xiv,21, 

Malth.Kx 
12. 

Hom.  VIII, 
18. 

Malih.  V, 
11. 


/.K(r.xii,37. 
Canl.  V,  I. 

u 

I  C07'.  XIII, 

12. 

Ps.  LXXIX,4, 

IJoann.m, 


Joann.xM. 
22. 


lCor.xv,43, 

Ps.  XXXIIl, 

21. 


LuC.    XXI 

18. 


Cor.  I, 


/6id.  111, 18. 


ter;  in  eo  quasi  in  thalamo  tota  die  mora- 
bitur,  et  inter  humoros  illius  requiescet. 

Omnia  ista  atque  scquentia  perfectissi- 
mc  adimplentiir,  quum  electi  in  patria 
recipiunlur.  Subdilur  enim  :  Quomodo  si 
cui,  id  est  alicui  filio  preedilecto,  inafer 
blnndiatur,  ita  et  ego  consolabor  vos,  qui 
nunc  per  arctam  viam  et  multas  tribula- 
tiones  incedilis,  pondus  diei  et  ipestus  pa- 
tientissime  toleratis,  et  omnia  pro  coelestis 
patriae  appetitu  sequanimiter  fertis,  sci- 
entes  non  esse  condignas  passiones  vila? 
prsesentis,  ad  gloriam  supervenluram  : 
quia,  Beati  estis  quum  maledixerint  vobis 
homines,  et  persecuti  vos  fuerinl  propler 
jusliliam.  ir/  ir/  Jerusalcm  illa  coelesti  con- 
solabimini,  recipientes  beatitudinem  con- 
summatam,  quando  Filiiis  hnminis  prse- 
cinget  se,  el  Iransiens  minislrabit  vobis, 
el  dicet  :  Comedite,  amici,  ct  bibite:  e( 
inebriamini,  carissimi. 

Et  vidcbiiis  Deuni  facie  ad  faciem,  pro 
cujus  amore  omnia  egistis,  passique  estis; 
cui  nunc  quolidie  dicitis  :  Ostende  faciem 
tuam,  et  salvi  crimiis.  Unde  Joannes  :  Nunc, 
inquit,  filii  Dei  sumus,  et  nondiim  appa- 
ruit  quid  erimus.  Scimus  quia  quum  appa- 
ruerit,  similcs  ci  erimus,  quoniam  videbi- 
mus  eum  sicuti  est.  Videbitur  itaque  Deus 
deorum  in  Sion,  ct  gaudebit  cor  vcstrum, 
et  gaudium  vestruin  nemo  tollet  a  vobis; 
et  ossa  vestra,  id  est  virtutes  animse  seu 
ossa  corporis,  totaque  caro,  guasi  herba 
germinabunt  in  resurrectione  fulura  :  tunc 
enim  florebit  caro  veslia;  ct  quse  modo 
seminalur  in  infirmilate,  surget  in  gloria. 
Custodit  enim  Dominus  omnia  ossa  San- 
ctorum,  unum  ex  his  non  contcretur  :  sed 
nec  capilhis  capitis  corum  pcribit.  Hsec 
quoque  in  militanti  Ecclesia  aliquo  modo 
implentur,  quemadmodum  ait  Apostolus  : 
Bcncdictus  Deus  qui  consolatur  nos  in 
omni  tribulatione  nostra;  et  iterum,  Nos 
autem  revelata  facie  gloriam  Domini  spe- 
ciilantes.  Et  cognoscctur  manus,  id  est  po- 
testas,  Domini  servis  siiis*  per  experien- 
liam  :  recipicndo  enim  a  Deo  prsemia  vitae 
eeternse,    cognoscent    potcntiam    ejus;  ct 


A  indignabitur,   id   est,   justo  zelo  poenam 
infliget,  inimicis  suis,  id  est  perversis  et 
reprobis,  de  quibus  ait  Psalmista  ad  Domi- 
num  :  Odisli  omnes  qui  opcranlur  iniqiii-    Ps.wi. 
tatcm,  perdes  omnes  qui  loquunlur  mcnda- 
cium  ;  itcmque,  Invenialur  manus  tua  ini-  />».  xx,  9. 
micis  tuis,  dexlera  lua  inveniat  omnes  qiii 
te  odcrunt.  Odio  quippe  sunt  Deo  impius  Sap.xtv,9. 
ct  impietas  ejus.  Hffc  indignalio  prsecipuc 
apparebit  in  die  judicii,  de  quo  infertur  : 

Quia  eccc  Dominus  in  igne  veniet.  Ven-       15 
turus  esl  cnim  jiidicarc  vivos  et  mortuos, 

B  et  seeculum  per  ignem  :  de  qiio  legitur  in 
Psalmo,  Ignis  ante  ipsum  preecedet,  et  in- /'s.xcvi,  3. 
flammabit   in  circtiltu  inimicos  ejus.  Et 
cjuasi  turbo  qundriga'  ejus,  id  est  angcli- 
cffi   potestales,  qumum   ministerio   colli- 
gcntur  cineres  mo.rtLiorum,  ct  resuscitati 
ad  judicium  profcrcnlur.  Unde  apud  Mat- 
tha?um    scribilur   :  Miltet   Filius  hominis  Mauh.xm, 
angelos  suos,  et  colligent  dc  rcgno  ejus  *'■ 
omnia  scandala;  et  ilerum,  In  consumma-   ibid.M. 
tione  seecuii  exibunt  angeli,  et  separabunt 
malos  dc  niedio  jiislorum.  Translatio  Sep- 

C  tuaginta  iiilerprclum  lalis  cst  :  Ecce  enim 
Dominus  quasi  ignis  veniet,  id  est,  horri- 
bililer  suis  inimicis  occurret,  sicut  Osce 
loquilur  :  Occurram  cis  quasi  nrsa  raptis  oseexm.s. 
catulis,  diriimpam  iiiteriora  eorum,  et  con- 
sumam  eos.  Et  ad  HebrEeos  Apostolus  ait  : 
Etcnim  Dciis  nosler  ignis  consiimens  est  :   Hebr.wi. 
non  ulique  per  essentiam,  sed  per  propri-  '"'■ 
etatem.  Et  quasi  tempestas  curriis  ejus, 
id   est,  angeli   ejus   cum   magno  terrore 
secum  advcnient  contra  iniquos,  juxla  il- 
lud  Psalmi  :  In  circuitu  ejus   tempestas  ps.ilix,  3. 

D  valida.  De  his  curribus  seu  quadrigis  dicit 

Psalmista   :   Currus    Dei    decem    millibus    Ps.  lxvu, 
multiplcx,  millia  la^lantium,  Dominus  in 
eis.  Denique  quarlo  libro  Regum  lcgilur  \^ Reg.w, 
Elisciis  his  curribus  circumdalus  :  quos  et  ' '■ 
minister  cjus,  ipso  orante,  conspexit.  Sic 
itaque  veniet  Dominus  in  igne  confjagra- 
tionis,  rcddcre  in  indignatioiie  praedicta 
fiirorem  suum,  id  est  horribilem  pcenam, 
et  increpationem  suam,  id  est  damnatio- 
nem  scu  reprehensioncm,  qua  imniis  di- 

„         .V  ,,..'.,.'  ,        Malth.xxv. 

cet  :  Esurivi,  el  non  dedistis  mini  mandu-  4^. 


ENARRATIO   IN   CAP.    LXVl    ISAI.E. 


ART.    XCV 


761 


i6 


P».  XI.1X.3 
Uebr.Ti.il 


Ps.  I..  C 


(Jen.yi.J. 

Judx  19. 
floni.viji.'.' 
A/joc. I,  ir. 
/er.  xt.vii,6 


/?om.  VIII, 
13. 

.Vatth.w. 
16. 

ibid.  \\\. 
41. 

17 


l.ev.  XI,  7, 


2». 


car o,  q\.c.\  in  ffamma  igiiis,  qui  involvel 
infclices,  eosque  prolata  sentenlia  judicis 
ad  infernuin  (ieducet. 

Qaia  iii  igne  conflagrationis  Dominus 
dijudic.abil,  id  est,  perversos  disculiet  et 
damnabit.  Durante  enim  judicio,  slabit 
ignis  occupans  terram,  de  quo  scribilur 
in  1'saimo  :  Ignis  in  conspeclu  ejus  e.xarde- 
scet ;  et  ad  iiebrrros.  Terribilis  exspeclalio 
judicii,  et  ffmuiatio  ignis  qua?  consiiiiiptu- 
ra  est  adversarios.  Alia  littera  habet,  Diju- 
dicabilur.  id  est,  jiistus  esse  cognosceliir  : 
quia  non  tam  per  potenliain,  quam  pcr 
verilalem  exerccbit  judicium.Unde  et  scri- 
plum  est  :  Ut  juslificeris  in  sermonibus 
tiiis,  et  vincas  quuni  jiidicaris.  Et  in  fjla- 
dio  suo,  id  est  in  verbo  aspero,  in  rigo- 
re  juslilia",  el  damnalionis  sententia,  ha- 
bebit  se  Dominus  ad  omnem  rar/iem,  id 
esl  carnales  :  de  quibus  Dominus  asserit, 
Non  permanebit  spirilus  meiis  in  homine 
in  irlciiiiim.  (iiiia  caro  est.  De  qiiibiis  scii- 
ptiiin  est  :  Ibi  sunt  qui  segregant  semet- 
ipsos,  animaies.  spirilum  non  habentes.  Si 
qiiis  aiilcm  spiritum  (;iiiisti  noii  habcl,  iiic 
non  est  ejus.  De  gladio  islo  habetur  in  .\po- 
calypsi,  De  orc  ejus  procedebal  gladiiis  ex 
ulraqiie  parlc  aculiis;  in  Jcrciuia  qiioque, 
0  mucro  Domini,  usquequo  non  quiesccs? 
El  mu/lijj/icabun/ttr  inlerfecti  a  Domino 
morte  Eeterna,  de  qua  ait  Apostolus  ad 
Romanos  :  Si  secundiim  carncm  vixerilis 
moricmini.  Mulli  cnim  sunl  vocati,  (piibus 
(licctur  :  Ite,  maledicti.  in  ignem  seterniim. 
Qui  sanctificabantur  sccundum  rilum  gen- 
tilium,  c/  mundos  se  putabant  a  vitiis,  in 
hor/is,  id  est  locis  deliciosis  voluptati  seu 
idololatri.T  pra»paratis.  posl  Januam  in- 
/rin.tecus,  id  est  ordinc  quodani  ingrcdi- 
enles  loca  hujusmodi,  una  scilicet  societas 
posl  aliain.  Undc  Syiiimachiis  el  Thcodi)- 
tion  transtiilcrunt,  .\llcr  posl  altcriim.  Qui 
comedeban/  carncm  suillam  e/  abomina- 
tiouem,  id  esl  idolis  immolala,  el  mu- 
reni  :  qua»  omnia  lcgc  .Moysis  pnihibcn- 
tur.  Simul  consumen/ur,  id  est,  parilcr 
damnabiintur.  ct  omnc  spiritiialc  at^iiic 
gralificuiii   cssc  amitlcnt,  di(  i/  Dnuiiuus, 


k  qiii  non  cst  ut  homo  ul  mentialur.  nec  ut 
filiiis  hominis  ut  mutcliir. 

Ego  au/eni  opera  eorum  e/  cogi/a/iones 
eorum  venio  u/  congregem,  id  esl,  ad  ju- 
dicium  venio,  ut  peccata  cordis  el  operis 
pra>diclorum  infidcliiim  Jiida-orum  anlc 
ociilos  ipsoriim  argiiam,  qiialcnus  videanl 
ciincla  pra;terita  inala  qua'  commiscnint, 
siciit  in  Psalmo  lcslatus  siim  :  Kxislimasti 
inique  quod  ero  tui  similis.'  arguam  tc,  ct 
statuam  contra  faciem  tuam.  Tunc  enim, 
jiixta  Apostolum.  (^hrislus  iiliiminabit  abs- 

B  condita  tcucbraruin.  ct  inanifcslabil  con- 
silia  cordium.  Gongregabo  autem  mala  il- 
loriim  cifm  oninifius  gen/ibus  e/  /inguis, 
id  cst  nalionibiis  universis  pcr  linguas 
distinctis,  ila  ut  etiam  carum  opera  cogi- 
lationcsqiie  congrcgcm  atqii"  dijuilicem, 
sicul  cl  Juda^oium.  Tiinc  cnim  univcrsa- 
le  judiciiim  ciil.  ct  congregabiiiiliir  aulc 
Filitim  Iiominis  univcrsi.  iit  oniuiiim  co- 
gitalioncs,  vciba  cl  opera  [)rol'crautur  in 
publicum./i7  venient  ad  judicium,e/  vide- 
bunl  gloriam  meam,\t\  esl  potcslatis  mese 

C  excellenliani.  mequc  in  nubibus  creli  ve- 
nicnlcm  cum  polcstatc  magna  el  inajesta- 
tc.  El  pnnam  in  eis  signum ,  id  cst.  agnos 
ab  liocdis  disccrnam.  ponamque  signiim  sa- 
lulis  in  fronlibus  clecloriim,  ut  omnis  qiii 
fucril  signo  tiiav  inscriptus,  iion  pereat. 

Ilfcc  crgo  dc  dic  judicii  dicta  cl  commi- 
nata  sunl,  qualcniis  mclii  fiilurarum  |)ce- 
nariim.  homines  disponanlur  ad  cicdcn- 
dtini  his  qua"  per  Aposlolos  pra-dicantur 
dc  primo  Sal\atoris  advcnlti.  dc  qiio  con- 
scquenter  tractalur.  Sic  cnim   pioceditur 

D  psalmo  nonagesimo  sexto.  qui  incipit  : 
Dominiis  rcgna\il,  cxsiillci  tcrra,  hplcntiir 
insula"  mulla'.  In  quo  (|uum  slalim  sub- 
jiinctum  esl  de  secundo  Chrisli  a(l\cniti, 
.Niibcs  cl  caligo  in  circuilii  cjus,  ctc.,  im- 
mcdialc  subdiltir  dc  his  quiv  priiniim  ad- 
Miiitiin  concernunt, id  cst  dc  pra^dicalionc 
Apiisloloiiiiii  cl  convcrsionc  gcnliliiiin  : 
.\iiniinli:i\  cniiil  cii-li  jiistiliam  cjiis.  clc. 
.Ncgan-  cniiii  iinii  iiccl,  (|iiin  icsidiiiim 
|)saliiii  liiijiis  |icrlraclcl  dc  primo  Clirisli 
ad\cnlu,   pia'scrliin    (luuni   .\postolus   ad 


iVum. XXIII, 
19. 

18 


Ps.xiix.il. 


I  Cor.  iv,5. 


Afauk. 

XXIV,  30. 

19 

/bid,  XXV, 
3i. 

Apoc. \ii,Z; 
Ezech.  IX, 

■V.  0. 


/•«.xcvi,  !. 


Ibid.  : 


Ihid.  0. 


764 


ENARRATIO   IN   CAP.    LXVI   ISAI^. 


ART.    XCV 


est,  omnipotons,  ct  a  Jesu  Christo.  Pioprie  A  est:  non  ergo  finienda  est  pcena  geliennse. 


ffebr.w,^. 


Ihiil.  II. 
Ps.  cxtv,  7 


lamen  non  esl  in  patria  tempus  aut  diffe- 
rentia  temporis.  Erit  quoque  et  .sabbalum 
ex  sabbato,  id  est  incessabilis  quies  :  qua- 
tenus,  secundum  Apostolum,  relinquatur 
sabbatismus  populo  Dei,  nec  unquam  amit- 
tere  velint  aut  possinl  Beati  requiem  qua 
fruenlur,  de  qua  ad  Hebrwos  Aposlolus  : 
Festinemus,  inquit,  ingredi  in  illam  re- 
quiem ;  et  Psahnisla,  Gonvertere,  aniina 
mea,  in  requiem  tuam.  Veniet  omriis  caro, 
id  est  omnis  homo,  seu  quidam  de  omni 


Joann.  iv 
21. 


PS.  LXXXV 


24 


Malach.\ 

i,  3. 


Et  crunt  miseri  isti  usque  ad  satietatcm 
visionis  ornni  carni,  id  est,  ceternaliter 
permanebunt  in  poenis,  ita  ut  omnis  caro, 
id  esl  ouinis  homo  prffdeslinalus,  transla- 
tus  ad  patriam,  salielur  videndo  tormenta 
eorum,  quoniam  sine  fine  conspiciet  poe- 
nam  ipsoruin  :  in  quo  Isetatur,  et  videndo 
impletur  *,  non  absolule,  in  quantum  esl  ■  heiiUa 
popna,  sed  in  quantum  est  effectus  divinap  '"'!'''''•"'' 
juslitiae,  in  quo  divina  sequitas  commcn- 
dalur;  et  quia  tantam  miseriam  Deo  mise- 


genere  hominum,  ut  adoret  coram  facie  B  rante  evasit,  et  quia  ex  consideratione  mi- 


mea,  dicit  Dominus,  id  est  in  conspectu 
meo,  sicut  pra?di.\i  :  Yeniet  hora,  quando 
nec  in  monte  hoc,  ncc  in  Jerusalem  ado- 
rabitis  Patrcm.  Hinc  et  David  praedixisse 
videtur  :  Omnes  grntes  quascumque  fcci- 
sti,  venient  et  adorabunt  coram  te,  Domi- 


seriae  reproborum,  ejus  felicitas  clarius 
fulget,  seu  major  apparet,  eo  modo  quo 
conlraria  sibi  invicem  comparata,  majora 
videntur  sive  minora.  Et  quia  divinae  ju- 
slilife  immediate  unilus,  et  perfectissime 
conformatus  est,  gaudet  de  omnibus  quae 


ne.  Et  quamvis  hoc  in  militanti  impleatur  divina  agit  justitia,  et  de  conservatione 

Ecclesia,  tamen   hoc  ioco  de  triumplian-  ordinis  universi,  in  quo  refulgel  sapienlia 

ti  Ecclesia  dicitur  :  quamvis  enim  Beali  Dci  :  qui  ordo  non  conservarelur,  nisi  in- 

Deum  non  orent  post  diem  judicii,  aeter-  ordinatio  culpse  per  ordinationem  poen» 

naliler  lamen  adoraturi  sunt  eum.  instaurarelur.  Hinc  equidem  scriplum  est, 
Et  cgretlientur  salvati,   non  loco,   sed  C  qiiod  animae  interfeclorum  clamabunt  vo- 

consideratione,  vel  etiam  loco,  si  placii-  ce   magna  :  Usquequo,  Domine,  sanctus  aj,. 

erit,  et  videbunt  cadavcra   virorum   qui  et   veriis,    non    vindicas    sanguinem    no- 

frwvaricati  sunt  in   me,  id  est  corpora  strum  ?   Et  iterum    in  Psalmo,  La?tabilur  Ps.i.vn.ii. 

reproborum,    Iradila    poenis    infernalium  justus  quum  viderit  vindictam ;  apud  .lob 


OC.  VI,  10. 


suppliciorum.  Unde  per  Malachiam  Domi- 
nus  loquitur  :  Egrediemini  et  salielis  qua- 
si  viluli  de  armento;  et  calcabitis  impios, 
etc,  in  die  qua  ego  facio.  Vcrmis  eorum 
non  morietur.  Cerluin  est  vermes  corpo- 
rum  sepullorum  mori  :  sed  nec  in  inferno 
vermes  materiales  habentur.  De  qiio  ergo 


quoque,  Yidebiint  justi  el  Ifetabuntiir,  et  jo6xxii,i9. 
innocens  siibsannabit  eos.  Sic  enim  dispo- 
nit  Deus  omnipotens,  cujus  sapienliae  non  /■s.cxlvi.s. 
est  numerus,  ut  diligentibus  se  omnia  co-   flom.viii, 
opcrenlur  in   bonum,  atque  in  omnibus  -'"• 
repraesentelur  et  luceat  divina  perfeclio  : 
quoniam  oinnia  propter  se  ipsum  opera-   pror. xvi, 


viMine  jam   sormo  cst?  nisi   de  spirituali  D  tus  esl  Dominus,  quatenus  ipse  in  omni- 

verme  conscientiae,  id  est  de  interiori  do-  bus  laudetur  et  glorificelur  :  cui  aelerna- 

lore  atque  remorsu  corrodente  synderesim  liter  sit  omnis  laus,  honor,  et  gloria;  in 

et  spiritum  damnalorum,  quod  exigenti-  quo  est  bealitudo  immensa,  pulchritudo 

bus  vitiis  suis  lanla  bona  amiserint,  tan-  illuminata,  perfeclio  penitus  infinila;qui 

taque  mala  inciderint.  .ff/^ijrw/.s  cwMJH  How  est  super  omnia  Deus  sublimis  et  bene- 

cxstincjuetur.  Ignis  enim  inferni,  aeternus  dictus.  Amen. 


FINIS    GOMMENTARIORUM     IN     ISAIAM     PROPHETAM 


INDIGES 


768 


Lor.A    S.    SCRIPTrU.E    PR^OIPDA 


III,  20.  Quare  misero  data  est  lux,  et  vita  his 
qui  in  amaritudine  animse  sunt?  d26B'. 

VII,  6.  Dies  mei  velocius  transierunt  quam  a 
texcnte  tela  succiditur,  5931)'. 

IX,  10.  (Deus)  qui  facit  magna  et  incompre- 
hensibilia,  ct  mirabilia,  quorum  non  est  nu- 
merus,  7A. 

—  11.  Si  venerit  (Deus)  ad  me,  non  videho 
eum  ;  si  abierit,  non  intelligam,  6  C. 

.\I,  14,  13.  Si  iniquitatem,  qua^  est  in  manu 
tua,  abstuleris...,  cris  stahilis,  3GB'. 

\y,  12.  Quid  te  elevat  cor  tuum,  et  quasi  ma- 
gna  cogitans,  attonitos  hahes  oculos?  1.32  A. 

—  15.  Eccc  inter  sanctos  ejus  nemo  immuta- 
bilis.  et  coeli  non  sunt  mundi  in  conspectu 
ejus,  746G'. 

XXVII,  1!>,  20.  Dives  cum  dormierit,  nihil  se- 
cum  auferet....  Apprehendet  eum  quasi  aqua 
inopia,  3(5  G. 

XXIX,  1-4.  Justitia  indulus  sum,  43  A'. 
XXXI,  13.  NunKjuid  non  in  utero  fecit  me  qni 

ef  illum  (servum  meum)  operatus  est,ct  for- 
mavil  me  in  vulva  unus?  9.\'. 

—  18.  Ah  infantia  mea  crevit  mecum  misera- 
tio,  et  de  utero  matris  mese  egressa  est  me- 
cum,  9D. 

—  38.  Si  adversum  me  terra  mea  clamat,  et 
cum  ipsa  sulci  ejus  deflent,  43 C. 

XXXVI,  24.  Memento  quod  ignores  opus  ejus 
(Dei),  de  quo  cecinerunt  viri,  7A. 

PSALMORUM. 

I,  2.  In  lege  Domini  voluntas  ejus,  et  in  lege 
ejus  medital)itur  die  ac  nocte,  19C. 

—  6.  Itcr  impiorum  perihit,  166 C. 

IV,  7.  Signatum  est  super  nos  lumen  vultus 
tui.  Domine,  7D'. 

X,  6.  Qui...  diligit  iniquitatem,  odit  aniniam 
suam,  26 C. 

XI,  7.  Eloquia  Domini.  eloquia  casta,  argen- 
tum  igne  examinatum,  329B. 

XV,  3.  Dominus  pars  hereditatis  mea"  et  cali- 

cis  mei,  730C. 
XVII,  43.  Populus  quem  non  cognovi,  servivit 

mihi ;  in  auditu  auris  obedivit  mihi,  697 B. 
XXn',  10.  Universffi  vise  Domini,  misericordia 

et  veritas,  240  D. 
XXVI,  8.  Tihi  dixit  cor  meum,  exquisivit  te 

facies  mea,  80  B'. 

XXX,  2.  In  te,  Domine,  speravi,  non  confun- 
dar  in  a^ternum,  32.V'. 

XXXIII,  10.  Timete  Dominum,  omnes  sancti 


ejus,   quoniam    non    est  inopia  timentihus 

eum,  247 C. 
XX.XIV,  4.  Confundantur  et  revereantur  qua>- 

rentes  animam  meam,  32 .\'. 
.XX.XVll,  5.   Quoniam  iniquitates  meae  super- 

gressae   sunt    caput    meum,   et   sicut    onus 

grave  gravata;  sunt  super  me,  711. V. 
.XLIV,  2.  Eructavit  cor  meum  verhum  honum, 

3C. 
LVII.  4.  .Mieuati  sunl  peccatores  avulva.erra- 

verunt  ab  utero,  91). 
LXVIII,  4.  Defecerunt  oculi  mei.dum  spero  in 

Deum  meum,  S94A'. 

—  27.  Quoniam  quem  tu  percussisti,  persecuti 
sunf,  687D'. 

LXXII,  24.  Tenuisfi  (Domine)  manum  dexferam 

meam.et  in  voluntafe  fua  deduxisfi  me,29C'. 
LXXVI,  3.  In  die  tribulationis  meae  Dcum  ex- 

quisivi.   manihus   meis  nocte  contra  eum, 

40C'. 
LX.XVIII,  12.  Redde  vicinis  nostris  septuplum 

in  sinu  eorum,  ibX\ 
L.X.X.Xl.  2.  Usquequo  judicatis  iniquitatem,  et 

facies  peccatorum  sumitis?  32B'. 
LXXXIII,  5.  Beati   qui  hahifant  in  domo  tua, 

Dominc  :  in  sfecula  sapculorum  laudahunt 

fe,  726D. 
LXXXIV,  13.  Terra  nostra  dabit  fructum  suum, 

357 C.  Cf.  639 C. 
L.XXXVI,  7.  Sicut  Isetantium  omnium  habitatio 

est  in  te,  752  A'. 
LXXXVIII,  36,  37.  Semeljuravi  in  sancto  meo, 

si  David  menfiar  :  semen  ejus  in  ffternum 

manebit,  696  B'. 
XC,  16.  Longitudine  dierum  repleho  eum.  21C. 
XCVII,  1.  Salvavit  sihi  dextera  ejus,  et  hra- 

chiuni  sanctum  ejus,  681 B.  Cf.  671  (]'.  7.34B'. 

—  2.  Nofiim  fecit  Dominus  salufare  suuni,  in 
conspectu  gentium  revelavit  justitiam  suam, 
732  A'. 

CIII,  24.  (Tmnirt  in  sapienfia  fecisfi,  4  C. 
CXI.  7.  In  memoria  seferna  erif  jusfus,  64  B. 
CXII,  9.  Qui  habifare  facit  sferilem  in  domo, 

matrem  filiorum  laetantem,  690C. 
G.WTI,  22.  Lapidem  quem  reprobaverunf  sedi- 

ficanfes,  hic  factus  est  in  caput  anguli.  328B'. 
CXVIII,    163.    Pax    mulfa    diligcntibus    legem 

fuam,  560  D. 
CXXXVI,  1,  2.  Super  flumina  Babvlonis,  illic 

sedimus...  In  salicibus  in  medio  cjus,  sus- 

pendimus  organa  nostra,  451  .V 
CXXXVII,  6.  Excelsus  Dominus,  et  humilia  re- 

spicit,  et  alta  a  longe  cognoscit,  121 A. 


LOCA    S.    SCRIPTUR.E    PR.ECIPU.\ 


7(59 


PROVERBIORU.M. 

III,  16.  Longitudo  diei-uin  in  dexlera  cjus  (sa- 
pientife),  21 C. 

—  28.  Ne  dicas  amico  tuo  :  Vadc  et  rever- 
tere,  cras  dabo  lilji,  quum  statim  possis 
dare,  28 C. 

V,  22.  Iniquitates  suae  capiunt  iinpium,  c(  tu- 
nibus  peccatorum  suorum  constringitur, 
16915. 

VIII,  1.5.  Pcr  me  (Sapientiam)  reges  regnant, 
et  legum  conditores  justa  decernuQt,  30  C. 

—  17,  ;W.  Ego(.Sapientia)  diligentes  mediligo; 
et  qui  manc  vigilanl  ad  me,  invenient  me... 
Reatus  homo  qui  audit  me,  et  qiii  vigilat  ad 
forcs  meas  quotidic.  liO.V. 

—  22.  Dominus  possedit  me  in  initio  viarum 
suariim,  antequam  quidquam  lacerct  a  priii- 
cipio,  141 D'. 

—  27.  Certa  lege  et  gyro  vallabat  abyssos, 
2631!. 

.\,  20.  .\rgcntum  electum,  lingua  justi,  32915. 
XI,  11.  Benedictioue  justoruin  cxaKaliiliir  ci- 

vilas,  et  ore  impiorum  subvcrtelur,  92  A. 
XV,  29.  Longe  esl  Dominus  ab  impiis,  et  ora- 

tiones  juslorum  exaudiet,  21.')  1). 
.\VI,23.  Cor  sapientis  crudiet  os  ejus,  et  labiis 

ejus  addet  gratiam,  124D. 
XVII,  22.  Spiritus  tristis  cxsiccat  ossa.  1641). 

—  24.   In  facie  prudeiitis  lucct  sapientia,  27  .\. 
.WIII,  3.  Impius,  quiim  in  profiindum  venerit 

pcccatorum,  conteinnit,  731)'. 
XI\,   17.    roeueratur    Domino    qiii    miscrclur 

paupcris.  109.\'. 
X.\II,  17,  18..\ppnne.  .  cor  ad  doctriiiam  incam, 

quae  pulcbra  erit  tibi,  quuin  servaveris  eam 

in  vcntre  tuo,  4.j61('. 
X.WII,  19.  Uuomodo  in  aquis  resplendent  vul- 

lus  prospicienlium,  sic  corda  bominum  ina- 

nifesta  sunl  prudentibus,  80  A',  113R. 
.\\.\,  4.  Quod  nomcn  est  ejus,  et  quod  nomen 

niii  ejus,  si  nosti  ?  4U'. 

ECGLESIAST.E. 

II,  26.  nomini  bono...  dcdit  Deus  sapicntiam, 
el  scientiam,  et  laetitiam  ;  peccatori  aiitcm 
dedit  afniclionein,  el  curam  supcrlliiam, 
121A'. 

VII,  1.  tjuid  necesse  cst  bnniiiii  inajora  se 
qutererc.quum  ignorel  quid  conducat  sibi  in 
vila  sua...  ?  25  It'. 

VIII,  II.  Uuia  Qon  profertur  cito  conlra  inalos 

T.  8. 


sentcntia,  absque  timore  ullo  fllii  iiominum 
perpetrant  inala,  706C. 

CANTICI  CANTICORUM. 

II,  9.  Ipsc  (dilcctus  meus)  slat  post  parietem 
nostruin,  respiciens  per  feneslras,  8oC. 

SAPIENTI.E. 

II,  19.  Contumelia  et  tormcnto  iuterrogemus 
eum,  133  .\. 

III,  5.  Deus  tentavit  eos  (juslos),  cl  invcnit 
illos  dignos  se,  31 C. 

—  8.  Judicabunt  (jusli)  nationes,  693  A. 
^■,  7.  Lassati  sumus  in  via  iniquitatis  et  perdi- 
tioiiis,  et  ambulavimus  vias  dilliciles,  70.5C'. 

VIII,  8.  Scit  (Sapientia)  versulias  scrmonum 
et  dissoluliones  argumentorum,...  el  evenlus 
temporum  et  speculorum,  6A'. 

IX,  9.  Et  tecum  sapienlia  tua.  quse  novil  opera 
tua,  (lua"  et  adCiiit  tiinc  quum  orbcm  lerra- 
rum  faceres.  4D'. 

.\l,  24.  Dissimulas  peccata  bominum  propter 
poenitentiam,  33  .\'. 

ECCLESIASTICI. 

I,  33.  Fili,  concupiscens  sapienliam,  conserva 
justitiam.  el  Deus  praebebit  illam  tibi,  44 U'. 

II,  14.  Vae  duplici  corde,...et  peccatori  terram 
ingredienti  duabus  viis.  261). 

\XI\'.  3,  Ego  (Sapicntia)  ex  ore  Allissimi  prodi- 
vi,  primogcnita  aute  omnem  creaturam.  3D. 

\,W,  17.  Omnis  plaga,  trislitia  cordis  est ;  et 
omnis  malitia.  nequitia  mulieris,  38 .\'. 

\\\I\',  21.  Immolanlis  ex  iniquo  oblalio  est 
maculata,  730A'. 

LI,  31.  Congrcgale  vos  in  domum  disciplinse,  1. 

ISALE. 

IX,  6.  Factus  esl  principalus  super  humerum 

ejus,  493  C.  Cf.  40311. 
XI,  2.  Reqiiiescet  super  cum  spiritus  Domini. 

728  A. 
\II,  3.  Ilaiirictis  aquas  iii  gaiidio  de  fontibus 

Salvatoris,  693H.  Cf.  730R'. 
\l\.  23.  Ilcrcditas...  mea  Isracl,  I41A. 
\W1,  Iti.   In  tribulatiiiiie   miirmiiris  doctrina 

liia  eis.  31  A. 
\,\VII,  6.  Elorebil  et  gcriiiiiuibil  Isracl.  et  im- 

plebunl  faciem  orbis  scminc,  7301)'. 

49 


770 


LOCA    S.    SCRIPTUR^   PR^CIPUA 


XXVIII,  19.  Tantummodo  sola  vexatio  intel- 
lectum  dabit  auditui,  31  A. 

XL,  14.  Cuni  quo  iniit  (Dominus)  consilium,  et 

instruxit  eum,...  et  viam  prudentife  ostendit 

illi?5C'. 
XLIII,  7.  Omnem  qui  invocat  nomen   meum, 

in  gloriam  meam  creavi  eum,  727 C. 
LI,  4.  Lex  a  me  exiet,  et  judicium  meum  in 

lucem  populorum  requiescet,  6C. 
LXI,  1.  Spiritus   Domini   super   me,   eo   quod 

unxerit  Dominus  nie,  7B'. 

—  10.  Induit  me  vestimentis  salutis,  4.3.\', 

—  10.  Indumento  justitiae  circumdedit  me, 
168  C. 

LXVI,  1.  Ilfec  dicit  Dominus:Coelum  sedes  mea, 
terraautem  scabellum  pedum  meorum,724C'. 

—  2.  Ad  quem...  respiciam,  nisi  ad  pauper- 
culura,  et  contritum  spiritu,  et  trementem 
sermones  meos  ?  707  D,  Cf.  90  D'. 

JEREMI/E. 

VI,  13.  .Vminore...  usque  ad  majorem  omnes 

avaritise  student,  703  B'. 
XIV,  7.  Si  iniquitates  nostrse  responderint  no- 

bis,  716B'. 
XXIII,   5.   Ecce  dies  veniunt,  dicit   Dominus, 

et  suscitabo  David  germen  justum,  35711. 
XX.XI,  12.  Erit...  anima  eorum  quasi    hortus 

irriguus,  et  ultra  non  esurient,  712.A'. 

—  18.  Castigasti  me  (Domine),  et  eruditus  sum, 
quasi  juvenculus  indomitus,  6C'. 

—  31.  Feriam  domui  Israel  et  domui  Juda 
fcedus  novum,  6B. 

L,  25.  .\peruit  Dominus  thesaurum  suum,  et 
protulit  vasa  irse  suae,  4.32  D. 

BARUCH. 

III,  29,  31.  Uuis  ascendit  in  coelum,  et  accepit 
eam  (sapiehtiam),  et  deduxit  eam  de  nubi- 
bus?  Non  est  qui  possit  scire  vias  ejus,  neque 
qui  exquirat  .semitas  ejus,  715. 

EZECHIELIS. 

X.MI,  30.  Queesivi  de  eis  virum  qui  interpo- 
neret  sepem,  et  staret  oppositus  contra  me 
pro  terra,  ne  dissiparem  eam  ;  et  non  in- 
veni,  717  D. 

XXIX,  3.  Hsec  dicit  Dominus  Deus  :  Ecce  ego 
ad  te,  Pharao  rex  .Egypti,  draco  magne,  qui 
cubas  in  raedio  flurninum  luorum,  673  A'. 


DANIELIS. 

II,  20.  Sapientia  et  fortitudo  ejus  (Domini) 
sunl,  4.\. 

III,  31.  Universa  quaa  fecisti  nobis,  in  vero  ju- 
dicio  fecisti,  9oC'. 

I.X,  25.  Ab  exitu  sermonis,  ut  iterum  aedifice- 
tur  Jerusalem,  usque  ad  Christum  ducem, 
liebdomades  septem  et  hebdomades  sexa- 
ginta  duse  erunt,  4A'. 

X,  21.  Nemo  est  adjutormeus  in  omnibushis, 
nisi  Michael  princeps  vester,  99 C. 

XII,  3.  Qui...  docti  fuerint,  fulgebunt  quasi 
splendor  firmamenti  ;  ct  qui  ad  justitiam 
erudiunt  multos,  ([uasi  stellae  in  perpetuas 
peternitatfs,  148  C. 

OSEE. 

IV,  8.  Peccata  populi  mei  comedent,  23C. 

—  10.  Dominum  dereliquerunt  in  non  custo- 
diendo,  321  C. 

IX,  16.  Radix  eorum  exsiccata  est,  fructum 
nequaquara  facient,  26 D'. 

X,  2.  Divisum  est  coreorum,  nunc  interibunt, 
18B'. 

JOEL. 

I,  17.  Computruerunt  jumenla  in  stercore  suo, 
125C. 

II,  28.  Effundam  spiritum  meum  super  omnem 
carnem,  707  B'. 

M1CH/E.E. 

IV,  1.  In  novissimo  dierum  erit  mons  domus 
Domini  praeparatus  in  vertice  montium,... 
el  fluent  ad  eum  popuii,  702A'. 

ZACHARI;*:. 

II,  11.  Applicabuntur  gentes  multae  ad  Domi- 
num  in  die  illa,  el  erunt  mihi  in  populum, 
721  C. 

VI,  12.  Ecce  vir,  Oriens  nomen  ejus,  721 C. 

.XIV,  9.  Erit  Dominus  rex  super  omnem  ter- 
ram,  691C'. 

I  MACHAB.i;ORUM. 

I,  61.  In  virtute  sua  faciebant  haec  populo  Is- 
rael,  23  A. 


LOCA   S.    SnRIPTlIR.E   PRJECIPUA 


771 


M.MTfl.EI. 


JO.\NN'IS. 


III,  10.  Jam  enini  securis  ad  radicem  arborum 

posita  est,  2(JC'. 
\,   12.  (lauclete...  qiioniam  merces  vestra  co- 

piosa  est  in  coelis.  121). 

VII,  20.  Ex  fruclibus  eorum  cognoscetis  eos, 
72  C. 

—  2."}.  Nunquani  nnvi  vos;  discedite  a  me  qui 
operamini  inii|uitatem,  27 A. 

VIII.  11.  .Mulli  ab  orii'nte  et  occidente  venient, 
et  recumbenl  cum  .\brabam  et  Isaac  et  Jacob 
in  regno  coelorum.  721  C.  Cf.  660  0'. 

X,  27.  Quod  dico  vobis  in  tenebris,  dicite  in 
lumine,  3.3 .\, 

XI,  II.  Qui...  minor  est  in  regno  coeloruin, 
major  est  illo  (Joanne  Ilaptista),  727 .\'. 

XII,  37.  Ex  verbis  enim  tuis  justificaberis,  et 
ex  verbis  tuis  condemnaberis,  14.V. 

XV,  14.  Sinite  illos  U'liarisaeos) ;  caeci  sunt,  et 
duces  caecoruni,  702  C. 

—  14.  Caecus  autom  si  cmco  ducalum  prsestet, 
ambo  in  foveam  cadunt,  601). 

—  21,  22.  Egressus...  Jesus.  secessit  in  partes 
Tvri  et  Sidonis.  Et  ecce  mulier  Chananaea  a 
finibus  illis  egressa,  etc,  498li'. 

XI.\,  17.  Si  autem  vis  ad  vitam  iiigrodi,  serva 
mandata,  201). 

—  28.  Jcsus  autem  dixit  illis  (discipulis)  :... 
vos  qui  secuti  cstis  me,...  sedebitis  super 
sedes...  jiidicantes,  etc,  301). 

XXIV,  42.  Vigilate...,  qiiia  nescitis  qua  liora 
Dominus  vester  venturus  sit,  'Mili. 

M.\RCI. 

XV,  27.  Et  ciim  eo  crucifigunt  duos  latrones, 
688  D'. 

LUC-E. 

VIII,  10.  Vobis  (discipiilis)  datum  est  nosse 
mysterium  regni  Dei,  31  B'. 

XI,  10,  13.  Omnis  enim  qiii  petil.  accipit 

Si  ergo  vos  quum  sitis  mali,  nostis  bona  data 
darc  filiis  vestrls.  quanto  magis  Patcr  vester 
de  coelo  (iabit  spiritum  bonuin  petentibus 
se?  17  C. 

XII,  33.  Kacitc  vobis  sacculos  qui  non  velera- 
scunt,  tbesaurum  non  dcficientem  in  ccelis, 
991)'. 

XXIII,  .34.  Jcsiis  autem  dicebat :  1'ater,  dimitte 
illis  :  non  euim  sciunt  quid  faciuiit,  68'.lll. 


I,  3.  4.  Ouod  factiim  est,  in  ipso  vita  crat,  4B. 

—  9.  Erat  lux  vera,  qua?  illiiminat  omnem 
bominem  venienlcm  iii  biinc  mundum, 
40111.  C/".  417.\',  721.\. 

—  14.  Verbum  caro  factum  est,  5.\. 

—  26,27.  Kespondit  eis  Joannes,dicens:...  Post 
me  venturus  est,  qui  ante  me  factus  est,  ti  B. 

\l.  37.  Omnc  qund  dat  mibi  Pater,  ad  me 
veiiiet :  et  eum  qui  venlt  ad  me,  non  ejiciam 
foras,  20  ir. 

\'II.  24.  Nolite  jiidicarc  secundum  faciem,  scd 
justum  judicium  judicate.  67  C. 

—  .'{8.  Qui  rredit  in  nie,  sicut  dicit  Scriptura, 
fliimiua  de  ventrc  ejus  fluent   aquee  vivae, 

mc. 

VIII.  12.  Ego  sum  lux  mundi,  621  li. 

—  23  Dicebant  (Juda^i)  ergo  ei  :  Tu  qiiis  es  ? 
Dixit  eis  Jesus  :  Principium,  qui  ct  loquor 
viibis,  G.\. 

—  47.  Qiii  ex  Den  est,  verba  Dei  audit,  2711. 

X,  13.  .\nimam  meam  pono  pro  ovibus  meis, 
688  C. 

—  16.  .\lias  oves  liabeo,  quae  non  sunt  ex  boc 
ovili  ;  et  illas  nportet  me  adducere,  697 (J. 

—  18.  Nemo  tollit  (animam  meami  a  me, 
sed  ego  pono  eam  a  me  ipso;  et  potestatera 
habeo  ponendi  cam,  et  potestatem  habeo 
iterum  suniendi  eam,  6861). 

XI,  31,  32.  Jesus  morlturus  erat  pro  gente,  et 
non  tanliim  pro  geiite.  sed  ut  filins  Dei  qui 
erant  dispersi  cnngregaret  in  unum,  702G. 

XIV,  23.  Respondit  Jesus,...  :  Si  quis  diligit 
me,...  ad  eum  veniemus,  et  mansionem  apud 
eum  faciemus,  30 li.  Cf.  19. \. 

XV,  13.  Omnia  qucecumque  audivi  a  Patre 
meo,  nota  feci  vobis,  31 U'. 

XVII,  3.  Haec  est...  vita  aeterna  :  ut  cognoscant 
te,  solum  Deum,  43  D. 

XVIII.  37.  Ego  in  hoc  natus  sum,  et  ad  hoc 
veni  in  miindiim.  ut  teslininnium  perhibeam 
verilati,  ti961)'. 

ACTUUM. 

XXVIII.  26.  .\ure  audietis,  et  non  intelligetis  ; 
et  videiites  videbitis,  et  non  perspicietis, 
377  C.  C/:  378  B'. 

AD  IIOMANOS. 
V,  10.  Quuin  inimici  essemus,  rcconciliati  su- 


772 


LOCA    S.    SCRIPTUR.E   PR,ECIPUA 


mus  Deo  per  mortem  Filii  ejus,621  A,745A'. 
C/.  659B',  680D. 

VI,  22.  Habetis  fructum  vestrum  in  sanctifi- 
cationem,  finem  vero  vitam  aeternam,  101)'. 

VIII,  28.  .Scimus...  quoniam  diligentibus  Deum 
omnia  cooperantur  in  bonum,  240 li'. 

XII,  3.  Non  plus  sapere  quam  oportet  sapere, 
sed  sapere  ad  sobrietatem,  23C'. 

—  18.  Si  fieri  potest,  quod  es  vobis  est,  cum 
omnibus  bominibus  pacem  habentes,  39C'. 

—  21.  Noli  vinci  a  malo,  sed  vince  in  bono 
malum,  .54  D. 

I  AD  CORINTHIOS. 

I,  27,  28.  Inlirma  mundi  elegit  Deus...  et  con- 
temptibilia...  et  ea  quae  non  sunt,  608D. 

II,  H.  Quis  enim  hominum  scit  quee  sunt 
hominis,  nisi  spiritus  hominis,  qui  in  ipso 
est?  7A. 

—  12.  Nos  autem  non  spiritum  hujus  mun- 
di  accepimus,  sed  spiritum  qui  ex  Dco  est  ; 
ut  sciamus  quse  a  Deo  donata  sunt  uobis, 
8ir. 

—  li.  Animalis  autem  homo  non  percipit  ea 
quae  sunt  spiritus  Dei,  stultitia  cnim  est  illi, 
1113'. 

III,  9.  Dei  aedificatio  estis,  729B. 

IV,  13.  In  Christo  Jesu  per  Evangelium  ego 
vos  genui,  21 D'. 

VII,  20.  Unusquisque  in  qua  vocatione  vocatus 
est,  in  ea  permaneat,  lOOG'. 

II  AD  GORINTHIOS. 

IV,  17.  Id.  quod  in  pra?senti  est  momenta- 
neum  et  leve  tribulatinnis  nostrae,  etc,  42B. 

VI,  2.  Ecce  nunc  tempus  acceptabile,  ecce  nunc 
dies  salulis,  728  A'.  Cf.  639  A'. 

X,  13.  Nos  auteni  non  in  immensum  gloria- 
bimur,  sed  secundum  mensuram  regulae, 
qua  mensus  est  nobis  Deus,  58B'. 

AD  GALATAS. 

II,  20.  In  fide  vivo  Filii  Dei,  qui  dilexit  me,  et 
tradidit  semetipsum  pro  me,  688  G'. 

III,  7.  Qui  ex  fide  sunt,  ii  sunt  filii  Abrahee, 
267  C. 

—  27.  Quicumque...  in  Christo  baptizati  estis, 
Christum  induistis,  731 G. 

IV,  19.  Filioli  mei,  quos  iteruni  parturio, 
21  D'. 


AD  EPHESIOS. 

II,  13.  Vos  qui  aliquando  eratis  longe,  facti 
cstis  prope  in  sanguine  Chrisli,  694D. 

—  14.  Ipse  (Christus)  est  pax  nostra,  qui  fecit 
utraque  unum,  704.\'. 

—  17.  Veniens  (Christus)  evangelizavit  pacem 
vobis,  qui  longe  fuistis  ;  et  pacem  iis  qui 
prope,  708  A'. 

—  19.  Jam  non  estis  hospites  et  advense,  sed 
estis  cives  Sanctoruni,  694D. 

IV,  13.  Donec  occurramus  omnes...  in  virum 
perfectum,  in  mensuram  aetatis  plenitudinis 
Christi,  752G'. 

AD   PHILIPPENSES. 

II,  7.  (Christus  Jesus)  semetipsum  exinanivit 
formam  servi  accipiens,  618D.  Cf.  682A. 

AD  COLOSSENSES. 

II,  9.  In  ipso  (Christo)  inhabitat  omnis  pleni- 
tudo  divinitatis  corporaliter,  138  C 

III,  20.  Filii,  obedite  parentibus  per  omnia, 
20A'. 

II  AD  THESSALONICENSES. 

II,  8.  Revelabitur  ille  iniquus,  quem  Dominus 
Jesus  interficiet  spiritu  oris  sui,  421  B'. 

I  AD  TIMOTHEUM. 

V,  17.  Qui  bene  praesunt  presbvteri,  duplici 
honore  digni  habeantur,  64B'. 

VI,  17-10.  Divitibus  hujus  saeculi  prfecipe... 
lacile  triljuere,  communicare,  tbezaurizare 
sibi  fundamentum  bonum  in  futurum,  27 C. 

II  AD  TIMOTHEUM. 

III,  12.  Onines  qui  pie  volunt  vivere  in  Christo 
Jesu,  persecutionem  patientur,  15 B. 

—  13.  Mali...  proficient  in  pejus ;  errantes,  et 
in  errorem  mittentes,  115C'. 

AD  TITUM. 

III,  10,  M.  Har^reticum  hominem,  post  unam 
et  secundam  correptionem,  devita  :  sciens 
quia  subversus  est,  qui  cjusmodi  est,  et  de- 
linquit,  25D'. 


LOCA   S.    SCRIPTLR.E    PR.EC1PUA 


AD  HEnH.EOS. 

IX,  17.  Testamcntum...  in  mortuis  cnnfirnia- 
tum  cst  ;  alioqui  nondum  valct,  dum  vivit 
qui  teslafus  est.  821»'. 

X,  27.  Terribilis  quspdani  exspectatio  judlcii, 
ei  ignis  aemulalio,  quae  consumptura  est 
adversarios.  7fil  fi. 

XI,  6.  Credere  cnim  oporlet  accedcntem  ad 
Dcum  quia  esl,  et  inquirentibus  se  romune- 
rator  sit,  17  A. 

—  13,  14.  Confitentes  quia  peregrini  et  hospi- 
fes  sunt  super  fcrram.  0"i  cnim  ha?c  dicunf, 
significanf  sc  patriam  inquirerc,  MA'. 

XII,  II.  Omnis...  disciplina  in  pr.Tsenti  quidcm 
videtur  non  esse  gaudii,  sed  nueroris,  (Jli'. 

JACOBI. 

I,  18.  Voluntarie  genuit   nos  verbo  veritatis, 

21  D". 
III,  2.  In  muitis...  ofTendimus  omnes,  53  .V. 

—  13.  Quis  sapiens  cl  disciplinalus  inler  vos? 
Ostendat  ex  bona  conversaf  ione  opcrafionem 
suam  in  mansuctudiuc  sai^ienfiJB,  13.\. 

V,  13.  Trisfafur  aiiquis  vcstrum?  oret,  65C'. 

I  PETRI. 

I,  18,  10.  Nnn  cnrruptiliililjns  auro  vel  arpento 
redem|ili  cstis,...  scd  pretioso  sanguine  (|uasi 
agni  immaculati  lllirisli,  fiilB.  Cf.  G79.V'. 

II.  2.  Sicut  modo  gcniti  infantes...  lac  concu- 
piscite,  759  C. 

V,  8.  Adversarius  vester  diabolus  tanquam  leo 
rugiens  circuif,  ([u.Trens  qucni  dcvoref, 
296  G. 

I  JOANNIS. 

II.  2.  Ipsc  (Christus)  cst  propitialio  pro  pecca- 
tis  nostris,  685C'. 


II.  27.  Non  necesse  habetis  ut  aliquis  doceat 
vos,  sed  sicut  unctio  ejus  docet  vos  de  om- 
nibus,  ctc,  693 C. 

III,  2.  Scimus  quoniam  quum  apparuerit 
(Deus'!,  similcs  ci  crimus  :  quoniam  vide- 
bimus  cum  sicuti  est,  760C. 

—  18.  Non  diligamus  verbo,  neque  lingua,  sed 
opere  ef  veritate,  19  B. 

V,  3.  llajc  csf  enim  caritas  Dei,  ut  mandafa 
ejus  custodiamus,  19B. 

APOCALYPSIS. 

I,  5.  (Jesus  Christus)  lavit  nos  a  peccafis  no- 

sfris  in  sanguinc  suo,  fi82.\'. 
III,  18.  Suadeo  tibi  emerc  a  nie  aurum   igni- 

tum,  probafum,  ut  locuples  fias,  fiO.^iD. 

—  19.  Ego  quos  amo,  arguo  ct  castigo,  301)'. 
VII,  3.  Nolite  nocere  terra?  et  mari,  nequc  ar- 

boribus.   quoadusquc   signemus    scrvos  Dei 
nostri  in  frontibus  cnrum.  7filD'. 

—  16.  Non  esuricnf,  neque  sificnt  amplius, 
nec  cadct  super  illos  sol,  nequc  ullus  ffstus, 
fi60B. 

—  17.  .\bsfcrget  Deus  omnem  lacrimam  ab 
oculis  corum,  727 .\. 

XII,  1.  Signum  magntmi  apparuit  in  coelo  : 
mulier  amicta  solc,  et  luna  sub  pedibus  ejus, 
et  in  capite  ejus  corona  stellarum  duodecim, 
731B'. 

XIX,  13,  15.  Vesfifus  erat  veste  adspersa  san- 
guine  :...  cf  ipse  calcat  lorcular  vini  furoris 
irae  Dci  oninipofcntis,  738C. 

XXI,  23.  Civifas  non  eget  sole,  neque  luna,  ut 
luccant  in  ea.  Nam  claritas  Dei  illuminavif 
eam,  726  C. 

XXII,  12.  Ecce  vcnio  cifo.  ct  mcrccs  mea  nic- 
cum  est,  rcddere  unicuique  secundum  opcra 
sua,  603D'.  Cf.  7.36B. 

—  13.  Ego  sum  .\lpha  et  Omega,  primus  et 
novissimus,  priucipium  et  finis,  fillA'-.  Cf. 
653A'. 


INDEX    ANALYTICUS 


AAHON,  quanta  gratia>  dona  acceperit,  222A'. 
271').  —  Describiintur  indumcnt.i  ejus  et 
ofTicia,  271 1)  el  seq. 

ABIES.  arbor  suhlimis  et  pulciira,  quid  desi- 
gnet,  «9 [),  448  C.  387  G.  613  C,  6!1!) A",  72.i  R'. 

ABI,ACTATL'.S.  Spiritualiter  ablactati  divinam 
ilhiminalionem  meronlur,  52fili'. 

AHI5A11A.M  laudatur,  267li  et  seq..  (li:!A.  — 
Fuil  (Ilirisli  figura,  268 G,  677 .\,  pater  spi- 
ritualis  cunctorum  credentium,  267  G,  et 
petra  de  qua  excisi  sunt  Judsei,  670B.  Quo 
sensu  dicalur  nescisse  postcros  suos,  74."}^', 
744A.  — Ouidam  per  justum  ab  orienle  stis- 
cilalum  inlcllipunl  .MirHbam,  610C;  quod 
reprobandum  videtur,  612G,  I). 

ABSCONDITUS.  Quid  abscondita  Dei,  841)', 
941)'.  264n.  et  quomodo  possint  inlelligi, 
8'JA.  —  Gur  absconditus  dicatur  Deus.  Gliri- 
stus,  641 A',  el  vultus  Salvatoris  in  passione, 
684  G'. 

ABYSSUS.  Ulrum  abvssi  seu  Oceani  profun- 
dum  mensurari  queal.4B'.  — .\bvssus,  quid 
mvslice,  233 D'. 

AGIIAZ,  rox  .luda.  Referunlnr  qua^dam  ojus 
gesla,  380 1)  et  seq.  —  Voratur  rnlnber,  4.i5G', 
et  tvpus  est  impii  principis  seu  indigni  prfe- 
lali,  3821).  —  Ilornlngiiim  cjiis  dcscribilur, 
392  B. 

AGIIILI.F-S  ab  .Mexandrn  .Magnn  bcatiis  diclus 
esl,  quare,  64  A. 

ACIIOR.  \'allis  Acbor.  quomndo  in  cubile  ar- 
mentorum  versa,  730.V. 

ACTUS  omnes  hominis  Deo  innotescunl,239B'. 
(juotuplex  sit  molor  acluuni  bumannruni, 
420.\.  .\ctus  virtunsi  strcnue  et  nrdinnle 
sunt  aggreiliendi.  69A,  UlOG',  nnn  lanliim 
boni,  sed  el  meliorcs,  22311,  riim  prfrvio  con- 
silio,  198 A.  —  Cf.  Opus. 

AI).\M.  Fjiis  crealio  narraliir.  !t6D  el  seq. 
Spiriluiu   prophetia'  liabuil,  643D',  et  m.v- 


sterium  Incarnationis  cognovisse  creditur, 
642B',  7.iOA.  l»r<Tsumptione  peccavit,  2I3C'. 
Qiianla;  miseria>  seciilne  sint  peccalum  ori- 
ginale,  243  A  el  seq.  —  Nnmen  Adam  in 
Hehrjpo  est  commune  vel  proprium,  213C'. 

—  Cf.  Ilomo. 
ADINVENTIONES  Dei,  quid,  430A'. 
ADMIRATIO,   unde    procedat.   et    ulnim    Deo 

competat.  2.39  C. 

ADOLESCE.NTES  dedecel  loquacitas,  195A',  et 
pigritia,  196B.  —  Gavendum  est  ne  illos 
carnaliter  amemus,  3.17 D'.  —  Cf.  Juvenlus. 

ADRIANUS,  imperator  Romaniis,  Judmos  po- 
pulnvit,  379  C,  superstites  probibiiit  ad  ter- 
ram  siiam  redire,  3791)',  Jeriisalem  reapdifi- 
cavit  el  in  ea  Christianos  habitare  concessit, 
.324 A',  B'. 

ADULTERIUM,  quantum  peccatum,  133A.  IIoc 
vilium  tenacissime  bapret  et  sa-pe  in  seni- 
bus  juvenescit,  1331).  Adiiltor  ellicit  ani- 
mam  suam  beslialem,  da>monis  moecham 
et  carnis  ancillam,  133  A';  fruslra  pulat  se 
posse  Dei  oculos  effugere,  1.33B';  sub  lege 
lapidabaliir,  136A.  —  Mulier  adultera,  quam 
ignohilis,   sicut    et    filii    ejiis.    136G  et   scq. 

—  Jiid»-i  idnlolatrae  adiilteris  coinparanlur, 
3291»',  703 D,  A',  B'.  -  Cf  Fornicalio,  Lu- 
xuria,  Miilier. 

.EGIDIUS  (S.)  abbas,  vulneralus  curari  noliiil, 
229  B'.  (Acla  SS.  die  i"  Septombris.) 

.EG\I'TUS.  (;ur  populiis  .Egvpli  vocelur  mii- 
sca,  'MCti"..  lingua  inaris,  426G',  cymhalum 
nlnriim,  464C,  orhis,  465A.  —  Praedicitur 
cjiis  hellum  contra  Judaeos,  387B,  ct  puni- 
tio,  qiia  de  causa.  464B,  3401).  .'i^^A.  .Epv- 
ptiis  ter  vaslala  osl  :  a  Roinunis,  a  (^bal- 
dneis,  nb  Assyriis.  467 B;  prima  vnslalio 
pririiiiiiliadir,  426(7,  ol  describiliir,  467C; 
sccunda,  4641! ;  tcrlia,  478A  Bello  civili  di- 
lacerata  osl  proplor  dissonsionom  Aiilonii 
et  Oclavinni,  46,SA.  —  Qiii  fiiorinl  ojiis  dii. 
46!IB'.  —  Trwdicitur  ouni  babilaluriis  Chri- 


76 


INDEX    ANALYTICUS 


stus,  467D,  ad  cujus  iugressum  idola  colla- 
psa  sunt,  467  C.  Ejus  conversio  prfenuutia- 
tur,  470  A',  64d  C.  —  In  ea  prsedicavcrunt 
apostoli  Simon,  Judas,  et  Jlarcus  evange- 
lista.  627B,  el  olim  maxime  viguit  religio 
christiana,  473B,  A".  —  Moraliter,  -Egyptus 
figura  est  hujus  mundi,  473 C  et  seq. 

yES.  Ouomodo  ses  in  aurum  et  lignum  in  aes 
spiritualiter  couvertatur,  723 .\'. 

/ETHIOPIA  vastala  est  ab  Assvriis,  -178  A'.  Ejus 
conversio  praedicilur.  641  C,  quam  operatus 
est  S.  Matthfleus,  426 C,  627A,  762B. 

AFRICANUS  (Julius)  historicus  allegatur,2.59B'. 
(Migne  Pairol.  gr.  tom.  10.) 

AFRICUS  vcntus  inducit  tempestates.  480A. 
—  Illi  comparautur  Persae  et  Medi  contra 
Balnlonem  venientes,  4801j. 

AG.XRENI,  posteri  Abraham  et  Agar,  usurpa- 
veruut  sibi  nomen  a  Sara  et  vocant  se  Sar- 
racenos,  483  R'.  Designantur  per  Cedar  fi- 
lium  Ismaelis.  484 B'.  —  Prwdiciltu'  eorum 
debellatio,  484  C,  facf a  per  Nabuchodonosor, 
484B',  propter  crudelitatem  eorum  in  filios 
Israel,  483  C  et  seq.  —  Cf.  Cedar,  Isniae- 
litffi. 

AGATH.\  (S.)  martvr,  graviter  vulnerata.  me- 
dicina  uti  renuit,  229  B'.  (Acla  SS.  die 
V  Februarii.) 

AGNUS  designal  innocentes,  simplices,  364A', 
547A.  604D,  et  suhditos,  S73A'.  —  Quando- 
nara  agni  pascautnr  juxta  ordinem  siuim. 
364A',  3601)',  spatiose,  o47A,  et  agnus  cum 
lupo  habitet,  422  D.  —  Agnus  Dei  in  ani- 
mabus  castis  pasceus,  S47B,  est  increala 
ejus  Sapientia,  437  D,  ct  agnus  immaculatus 
tollens  peccata  mundi  Christus  esl,  4.541!. 

AGRICOLA.  Ejus  opera  describuntur,  233(r, 
531 A,  qus  pastori  et  doctori  spirilualilor 
congruunt,  23gA'.  —  Ouomodo  Deus  sit 
agricola  Ecclesiae,  331 B'. 

Al.BERTUS  (B.)  Magnus,  0.  P.  theologus  cclc- 
berrimus,  episcopus  Ralisbouensis,  probat 
S.  Pontificem  uon  posse  dispensaro  super 
solenni  voto  castitatis,  164 B'.  —  De  belluis 
niira  et  praeclara  scripsit,  263 A.  Allegatur, 
139  A,  239  C. 

.\LBERTUS  de  Saxonia.  In  Summulis  ejus, 
qu<e  Philosophia  pauperum  dicunlur,  de 
meleoris  plene  traclatur,  261  D. 

ALCORANUS.  liber  legis  Sarracenorum,  mulla 
prseclara  de  B.  V.  Maria  continet,  153  C. 

ALEXANDER  Magnus  beatum  dixit  Achillem, 
eo  quod  Uomeri  Iruerelur  laudibus,  64 .V. 


Referuntur  qufedam  Aristotelis  et  Diogenis 
ad  eum  monita,  67B'.  Quomodo  Nilum  sic- 
caverit  et  per  illum  Iransicrit,  427 .\.  Tyrum 
demolilus  est,  quomodo,  497 ,\,  B.  In  gestis 
ejus  multa  de  helluis  narrantur,  263B.  Per- 
sas  et  Medos  conlrivit;  sed  veneno  periit, 
el  regnum  ejus  divisum  est,  479A',  B'. 

ALE.\ANDR1.\,  urbs  yEgypti.  Diu  mansit  in  ea 
S.  Marcus,  a  B.  Potro  missus,  471  D,  762C, 
et  ad  Christum  cam  converlit,  471 A.  Cur 
civilas  Solis  vocelur,  471 C. 

ALMA  quid  significet,  384B',  D'. 

AMBITIO  circa  dignitates  vitanda  est,  43B', 
3S2A,  B.  —  Amhitiosus  odiosus  est  Deo  et 
homiuibus,  ll.jB'. 

AMBROSIUS  (S.),  Mediolanensis  episcopus,  al- 
lcgatur,  27 D',  .32B',  78 C,  etc.  (Migne  Pa- 
trol.  lat.  tom.  14-17.) 

AMICITIA  vera  in  hono  honesto  fundatur, 
40 D',  2S3D',  cl  non  nisi  inter  virtuosos 
habetur,  1161)',  128  D';  pra>stanlior  est  om- 
ni  thesauro,  49D';  sine  sapientia  et  discre- 
tioue  olitinori  et  conservari  non  valet,  41  C. 
Quid  requirat,  38C,  40D',  41 B'.  Amore 
caruali,  coucupiscentia  et  cupidifate  cor- 
rumpifur,  .')7C,  A'.  —  Quomodo  familiaris 
amicifia  dissolvatur,  128C',  129A,  C,  170A. 
—  Falsa  amicitia  describitur,  224B.  —  Cf. 
Concordia. 

AMICUS.  unde  sic  diclus,  41 B',  quis  sit  verus, 
40A,  B'.  quis  fictus.  -iOC.  224C.  —  Amicus 
fidelis  donum  esf  Dci,  41  C.  Quam  ufilis  sit, 
40B',  41. \,  138 .\'.  —  .\micus  antiquus  non 
deserendus,  57  C.  Cur  novus  vino  novo  as- 
similetur,  57  D.  —  Verus  non  agnoscitur  in 
prosperis,  74  B',  sed  iu  adversis.  40  C,  74  D', 
129.\'.  —  Secrefa  non  sunt  maulfestanda 
nisi  amico  fideli,  IIOC;  non  deuudanda 
amici  arcana,  170 -\.  —  .\micus  peccans  cor- 
ripieudus  est,  lllB. —  Subsannator  amicus 
similis  est  equo  emissario,  200D'. 

AMMON,  qualifer  iuforpretetur,  428B.  —  Filii 
Ammon,  populus  .^rabiae,  483 C,  llebrseis 
olim  rebolles,  post  conversionem  facti  sunt 
Apostolis  obedientes.  426A'.  —  Arguunfur 
Judaei  de  cultu  idoli  Ammonitariim,  703.\'. 

AMOR.  De  propriotafibus  amoris,  17  C,  D.  — 
Quo  quis  Doum  plus  diligif,  eo  plus  ab 
illo  diligitur.  41. \'.  —  Omnis  homo  viator 
amandus  est.  quare,  38.\,  78B'.  —  Amor 
Dei  infusus  est  signaculum  Spiritus  Sancti, 
78  .\'.  Sine  Dei  amore  nec  oratio  nec  pro- 
ximi  dilectio  est  meriforia,  78B'.  —  Amor 


I.NDEX    ANALYTICUS 


777 


naturalis  ex  similitudinc  nascitur,  78B'; 
non  habet  rationem  meriti  vel  demeriti, 
14(!rt.  Amor  sensualis  loedus  est.  lUiH,  et 
rationem  obtenebrat,  3470'.  —  Cf.  Caritas, 
nilecfio. 

.V.Md.S.  pater  Isairr,  frater  regis  .\masi!P,  an 
proplicta  fueril,  3i7A,  ."j84C.  et  unus  ex 
duodecim  Prophetis,  3i71i. 

ANGI'"LI.  quando  creati,  SB',  et  in  quo  con- 
sistat  naturalis  eorum  pulchritudo,  iiOD". 
Utrum  a  principio  iucarnationcm  (^liristi 
prsecognoverint.  730H'et  seq.  —  1'nicuique 
genti  vel  honiini  pra^fecil  Deus  angelum. 
99C,  7G3A.  —  Pcr  angelos  Moyscs  icgem 
accepit,  148H';  per  eos  corda  disponuntiir 
ad  gratiani.  7()()1)',  7(i3.\,  et  antc  Chrisli  ail- 
vontum  multi  gentilcs  eonvfrsi  siint,  7(13 1!. 
Id  ilivino  examine  tcslimonium  perhibcnt 
pro  Justis  et  conlra  injustos,  320D.  —  Nnn 
nisi  metaphorice  flerc  dicuntur,  364  H',  ct 
coiitrislari  de  pcrditiono  hnminiim,  5721!', 
C.  .\n  per  aurcs  corpnriim  assuniptnrum 
andiant,  3201!".  —  \'ocantur  gcntes,  411. \, 
astra  Dei,  441 A'.  nubes,  4411)',  6.391!',  ar- 
dorcs  scmpilerni.  .'i()G.\.  —  Chrisfura  ascen- 
dcntcm  de  Iribus  interrogaverunl.  736  C  et 
seq.  —  Enrum  ministcrin  colligcntur  innrlui 
ad  Judiciiim,  7601!',  C',  7621)'.  ad  (]ui)d  oin- 
ncs  cum  (Hiristo  dcscendent,  334A'.  —  Cur 
angeliis  apparens  Isai»  vocetur  Dominus, 
371 H.  Kxplanatur  apparitio  ejus  et  Sera- 
pliiin,371l!  i'f  scq.  —  Angcli  pacis  dici  pos- 
suiit  .\posloli,  364 .\',  ct  prafdicatorcs,  371  (!. 

—  Nuntii  vocantur  angeli.  4641),  3tj3A', 
5t)91!'.  —  Cf.  Chcrubim,  Michael,  Seraphim. 

ANIM.\  quandoque  suniitiir  pro  vita  corpora- 
li,  321!.  .300.  clc,  quandoqiie  pro  toto  lio- 
minc,  3331),  644C',  ctc.  —  Utrum  in  Deo 
sit  anima.  32(!.\',  6i9.\.  —  In  quo  consistat 
honor  aniina;  rationalis,  (!CC,  et  beatitudo, 
1831!'.  Nemo  absque  rcvciationc  novit  an 
habcat  vilain  anim.T,  GC,  D",  33.\.  —  .\iii- 
ma?  potciitia!  sunt  receptacula  gratia».  vir- 
tutum,  el  vitiorum,  iOA'.  (Juid  in  ca  cfTi- 
ciant   dona   Spirifus  Sancti,  419C'  et  seq. 

—  Ad  tcntationem  pr<Tparanda  est,  14 D',  ct 
in  inansuctiidine  scrvaiida.  (!3D';  sensua- 
lilafi  ct  cnrporl  doniinari  dcbct.  66.\.  li. 

.\iiiiiia  fididis  fugial  siipcrbi.irn  ct  prir- 
siiinpfiniicii),  13C,  sccfetur  buniilitatcm  et 
patientiam,  iSD,  C  ct  scq.,  in  Dco  inconcusse 
confidaf,  161).  fimorcm  Domini  colaf.  l.'t(;, 
HC,  ct  simplicitatcm,   131);  ab  hypocrisi 


caveaf.  13A'.  oris  custodiae  invigilet,  13D', 
in  virfutibus  semper  proficiat,  107C.  —  Quo- 
modo  viam  suam  dirigere  debeat.  1C.\'.  In 
patientia  consisfif  possessio  anim!C,ef  in  im- 
patientia  pcrditio  ejus.l8C'.  Krequenter  dis- 
cutienda  cst  ct  a  nocivis  refrcnanda,  228  D; 
Dei  dircctionc  maxime  indigct,  222C,  237D. 

—  Anima  virtuosa  in  hac  vita  guslal  pa- 
ccm  intcrnam.  scd  imperfccte,  I33.\,  ten- 
lationibus  et  ailvcrsitalibus  probatiir,  167 If; 
laiidibiis  non  delectatur,  nec  corrcpfioiiibus 
frangitur.  168C.  Sibi  ipsi  in  primis  pia  el 
misericors  csse  debet,  183 D,  et  in  Dco  sc 
recolligere,  183 .\',  qucm  co  copiosius  inve- 
nit.  quo  magis  ad  ciim  fcndit.  i9(!D'.  — 
Dum  circa  spirifiialia  occiipatur.  inferiores 
vires  impediunliir,  480 C.  —  Ouandonam 
anima  dicatur  mollis  ef  lenera,  (i30C.  — 
(Jualiler  fecunda  fiat,  318C,  filium  mystice 
concipicns  ef  paricns.  3831!',  C.  —  Quid  sif 
peccare  in  animam  siiam,  661!,  et  quanfa 
damiia  sibi  inleral  anima  vitiosa.  39 C.  (Juo- 
modo  Deus  animam  pcccatricem  rcducaf  ct 
nrnet.  693  C.  —  Post  morteni  mox  anima 
judicalur,  106D.  —  De  limho  animarum, 
.S2I!'.  —  Krrant  qui  diciint  aninias  esse  ex 
trailuce.  vcl  cdiicfas  de  pofenfia  maferia\ 
vcl  omnes  siniul  fuisse  creafas,(i20C,  707C'; 
sunt  enim  a  Deo.  744A,  qui  creat  eas  si- 
gillafim,  707 C.  —  Ufrum  anima»  separata> 
sciant  qiia;  in  hac  vita  aguntiir,  74.'i('',  I)'. 

AM.MAMA.  Ilomo,  antc  lapsiim.  cininenfius 
doiiiinabalur  eis,  97 C'.  Sanclis  bomiiiibus 
specialiter  subsunt  et  parent,  97 D'.  —  Cf. 
Hestia*,  Jumcnta,  Pecora. 

ANTICIIUI.SH  S  nascelur  ilc  Iribu  Dan.  Hi\\. 
Eril  proprium  instriimcnfiim  dial)oli,(i94It', 
cui  fcmpliim  inslaurabif,  7.331!.  .\ii  vera  mi- 
racula  facfurus  sit.  2061!'.  Onines  gcnlcs 
subjugare  conabitur.  5101)'.  —  Eo  rcgnanfe 
miilti  in  apostasiam  incident,  303C,  cf  pau- 
cissimi  cnnsfaiitcs  erunf,43(!D',.')04l)'.Qiian- 
fani  persecutioncm  passiiri  siiif  ab  co  et  a 
ministris  ejus,  437 C,  I),  4961!'.  <|ui  per  Mc- 
dos  figurantur,  437It'.  —  Dicilur  impius, 
421. \',  vinculum  colligatum  super  omnes 
populos.  3I0IV,  Moab.  qiiarc,  3i2C',frcnum 
crroris  iii   maxillis  sibi  crcdcnliiim.  34.SI)'. 

—  PrJrdicifiir  cjus  dcJcrfio,3i2.\'  cf  scq.  An- 
fo  finalo  Judicium  inlerficictur.  421. \',  694 C, 
in  monfe  Sion,  5I0C,  vel  Oliveli,  31  lA. 

ANTOMUS  (S.)  alibas.  EJus  virliitcs  lauilanliir, 
208 A,  vcrba  rcfcrunfur,  l!)3(,)',  rcgula  allc- 


778 


INDEX   ANALYTICUS 


gatur,  207 A.  Quid  narretur  in  Vita  ejus  de 
monachorum  loquacitate,  d24A'.  (Acta  SS. 
die  XVII*  Januarii.) 

ANTONIUS.  collega  Octaviani,  adversus  eum 
rebellavit,  468^.  Cur  vocetur  Pharao,  4f)0.\'. 
Antigonum  regem  occidit,  et  pro  co  Ilero- 
dem  in  Judsea  instituit,  -iTOD. 

APES.  Cur  apes  dicantur  Assyrii,  3871).  — 
Tropologice  quid  sint,  389A". 

APO.STOLI  aedifiraverunt  Ecclesiam,  et  Chri- 
stum  ubique  prsedicaverunt.  681 A,  C,  pa- 
cera  et  salutem  annuntiantes,  G80C  et  seq., 
708 C.  I)e  infidelitate  Judeeorum  contristati, 
401  C,  quomodo  laetati  sint  de  fidelibus  a  se 
conversis,  401D'.  Facti  sunt  in  contemptum, 
signum  et  portentum  Judseis,  3fl6A",  IV ; 
quihus  praedicalioneni  eorum  contemnenti- 
bus,  per  mundum  Evangelium  disseminave- 
runt,361C,68ID,sicut  erat  pra-dictum^^^eA 
et  seq.,  522 C,  D,  S39I),  729  A  et  seq..  730 C, 
D',  7fi2.\  et  seq.  —  Deus  eos  hortatur,  396 C, 
.i^SB,  706D' ;  referuntur  qua-dam  eorum 
miracula,  378 li",  C  —  Persecutiones  passi 
sunt,  439 D,  .322 A',  B',  sed  a  Deo  sunt  con- 
solati  et  roborati,  72SC',  729B'  et  seq.  Ocu- 
In  corporali  et  interiori  Christum  viderunt, 
680 C,  D';  eloquia  Prophetarum  reserarunt, 
396  A;  idola  respondere  prohibuerunt,  6161)', 
617  B';  cum  Christo  in  extremo  judicio  Ju- 
dicabunt,  334.\'.  —  Apostoli  omnes  evan- 
gelistffi  fuerimt  quoad  pr;edicationem,fil7  D. 
Sunl  Ecclesia'  fundamenta,  328C,  D,  duces, 
3381)',  slruclores  et  muri,  66 IC,  D',  spe- 
culatores,  680B'.  Vocanlur  senes.  354A', 
discipuli,  393D',  piieri,  396D,  domini  gen- 
tium,  439  C,  filii  Judasorum  et  opera  manu- 
um  Dei,  539C,  principes  populorum.  5.')7C, 
reges,  fi63D,  viri  misericordi?p,  704B,  sacer- 
dotes  et  minislri  Domini,  729.\',  B',  montes, 
.340A,  colles,  613B,  nubes,  361B,  723A',  vasa 
craterarum,  496G,  .\',  sapphiri,  693A. 

APP-\BITIO  cujusdam  famosi  sophislff"  narra- 
lur,  23.\'.  —  Quid  sentiendum  de  appari- 
tionihus  in  somno  conlingentibus,  20fiC,  D'. 
—  Exponitur  apparitio  Domini  Isai»  ex- 
hibita,  370  C  et  seq.,  in  forma  hominis  se- 
dentis,  371 A',  et  ejusdem  Prophetas  de  an- 
gelis  visio,  .372  D  et  seq. 

AQUA,  in  Scripturis.  designat  quemlibet  po- 
tum,  lfi4B,  330 C.  —  Quid  sit  aqua  sapientiae 
salutaris,  86D',  369 C,  aqua  brevis,  343A', 
vinum  mixtum  aqua,  329D,  336D'.  Aquse 
spiriluales  a  Deo  emanant,  et  ad  eum  sunt 


reducendse,  244 D'.  —  Aquarum  putei  sunt 
viri  sapientes,  292A',  aquarum  paludes,  cor- 
pora  et  sordes  luxuriosorum,  448  C.  —  Per 
aquam  signantur  dona  Spiritus  Sancti,430B, 
613C,  imC.  doctrina  Christi,  .398.\',  633C, 
Baptisma.  3781)',  refrigerium  gratiae  et  glo- 
ria»,  90 C,  sapienlia  saecularis,  474  C,  tribu- 
lalio,  .329B,  626B',  populus,  393D,  468C', 
561. \,  362 B',  745  C,  rex  Assyriorum  et  exer- 
citus  ejus,  393A',  diabolus  et  angeli  ejus, 
398 C,  et  varia,  547 A',  614D',  etc.  —  C/. 
Flumen,  Fons,  .Mare. 

AQUIL.\,Scripturae  translator,alIegalur,595C'. 

.\QUILO,  ventus  septentrionalis,  262 B,  vehe- 
mens,261C,el  frigidus,262C,  designat  prin- 
cipem   tenebrariim    seu   peccatores.  449 A'. 

—  Quid  per  latera  aquilonis  intelligalur, 
441  C,  D',  442  D'. 

AB.  metropolis  Moabitarum,  ab  .\ssyriis  va- 
slata.  430  C.  qualiter  interpretetur  et  quid 
significet,  432 A. 

AR.\BI.\  duplex  est,  major  el  minor,  483  C. 

—  Punitio  .\garenorum,  Arabiae  incolarum, 
praedicitur,  483  B'  et  seq.,  propter  crudelita- 
tem  iii  filios  Israel,  483 C.  —  Quid  designet 
Arabia,  4S7A'. 

ARCHITECTUS.  Ejus  opera  describuntur,  2.34B. 

—  Spirilualiter,  architecti  sunl  praelati  et 
praedicatores.  quomodo,  235 B'. 

.VRCUS  sou  iris.  qiiomodo  producatur,  260B', 
et  quantse  sit  pulchritiidinis,  260C.  Esl  si- 
gnum  foederis  inlerDeum  et  homines,  260D. 

—  Myslice,  quid  figurel,  260.\'. 
ARGENTUM  multos  perdit,  53B.  —  Designat 

Scripturas  doctrinam  vel  docforum  linguam, 
329B,  sapientiam.  723B',  facundiam.  176A', 
eloquentiam.  546B'.  533B',  vanam  et  sa^cu- 
jarem  scientiam,  695  C.  —  Quomodo  in  sco- 
riam  spiritualiter  vertatur,  .329  C,  336  D',  et 
ferriim  in  argenlum,  725  B'. 

.\RIEL  interpretatur  leo  Dei,  et  denotat  .leru- 
salem,  templum  seu  altare  holocaustorum, 
.5.34B.  —  Quid  trnpologice,  339B'. 

ARIOLUS  quid  sil,  .350A'.  Ab  ariolis  iEgyptii 
quasrebant  consilium  de  agendis  et  prae- 
scientiam  de  fuluris,  468  .\'. 

.\RISTOTELES  seu  «  Philosophus  »  sa?pe  al- 
legatur.  20B'.  37D,  40B',  etc.  —  Citantur 
libri  ejus  :  de  Anima,  258 A',  261 B';  Ethi- 
corum,  43D,  66A';  Metaphysicae.  96C',  seu 
Primae  philosopliiae,  43  C,  300B;  Meteoro- 
rum,  260C;  Politicorum,  73B';  de  Secretis 
secretorum,  67 B'. 


INDEX   ANALYTICUS 


779 


ARJIENIA,  cujus  una  regio  vocatur  Ararat, 
589  C,  a  ISartholomsBO  apostoio  conversa  est, 
420  C,  7(!2n. 

AROEIl.  regio  suhdita  Damasco,  460C,  infru- 
ctuosos  signlficat,  403A. 

ARSEMLS  (S.)  quale  consilium  coelilus  acce- 
perit.  I09A.  (Acta  SS.  die  xix'  Julii.) 

ARTIFE.X.  Sicut  artifices  ex  operibus  suis  lau- 
dantur,  58 D",  sic  Artifex  summus  ex  totius 
mundl  ordinationo,  59,\,  —  Derldentur  ido- 
loruin  artifices,  (lOfiD,  63-H!'.  —  Descrihun- 
tur  ad  lltteram  quorumdam  artlficum  ope- 
ra,  2.33  C,  quae  prifilatjs  mystlce  congruunt, 
235  B'. 

ASINUS,  quo  sensu  pr<Tsepe  dominl  sul  co- 
gnoscat,  .321 B;   quid    illi    convenial,   204("., 

—  Quis  intelllpatur  per  ascensorem  aslni, 
481 D',  486.\',  B',  .\sinoruni  pulll  figurant 
suiidltos,  obedlentes,  .^47^,  et  gentilcs,  .'itil  B. 

ASPIS,  (Juid  aspidls  foramina,  123A,  427D,  et 
aspidnm  ova,  71."J,\,  718B'. 

ASSYBII  pr.Tnuntiantur  venturl  ad  debellan- 
dum  regnum  .luda,  .386G',  303B'.  regnum 
Israel.  3!)3A',  523A,  Svrlam,  406D,  .t(!OB, 
/Egvptum  et  .Etlilopiam,  478,V,  —  Eoruni 
dejectio  pr.Tdicitur,  .387  D',  3(14  A,  41 IB', 
4441)',  .'i.j4D',  .■i(iOI!.  —  (Imnes  .luda>a>  (-Ivl- 
lates  vastant,  5801),  cl  ad  obsldendum  Jeru- 
salem  se  parant,  sed  divlnitus  probibentur, 
.580B'  et  seq.,  occisis  per  angehim  centum 
octoglnta  quinque  inlllibus,  ."i.SOB.  deconi 
tantum  evadcnllbus.  4I3(V,  —  (air  apcs  vo- 
centur,  387  D.  .\ssyrius  interpretatur  dirl- 
gens,  477  A',  301 C  ;  quid  figuret,  4161)', 
4771).  .\',  B'.  Rex  Assyriorum  typus  est  dia- 
boli,  .398A',  C,  418A,  301  C,  ;il9A'.  5.TiC', 

—  Dcnuntiatur  converslo  ,\ssyrl.T.  472(',', 
in  qtia  maxlme  vlgiiit  ollm  chrlsllana  rc- 
llgio.  473 B,  A'. 

ASTUTIA,  Quid  astuti»  Dei,  et  cur  pluralibr 

exprlmantur,  61),  A'. 
AUDACiA   Immoderata  vltuperatur,  33B',  .Vu- 

d.icium  socletas  vllanda  est.5iD',;i5B,  121  ,\; 

audax   muller   p;ilreiii  ol   niarllmn   confun- 

dlt,  126  A, 
ALT.URIC.M  quid   sit,   et    atniMi    liceat,  3431). 

1'roptcr    augiirla    ar).'uunliir    .ludnei.    .^<3D, 

704B',cl  Cbalil.Ti  (i.l9D,A",  IVr  ea  Inleidiiin 

aliqiia  cognoscuntur,  207  A. 
AUGl^STINLS  (S,),  llipponensls  cpiscopus,  8H>- 

pc  allegatur,  5A,  15B,  23C,  102C',  clc.  — 

Citantiir   llbrl  ejus  :  de  Civltiite   Dei,  22 .\', 

78C';  dc  Trluitate,  KiliB";  de  \  Idendo  Deuiii, 


269D'.  270B';  de  Cura  pro  mortuls,  7.i3D'; 
Tractatus  super  Genesim,  7.39 B';  Sermo  de 
Purificatione.  643A;  Eplstola  contra  Vincen- 
tlum  Donallstam,  324 (T, 

.\L'(iUSTLiS  Caesar,  sub  quo  nalus  est  Chrl- 
stus,  .Egyptum  penitus  subjugavit,  426C', 
4fi8B'.  Cur  a  socio  suo  Antonin  abalicnatus 
sit.  4fi8A,  Verba  ejus  referunlur,  174.\. 

.\LBIS  bona,  quid.  27B, —  Quo  sensu  spinls 
scplenda'  sint  aiircs.  I76B,  et  quomodo  clau- 
dendff"  ne  Inlqua  audiant  verba,  36(il). 

AURL'M  comparatur  arbori  vetitae  paradisi, 
1881);  vltiosum  auri  amorem  mulla  damna 
sequuntur,  188.\  et  seq.  —  .Mystice,  carl- 
tateni  exprlmit,  723.\,  B'.  723B'.  ct  sapien- 
tiam,  176.\'.346B'.  .\uri  idnbi  siint  mundana 
sapientla,  535B'.  .\urum  spiriluale.  quid. 
.300B'.  —  Obrysum  est  aurum  splendens, 
4.33  C,  aurlcbalcum  habel  aurl  splendorem 
et  .Tris  duriliam,  2.S2D, 

.\USTEB,  Quid  expriinaliir  per  lorram  austrl, 
487C',  ct  pcr  austri  jiimenta,  3.i2.\.  .331. \. 

.WARITIA  quid  sit,  .'JO^B,  et  cur  gravlssimum 
vltlorum  dicalur,  61(7,  (i2B;  qiisenam  vitla 
cx  ea  orlantur,  61  B',C,  188  A  ol  soq,  Badlca- 
ta  in  hnmlne,  difficiie  abjicltur,  ()2B',  Re- 
probatur.  .34C,  KifiB,  .362B.  (i9(i A.  —  Juda-I, 
maxlme  sacerdotes,  Scrlbae  et  I'liarisa>l,  ava- 
rltiffi  erant  dedlti,  343B',  C,  362A,  703B'. 
.\variis  animam  siiiim  .jugo  diaboli  tradit. 
621!;  asslmilaliir  inforno.  62C,  cl  idolola- 
triP,  (i2l).  (Juanta  ejus  stultllla,  70  C.  81C, 
82 C,  I).  I'er  Tyrum  deslgnatur,  imir. 

A\'IS.  .\ugurium  fit  per  garritum  el  volatum 
aviiini,  quaro,  3431).  —  .\ves  montiiini  siinl 
da-inones  superbla',  4(ifiD'.  —  (air  avls  dlca- 
tur  Cyrus,  (i46I),  et  ("hristus,  fiifiA', 


B 


BABVLON,  metropolis  Chaldaeoruin,  131 B, 
qiiam  prnrlara  fnorll.  444.\';  ciir  vocetur 
mons  callglnosus,  132  .\,  orbls,  .i.'t3B',  de- 
sorluni  maro,  4791)".  I'ra'dlcitur  vastanda 
a  Medls  el  Persls,  43IC,  4.i4C.  4791),  647C. 
—  Iiiterpretatiir  ronfiislo,  estque  fipiira  hujus 
mundl.  l.^^C.  437 C,  1841),  fi.i9I)'.  —  (^)uls 
sit  ojiis  rex,  cujiis  puiiilio  ot  desccnsiis  ad 
inforniim  iiarraliir,  139 ,\,  .\'  D',  I12li  ol 
qiii  diaboli  typus  cst,  4171!', 

HACULUS.  Sic  vocanliir  Sennacherib.  411(V, 
ot  Baltbasar.  4:19B.  qiiaro,  413B,  Bcx  ,Egy- 
ptl  dlcltur   baculus  arundliioU!>  confruclus, 


"80 


INDEX    ANALYTinUS 


381  A'.  —  Principes  superbi  et  praelati  cru- 
deles  sunt  baculus  in  manu  Dei,  4160'; 
diabolus  est  baculus  impiorum,  iilC. 

BALSAMUM,  arbor  aromatica,  1.I4D',  cujus 
succus  oleo  juncfus  efficit  chrisma,  145  A,  fi- 
gurat  increatam  Sapientiam,  143A,et  B.  Vir- 
ginem,  l,o4C'. 

BALTHASAB,  filius  Evilmerodach.  ultimu.s  rex 
Babylonis,  4.39 A',  444 C,  occisus  est  a  Medis 
et  Persis.  propter  pecrata  patrum  ct  sua, 
4.33.\',  444B,  nocte  qua  grande  convivium 
fecerat,  480  B,  481  D.  Narratur  ejus  percussio 
et  descensus  ad  infernum,  439A,  A',  D', 
442 D  et  seq. 

B.\PTISMUS.  In  eo  purgantur  omnia  peccata. 
.327  B,  .3.58 A,  per  virtutem  Spiritui  Sancto 
specialiter  aftributam.  358B,  C.  —  Per  mare 
Rubrum  figurafur,  358 D. 

BARBA,  signum  virilitatis,  387 C,  432B',  quid 
exprimat,  387C',  D'.  .389A'.  —  Abrasio  bar- 
bfp  indicium  erat  luctus  apud  anfiquos,  4.50D. 

BARTHOLO.M/EUS  (S.)  aposfnlus  Armeniam  ad 
fidem  convertit.  426  C,  762  D. 

BASAN,  regio  Arabia>,  interprelatur  ignomi- 
nia.  343  A'. —  .Mvstice,  quid  quercus  Basan, 
345  D. 

BASILISCUS  morfuus  ad  usus  medicinales  va- 
let.  240  A. 

RASILIUS  (S.),  Caesariensis  episcopus,  avaros 
redarguit,  178R'. 

REATI.  qualiter  sint  proximi  Dei  et  nostri. 
87 D;  quo  sensu  Deum  sitiant,  1471)',  aut 
nec  csuriant  nec  sitiant.  660R.  —  Sunt  la- 
pides  coelestis  Jerusalem,  dispositi  pro  di- 
versitate  meritorum,  693A'.  Eorum  felicitas 
quanta,  348D,  C60B,C,  726R,  746B,  730A', 
751  .V.  759 R',  760 A.  763D'.  Canticum  gra- 
tiarum  eorum  in  die  Judicii,  511 D',  5I3.\, 
3.19. \.  — .\d  apfornam  beafitudinem  acqui- 
rendam  nullus  labor  videatur  durior,  107 D. 

—  Cf.  Ecclesia  triumphans,  Electi. 

BEDA  (S.)  Venerabilis,  Ord.  S.  Renedicti,  alle- 
gatur,  259  C,  27 IR'.  —  Dicit  Antichristum 
aliqua  vera  signa  facturum,  206 B'.  (Migne 
Patrol.  lat.  tom.  90-95.) 

BEL,  idolum  Chaldseorum,  a  Cyro  confractum, 
644  C,  C. 

RENEDICTUS  (S.)  in  regula  sua  reprobat  gy- 
rnvagos  monachos,  I80D'. 

RERNARDUS  (S.)  allegatur,  23R,  244D.  Liber 
ejus  de  Consideratione  citatur,  IIOC,  174D'. 

—  Majorem  sibi  vim  inferebat  ad  ridendum 
quam  ad  risus  repressionem,  123 B'. 


RESTI.E  ufrum  sint  in  inferno  ad  torquendos 
reprobos,  242.\.  —  Per  bestias  terrse  signan- 
tur  daemones  luxuriae,  466 D',  vel  bestiales 
homines,  621)',  437  C,  379 R',  630 A',  702 A'. 

RILINGUIS.  quis  sif,  et  quantum  noceal,  37C', 
38A',  174D, 

RL.\SPIIE.MI.\  per  Judaicam  legem  morte  pu- 
niebatur.  1.34  R. 

ROETIUS  (R.).  philosophus,  cilatur,  187  C,  201  C, 
202C',  256R,  ,300  A'.  (Migne  Patrol.  lat.  tom. 
63  et  64.) 

RONA  omnia  a  Deo  sunt.  691)',  et  ab  eo  con- 
servantur,  2.57  R'.  —  Rona  hominis  pauca 
sunt  et  desuper  ei  data,  104  D.  —  Rona  tem- 
poralia  ad  quem  finem  referenda,  362.\. 
Judsis  pra^cepta  implentibus  promitteban- 
tur,  328  A. 

RONAVENTURA  (S.),  Ord.  Min.,  allegatur, 
36  D',  139  A. 

BOS,  qualiter  cognoscat  possessorem  suum, 
321  R.  —  Quo  sensu  de  sfercore  boum  lapi- 
defur  piger.  123R.  C,  et  boum  jugo  assimi- 
letiu-  mulier  nequam,  163 .\'.  —  Ros  figurat 
JudKos,  361 R,  et  homines  bestiales,  235 A'. 

ROSRA,  civitas  Moab,  374 A,  qualiter  interpre- 
tefur  et  quid  significef,  573R',  737R.  —  Quo 
sensu  de  Rosra  tinctis  vestibus  ascenderit 
Christus,  737 C. 

RR.\CHIUM  Dei  designat  perfectiones  mentis 
ejus,  671  C,  omnipotentiam,  217 A',  349D, 
etc,  Christum.  217 R',  671 R",  D',  673R,  etc, 
Apostolos,  671  C. 

BU.XUS,  lignum  imputribile,  342B',  quid  ex- 
primat,  615D',  724B'. 


CECI  sunt  Juda-i  increduli,  623D',  628B,716A, 
ef  indocti  prfelati,  623D';  ca>ci  erant  genti- 
les  nondum  conversi,  .538 G,  378 C,  621 A. 

GALAMUS,  species  aromatica,  ad  fhymiamatis 
confecfionem  adbibebatur,  631 R.  Calamus, 
junci  species,  designat  sermonem  vacuum, 
474 D';  calamus  virens,  vii'fufum  decorem, 
379C;  calamus  quassatus,  gentiles,  619D', 
et  peccatorem,  623A'. 

CALCULUS  quo  mundata  sunt  labia  Isaiae, 
erat  pruna  ardens,  .376D,  vel  carbunculus, 
lapis  prefiosus,  donum  prophetia»  expri- 
mens,  376  D'. 

CALER,  filius  Jephone,  laudatur,  277A  et  seq. 

CALIX  interdum  pro  poena  accipitur,  675A', 
676  C. 


I.NDEX    ANALYTICUS 


781 


CALUMNIA,  quam  grave  vitiuin.  mn.  C.  In- 
terdum  significat  quodlibet  pecratuin.dOiM. 

—  Projicere  avariliam  ex  calumnia  (|uid, 
366  B. 

GALVITIU.M,  quid  mystice.  33GA,  .132A'. 

CAMELU.S.yuo  sensu  ascensor  cameli  sit  i.hri- 
stus,  -iSdli'.  —  Camelis  assimilantur  pecca- 
tis  onusti,  722.\'.  Per  camelum  figuratur 
Darius,  481 D". 

CAMINUS,    quid    mystice,   16 C,  .5SSB,  556 A, 

6g:ic. 

C.\.MPUS  mystice  est  cor  subditorum  seu  lati- 
tudo  Ecclesiffi,  613B.  —  Quomodo  campe- 
stria  in  gregum  caulas  convertantur.  74!» D'. 

CANIS  aliquando  pro  genlili  et  iracundo  sumi- 
tur,  79 H.  —  Canes  vocantur  prsedicalores, 
702 D";  quinam  sint  lanes  muli,  702 D',  ca- 
ncs  impuilenlissimi,  703 C. 

CAPUT.  Motio  ejus  derisionem  exprimil,  76.\', 
77  .\',  586  B'.  —  Per  caput  designantur  re- 
ges  et  principes,  322A',  C,  334 B',  etc;  cor, 
.379C',  673C';  metropolis.  .381  C. 

CAKBUNCULUS.  gemma  purva.  1!UD',  praeci- 
pua,  193.\,  cur  sic  dicta,  193.\.  —  Gratiam 
seu  prophetiae  donum  figurat,  3761)'. 

CARCER.  Sic  vocatur  infernus,  442 D,  307  C,  et 
limbus,  621  B. 

C.\R1TAS.  virtutum  dignissima.  sine  qua  ce- 
terse  non  sunt  meritoriae,  17  C,  81 B',  vita 
est  animee,  33 .\.  Deum  per  caritatem  dili- 
gcnti  peccata  dimittuntur,  20 C.  —  Incipit 
a  proprio  subjeclo,  81  .\';  animam  aptat  ad 
illiiminationcs  divinas,  171);  per  aliarum 
aclus  virlutum  nutritiir,  o2.\';  per  contem- 
plationem  acconditur,  104('.  .Vctus  ejus  in 
quo  consistat.  146 .\.  Caritatem  liabenti  inest 
Dei  limor  filialis  aut  saltem  inilialis,  91 C. 

—  Ex  carilate  diligendus  est  (luilibel  homo, 
etiam  inimicus,  8.3.\.  Illi  contrariiim  cst  de 
culpa  proximi  KTetari.  7tD",  sed  interdum 
ad  caritatem  pertinet  de  temporali  ejus  ad- 
versitate  gaudere,  73.\.  —  Utrum  sulTiciat 
caritas  ad  vitanda  peccata,  l(i7D.  —  Nemo 
novit,  absque  revelatione,  an  sit  iii  carilate, 
61)',  2()C',  3.iA,  -IGB.  —  Cf.  Amor,  Dihictio. 

CAU.MELUS.  mons  nemoribus  consilus.  4I3B', 
ct  lcrlilis,  43(iD,  3(i3l),  dcsignat  Judaicum 
populum,  .577 C.  —  Ibi  pascebantur  anima- 
lia  immolanda,  .'i87G. 

CABHUCA,  quid  mysticc,  763C. 

GA.SSIANUS  (Joannes)  allegatur,  .57 A,  I2SA', 
130 A,  206  D',  207  B',  735  B. 

GAUDA,  quid  allegoricc,  381G,  406  D',  409 1)',  etc. 


C.\UPO  facile  in  linguse  vitia  labitur,  IfiSD'. 

C\USA.  Liber  de  Causis  (David  Judsei),  cita- 
tur.  3B',  96  C,  103 A'. 

CEDAR,  filius  Ismaelis,  723B,  significat  Aga- 
renos,  484B';  est  quoqiie  nomen  regionis, 
622B,  723B.  —  Interpretatur  caligo,  .i.S8A', 
et  figura  est  reproborum,  488.\.  —  Cf.  Aga- 
reni.  Ismaelilse. 

CEDRUS  describitur,  1431)',  134  B,  406 C.  — 
.\IIegorice,  in  bono  seu  in  malo  accipitur, 
343 ('.  .349 .\.  Cur  ei  assimiletur  increata 
.Sapienfia.  143  C.  D',  ef  B.  Virgo,  1.54  B; 
quid  codri  Libani,  .345B.  439D,  448C,  .587B, 
6I3A'. 

(^ETIIIM.  Sic  vocafur  Cyprus  vel  .Macedonia, 
497 B.  .1981)'.  —  Uualifer  interpreletur  et 
quid  figuret,  500A,  B. 

('.II.\LD.EI  pra-nuntianfur  venluri  contra  Ju- 
daos.  344B,  330A.  Jerusalem.  488B.  ,534 B, 
.ligyptum,  -464 B,  Tyrum,  496 D;  ot  dejicioiidi 
per  Medos  et  Persas,  131 B,  4.38B,  .179  1), 
644C,  647 C.  —  Designanl  dsemones,  .501  B', 
655  D'. 

GHAN.\AN,  quomodo  inforpretetur  ef  quid  ex- 
primat,501l),  A";  quo  sensu  civitates.Egypti 
lingua  Chanaan  locuturae  dicantur,  470  .\', 
476  B'. 

CH.\K.MEL,  qiiid  sit,  .5.371)',  et  quoinodo  Lilia- 
niis  ac  deserfum  in  (jharmel  conversa  sint, 
et  Charmel  in  saltum  reputatus,538.\,340C', 
360B.  —  Per  eum  Judaei  increduli  intelli- 
giinfur,  .538A. 

CIII^IU  BI.M  inlerprefatur  plouitudo  scientiee, 
.5.S6A.  —  (Juomodo  Deus  super  Cherublm 
sedoat,  .5831)'. 

CHOLEKA,  i]uid  sit  et  qua;  causa  ejus,  190B, 
22!)  A. 

CIIKI.STI.\NI,  unde  et  ubi  primo  sic  vocati, 
751(;.De  eis  multa  expoiuintiir,.'i!)!)(;,4l7D', 
429 A,  544D',  (i2(il);  de  bonoficiis  ipsis  col- 
lafis,  de  ingratitudine  et  punifione  oorum, 
333D,  .3(121)',  3671)',  3!)8A',  668C.  —  Koma- 
nis  JudiEam  vasfantibus,  Christiani  ab  ange- 
lo  pra-mcinifi  roli(]iiorunf  oam,  364i!',  379H'; 
|iiisto.'i  ah  AdriaiKi  poriiiissi  sunl  in  Joriisa- 
lem  hahifare.  .524B'.  ^OdC,—  (Juanta  ab  An- 
tichrisfo  passuri  sinf,  4.t()l)',  437C.  D,503C'. 
—  Po]iulus  cliristianus,  cujus  figura  fuit  Ju- 
daicus,  quanta  prR'  illo  inunora  acceperif 
a  Cbristo,  1.52(;,  1),  1.53A,  et  a  B.  Virgino, 
151 A.  Est  Doi  specialis  ])oiiulus  el  licrodifas, 
I34C,  1521),  22211.  giio  paclo  sit  Cliristo 
coKquatus.  220  B,  D. 


782 


INDEX    ANAI.YTinUS 


GHRISTUS  non  est  proprie  crealura,  5D,  A", 
7A'.  —  Ejus  nec  sapientiam,  nec  utramque 
naturam  et  generationem  comprehendere 
valent  creaturse,  150  D,  373  D',  G87B,  G.  — 
/Equalis  Patri  el  verus  Deus,  quo  sensu  ha- 
beat  (fquales,  220A.  li.  Guitu  latris'  ho- 
norandus  est.  138 A.  Qualiter  glorietur  et 
exaltetur  secundum  utramque  naturam, 
138.\,  .\'.  —  Per  graliam  regnat  in  fideli- 
Inis,  1481)'.  iMens  ejus  fornax  est  arden- 
tissim.T  caritalis,  21141!',  sol  sapieutiae  et 
justitia"  illuminans  Ecclesiam.  264A'.  Cur 
Deus  absconditus  dicatur,  641 A'.  —  In  Ghri- 
sto  homine  fuit  plenitudo  gratise  et  tripiex 
veritas.  146A'.  An  et  quatenus  spes  in  eo 
fuerit,  14()B',  an  et  qualis  ira,  172A.  Fle- 
visse  legitur,  nunquam  risisse,  123 li'.  — 
Uocuit  in  svnagogis  Judseorum,  1:!81J,  ve- 
rum  Scripturse  intellectum,  149  C'.  150  C; 
legi  veteri  addidit  qusedam  prspcepta  et  con- 
silia,  150.\.  In  triplici  tentatione  versuliam 
diaboli  fefellit.  G.\'.  Tempore  passionis,  in- 
ternus  dolor  ejus  externuin  excessit,  159D. 
Mox  post  mortem  limbum  patrum  ingres- 
sus  est,  illos  beatifica  visione  illustrans, 
151 D'.  —  Longum  est  per  singula  referre 
quae  de  Giiristo  «  evidenter  et  copiose  »  scri- 
psit  Isaias.  288A,  evangelista  potius  quam 
propheta.  317 C,  praesertim  in  sequentibus 
cap.  :  M,   vji,  vin,    [\,   xi,   xii,    xvi,    xiji,   xxv, 

XXXII,    XXXIII.    XL,    XLII,    XLV,    XLIX,    Ll,    LM,    Llll,    LV, 

Lx  et  seq.  —  Cf.  Emmanuel. 
GHRYSOSTOMUS   (S.    .loannes),    Conslantino- 

politanus  episcopus,  allegatur.  34 A,  161 C, 

352  G. 
CIBUS  quo  (ine  sumendus  sit,  108 B';  quot  mo- 

dis  circa  eum  excedatur.  77  D;   utrum  cul- 

pa  sit  naturalis  delectalio  in  cibo,  108G'.  — 

(Juo  seiisu  peccatum  sit  cibus  ignis,  402 C. 
GILIGIU.M  induere  solebant  Judeei  alllicti,  355C'. 

—  iUystice,  quid  sit  pro  fascia  pectorali  ci- 

licio  indui,  356.\. 
CINNAMOMUM  describitur.   l.i4C',   154B'.  — 

Cur  ei  comparetur  increata  Sapientia,  144D', 

et  B.  \'irgo,  1,54 C. 
CLEMENS  (S.)   Papa   laudatur,    579 B,   724  A, 

763  B'. 
GLEOP.\THA,   regina   /Egypti,    uxor   Antonii, 

468  B. 
GLIMAGUS  (S.  Joannes)  citatur,    17 D',  35 D', 

57A,  128A'.  (Migne  Patrol.  gr.  tom.  88.) 
COELUM.  .Mtitudo  ejus  inensurari  nequit,  4B". 

Distinguitur  in  aerium,  empyreum,  crjslal- 


linum,  et  sidereum,  94A,  2S8A,  B.  Super 
omnes  orbes  mobiles  esl  coelum  empyreum, 
258 B,  in  quo  Deus  specialitcr  habitare  dici- 
tur,  743  G  :  ab  exordio  sanctis  angelis  fuit 
repletum,  139 D;  in  eo  erat  Lucifer,  441 D, 
et  inde  cecidit,  440  C.  In  coelo  aerio  habi- 
lant  dfemones,  573  B.  —  Coelum  ad  nutum 
Dei  movetur,  94 B,  259 D',  et  in  ejus  pulchri- 
tudine  relucet  eminentia  Creatoris,  2.58 A, 
2(i0B.  Quomndo  sit  Dei  sedes,  754D'.  — 
Goeli  dicuiilur  obscurari  dum  homines  gra- 
vein  patiuntur  fribulationem,  4331!.  6()8D'. 
Quo  sensu  perituri  dicaulur,  101 B',  672.\. 
Innovabuntur  non  quoad  substantiam,  sed 
quoad  esse  accidentale,  751  C,  et  sic  aeler- 
naliter  permanebunt,  763  B'.  —  Coeli  in- 
tordum  accipiuntur  pro  babitatoribus  coeli, 
320 G,  (i.36G,  639B',  661  A;  per  eos  signantur 
contemplativi,  virluosi,  669.\.  et  Apostoli, 
675  G.  Quid  per  coeli  militiam  intelligatur, 
505 C,  .507  A,  572 B',  .573 A.  (J40G'. 

COGITATIONES  omnes  Deo  innotescunt.  ideo 
mala  et  inania  cogitare  eriibescamus,  84  C, 
127  C,  256  G,  327  C.  Cavenda;  sunt  cogitati- 
ones  superbse,  38  B'.  —  Gogitationes  per- 
verssB  sunt  vilia,  quamvis  in  opus  non  pro- 
deant,  697G';  vanae  cor  inferimunt,  200(!"/'; 
anxia;  senescere  faciunl  hominem,  186B.  — 
Qualis  quisque  est,  talia  cogitat,  95  G.  — 
Cogitanda  sunt  Dei  praecepta,  25  .\,  44 D, 
841)'.  novissima,  131 B,  242 B,  et  quae  Dei 
sunt,  58B'.  —  Quaenam  sint  cogitanda  ad 
cavendum  peccatum,  187 C,  ad  repellendam 
vanam  formidinem,  128 A,  ad  tollendum 
torporem,  187A.  —  Cogitare  non  proprie 
competit  Deo,  445 B.  Quid  cogitationes  Uei 
anfiquae.  508 G,  A';  quantum  discrepent  co- 
gitationes  ejus  a  cogitationibus  iiominum. 
698  A. 

GOGNITIO  causat  inclinalionem  et  dilectio- 
nem  ad  rem  cognitam,  8C',  U',  66 A.  — 
Gognitio  primorum  principiorum  angelis  et 
primis  parentibus  concreata  est,  5C'.  —  Nou 
sufficit  ad  salutem  nuda  Dei  cognitio,334.\'. 
Nec  Judaei  nec  mali  Ghrisliani  Deum  cogno- 
scunt  per  fidem  formatam,  321 C,  U,  .3.34C, 
638  C,  639 A.  —  Cognitio  Dei  omnia  com- 
prehendit,  256A,  (i52B'.  —  Qualis  sit  co- 
gnitio  brutorum,  321  B. 

COLLES  designant  in  sublimitate  constitutos, 
339A,  547 A',  615A,  corda  devotorum,  347U, 
iiiinus  perfectos,  minores  principes,  345.\', 
B',  555A',  587B',    subjeclos   elatos,  601U', 


INDEX    ANALYTICUS 


783 


Scrihas  et  Pharisseos,  623 B,  conventicula 
haBreticorum,  341 A. 

COLUHKR,  serpens  venenosus,  119 IJ',  vene- 
num  in  capilc  colligit.  UiO.X.  (Juemadmo- 
(iiim  iiificit  corpus,  sic  vitia  animam.  liO.V. 
—  Kigurat  liiabolum.  12tl.\,  regem  .\chaz, 
iioC.  cogitationem   malignam.  .i49.\. 

CONCOUUI.V  cum  omnibus  studiose  servanda 
est,  39 C",  sed  non  in  rebus  illicitis.  130 C. 
Inter  quos  maxime  hunlabilis  sil,  lofil!  et 
seq.  —  .\d  omnes  pertiiiet  Chrislianos.  ma- 
xime  ad  monachos,  l.^ilil)'.  (Juomodo  lapila- 
lur  seu  amittatur.  128C',  12».\.  U.  C,  136B, 
ct  recuperetur.  1291)'.  130.\.  • 

CO.NIHJPISCENTI.V  pura  et  spiritualis.  quid. 
27  li.  44  C.  l4(iL)'.  —  Concupiscentia>  rarnali 
renilendum  est,  3."iIJ.  108 1{',  1321!.  C,  KiOC". 
qua»  ex  mulierum  adspectu  inllaminalur. 
50 B',  de  qua  la;tantur  dfemones.  108(]'. 

CO.NFESSIO  est  triplex  :  laudis  divinae.  pro- 
prla>  culpK,  1001)',  4291!,  el  fidei.  2.i.Sl)', 
293  C.  Vita  requiritur  ad  conlessionem,  quo 
sensu,  101.\,  .S^.jO.  —  (Jonfessio  peccatorum 
non  est  dilTerenda,  quia  post  mortem  non 
prodest,  1001)',  et  a  sano  peracta  aniplius 
Deo  placet,  101  .\.  l'eccator  debet  culpain 
suam  confiteri  in  rurn  Jiidiciali.  .i^l),  .\'.  — 
Sapiens  l»eo  conDtelur,  eum  laudando  et  se 
ipsum  humiliter  accusaiido,  237C.  Non  est 
impediondus  humiliter  conlitens,  114B. 

CONKLSIO  alia  est  laudabilis.  alia  vituperabi- 
lis,  32C.  I),  (i!)OI)'.  —  .Non  confuudeUir  qui 
speral  iii  Duiniiio  el  mandala  serval,  17.\', 
148.\,  300C'.  Dicenda  est  veritas,  ctiam 
cum  propria  confusione,  32  B;  nec  peccator 
prae  confusione  abscondat  peccata  sua.  33 U, 
117.\'.  .Mala  est  confusio  proliibens  quin 
olTensus  salulel  olTensorem.  1291)'.  —  De 
quibus  specialiler  erubesceudum  sit,  231. \' 
et  seq.;  et  quinaiii  sibi  ac  aliis  confusionem 
inducant,  37H,  I!',  .33C',  118C.  —  Confun- 
dentur  reprobi  gloriain  clcctorum  videnles, 
51(iC.  —  (Juo  sensu  Ecclesia  ex  gentibus 
congregata  oblila  fueril  coiifusionem  ado- 
lescentice  suip,  (i!)l.\;  quomodo  sol  et  luna 
confundi  dicantur.  307  B'. 

CO.NJLCES.  si  concorditer  vivant,  valde  lau- 
dabile  est,  13(il),  et  salulare.  13SC.  (Juomo- 
do  se  gerere  debeaiit  iii  cniijugiu,  UlSlt', 
VMC,  et  quateiius  vir  teiiealiir  habilare 
cum  uxorc  vitiosa,  l(i0B.  —  Spiritualiter, 
per  conjuges  intelligi  possuiil  |irn;latus  et 
Ecclesia  ejus,  vel  spirilus  et  caro,  lt3(iB',  C. 


CGNSCIENTLV.  Non  cst  sapientia  nec  caritas 
ubi  conscientia;  amaritudo,  122  D.  —  Bona 
est  possessio  sine  conscienlia»  remorsu,8l)B. 

(JONSILI.VIUIS.  l'aucissimi  consiliarii  admit- 
toiidi  sunt,  391)',  226C,  nec  nisi  probati, 
2231).  Begibus  et  prslatis  sunt  necessarii, 
118.\'.  —  Cum  quibus  non  sit  consuleudum, 
33 .\',  223B,  B'  et  seq.  —  \'iri  perfecli  fiunt 
consiliarii  Uei,  2.116 C.  —  Cur  Consiliarius 
vocetur  Cbrislus.  4(I3.\'. 

C0.NS1LIL.\1,  qiiod  est  iiiquisitio  de  agendis, 
98,\,  Deo  non  competit,  1301!',  443B.  Sem- 
per  adhibendum  est  antc  actionem,  198.\, 
438  C,  exclusa  nimia  anxietale,  183 A.  — 
Uuid  in  anima  operetur  doiium  consilii, 
li)8C,  2.37A'.  420A';  per  illud  viri  perfecti 
a  Spiritu  Sancto  diriguiitur,  22(i.\';  cujus 
directioiie  maxime  indigemus,  237U.  — Con- 
silium  salubre  magis  expedit  quam  pecu- 
nia,  247  B'  ;  non  datur  nisi  a  prudente, 
223 C,  —  Carnaliter  sapientes  insipientia 
dant  consilia,  473 A',  in  hoc  sibi  ipsis  no- 
centes,  171  G.  —  (Juomodo  iu  manu  cousilii 
sui  relinquatur  bomo,  891)'.  —  Ssepe  dis- 
sipata  sunt  consilia  adversariorum  fidei, 
474  U.  —  Inscrutaliilia  sunl  consilia  Uei, 
1.30.\',332.\',  qui  iiiillius  cgot  lonsilio.  2."iiiB'. 
Consilia  dicunlur  ellectus  sapieutia?  diviua?, 
443G,  aut  Judicia  ejus,  470.\',  476A'.  —  In 
omni  periculo  Ghristum  magni  consilii  an- 
gelum  consulainus.  4.38U. 

CONSOL.VriO  impertienda  csl  llentibus.  32  C, 
inlirmis,  .32  A',  agonizaulibus.  2.!!!!;  mi- 
scenda  csl  Iristitim  in  morle  propiuquorum, 
2311)'.  —  Christus  consolatus  est  Ecclesiam 
suo  adventu,  42!IC,  600 C,  60l)B.  661 A,  670D, 
ct  post  ascensionein  suaiii  674li,  7081!; 
consolatur  peccatorein  conversum.  4291!', 
677  U,  et  pie  lugentes,  7281!';  iiiaxiiiie  iu 
patria,  760 .\,  B.  —  (Jualiler  Isaias  console- 
tur  lugentes  Ecclesiae,  2871)'.  —  Ouo  sensu 
Dcus  consolatinnem  accipial  super  hoslibus 
siiis,  330.\'.  3.3711;  quaMiam  sint  ubera  cou- 
solalioiiis  Uei  el   Ecclesia>,  73!)  Ll,  U. 

CONSOKTIA  utilia  qutrrenda  sunt,  16!)A',226C, 
prava  autcm  cavenda,  36A,  S8U,  76B  et 
seq.,  etc. 

CO.NSLETLUO  mala  est  moles  gravissima, 
731)'. 

(Jil.NTE.\ll'LATli),  fructus  el  actus  sapientia', 
42A,  84A',  861)',  inchoalio  futura}  bealitu- 
dinis.  84 A',  caritalem  accendit,  104(J;  ei 
Jungenda  est  exseculio  prwcepturuiii,  84 U'. 


784 


INnEX   ANALYTICUS 


—  Contemplatio  divinoriini  valde  delectat, 
43B,  227 G.  D.  quia  degustatio  est  bonitatis 
infinitae.  147  .V.  Quantum  prosit  ad  bene 
agendum.  10-4  C.  —  Anima  non  satiatur 
contemptatione  Dei  pei*  speculum,  257 C. 
Contemplativa  anima  nguratur  per  Jerusa- 
lem.  220C'.  —  QuoJnam  sit  triplex  objectum 
contemplationis  angelorum,  373  A,  L?. 

CONTEMPTUS  proximi  ingens  est  vitium,  371 A. 
Non  sunt  contemnendi  senes,  praesertim 
parentes.  23A,  o3B',  nec  inopes,  28.\,  50A, 
64C',  711 D,  deforraes,  67B,  tribulati,  ilC. 
peccatores  conversi,  33  A' ;  et  qui  alios  sper- 
nit,  sibi  contemptum  acquirit,  47  D',  363 A, 
360B,  570 D'.  —  Deura  contemnunt  qui  ei 
non  obediunt  nec  deferunt  honorem,  320  D', 
333  D;  ipse  autem  invocantes  se  non  despi- 
cit,  17  C.  —  Quo  sensu  contemptibilis  fa- 
ctus  sit  Christus,  638 B'.  —  Non  sunt  con- 
temnenda  modica  peccata,  quia  ad  majora 
trahunt,  109  C. 

CONTENTIO  alia  est  licita,  33 A,  109  A',  alia 
vitanda,  32D',  53B.  C,  34.V,  68D'.—  Con- 
tentio  verborum  peccata  multa  parit,  173A', 
et  inter  mortalia  ab  Apostolo  computatur^ 
173B'.  Ad  eam  proni  sunt  iracundi,  173B'. 

GONTR.\RI-\.  Quidquid  ex  contrariis  constat, 
tandem  corrumpitur,  84B.  lu  cunctis  crea- 
tis  invenitur  quaedara  contrarietas,  202  C  et 
seq.,  237 D.  —  Gontrariorum  eadem  perhi- 
betur  scieutia,  202  C;  et  quot  modis  dicitur 
unum  contrariorura.  tot  raodis  et  reliquum, 
203  A. 

CONTRITIO  debet  esse  adaequata  peccato,  74 B. 
Veram  contritionem  propriis  viribus  non 
possumus  habere,  33 D'.  —  Vere  contritis 
dimittuntur  omnia  peccata  quoad  culpam, 
74B,  101  C. 

CONTUMELI.\  parentum  redundat  in  filios, 
22A'.  —  Contumelia  dignus  est  susurro, 
37G',et  omnis  injustus,  38D.  —  Contumelio- 
sus  non  est  aptus  ad  correptionem,  113A',  nec 
cum  eo  est  litigandum,  34A'.  —  Cf.  Injuria. 

CONVERS.\TIO  quomodo  ordinanda,  16A'.  — 
Ad  bene  conversandum  plurimum  confert 
consideratio  retributionis  aeternae,  107B'. 

CONVERSIO  cur  non  diflferenda,  36B.  —  Quo- 
raodo  ad  Dominum  converti  oporteat.  100  D, 
non  ex  solo  timore,  sed  ex  caritate,  483A', 
642  C;  quanta  sit  misericordia  Dei  erga 
conversos,  101 C.  —  Isaias  prsedixit  pluri- 
raos  Judaeorura  tempore  Christi  non  con- 
vertendos,  378 A,  414  G. 


CONVITIA  amicitiam  dissolvunt,  128  C,  129 A. 

CONVIVIU.M.  Quomodo  convivse  se  gerere  de- 
beant,  189  D,  B'  et  seq.,  el  quot  modis  so- 
leant  excedere,  77 D.  In  conviviis  melodia 
valdc  delectat,  194 D",  288  C.  363  A;  au  liceat 
ea  uli,  193.V,  B,  In  illis  vitanda  est  societas 
ditiorum,  77  C,  et  impiorum.  quae  ad  multa 
trahit  vitia,  58 D.  —  Conviviura  pinguiura 
quo  Christus  suos  reflcit,  quid  sit,  510A  et 
seq.  —  Cf.  Epulae. 

COPRES  abbas,  quomodo  fratrum  suorum  cu- 
riositatera  compescuerit,  26A. 

COR  est  priraum  vivens  et  ultimum  moriens 
in  animali,  128 A';  timidis  inest  cor  lepo- 
rinura  el  frigidum,  128 D.  —  Ex  cognitio- 
nis  apprehensione  oritur  cordis  appetitio, 
56.\.  et  ejus  dispositio  apparet  in  facie,  80C, 
non  tamen  cum  certitudine,  80B'.  Cor  sa- 
piens  ex  verbis  agnoscitur,  27A,  168.\,  sed 
non  semper,  168 B;  declinat  a  peccato  et  in 
virlute  proficit,  27  C.  —  Gor  caritate  illu- 
rainatur,  17  G;  quam  illuminationem  rae- 
retur  exsecutio  mandatorum,  44B'.  —  Quis 
sit  duplex  corde,  18D ;  cordis  dissolutio 
quantura  noeeat,  18B';  quid  duritia  cordis 
et  quam  periculosa,  26 B;  quid  cor  nequam, 
et  quomodo  gravetur  doloribus,  26D,  A' ; 
quinam  elTectus  excascationis  cordis,  26B'. 
—  Gordis  gaudiura  ceteris  praestat,  183 D', 
et  tristitia  ejus  est  maxima,  139D,  232D. 
Qusenara  remedia  contra  timorem  cordis, 
128A,  A'.  —  Non  cuilibet  manifestanda  sunt 
secreta  cordiura,  33B'.  De  corde  exeunt 
bonum  et  malum,  vita  et  mors,  226  D'. 
Quid  sit  loqui  ad  cor,  601 A,  609B,  et  redire 
ad  cor,  643  B';  quomodo  fatui  habeant  cor 
in  ore  et  sapientes  os  in  corde,  124 D.  — 
Deus  agnitor  est  cordium,  46D,  94.\',  253D', 
et  ad  nutum  ea  immutat  et  subjicit,  140B'; 
quo  sensu  ea  induret,  744  C.  In  eo  recol- 
ligendum  et  figendum  est  cor,  quomodo, 
18  C,  183 A',  uec  ad  eum  duplici  corde  ac- 
cedendura,  13D,  14.\'.  —  Cor  Judseorum 
in  Christi  adventu  excsecandura  prsedixit 
Isaias,  3771)'  et  seq.  —  Cor  Sjuagogse  erant 
sacerdotes,  doctores  et  Scribae,  322  .\',  C; 
cor  populi  christiani  sunt  doctores,  sacer- 
dotes  et  praelati,  334  B'. 

CORPUS  sanum  thesauro  polius  est,  183  C; 
si  autem  vitiis  sit  subjectum,  luto  fit  vilius, 
183  D'.  Ad  ejus  sanitatem  confert  sobrius 
potus,  192  G;  ex  ejus  amictu  demonstratur 
habitus  mentis,  I13B.  — Gorpus,  servus  ani- 


INDEX   ANALYTICUS 


785 


mw,  quoinoilo  Iraolanduiii,  204';.  Nenio 
pro[jter  corporis  pulrliritiHJinem  laudandus 
est,  ncc  propter  deformitatom  spernendiis, 
quare,  (i7B,  C.  —  Terra  pr.Tdominatiir  iii 
mixtoruin  corporilius,  qufP  tandem  in  eani 
resolvuntur,  ii7.\,  C.  201  C,  2.i.t(;'.  Corpora 
coelestia  animata  quidam  dixerunl,  2"i".V. 
—  1'erversi  mysticum  sunt  corpus  dialjoli, 
322  B'. 

COltUKCTIO  patenia  ct  fralerna  conimenda- 
tur,  .32C',  IH  C.  Nimis  dura  nihil  prolicit, 
li4C,  23.3B'.  Qui  eam  abhorret,  ostendit  se 
superhuni,  120 C',  l(i.SC,  estque  incorrigihi- 
lis,  1101). —  Quando  et  quomoilo  sit  facieii- 
da,  :,iC..  1).  fiSir,  IIIA',  ll.T.X',  IH.\.  quo- 
modo  siiscipienda,  :t:{C,  D,  63  C,  I),  1141),  B', 

COH\T'S  ri;;;iirat  vitiis  denigratos,quare,376C'. 

CKATKS,  philosophus,  quantum  proplcr  philo- 
sophiam  aurum  coiilempseril.  2:i:!A'. 

(^RKATUl  el  crealura.  Crealin  inlerdum  sumi- 
tiir  pro  gcneralione,  .'iC,  141  B.  et  pro  pla- 
smatione,  97 .V. —  Quisnain  sit  finis  creatio- 
nis,  98D,  240B'.  Mundi  creatio  Iriplici  opcre 
peracta,  96A,  ostendit  Dei  omnipotentiain, 
sapientiam  ct  honitatem,  102B.  Ctrum  scire 
possimiis  quot  dies  ah  hac  creatione  efllu- 
xerint,  4C.  Cur  Deus  dicatur  omnia  simul 
creassc,  102 C.  —  (Ircatio  hominis  dcscrihi- 
tur.  8ilD'  et  seq.,  96D  et  seq.  —  Crcaturas 
nmnes  cngnoscit  Deiis  aiilei|uarii  creenliir, 
1331)',  quia  in  ipso  idealilcr  iiiaiuMit.  2.')7B; 
omnes  a  Deo  sunt  cl  conscrvaiitiir,  2:ti)D', 
237B',  illique  ad  nutum  ohediunt.  94 B, 
242.\',2.37C;  omncs  hon.<R  sunt,  189.\',242D, 
B',  ad  filoriam  Dci  condila>,  2-42 A',  (i28.\; 
nulla  cst  iiiutilis,  2:iilD'.  —  In  oinni  crca- 
tura  relucct  aliquid  divinaR  perfcclionis, 
1.431);  in  omnihus  apparct  Trinilas.  vcl  pcr 
modum  vestigii,  vel  per  moduin  imagiais, 
7(V,  236A',  I)';  unicuiquc  iledil  Deus  in- 
clinationcm  ad  propriiim  liiicm,  93.\',  ac 
locum  proprium,  i)3l)',  et  ornavil  eam  com- 
pclenti  perfectinne,  9(iA,  2;i6D,  A',  237A'; 
naturalis  earuin  conversio  ad  fontalc  prin- 
cipiiim  Providonliam  prohal.96A'.  —  Innu- 
mcrahiles  siiiit  nnhis  i)j;iinl.f.  94  I)',  264  B.  C, 
ncc  corporalcs  ac  visil)iles  |)li'ne  cofiiioscere 
valcmus.  4C'.  —  1'roliciunt  ad  electorum  sa- 
lutem,  240  B",  (|ui  ex  eis  accenduntur  ad 
contcmplaiidum  C.rcalnrem,  ^^^i^C';  impiis 
aulein  siinl  nccasio  |)cccaiidi,  2401)'.  — 
llnim  Christiis  sil   crealiira,  31),  6l()A 

CKliDULITAS  inulta  iiiala  general,  1 101!,  1 1 1  D, 

T.  8. 


223i;,  inaxime  si  in  i^raplatis  invcniatur, 
IIOC. 

ClilNIS.  .Mvstice,  quid  sit  pro  crispanli  crine 
calviliiiiii,  .3."i.''il)'. 

Clll.X  cst  clavis  qua  reseratum  esl  regnum 
coelcste,  4i)3C',  signum  elevatum  in  natio- 
nihus,  423 D,  7331)',  quo  omnis  adversa  po- 
testas  convincitiir.  -4331),  in  lanlum  exalta- 
tum  ul  iiiiprimaliir  frniitihus  imperalnrum. 
663  C. 

CUL1'.\  cordis,  oris  ct  operis  notatiir  el  repre- 
henditiir,  18D,  A'.  —  Quomodo  deordinatio 
culpa^  emcndetur,  241 B.  —  .Maliim  culpa™ 
mullo  pejus  est  malo  poen.T,  120A,  sed  Dei 
misericnrdia  superalur  Ii)D',  2.30B'.  —  Cf. 
l'eccatum. 

CULTUS  latri»  Deo  exhihelur,  14C,  20A,  cultus 
duli.T  parcntihus,20A.  —  Cultiim  Dci  ahlior- 
ret  peccalor  in  viliis  hahiluatiis,  12C'.  — Cul- 
lus  jiislili.T'  esl  silentiiiin,  qiinmodn.  3(iOA'. 

CUKIOSIfAS,  gravc  vitiuni.  231),  superhiain 
pariens,  23  C,  quid  sit  proprie,  25 C.  Caven- 
da  cst,  24  D',  23  C  el  seq. 

CURRUS.  Cur  duorum  equitum  curriis  vocen- 
tur  (hriis  cl  Darius,  4811)"  el  cihtus  dici 
possit  Chrislus,  4.S6II. 

CUSTOS  suorum  est  Deus,  483  C,  qui  unicui- 
que  genti  ct  homini  angelum  custodem  prie- 
ficit,  99  C.  —  Custodes  muroriim  Ecclesije 
sunt  angcli  sancli,  Apnstnli  et  pra'la(i,  i)i)C, 
TMli. 

CY.MBALU.M  alarum  vocatur  /Egvptus,  quare, 
464  C. —  Mvstice,  quid  cymbaliim  alarum, 
466A,  et  cymbala  hona,  466B. 

CYPKESSUS  descrihiliir  H4A,  1.34 C,  cui  as- 
siiiiilaliir  Sapicnlia  incrcala.  144.\,  virgo  Ma- 
ria,  I.34C,  et  contemplator,  293B. 

CYI'KI.\NUS  (S.)  «  eloqucntissiiiiiis  inarlvr  », 
724  C. 

CYRUS,  rex  Persariiin,  cujus  nomen  longc 
ante  pr.Tdicliiiii  fiierat,  6:{8I),  6.34  A,  a  Deo 
suscitatus  cst,6:!7A,  646  l),(i34.\,qiii  suhjccil 
ci  omnia  regna  miindi.  (i:i7l)".  Dcum  tameii 
imperfccte  cognovit,  638  C.  Ulrum  dam-. 
natiis  sit,  643B'.  —  Qiiidam  per  |iisliini  ah 
orieiile  suscilatiiiii  inlclligiinl  Cvriiiii,  (ilO  (l; 
quod  reprnhaiiilmn  vidcliir.  6121!',  C.  — 
Cur  dicatur  ascensnr  asini,  cl  ipse  ac  Darius 
ciirrus  duorum  cquitum,  4811)',  ciir  asccn- 
sor  hipjc  equilum,  4S2(^,  D,  paslor.  clirislus, 
(i:!7A,  D,  juslus,  (i.iOI!,  avis,  (i.iiij),  dilectus 
n  Dco,  6ri;il)'.  —  l'Iura  dc  illo  expouuutur, 
6131)  el  scq. 

50 


786 


INDEX    ANALYTICUS 


D 


D/EMONES  et  (Jiabolus.  Daeniones,  cur  ct  uhi 
oreati  sint.  et  de  quo  angelorum  clioro  anle 
lapsum  fuerint.  241  A,  4-SlC  D.  —  Sul)tiles 
sunl,  fortes  et  crudeles,  501B";  in  eis  natu- 
ralia  permanserunt  integra,  507 A;  condem- 
nari  meruerunt  propter  obstinatam  avor- 
sionem  suam  a  Deo.  241 B.  —  Hostes  sunt 
animarum,  quarum  damnationem  sitiunl. 
131li',  (]uas  slrangulant,  474B'.  el  ad  infer- 
num  pcrlrahunl,  501 D",  de  quarum  perdi- 
tione  laetanlur,  .572B',  quarum  unicuique 
unus  dffimon  ad  exercitalionem  depulatus 
est,  1311!'.  Non  omnes  aeque  faciliter  eji- 
ciuntur.  423  B.  —  Exsecutores  sunt  divinse 
juslilia^  in  reprohos,  437D.  .\';  ulrum  pnsl 
judicium  idem  olFicium  exsecuturi  sinl. 
241 B'.  In  fine  saeculi  acrius  saevient  et  plu- 
res  decipient.  241 G ;  instante  judicio  con- 
tabescent,  572  D';  quo  sensu  occidendi  sinl, 
321 B;  nunquam  ab  inferno  liberabunlur, 
507C,  D.  —  Sunt  velut  alse  principis  sui, 
399A;  vocantur  alieni,  335.\,  militia  coeli, 
30CI)',  572B'.  dracones,  579B.  dominatores, 
G83.\.  gentes.  latera  aquilonis,  441 A,  C; 
ligurantur  per  serpentes.  62  D'.  Ghaldaeos. 
501 B',  iMedos,  437 D,  A',  485 A".  Deemones 
superbia;  et  luxurise  dicuntur  aves  mon- 
tium  et  bestiae  terrae,  466  D'.  —  Daemones 
sunl  figura  ohstinalorum,  quare.  576C'. 

Diabolus  naturam  hahet  a  Deo,  uon  rnali- 
liam,  694A';  superbia  ejus  initium  fuit  om- 
nis  peccati,  63 A.  Totus  est  immundus  et 
mendax,  206 D,  A'.  D".  —  Ouomodo  diver- 
simode  homines  tenlet  tempore  sanitatis 
et  infirmitatis,  3.")D'.  et  quis  sit  ordo  impu- 
gnationis  ejus,  418A,  B.  C".  Denuntiatur 
ejus  malitia,  447  G',  D',  448 A,  et  dejectio, 
448 C.  Non  cst  nimium  timendus,  quia  a 
Deo  refrenatus,  402.\.  B.  et  a  Christo  viclus 
est,  458C',  .521  G,  538B'.  C.  Xi5C.  D',  663D", 
664 li.  —  Rex  est  superborum,  452 A;  panis 
ejus  sunt  carnales  et  terreni,  7S4.\';  possi- 
det  iniquos,  el  Justos  tribulat  sed  non  ah- 
sorbel.  308  C,  D'.  —  Kiguratur  per  regem 
Assvriorum.  .3'.)8C.  418A,  elc.  et  regem  lia- 
bylonis,  440A'.  447B';  dicitur  coluber.  120A, 
serpens,  ^.^i^G.  abyssus,  255D',  aquilo.  449 .\', 
aspis  et  regulus,  423 A,  leo,  4S3D',  551 B. 
etc,  baculus  inipiorum,447G',exactor,402  A, 
447li',  nuvius,  474C',  homo,  501B',  illusor, 
538 li',  Leviathan  et  serpens  vectis  ac  tortuo- 


sus,  520D',  cetus,  521A,  fortis  et  robustus, 
6631)',  664 B,  faber  et  interfector,  694A',  C. 

—  (Juid  mysticum  diaboli  corpus,  322B',  ac 
liujus  eorporis  caput  et  cor,  322 C.  Pecca- 
tum  facit  hominem  membrum  ct  ministrum 
diaholi,  :«ID,  131 B'.  —  Cf.  Lucifer. 

DAMASGENUS  (S.  Joannes)  allegatur,  18A, 
321),  215 A,  2o8B.  441  C.  (Migne  Pnlrol.  gr. 
tom.  94-96.) 

DAMASCUS.  metropolis  .Syria^,  .381  C,  qualiter 
interpretetur  et  quid  designet.  462 D'.  Illuc 
nuilti  .luda^orum  a  Kasin  translati  sunt, 
380B  ;  dejectio  ejus  praenuntiatur,  389C, 
460  B;  populus  ejus  in  Cyrcnen  a  Tbeglatli- 
idialasar  pulsus  est,  381  D. 

I).\.MN.\TI  eitra  condignum  torqueiilur.  331  B, 
iiunquam  tamen  liherabuntur,  507 C,  .\'; 
quamvis  Deum  oderint  et  hlasphement.  non 
ideo  demerentur.  166 D'.  —  Filii  et  subditi 
damnationem  sua,m  adscribenl  negligentise 
patruin  et  pr.i?latorum  suorum,  2.j0li,  G.  — 
Saluberrima  est  consideralio  damnationis 
stern.-E,  242B.  —  Cf.  Infernus. 

DANIEL  propter  sapientiam  suhlimatus,  67 A, 
determinal  numerum  annoriim  a  captivita- 
le  liahylonis  usque  ad  Christum.  4D. 

D.\BIUS,  rex  Medorum,  liahylonem  et  Ghal- 
(laeos  destruxil,  431 B".  elc  Designatur  per 
ascensorem  cameli,  481 D".  Cur  ipse  et  Cyrus 
vocentur  currus  duorum    equitum,   481 D'. 

D.WID.  Referuntur  quaedam  prceclara  ejus  ge- 
sla,  virtules  et  dona  a  Deo  accepta,  39  B', 
.53  D',  148  C,  149  C,  275 A,  279  G  et  seq.. 
589A.UUO  sensu  dicatur  non  peccasse,  288  C. 

—  Ecclesia  est  solium  et  regnum  David, 
404C',  tabernaculum,  453B',  civitas.  494A', 
doinus,  493C'.  —  Per  David  expriniilur 
Ghristus,  696 A",  B". 

DECIM/E  cum  gaudio  solvendae  sunt,  213D', 
ad  multiplicem  mercedem  consequendam, 
116A. 

DECRETALIUM  liber  allegatur.   192B',  2UC'. 

DECRETUM  (^Graliani)  citatur,  136 G,  439 C. 

DEDANIM,  urhs  Ismaelitarum,  qualiter  inter- 
pretetur  et  quid  significet.  483D',  487B'. 

DEFUNCTI,  utrum  sciant  quse  in  terra  gerun- 
tur,  743  C.  D'.  Super  ipsos  plorandum  est, 
sed  moderate,  126 .\",  231 B";  quanlo  tem- 
poro,  127  .\.  231 D".  Nimius  moeror  nibil  ipsis 
prodest  et  Deum  olTendit.  232 B",  233 B.  — 
Upera  misericordiae  defunctis  eroganda,  quae, 
52B.  231  C.  Utrum  de  mortuo  inimico  gau- 
dere  liceat,  33  G". 


l.NDEX    ANALYTICUS 


rsT 


I)1'"LKi;TAT1U  csl  dillusio  iiniiiii  ia  iip|jrclien- 
sioiie  lioni,  137A.  neleclalio  bona  annexa 
est  oniiii  acliii  virluoso,  .18 A',  quo  siiinme 
deleclaliir  virliiosiis.  137A.  —  Deleclatio- 
nes  spiritiiales  prieripua».  in  (|iio  coiislsliiiil, 
i:i7  B,  2.i7li.  (IfMli;;  i[uoiiiodo  a  carnalibus 
diireranl.  li^A',  iiuibiis  utriiin  sint  intcn- 
siores,  18-iA.  —  .Non  esl  qua>rcnda  delcclatio 
carnalis  iii  cibo  ct  potii,  108|{'.  lllicllis  dc- 
lcctationllius  iiiiiII.t  adinixl;p  siinl  aspcri- 
talcs.  ll>lA'. 

nKSKRTU.M  in.vstice  designat  miindum,  C09C, 
():iOA',  genliles  5()0B,  615 C,  C.  elc,  el  alia. 
370A.  4841)'.  C70A'.  —  Quid  petra  descrli. 
4.54li,  i:,  4."i7lt,  1)'. 

DKTKAirriO  quaiilii  iiiala  piirlal.   l74A'el  seq. 

DEIS,  sohis  fPteriius.  102  C.  primus  et  novissi- 
inus  est.  Gll.V',  ().'j.'}|i'.  et  acliis  purus  ^fi.T.V. 
liifiiiita;  ejus  perfeclioni  niliil  addi  polcst 
iicc  auferri.  10:1A',  S.iCIi'.  Slabilis  niiinens, 
dat  cuncla  inovcri.  2.5BA';  qiio  sensii  dica- 
tiir  ambuliire.  ."iOB',  140B.  V,  de  cojlo  descen- 
dcre.  3."i4n;  ubi  specialiter  liabitarc.  1.301)', 
707B,  C,  D,  743 C.  734D'.  —  Deus  et  Domi- 
nus  esl  oinniiiin.  miixiiiie  fidcliiim,  21(11), 
D'  ;  proiiriuin  nomcn  cjus  csl  Dominus. 
()2IC.  el  Deus  Isracl.  quasi  coi;nomen.  282C. 
—  Qiio  seiisu  Deiis  sit  absconditus.  ()41.\', 
et  utruin  ab  liominibus  videri  possit,  264.\, 
2601)'.  .17211.  —  Ksl  infinita^  counoscibllita- 
tis,  2(!3I)',  solus  se  ipsum  comprclicmlens 
et  perfeclc  (^xpriii)cns,2(i:il).  nec  ab  lioininc 
pcr  naturalein  ratloneiii  plene  cognoscl  po- 
tesl.  103B'.  C'.  263A'.  —  1'robatiir  fpterna 
gcncralio  in  Deo,  7.')8C,  1).  —  Perfectioncs 
Dci  priqilcr  inulli|iliccs  clfcctus  in  pliirali 
cxpriinuiiliir,  (!li'.  21(!D'.  2201)'.  Opcralio- 
ncs  ejiis  circa  creala  ex  piirte  tanliim  no- 
vimiis,  7.\.  In  omni  actionc  causte  creatae 
principaliler  operalur,  3A".  <'t  ad  actiis  ine- 
rilorios  ciim  boiiiinc  conciirril,  161i'.  — 
I  Iruiii  iii  co  sll  aiiima,  32(i  A',  (119 A;  quo- 
inodo  |irudciiliii  ei  Irlliuiiliir,  .")(".';  ulruin 
ipsi  competat  admiratio,  23!IC',  consilliini, 
iaOB',  4.ioli,  cogitatio,  4.i5li.  Ouanlum  di- 
steiit  visR  ejus  a  viis  liominiim.  (!'.I8B.  (Juld 
siiil  cjiis  asliilin'  (!D,  \' ,  virtulcs,  2201)', 
via'.  841)'.  !)4A',  2401),  abscondilii,  8."iA  iid- 
inventioncs,  430 .\'.  siistcnlaliones,  I3C';  ube- 
ra  7."i!)l)  iilerus  et  vulva.  (iiSA  ;  dexlera 
cl  liriiiliiiim,  217.\'.  671  C,  D',  per  qiin'  (|iiii- 
iiiodo  |iircl.  734  A'.  li' ;  i|iii(l  cjiis  gladiiis, 
7(J1B,  i|uadriga.'  cl  currus,  7()0B',  ('.',  tbro- 


nus  et  sedes,  71),  .\',  13!) D'.  (Juonam  sensu 
recordetur  aul  obliviscatur.  6.j6D'.  laborem 
et  ta-diuiii  palialiir.  .32611'.  :W3B',  (131  D. 
hominem  errare  racjat  cl  indurel,  89A'.  B'. 
3771)',  74 K;.  I).  —  (Juomodo  abscondat  fa- 
cicm  suain.  400 .\,  708.\;  quid  ipsius  ira  cl 
quosnam  producens  elTeclus  7(I8.\,  746D,  A', 
qiicTnam  ejiis  maxima  ullio,:i22C;  (juosensu 
iid  iriicundlaiii  priivocclnr  ii  peccatoribus, 
:!.')2.\',  et  eos  odio  habeal,  74.\.  ctsi  etiam 
rcprobos  amet,  742B,  (Jualiter  consoletur  ct 
vindicctur  dc  hostibus  suis.  330 A',  in  quo- 
rum  punitione  glorificatur,  3(i4B;  quomodo 
siinclificeliir  ab  boniinibus,  3!)4C';  qiiotu- 
pllii  scnsii  plciiii  sil  lerra  gloria  ejus.374B'; 
quoiiiodo  inala  et  mors  sint  ab  co,  (iOI)'. 

Deus  pater  noster.  7.i3A',  B',  7.i4B.  747  A'. 
causa  omnium  bonorum  nostrorum,  316 C, 
salutem  iiostram  maxime  dcsldcraiis,  140C, 
(l.'i31i,  ii'grc  damniit  .5301),  iion  casligal  ni- 
si  iil  corrigat.  !):iA.  4721).  A'.  5211)'.  707A'. 
7181)';  coronat  ultra  et  damnat  citra  con- 
dignum,  45B',  2()2B'.  Electos  probat.  :i0D'. 
31li.  C.  conforlat.  31D,  la>tincat,  3IA',  el 
illuiiiinat,  31  li';  prfpdestinalos  prfpcipiic  di- 
llgll  2!).\';  omnihus  gratiaiii  suain  olVcrl, 
1401)'  :  ciini  spcciali  pictate  intiictiir  dili- 
gcnlcs  sc,  208  D';  semper  ad  beneficia  lar- 
gienda  pronus  est,  71 B,  714A,  B.  718D, 
W  (juo  pacto  sit  mlserlcors.  18  A.  ct  quan- 
tum.  1!ID'.  2!)A'.  Cf.  Misericordia.  —  Deus 
csl  causa  cl  rcgubi  lotius  juslilla',  OIA; 
quidquid  pra-cipit,  bonum  cl  justiim  est, 
01 A.  (Juantum  justus  sit.  102 IV,  331  B',  C; 
qu.-Piiiim  sint  opera  JuslitifP  cjus,  !)5.\.  Ju- 
slltiiim  siiani  alilcr  quam  in  perversis  pos- 
scl  dcclariirc  8!tD.  l'(EiiMm  pro  peccatis  in- 
tcrdum  (lilTert,  scd  iioii  iiiiferl,  .'i5A',  49C; 
ideo  stultum  est  patientia  cjus  abuti,  33 B'. 
—  Visitalio  Dei  in  bono  aiit  in  malo  sumi- 
lur.  4l(iC',  .507A'.  5201).  An  scnipcr  im- 
plcatur  volunlas  ejus,  l)24li,  ()4(!A,  li.  Deus 
omnia  vldct.  !)0C'.  1)',  !I3A',  B',  l:t5lf.  D', 
2:{9B',  C'.  2,56A,  465C,  337 C,  D,  etc.  Quan- 
Iffi  sit  sanclilatis.  .374C.  cl  potentiip,  7(', 
24 D,  !)4A,  604 B'  ct  seq.,  etc.  —  Agiliir  dc 
cjiis  piclatc.  a'i]ui(iiU'.  sapiciitia  cl  providcn- 
liii,  1021i  201 C,  47!)C.  A',  651 A.  Narran- 
tur  bcncMcia  cl  opcra  cjus,  94  A,  1!)6,\',  B', 
201  li',  2:19 A,  2.53A'.  2,58A,  (1091).  620li', 
62(!li,  6:i(!A',  6:19»,  640C.  641  D',  741  A.  elc. 
lOxponiiiiliir  caiilica  gratiaruiii  actionis  pro 
opcribus    cjiis,   508 A,    513 A,   519C.   621 B". 


788 


INDEX    ANALYTICUS 


Bona  sunt  omuia  ejus  opera,  2-42 D,  et  id- 
eo  laudandus  est,  glorificandus  ct  benedi- 
cendus,  a.^iSir,  242  C.  26.'?  C,  1)'.  Cf.  Crea- 
tio.  —  Explanantur  verba  Dei  Patris  de 
Filio  aut  ad  Filium,  141 B',  618D,  620D', 
640D',  637D',  674D',  682A,  687A',  696G', 
et  verba  Filii  de  Patre,  656  C.  —  Ubi  et 
quando  Deus  sit  quaerendus,  697 .V,  et  quo- 
niodo  teneatur,  747  C,  D;  ad  eum  in  om- 
ni  necessitate  est  confugiendum,  47D,  65C, 
476D'.  Cur  et  quantuni  diligendus,  olD,  B', 
78D.  Timendus  est,  7C,  .394D'.  Vide  Amor, 
Caritas,  Timor,  etc.  —  Cf.  Christus,  Spiritus, 
Trinitas. 

Dii  gentium.  Vide  Idololatria. 

DEXTERA  designat  prospera,  742 B'.  —  Quid 
dextera  Dei,734B';  quid  neque  ad  dexteram 
neque  ad  sinistram  declinare,  410A',  B', 
346  C. 

DIBON,  civitas  Moab,  450  C,  qualiter  interpre- 
tetur  et  quid  exprimat,  432  C.  453  B',  C. 

DIES  elapsi  a  creatione  mundi,  utrum  nume- 
rari  valeant,  4C.  —  Dies  interdum  pro  tem- 
pore  a  Prophetis  sumitur,  470B'.  —  Quot 
horis  protractus  sit  dies  sub  Ezcchia,  592B 
et  seq.  —  Ouid  sil  oratio  dierum,  21 B,  et 
dies  bonus,  83 B. 

DILECTIO.  Diligere  est  alicui  bonum  velle, 
41 A'.  —  Dilectio  Dei  est  una,  simplex  et 
invariabilis,  41 A';  in  illa  maxime  consistit 
sapientia,  8A',  cujus  initium  est  timor  Dei, 
159B.  —  Dilectio  non  est  otiosa,  quo  sensu, 
d9A,  B.  —  Amicus  in  Deo  et  inimicus  pro- 
pter  Deum  est  diligendus,  38A.  —  Quid  sit 
pulchra  dilectio,  146 B,  et  quomodo  mater 
ejus  sit  increata  Sapientia  et  B.  Virgo,  146A, 
153 C.  —  Cf.  Amor,  Carilas. 

DIOGENES,  philosophus,  quid  stirpis  viiitatem 
sibi  objicienti  responderit,  53 D,  et  Alexan- 
dro  Magno  quid  dixerit,  67  B'. 

DIONYSIUS  (S.)  Areopagita,  «divinus»,  241  G, 
«divinissimus  ac  sanctissimus»,  374.\.  «dei- 
formis  »,  734  B,  «  gloriosissimus  »,  579  B, 
«  sublimis,  excellentissimus  et  gloriosissi- 
mus  theologorum  princeps  »,  566,\,  639D, 
722 C,  seepissime  allegatur,  126D',  .339 A', 
447 D',  etc.  Citatur  libcr  ejus  de  Ecclesiastica 
hierarchia,  200  G,  734  B,  de  Ccelesti  seu  An- 
gelica  hierarchia,  371  B,  .372 C,  442 A,  etc, 
de  Divinis  nominibus,  258 A',  6,39 D.  Episto- 
la  ad  S.  Polycarpum,  592  G,  D,  A',  599 A. 

DIONYSIUS  Cartusianus  deflet  statum  Eccle- 
siffi,  25D,  34A,  334A,  B',  336C,  348A,  496C'. 


Quid  dixerit  de  futura  ejus  reformatione, 
337A'.  —  Laudibus  decoratur,  .309,  310. 

DIONYSIUS  tvrannns  sempcr  erat  pavidus, 
58A. 

DISCIPLINA  variis  modis  sumitur,  66 D,  A', 
164D,  189D',  251  .\,  pro  cognifione  mora- 
lium,  13 A,  98B,  271 B,  pro  correctione  aut 
scientia,  6B',  12B',  95D,  etc.  —  Quid  domus 
disciplina»,  300.\. 

Discipuli  non  possunt  fpquivalens  reddc- 
re  magistris,  37 D. 

DISGOKDIA  inter  consanguineos  oriri  solet 
propter  temporalia  dividenda,  156B.  A  dis- 
cordiarum  seminatore  cavendum  est,  73 A. 

—  Cf.  Concordia. 

DISCRETIO  est  maler  virtutum,  69B,  ct  jura- 
menti  ac  voti  comes  esse  debet,  54 C,  134 A, 
631 D.  Discretio  spirituum  necessaria  est  ad 
somnia  dignoscenda,  206  G. 

DIVINATIO  quid  sit,  et  cur  sic  dicta,  207  A; 
utrum  sit  licita,  343D,  .397A.  —  Divinos 
consulebant  j-Egyptii,  468 A'. 

DIVITI/E  qufenam  sint  bona;,  80B,  et  cur  eis 
bene  utendum  sit,  83  A';  cur  eas  Deus  dispa- 
ri  modo  distribuat,  28.\,  83B',  et  quo  sensu 
dicantur  iniqu<T,  34  C.  —  Reprobatur  an- 
xietas  de  divitiis  acquirendis  et  timor  de 
amittendis,  36  C;  nam  sunt  plurimis  occa- 
sio  vitiorum  et  perditionis,  34 D,  57 B',  69 D, 
A',  188 C,  189B,  703D',  et  multffi  curee  sunt 
cis  annexfe,  69  G,  A',  696 .\.  Superbia  amo- 
rem  divitiarum  fovet,  et  vice  versa,  120A'. 

—  Quid  divitia'  salutis,  364 A,  et  quo  sensu 
in  tempore  divitiarum  memores  esse  debea- 
mus  paupertatis,  107  C. 

Dives  honus  et  pauper  spiritu  laudatur, 
187  B',  188  B'  et  seq.,  avarus  vituperatur, 
1871)';  mendax  odiosus  est,  157G.  et  ditioris 
socictas  vitanda,  76C'.  In  quo  sit  divitis  glo- 
ria,  64B'.  —  Dives  facile  labitur  in  vitia,  69B, 
D,  quorum  quffidam  describuntur,  77A  et 
seq.,  79C,  D;  impatiens  csse  solet,  173D'; 
attamen  non  oninis  dives  est  iniquus,  80A. 
Quatenus  honorandus  aut  contemnendus  sit 
divcs  iniquus,  64  C.  De  diversa  agendi  ra- 
tione  cum  divite  et  paupere,  79A'  et  seq. 

—  Nunquam  sestimet  homo  se  satis  divitem 
esse  spiritualitcr,  35 .\. 

DIVORTIUM  rcprol)atur,  50B,  31 A.  Cur  sub 
lege  permissum,  .50  B. 

DOGTOR  non  despiciendus  est  propter  juveni- 
lem  a?tatem,  2.54B;  ingratus  est  doctus  re- 
nuens  docere  ignorantes,  37B.  —  Parentes 


I.NDEX    ANALYTICUS 


789 


filios  docerc  debent.  182 A,  183  C.  Quis  indi- 
gnus  sil  doccri,  126C.  quis  aptus  a  Deo 
doceri.  ^'>26\'.  —  Doctor  Ecclesise  est  Deus, 
339 .V.  r,.ioC.  603 G. 

DOLOSU.S  sibi  ipsi  nocet.  171. \;  reprobatur, 
U\'.  Quanta  ejus  perversilas.  72D',  88C, 
H2D,  12!)C.  22iB'. 

DOMUS.  Non  oinnis  admittendus  est  in  domo, 
72  D.  Doinos  filiorum  firmat  benedictio  pa- 
tris,  cradicat  maledictio  matris,  22  C.  D. 
Domus  nralionis  est  ecclesia,  7021?.  —  Do- 
mus  Dei  est  Ecclesia  militans.  339D.  36SD', 
723  D,  cl  Cbristiani,  496 .\,  B;  domus  Jacob 
seu  Israel  sunt  JudsBi,  343.\.  B,  3()1D,  sive 
Ecclesia,  40O.\,  447.\';  domus  David  est  Ec- 
clesia,  49oC'.  sive  templum.  492.\.  —  .Mvsli- 
ce,  quid  domiis,  lOD.  8:il),  167 .\.  196 C, 
494 .\',  domus  disciplinae,  300 .\,  mons  do- 
mus  Domini,  338C,  347 C,  duae  domus  Is- 
rael,  399  .\'. 

DORI.X  fluvius.  oui  assimilatur  incrcata  Sa- 
pientia,  desrribitur.  I.50D'. 

DRACO  allegorice  designat  rcgem  .Egypti, 
673D,  dsemonem,  3796.  bomincm  peslife- 
rum  seii  luxiiriosum.  4371)',  ."i76A'.  6.30.\'. 

DKOMEn.MUrs.  Qiiid  intelligalur  per  drome- 
darins  .Madian  cl  Epba.  722  .V. 

DUMA,  pars  Iduma*.!!,  4S2I)'.  designal  male  si- 
lentes  et  hypocritas,  487  C. 

DUPLICITAS  Deo  displicet,  131),  A',  14 A".  — 
Qiiis  sit  duplex  cnrde.  181».  qui  vilescit  nin- 
nibus.  I4H;  va>  illi.  18D.  I!'.  261).  —  Per 
lingua;  diiplicitatem  iiinolescit  iniquiis,.36A', 
et  (Iiiplicitas  nris  ex  duplicitatc  cnrdis  nri- 
tur,  36  B'.  —  C/.  Hypocrita. 


EBRIETAS  quanla  mala  pariat.  190B,  191  C, 
192 C  ct  seq.  Vilanda  est  prsesertim  judici- 
bus,  principibus  et  pra^latis,  193.\.  —  Ope- 
rarius  cbriosiis  non  locupbdaliir,  109  D;  mu- 
lier  ebriosa  rcprcbendiliir  163 C.  Jud.Ti  et 
Christiani  ebriclali  dedili  argiiiinliir.  .■i62C', 
D',  3631!'.  369  C,  .326 C,  I),  .333  B,  703 B'.  — 
Deiis  suos  spiritualiter  inebrial,  131 1),  196B'. 
—  Cf.  Viniim. 

ECCLESI.\  primiliva  cx  Jiidipis  elccta  esl, 
133.\,  D;  iii  moiitc  Sion  cxnrdiiim  siimpsil, 
339B;  in  priniipio  sperncbaliir,  (i.3S(;'.  Pra^- 
dicitiir  dilulandn  pcr  geiiliiim  conversio- 
nem,  338A,  341  C,  D,  377 A,  (:(i2B,  (;63(:. 
etc,  ita   ul   duos   populus  udunnret,  3411), 


328  .\',  628  C,  et  exaltanda,  6631),  732  A.  — 
In  corde  credentiiim  peperit  Chrislum,7.37B', 
7.38A,  a  quo  protegebatiir.  664  A.  B.  Bobora- 
tur  ne  .  pcrsecutionibus  frangatur,  6721), 
690 D',  692 B';  invitalur  ad  laftitiam  et  con- 
solationem,  626C,  (i32C',  (i(il  B',  (i70D,  674B, 
690 A,  7.381)';  miratur  fecunditatem  suam, 
6621)'.  —  Cantica  gratiarum  actionis  Eccle- 
si.ie  primitiva;  de  beneficiis  .Sulvatoris,  429A, 
319  C,  62 IB'. 

Ecclcsia  militans,  civitas  Dei,  fit  meretrix 
propter  reprobam  praplatoriim  vilam.336A', 
C;  convertenda  pra>dicitur.  337  .\'.  Referun- 
tur  bencficia  Ecclesia>  cnllata,  .368B.  363 D, 
.\',  D',  el  canliciim  ejiis  pro  gratiariim  ac- 
tione,  731  B.  Deus  eam  lucfur  ab  inimicis, 
3S2.\',  321 B',  intcrdiim  cnnsnlatur.  inler- 
cliiin  culpis  exigentibus  tribulari  permittit, 
.368 B',  .389  \',  .321  B',  D',  .361 D',  .3(i2B,  376 D, 
600  C,  609  B.  6771)',  678  C,  ctc.  —  Inveni- 
tiir  in  ea  gaudiiim.  vox  laudis,  677 .\',  et 
sccurilas.  3601!',  noii  innrdinaliis  limnr, 
399B,  .\'.  Gratias  agit  Deo  de  diaboli  dejecti- 
one,  321 D.  —  Christus,  lumcn  Ecclcsiae, 
721. \,  eam  impinguat,  fecundat,  colit,  613C, 
et  docct,  13SC.  (Jiialiter  Deiis  in  ea  com- 
mnrefur,  220 (V,  et  sit  magnificiis  siiper 
eam,  494  .\.  —  Ecclesia  mililans  ngiiratur 
per  Jerusalem,  20 B,  220 C,  et  per  regnum 
Juda,  382  C  ;  vocatur  civilas  sanctificata, 
1.321)",  domus  Dei,  3.39  A,  D.  723  D,  mnns 
dnnius  Doinini.  340  D'.  inons  Dci.  4231), 
vinca  Domini.  3()7D".  domus  Israel,  447.\', 
vallis  visinnis.  4921),  civitas  et  domus  David, 
.i94A',  .i93C,  vinea  meri,  521 D.  pharctra 
Dei.  663B.  civitas  Sancfi,  (i78B',  Sion,  babi- 
fatio  Sinn  ct  Jeriisalem,  .337 B'.  1301)'.  617 C, 
661  B.  —  Deiis  est  agricola  Ecclcsia>,  331  B'; 
quid  ejiis  panis.  34(5 1)',  (104 D.  conviviiim. 
310A,  A',  montcs  et  fiindanienfa,  3.iOC, 
328C,  collcs,  613A,  duces.  433D',  muri  el 
struclorcs,  661  C,  7231)',  7331)',  muriis  et 
antemuralc,  3I9C,  D',  lapides.  733D',  por- 
fa>.  7241),  7.331!'.  C.  capiit,  bnrba  ct  pili, 
389 A',  ubera,  7.39  C.  —  Qiiomodo  sit  a  filiis 
suis  honoranda,  201!'. 

Ecclcsia  friiiinpbnns  dcscribifiir,  726  A  ct 
scq.,  7.32B'.  I.apidcs  ex  quibiis  cnnsfriiifiir 
siinf  Sancfi.3(iOB,  divcrsis  ordinibiis  cl  man- 
sionibiis  disfincfi.  693.\'.  \  ocutur  Jcrusnlcni, 
1.33A.i93B',  .307 C',  Sion,307B',  terra  Judu, 
31311,  fcrra  vivcnfiuin,  .3!)3C,  iiions  sanclus, 
706 B'.  Qiianfa  cjus  opulenfiu,  liriiiitns,  ubcr- 


790 


INDEX    ANALYTICUS 


tas  et  securitas,  3071)'  et  seq.,  quanla  clari- 
tas,507B',  et  tetitia,  379C'.  752D.  Quid  ejus 
convivium.  540.\',  clavi,  funiculi,  fluvii  et 
rivi,  3(i8.V,  B,  D,  sappliiri.  prnpuiinaculn  et 
portae,  09.3 .\',  B'.  Cliristus  est  cjus  murus  et 
antemurale,  513  .\'.  Illam  liereditabunt  spe- 
rantes  in  Domino,  706.\'.  Non  erunt  ilii  di- 
versae  a^tates,  732 C.  —  Cf.  Beati,  Electi. 

Ecclesiarum  apdificatin  mulfipllcem  a  Deo 
snrtitur  retrilnilinnem,  I16.\;  ecclesia  cst 
domus  nrationis,  70:21!.  —  Quid  ecclesia  ju- 
storum  et  malignantium,  20 .\.  B. 
ECCLESI.\STICUS  liber,  unde  et  cur  sic  dictus, 
quis  ejus  auctor  et  translator  de  Hebra>o  in 
Grscum,  1.  .\pud  .ludseos  vncalur  Parabo- 
l<p,  1;  Dinnvsii  nostri  tempore  non  erat  in 
canonc,  1,  32D,  289D.  —  .Tractat  de  sapien- 
tia  et  sapientialibus  documenlis,  3.\;  timo- 
rem  Dei  valde  extollil  el  commendat,  8B; 
cum  Proverbiis  pro  maxima  parte  concor- 
dat,  1,  4.tC.  Eadem  sa"pe  repelit,  nec  proce- 
dit  more  scholaslico.  10. \.  109 C.  2261)'.  - 
Cf.  Jesus  filius  Sirach. 
EDOM  est  modo  nomen  proprium.  modn  com- 
miine,  737 .\,  B.  —  Terra  Ednm  eadem  est 
ac  Iduniflpa.  Duma  ac  Seir,  483 .\,  .374  .\ ,  737  .\ . 
Ltrum  designct  lerram  ubi  habllaverunt  fi- 
lii  Esau,  .3731)'.  —  Edom  inlerpretatur  san- 
guineus,et  exprimit  viros  sanguinum,573C', 
737  B.  C.  Qun  sensu  Chrisfus  venerit  de 
Edom,  737  C.  —  Cf.  Idumsea. 
ELAM,  regio  Persidis,  cujus  populus  Babylo- 
nem  vaslavit.  480  C,  et  Jerusalem.  4891).  in- 
terpretalur  despiciens,  485C,  seu  ascendens, 
494  A.  Per  Elamifas  quinam  infelliganfur, 
485  G,  A". 
ELEALE,   civitas   Moab,   4.30 B',    qunmodo   iii- 

terpretefur,  453  A. 
ELECTI  in  hac  vila  tribulationes  et  persecu- 
tiones  patiuntur.  319.\,  sed  finaliter  a  dia- 
bolo  superari  nnn  possunf,  449  B' ;  sunt 
germen  planfafionis  Dei,  727  B,  qui  inler- 
dum  eis  irascifur,  nnn  ad  inferitum.  sed 
ad  cnrrectionem,  707 .\'.  et  illos  ab  ute- 
ro  prppservat,  qiio  sensu,  633  A.  Glorianlur 
in  Dnminn,  impcdilis  hostibus  boni  com- 
munis  el  Ecclesia?,  5321)'.  —  In  pra^senti 
pacem  habenl  per  inchoationem,  in  patria 
perfectam  babifuri,  51fiA',  B';  per  miseri- 
cordiam  Dei  resurgent  et  vivent  vita  glnrife, 
518,\',  B',  C,  immortales  et  impassibiles, 
311.\',  confirmati  in  bono,  727  .\  ;  omnis 
lacrima  abstergetur  ab  nculis  eorum,  511  B', 


727 .\;  accipient  pra?niium  essentiale  et  ac- 
cidenlale,  673C;  laefabuntur  videntes  Deum 
facie  ad  faciem.  7501)',  760B.  el  SS.  Trinila- 
lem  laudanlcs,  751. \.  —  Injuria  et  ignnmi- 
nia  eorum  vertelur  in  bonnrem  et  Islitiam, 
511 C;  corpora  habebunt  immortalia.  im- 
passibilia,  lucida,  agilia  et  subtilia,  608 D'; 
assument  pennas  sicul  aquilre,  quo  sensu, 
608B',C'. —  Non  fruslra  laboi-al)unl,733A',  an- 
lequam  clamenf  exaudienfur  a  Deo,  753  D'. 
queni  fpfernaliler  adnraluinf,764B,aquo  con- 
solationem  accipient,  7.39D,  A',  D',  760A,  qui 
est  causa  illuminationis  ef  felicifatis  enrum, 
726  C,  et  torrens  quo  inebrianfur,  7.39  C. — 
if;terna  erit  coram  felicitas,  727 A,  753 A, 
763  D',  cf  requies,  764 .\  ;  quanfa  eorum  cla- 
rilas,507C.  sublimilas.727  A',  la-titia.  (i73C', 
D',  7311)',  7521).  760C,  qua?  omnem  viato- 
rum  eapacilafem  transcendit,  746 B.  Cur  de 
reprolinrum  popnis  gavisurl  sinf,  764 C.  .\". 
Canficum  corum  de  beneficiis  Dei,  447B'  et 
seq.  —  Cf.  Beati,  Ecclesia  triuinphans. 
ELEEMOSYNA  commendafur,  27D,  47.\',  83A, 
etc.  Cuinam  ct  qua  ratione  praestanda  slt, 
73C  74B,  D,  lORA.  I7SD';  ufrum  lauda- 
liilius  Jusfo  pra^steliir,  73  D.  Non  est  diffe- 
renda,  28  C,  sed  eliam  orfendenlibus  danda. 
28  A'.  Quanla  cjus  ulililas,  23B,  27  A',  73 C, 

991)',  lOOA  ct  seq.,    179A  et  seq.,  191  A.  — 

Cf.  .Misericnrdia,  Paiiper. 
ELI.\(;I.M,   filius   llelcia",   successor  Sobnae  in 

pnnfificafu,  4911)',   ab   Ezechia   miftifur  ad 

Babsacen,  581 B,   deinde  ad  Isaiam   consu- 

lendum,  .384B.  Figura  est  Christi  resurgen- 

tis  et  sacerdofis,  493 D. 
ELIAS  laiidibus  ornatur,  2S4B  ef  seq. 
ELIM.  piiteus  in  lerra  Moab,  431. \'.  inlerpreta- 

lur  fortes  seu  arietes.  et  designat  elalorum 

corda,  453  B'. 
ELISEUS  prajconiis  cxfnllitur.  286 B  et  seq. 
EMMANUEL,  nomen  Salvatoris,  384 .\,  3931)', 

399A,  cur  ei  datum,  384B,  .385B'.  Solvitur 

Judfeorum   objectio  de  lioc  nomine,  384D, 

383  C,  A'. 
EMPEDOCLES.  philosophus,  solem  vocavit  pa- 

trem  deorum  ac  viroruni,  .398  C. 
EMPTOH,    quomodo    conlra  Jusfiflam   peccet, 

166A',  253B';  quid  ei  liceat  secundum  leges 

et  eonscientiam,  166B',  C. 
ENOCH    praedicitur   venturus    in    fine  sa-culi 

cum  Elia  ad  convertendos  Judseos,  266  C. 

Cur    dicaliir    non    babuisse    sibi    similem, 

291B. 


EfMX  .^SLu.Tnecs 


T9i 


EPHA.   Koo  traas  Anbiam.  eamei>}CTnB  f.»-      EZEtTHLVS,  rei   fntki,  hmiatar.  i8H  D'.   Cnr 


nx.  7*»  V. 
EPfifLVLM.    Cnr   sie    »0«?*'"'"    m  .,-nnrr     ij.-.nr, 
tribaam.  3»)B".  .5K.V. 


Mtt    peiTcasse   •iuT^nr.   29*  C    Be&r: 


A2dL'.   —  Ef 

i,i"    'ri.'~rn'^c.'. ;    .       ._T 

jsigHat.  Ui)C.  SaSC 
Eiri^i  -      -  :s  hierarcha  >   '.:■' 

e*?*^  _  ■  .V.  —  l"/.''.j  P'— I 

F  zeBdmB  - 

.  r    _    ijEno  pr>:: 
spleQ'ii'iis  epalis  ia   L^m^T  aiien.t 
r»ui'i.im    -     ■    ' 

r,iil»i.;     I^i  — 


scns.  4*5':'.  ir. 
LIEL  pcop&eta  TiiBtiiiii    i»' 


ceotor  CjTws  ae  teEtas.  4SID".  et  «Zlirisfi: 
ERR"R   dtrftTtr 


—   Itens   permissi-  amre   fecft. 

89B".  TA4C.  D. 
ET~MVRl   a  Jn.i.-ws  desoiei.^baatiH'-  "SHX.  — 


70 10.  D. 

ErsEBRS.  Cssarienss  -.  -    dos.    t"- 

iilt)-.    452 D.    .BSC.     ■Miia..'    F 

F'  creata,  98  .\.  3KB.oreiii  sewBtiam. 

a<:>:v.'pit,  9i<€.et  mazis  peecaTtt.  qaaiB  .Viain. 

i4;lA. 
EVANGELIST.V  a  Deo  Dcnmissns  Jesisnat  S.  Aj- 


7*    cnii^nstrTS-    &br9raiiy 


ttetiessar' 


K!UV. 

'S     ■?»^!!'=n'^ 


zca.  -i^f...  ii."iE.  —  Spiritu- 

:•;*   7rwfit:atores   et   prsiati 

^rrarois.  pcvsnfens 

—        ■  'S  ■fffitiar  iira6flftff^ 

nt  lioeuA 
refeiKeat'- 


ae.  9»B'. 
F-VX-V  boax  proencaiida 
"i-'i    lama  «pKin  ^trtii 
~    Tianda.  39S-V. 

•    neftoralfev  ijTtnm.Tf.i    mT'?tfit»  i 
■^ectatnr     -  ■ 
■^    -  >  •iepeimens  .;um  wsiiniet  ~t^V. 

F  -  Ji  mortaii  esscsteos.  seu 

:Bis  :  ater-Ti..    ".'di^niliis 

est.  KSC  HT-V.  Xeso  temer  .s  ;st 

ft.'.nis    t*rV-  —  Fi--  '-•   ■  .:  .s 

llliP"      l   .TU.'     n.^fi  -      - 


E^    IL.'' 

•lo  r  - 


liav. 

Iq 

'WO- 

"•■  j—  ■ 

:.,. 

s«- 

EX 


lati 


p\  jj,;-,"f,jr,i;.,    .,,..^ntf'  «•■»»    fwtfv 


^sseqtk;a<ia.  49 .V. 


'  I  *  ;r 


792 


INDEX   AMALYTICUS 


—  Mystice,  quomodo  ferrum  in  argentum 
et  lapides  in  ferrum  convertantur,  725A',B'. 

FESTIVITATES  quasdam  sol  et  luna  determi- 
nabant  apud  Judseos,  201 A',  259B.  Quid  fue- 
rint  Neomenia  et  sabbatum.  et  cur  inslitula, 
.S26C;  qun  sensu  ea  et  cetera  .ludasorum 
festa  Deus  odissc  dicalur.  3261).  Odit  etiam 
festa  Cbristianorum  scelerate  viventium, 
.■133 D',  .3.36 A. 

FIDEJUSSOR  quid  agere  debeat,  180A'.  Ipsi 
gralitudo  debelur,  1751 B',  sed  sa^pe  non  cx- 
hibetur,  170C',  D',  180  A  ct  seq.Non  nisi  cum 
magna  cautela  fidejubendum  est,  180D. 

FIDES  initialis  infusa  fundamentum  est  virtu- 
tum,  139C,  199.\;  fides  formata  est  fides 
per  dilectionem  operans,  lOOB.qua'  salutem 
consequitur,  17A,  30.\',  90B  ;  fides  autem 
sine  caritate  et  opere  morlua  esl,  17A,  199 .\'. 
Ex  fide  cordis  omnia  sunt  agenda,  1981)'. 
Fidei  jungendus  est  timor  filialis,  139  C,  quo 
ipsa  fovetur,  13B,  i6D'.  —  Fides  propugna- 
culum  est  animne,  6931)';  verilas  ejus  fun- 
datur  in  revelatione  divina,  203 C.  In  quo 
majoris  sit  certitudinis  quam  scienlia,  200 .\. 
Fides  catholica  est  via  ad  beatiflcam  visio- 
nem,  36 B';  usque  ad  mundi  finem  in  mul- 
lis  manebit,  243B;  ipsius  adversariis  resi- 
slendum  esl,  qunlibus  armis,  33C".  —  Quo 
sensu  fidos  cinelorium  fuerit  renum  Clu-i- 
sti,  mC,  D',  422 A. 

FIDUCIA  non  est  in  hominibus  ponenda,S30B', 
sed  in  Deo,  i6D,  70C',  429C',  430A,  449B. 
Regnum  coelorum  hereditabit  qui  confidit 
in  eo,  706.V',  B'.  —  Quid  tabernacula  fidu- 
cise,  360  C. 

FIGULUS,  cujus  opera  describuntur,  234B', 
quid  spirilualiler  figuret,  235D'.  —  Deus 
figulo  comparatur,  337  A'. 

FILI.\  qualenus  melior  sil  fllio,  223 A'.  Quaa 
sint  parentum  obligationes  erga  fllias,  30  D'. 
Filia  prudens  amabilis  est,  125D',  fatua  in- 
honorationem  meretur,  125  C,  perversa  con- 
fundit  patrem,  123D',  impudens  perlurbat 
patrem  et  maritum,  126.\,  imprudens  et 
luxuriosa,  cuslodienda  et  reprimenda  cst, 
163D',  164A,  234A',  quare,  164B,  C,  2S4A', 
B';  quantam  sollicitudinem  ingerat  parcn- 
tibus,  2.54  C,  D.  —  Nomine  fllisp  in  Prophe- 
tis  solet  populus  accipi,  32-iC,  4.34C',  489B; 
filia  Sion  designat  urbem  et  populum  Joru- 
salem,  324A,  415D',  S86B',  C;  filiae  Sion 
sunt  urbes  minores  et  villae,  335 D,  539 .\. 
Filia   et    filiae   Sion,    quid    mystice,    .333 B, 


335A',  357D',  7.36A.  -  Per  montem  filim 
Sion  intelligitur  templum,  454D.  Ecclesia, 
4.54B',  anima  justi,  458A.  —  Cur  Babylon 
dicatur  filia,  647 D.  Moraliter,  fllia  Babvlonis 
esl  anima  peccalrix,  6.50A,  et  nomine  filia- 
rum  imperfecli  inlelliguntur,  722.\. 
FILII  debent  parentes  honorare,  20 .V,  21 C, 
quibus  aequivalens  aut  condignum  reddere 
non  valent,  20  B';  eis  obedire  verbo  et  opere 
et  sine  murmuralione,  21 D',  22 A,  B;  vitia 
eorum  tegere.  22.\',  B',  C;  eis,  maxime  in 
seneclute,  subvenire,  22 D'.  Quantum  filiis 
prosint  honor  et  ohedientia  parentibus  ex- 
hibita,  21  C,  D,  A',  B',  22B,  C,  23B  et  seq. 

—  Quomodo  parentes  filios  educare  debe- 
ant,  .30B',  181  C  et  seq. ;  quanta  bona  aut 
mala  sequantur  bonam  aul  malam  educa- 
lionem,  181  C.  182C.  Non  asperius  eos  cor- 
ripiant,  253  li',  non  eos  sibi  dominari  si- 
nant,  203B',  D',  ab  eis  caveant,  1980',  super 
eis  non  leetenlur  nisi  sint  virtuosi,  910,  D', 
1.38.V.  —  Filius  indisciplinatus  confundit 
palreni.  123B',  Quam  perversi  filii  iniquo- 
rum  parentum,  249  0',  250A;  quam  miseri 
filii  adulterini,  136 B',  C.  Filii  damnali  con- 
querentur  de  parentum  negligenlia  et  scan- 
dalis,  230B,  0.  —  Quid  per  filium  olei  si- 
gnelur,  3.59  C.  D',  .367 D'. 

FIRMAMENTUM  quid  sit,  et  cur  firmamentum 
altitudinis  vocetur,  258 A;  quae  causa  pul- 
chritudinis  ejus,  238  C;  utrum  luna  sit  in 
firmamenlo.  2.59A'.  —  Mystice,  firmamen- 
tum  est  Ecclesia  niililans,  cujus  stella"  sunt 
fideles  et  pulcbriludo  Chrislus,  264.V'. 

FLETUS.  Super  errantibus  flendum  est  cx 
compassione,  459A'.  493 B',  571  C,  sicut  fle- 
verunt  .\posloIi  super  obslinalis  Judseis, 
564  .\'.  —  Cur  fieverit  Ezechias  duni  a^gro- 
taret,  .''i^OB,  .591  B'.  —  Cf.  Luclus. 

FLOS.  Quinam  sint  flores  Sapientiae,  143D', 
B.  Virginis,  ISSB,  et  animae  fidelis,  238A'. 

—  Cur  Ohrislus  flos  dicafur,  419B.  Flori 
assimilalur  felicilas  carnalium,  602D',603A, 
el  flori  decidenli,  ha^retici,  .5321). 

FLUMEN.  Sapicnlia  increata  flumini  compa- 
ralur,  150 D' :  de  fluvio,  id  est  de  copde  Pa- 
Iris,  150  0',  151 B,  seu  de  paradiso.  151 A, 
effundit  flumina  sive  charismata  graliarum, 
150B'.  quihus  Ecclesiam  irrigal,  151 C;  et 
seq.  —  Myslice,  quid  designenl  flumina, 
428A',  ir,  464  D',  568D,  615B.  etc. 

FOE-DUS  iniit  Deus  cum  hominibus,  503B', 
.5641)',  692B',  7180,  quod  peccato  deletur. 


INBEX   ANALYTICUS 


703 


571 A'.  Cuni  morte  ct  infcrno  qiiasi  fopdiis 
fecerunt  impii,  o27l)',  o^.T.V.  qiiod  dolclii- 
tur,  529  C,  333  C.  —  In  foedus  popiili  datus 
est  Cliristus.  fi2IA,  659B',  cujus  lex  evangc- 
lica  est  foedus  Dei  cum  linmiiiibus,  f!fl(i.\', 
701  C,  B',  73()B'. 

KOKMM.  mvstirc  cst  homo,  S31)',(;02C'.  6(«  A. 
r)74C.  ct  generatio  impiorum,  24(JA. 

F()ENL'S.  opus  miscricordia;.  176  D,  commen- 
datur,  177.V;  non  cst  cuilihct  prfRsfandiim. 
oiH",  nec  citiiis  ropetendiim.  IKil)'.  Illiid 
accipiens  diligeiitcr  rcstitiiat.  177li.  Inlidclis 
solutor  vituperatur,  1771)  ct  seq.  (Jiiomodo 
foenerator  se  gerere  debeal  in  diversis  casi- 
bus,  178  B  et  seq. 

K(!)l,l.\  figurant  vitam  homiiiis.  8.i.\.  3.33.\. 
7i7l!,  cl  verha  inania,  31) .\. 

FO.NS  universa»  sapicntia»  est  \\'rbum  a-ter- 
num,  51)'.  Quid  fontes  Salvatoris,  430B,  C. 
—  Allegorice,  fontcs  aquarum  siint  pra-di- 
calorcs  et  doctores,  57flB.  scienlia  et  gra- 
tia,  6l."il!,  6fiOB',  712B',  torrens  voluptatis 
cceleslis,  660  C, 

FOUNICATIO  alia  est  spiritiialis,  328C,  alia 
cariialis,  3281),  qiiai  ex  lascivo  adspcclu 
dignoscitiir.  1631)'.  \itandaf  sunt  occasiones 
fornicaliniiis.  5.")l)'  cl  se(i..  2.521!.  et  socictas 
foriiirarioriiiii,  110  \,  quoriim  iiiores  cl  stiil- 
lilia   dcscribiinlur,  i33L)  cl  scq. 

FOBTCNA.  Ccntiles  et  .luda-i  idololatra»  For- 
tunaB  sacrificabant  ultima  anni  die,  750 C. 

FRANCISCFS  (S.),  «.Scraphiciis  ille  sublimis», 
deformis  erat  corpore,  f)7C;  dicerc  consiie- 
vil  :  Fratres,  incipiamus  Dcn  servirc,  104 U. 

FR.\TEB  interdum  pro  proximo  accipitur  in 
•Scripturis.  48A,  30A,  .351  C,  611  D',  etc.  — 
Fralrum  concordia  approbaliir  apiid  Dciim 
el  homines,  1.56  li. 

FB\I'S.  Ilomicidae  assiiiiilatur  qui  dcfrainlaf 
paiipcrcm,  2101),  qui  victualia  iiijiislc  tollif 
ab  aliquo,  210.\',  qui  mcrcenario  mercedcm 
nnn  solvit.  minuit  aut  nimiiim  difTcrt.210lt'. 
qiiir  defraudafio  iiifir  qiiafuor  pecrata  ad 
Deiim  clamanfia  anniiiiieratiir,  210C'.  lie- 
prchcndifur  fraiis  in  arquirendis  divifiis, 
2.53A',  et  circa  usum  pondenim  in  vendi- 
tionibus,  2.53C,  quod  est  srrave  pcccatum, 
non  <limiltcndiim  iiisi  rcsliliialur  injiislo 
ablatiim,  2531).  flrimi  timoro  fniiidis  doin'- 
gaiiilum  sil  fa>niis,  178 A,  li.  -  l"r.iiidiiloiili 
siint  possimi,  .5.581),  A',  .561  D,  \',  of  iinligni 
prfrlatione,  .'i.571)'.  Ouiiiam  fr.iMdiiloiifor  Doo 
loqiiantur,  .538C,  .561  C,  D. 


FRENFM  lingum  adhibendum  est,  176A'.  Anti- 
rliristiis  frenum  crroris  erit  sibl  credenti- 
bus,  5481)'. 

FBLCTFS  terra».  ciir  produrti,  192 C.  —  Fni- 
ctus  hominis  sunf  npcra.  .39.\.  412.\'.  417.\, 
753A.  Ouid  frurfiis  jiisti.  353D,  sapientiffi, 
42A.  1451)',  2271)'.  salutis,  lOC.  I)',  divini 
fructiis.  2381).  Christus  est  fructus  tcrrae 
sublimis.  3.57  C. 

FRFCAMTAS  cnnimcndatur.  180R'.  C. 

FlirTEX  quid  sif,26C':  qiiid  frutex  perrati  et 
qiiomodo  cradiccfur,  26C',  D'. 

FLL(iENTIl'S  (S.).  Ruspensis  episcopus.  allc- 
gatur.  1871)'.  (Migne  Patrol.  lat.  tom.  65.) 

FULLO.  Quid  agor  Fullonis,  3801)'.  .581 A. 

FU.MUS  qiio  impletiim  est  lcm[ihim  in  visione 
Isaiic,  quid  exprimal.  375C.  D,  I!'.  —  .\lle- 
gorice,  quid  fumiis,  446C.  44fl.\'. 

FL'ND.\MENTL'M  EcclesiaR  principale  cst  Chri- 
sfiis.  528 C;  cur  in  fundamcnto  fundaliim 
dicafur.  528B';  fiindamonta  sccunilaria  sunt 
Aposfoli,  1(;5A,  5281). 

FINICULIJS.  Oiiid  sit  habere  pro  znna  funicu- 
liim.  .3.551)',  traliere  iniquitafem  in  funiculis 
vanilafis,  364 D;  quid  funiruli  sii|)orn.T  .le- 
rusalcm.  3681!. 

FIB.  Ciir  fiire  pcjor  diratiir  siisurrafor.  37B', 
el  niondax.  1181!.  —  l'rinripos  Juila-oriim  et 
alii.  socii  fiirum,  redargiiiintur,  321)1)',  337. \. 

FL'BOB  est  ira  prffidominans,  243  C,  gravior 
indignationc,  .572C,  ideo  odibilis,  171 C. 
Quanliis  sif  in  da>moiiiliiis.  241  B.  C.  4471)'. 
qui  minisfri  siint  fiiroris  Dei  in  impins, 
2411),  sed  pcrvcrsa  infcntione,  241  A'.  Quid 
furor  Dci.  217D',  .i33A,  6321)',  738A',  qiiam 
gravis  ad  porlandum.  348 B',  el  quomodo 
ronvertafiir.  42flC,  I!':  proptrr  poccata  oxar- 
sif  in  .Iiida-os,  3(')6I),  4061!'.  ct  in  popiiliim 
rhristianiim,  3"0.\'.  Ouid  vasa  fiiroris  Do- 
mini,  4321),  I!'.  436(^.;  quomodo  Assiir  sit 
virga  furoris  ejiis,  411  C,  4161)'.  —  Furor 
pro  fervore  dcvnfionis  suniifiir.  238(;. 


G 


G.\M1.\NI'S,  larriiii.i  iiijusibmi   liorbir  Svriac, 

valot  ronfra   mnrbuiii  railiiriiiii,  145D. 
('■\LIL.E.\  gonliiini.  oiir  sir  ilirla  cl  cpiiil  iiiv- 

stiro,  4011).  4()SA', 
CALI.IM,   qiiiil    lilloralitcr  et   nivsli.o    4I.")II'. 

4.531!'. 
CiAUDIUM   Sinc  gaudio  diu  vivere  iioi|iiiiiiiis, 

18511.  Utruiii  gauderc  liccat  de  morle  ini- 


794 


INDEX    ANALYTICUS 


mici,  33 C,  D'.  Non  gaudendvim  est  siiper 
iniquitate,  MOD.  Gaudium  quod  parit  dcvn- 
tio  ac  timnr  Dei,  8D,  t)D'.  nmni  delectatinni 
carnali  pripferendum  est,  183 D'.  —  Christus 
gaudet  supcr  Ecrlesia,  733  C,  qufR  et  ipsa  de 
beneficiis  sitii  collatis  gaudet  in  Dnminn, 
68l.\,  73IR,  7olD',  loic,  7S8D'.  JMagnum 
erat  gaudium  primitivfe  Ecclesiae.  671. \,  et 
ingens  est  gaudium  animae  conversa?,  677.\'. 
De  hominum  peccatis  gaudet  diabohis,  30 D, 
108C',  1311V,  de  cujus  dejectinne  gaudcnt 
electi,  44SB.  Quantum  sit  gauilium  in  cce- 
In,  7-46 li.  —  Cf.  .lucunditas,  Lsetitia. 

GEFJON,  fluvius  paradisi,  cui  incrcata  Sapien- 
tia  comparatur,  150B. 

GEMITrs  vidua-beiiigne  suscipiliira  l)eo,214C'. 
Gemitus  matris  meminisse  debent  filii,  .'ilH. 
Merito  gemendum  est  in  hac  lacrimariirn 
Talle,  719B,  sed  mundus  gemit  ubi  non  est 
gemendum,  iS.^jD.  In  coelo  deerunl  gcmltus, 
S70C,  673C',  I)'. 

GENTE.S  omnes  quasi  nibil  snnt  ante  Deum, 
605B',  606.\.  l'naqii<TBque  habet  sortem  sibi 
propriam,  93 D',  angelum  custodem,  00 B.  C, 
et  gubernatur  a  Deo,  HOX',  qui  superbas 
eradicat,  63.\',  et  regnum  de  alia  ad  aliam 
transfert,  61  D,  B',  470 .\'.  —  Maxima  pax 
erat  inter  gcntes  instante  advcntu  Christi, 
341  D',  qui  est  lux,  salus,  dux  et  prfeceptor 
cunctarum,  6381),  A',  681 G,  682A',  606D'. 
Quomodo  subjecta?  sint  gladio  et  arcui  Cbri- 
sti,  6101)',  611 A,  qui  illas  judicabit,  301), 
341 IV,  610C.  Pra>dicilur  finalis  carum  inte- 
ritus,  .i72.\. 

GEiNTILES  quosdam  Christus  dereliquit,  quos- 
dam  vocavit,  341. \',  642  G.  quorum  conver- 
sio  Ecclesia"  primitiva^  promittitur.  721  .\'  el 
seq.,  ct  s.Tppissime  pra^nunliatur,  ."i3S.\,  C, 
560 B,  577  A,  B  et  seq.,  etc.  Habilantes  olim 
in  regione  umbra"  mortis,  401. \',  abjece- 
ruiit  idola  sua,  546  \',  et  ex  cis  ac  Judseis 
facta  esl  una  Cbristi  Ecclesia,  341 D,  628  C, 
I),  —  \'ocantur  canes,  70B,  cffici,  623.\',  ste- 
riles,  600.\,  cgeni  et  pauperes,  614D',  adve- 
nffi,  370A,  438C,  700C',  701D,  solitudo,  ter- 
ra  deserta,  invia  et  arida,  377B,  C,  370A, 
633  C,  desertiim.  .560B,  .578D',  615  C,  C,  622  A, 
630  D. 

GERMEN  Dnminl  est  Cbristus,  3.57A;  germen 
plantatinnis  Dei  siint  praedestinati,  72715; 
vir  Juda,  germen  Dei  delectabile,  est  Chri- 
stus  seti  filii  adoptivi  et  grati,  361 A',  360 A; 
germen  alienum   sunt  filii    reprobi,  462 B, 


463  D'.  Germcn  id  est  posteritas  et  opera 
impiorum,  dissipabilur,  .366B,  448B',  453D. 

GERSON  (.Toannes),  Gancellarius  Parisiensis. 
allegatur,  I75B'. 

GIGANTES  superbos  dclevit  diluvium,  02 C,  D, 
A'.  Golialh  giganlem  funda  dejecit  David, 
280-\.  B,  C.  —  Qiiinam  nomine  gigantum 
cxprimantur,  517 C. 

GL.\r)lUS  sumitur  pro  dirn  supplicin,7.50C,pro 
impugnationc  ac  tenbatione  diaboli,  .328  A'. 
Gladius  Dei  est  rigor  justitia;  cjus  cnntra 
dsmones  et  impios,  .520D,  .573 C,  .\',  761 B; 
gladius  Christi,  doctrina  ejus,610D',  vel  sen- 
tentia  judicialis,  6H.\  ;  gladius  acutus,  effi- 
cax  ejus  sermn,  637.\,  et  os  S.  Jnannis  Bapli- 
stpe  aut  cujuslibet  idonei  pra>dicatoris  vel 
pra^lati.  6641)'.  —  Tempore  adventus  Cbri- 
sti,  gladii  conversi  sunt  in  vomeres,  3411)'. 
nec  gens  contra  gentem  gladium  levavit, 
.342  B. 

GLOKIA,  glorialin  et  glnrificatio.  Gloria  est 
clara  cum  laude  notitia,  8B;  interdum  pro 
claritatc  accipitur,  2.59  C.  Quomodo  timor 
Domini  sit  hominis  gloria  et  gloriatio,  88, 
•58A',  B',  64C;  quffi  confusio  adducat  glo- 
riam,  .32D.  Gloria  est  filio  honorare  patrem, 
22B';  gloria  senum,  timor  Dei,  157C;  glo- 
riam  sibi  acquirit  sapiens,  HC,37D,43C.  A'; 
gloria  magna  est  sequi  Dominum,  137 A', 
cujus  gloria  pleni  sunt  coeli  et  terra,  2.53A', 
374  B'  ;  glnriam  Dei  contemplando  non  sa- 
tiatur  homo,  quo  sensu,  2,37C'.  Omnis  gloria 
hominis  esl  velut  fios  agri,  602  D',  ideo 
iniqiiorum  gloria  nnn  cst  appetenda,  .37 .\", 
116B.  —  Chrislus  cst  gloria  Patris,  602 A, 
647 A',  6.57D;  omnem  invocantem  se  creavit 
Deus  in  gloriam  suam.  628 .\,  quam  nemini 
communical.  621  D,  633  A'.  —  Hiimilis  glori- 
alur  de  disciplina  et  timore  Domini,  66  D,  A'; 
perfectius  est  gloriari  in  paupertate  et  tri- 
hulatione  quam  in  divitiis,  66 C.  Non  glo- 
rianduin  est  devestium  pulcbriludinc.  67.\', 
nec  filii  et  subditi  glorientur  de  parenlum 
et  superiorum  contumelia,  22.\'.  C.  Dc  quo 
sit  gloriandum,  98A',  lOlB,  237B';  quid 
gloriae  vestimenta,  678D.  —  Glorificandus 
est  Deus,  .303  C,  etsi  major  omni  glorifica- 
tione,  263 C;  quem  impii  non  glorificant, 
317A'.  aiit  labiis  lantum,  .536B'.  .540B'.  Pa- 
tcr  multipliciter  glorificavit  Filium,  697 D. 
—  Cf.  Honor. 

GLOSSA  ordinaria  fWalafridi  Strabi)  sa>pissi- 
me  citatur.  1,  181),  37 B,  46 D",  etc.  (Migne 


INDEX    ANALYTICUS 


705 


1'alrol.  Int.  torn.  Ii:i  ot  1  U.)  —  Glossa  in- 
li'rlini'ai-is  (.\nsolmi  Lauiluncnsis),  2."i(;  \. 

<'iilM()|{|{|I.\.  Pnpulus  rinmorrli.T  (licnindir  .lii- 
il.ci  r(  ilircnili  sunt  porversi  Clirisliaiii, 
:\-r.,\\.  XVW). 

(llt.WIX)  qiiiil  sil,  ct  quomndi)  proilucatur, 
2(;i(l  —  (Jiiiil  invstice,  529 .\,  .OTlf,  5W.\', 
■)(!0I)',  im.K'. 

('il{.\TI.\  a  Deo  dalur  racicntilnis  quod  in  se 
cst,  121)',  0011  1C8I!'.  nriim  Dcn  gratiani 
suhtrahcnli  pcccata  hoininis  iinpiilari  pos- 
sint.  89|{'.  In  qiio  consistal  gralia?  aclus, 
i4(>l),  cl  quomoilo  timor  disponat  ad  ipsius 
infusionem,  IttC.  .\b  incrcata  Sapicntia  pro- 
ccdit  omnis  firatia.  |.i(;i),  cujiis  plenitudo 
fiiil  in  1!.  Nirpinc,  t.").'>l).  Iluiiiililas  facil  hn- 
niincm  invcnirc  c;raliam  coram  Dco.  2i(^. 
—  Oii.''*  sit  confiisio  addiicens  firatiain,  .'121). 

tiUKGOUir.S  (S.)  I'apa.  Saepe  alleganlur  cjus 
scrninncs.  homili.Tcl  dialogi,  2.i(^  2.")l).  4iC', 
2II.\'.  (JKJC,  ctc. 

(^iltKCiOllirs  (S.)  Nazianzenus  «  S.  llicrniivMii 
inslructor  ».  .'n.'I  (V . 

GKKX.  Noinine  gregum  frequenter  designan- 
tiir  fiddcs  "."iOn.  Grcx  Chrisli  est  Ecclesia, 
(|iiain  ipse  miilliplici  panc  pascit,  (lOtl).  — 
.Mvstice  quoinodn  civitales  .\rocr  grci;ihiis 
ccdanl,  ■id.'}.^.  pascua  grcgiim  lianl  gainliiini 
onagrorum,  3.501)',  3C2 11,  cl  cainpcstria  cnii- 
I.T  grcgiim,  "iOI)'. 

Gr'IT.\  tria  designat  :  sliHiciiiiiiin,  innrbum. 
friiliccm  scii  spiM-icm  arnnialicain.  ll."i.\'. 

GVHi)\  .\fil  innnachi  a  S.  lienedicln  rcprnban- 
tiir,   ISOf)'. 


H 


ll.\|t|l\llil  (Jir  ca'liiiii  ct  n'li'riiilas  liabila- 
lio  Dei  dicantur,  "071!,  C.  ".i:iC.  (Juid  hahi- 
tatio  Sapienli.T.  i:!OI!',  H5I!';  hahitatio  in 
qua  iniiiislravil  I!.  \irgo,  l."i'il!';  hahil.i- 
tin  opiilcnta,  5(;7I)';  hahitalorcs  ct  iiahila- 
tio  Sion,  .il7l)',  .i:t(ll)' ;  hahitalores  pctra', 
022  C,  .\'. 

II.MilTrS  pcr  prnpriuin  acliiin  cognoscilur, 
27.\,  I!    72(:.  2001). 

II.KHrriCI  qu.ililcr  convcnlicula  siia  a-dificent. 
I2IC.  1001!';  diim  pcrvcrsa  siia  dncuiiicnla 
asscquuiiliir,  qiiasi  idnla  .•idorant  :tls|), 
(il8.\'.Non  merenlur  a  Dco  illuminari,:i.i()C'; 
sapicntin  corum  csl  lanliim  apparcns,  lilOJt'; 
qilia  ahjcccriilil  doclriiiam  Christi,  polestati 
dfPmonis  traditi  sunl,  ;108.\',  C'.  —  Uuidain 


incariiationcm  Chrisli  phantasliram  aflir- 
marunt,  :iS.'il);  multi  plus  crraverunt  quam 
gcntiles  phijosophi,  iCfiC.  Sunt  h_vpocrit.T, 
4IOIi,  siipcrhi.  .ii7(:.  .t.58D',  maliliosi.  .i(;(;.\ 
et  seq.,  lilii  desertores,  3.")()li,  frauduh^iiti, 
."»01 D.  flos  dccidcns,  .'i:i2D;  anims>  eoruin 
sunt  quasi  vidu»  .ilOli.  —  .\nimas  strangu- 
lanl,  .{74 li';  conanliir  deslruere  ct  dissipare 
fidelcs  CCIl)'.  qui  lanien  non  debent  eos  ni- 
iniiim  tinicre.  .'iOO.^',  qiiia  a  Chrislo  prntc- 
giiiiliir,  :i821),  :!08l).  Nnn  polueriinl  Ecclesi.T 
pr.Tvalere,  sed  confusi  cl  victi  sunt  ah  ca, 
.141. \.  qu.T  illos  comburit  virtulc  ct  nominc 
Christi.  417.\'.  —  Figuranlur  per  Phacee. 
.■182  C.  Israel.  .(00 .\'.  .\ricl.  .^.'iOli'.  \>  cis 
miilliplicitcr.  400(:',  D'.  4I0.\.  41CC.  4170, 
4.")2.\  et  seq.,  elc. 

IIAMUS.  .\lvstice,  millcntes  haiiiiiiu  siinl  falla- 
ces  magistri,  460  C,  47311. 

II.W.MO.  Ilalhcrstatensis  episcopiis  allcgatiir, 
40li',  MSC,  20Cli'.  (Migne  Palrnl.  lal.  tom. 
IKi.) 

IIKNUICUS  de  llassia,  Ordinis  Cartusiensis 
theologus,  cilatur,  173 li'.  .\llcgalur  liher  ejus 
de  (^nntraclibus   I6(;C',  super  (^icnesim,  :i7C. 

1IKI{KD1T.\S  Dci  olim  ciat  Israel,  niinc  aiitcm 
siint  Christiani,  l.tlli  C,  141. \,  W,  1.'.21), 
ctc.  ct  spccialiter  pcrfecli  ct  cnnlcinplalivi, 
477C'.  —  Qu»  sit  hereditas  Christi,  C.39C'; 
Juslnrum.  30.\,  .\'.  S8.\,  |.t:^\,  I34.\,  228C. 
2()I;A',  quantuin  dulcis  1471i,  C;  qiiir  im- 
pinrum.  :18I).  IIOA.  I18C,  2401!. 

IIKUICILS  descrihitur.  impatienliuni  ligiira. 
4441),  448 C,  .57(;i!'. 

HR.SKliON.  prTclara  civilas  Moah,  430li'.4."iCA, 
qualitcr  inlcrprclelur  cl  quid  cxprimal, 
4.";:!A,  .i.";01i.  A'. 

IIIKHONV.MI  S  iS.)  u  Krnphelaruni  stiidiosissi- 
iniis  cxplanalor  »,  .572A,  in  Scriptiirarum 
Iraiislalionc  a  Spirilii  Sanrlo  illiiniiiialus 
cr.ilcniliis  csl,  4:i3A'.  —  Kum  pr.Tsertim  sc- 
i|iiiliir  Dionvsiiis  nostcr  in  cxpnsilionc  IsaiiP, 
:il3  in  liiie.  .\llcga(ur  Kegiila  ejiis,  l.")CD', 
sermo  dc  Assuinptione.  :t02l!  hhcr  dc  \iris 
illuslrihiis   471  D. 

llll.\ltlTAS.  llil.iri  viillii  il.iii.luiii  csl  Dcn  vcl 
hniiiinibiis  proplcr  Deiini.  2l:iC'.  Cur  palcr 
hilarcm  ad  lilias  faciciii  oslcnderc  noii  ile- 
heal  .301)'.  Ililaritatciii  viro  siin  pr.Tslal  iixor 
virliinsa,  102  C'. 

IIII..\UH'S  (S.).  cpiscopiis  1'iclavicnsis.  «confcs- 
sor  sancliis  ».  724  C'.  Kjiis  allcgaliir  liher  dc 
.Svnndis,  1421).  (Migue  1'alrol.  lal.  toiii.  10.) 


796 


INDEX    ANALYTICCS 


HISTORIA  scholasfica  (P.  Comestoris)  citatur, 
230A.  mC\  467D'.  524A.  6U\'.  B\  (Migne 
Pafrol.  lat.  tom.  198.) 

HOEDUS  accipitur  in  bono  vel  in  malo,  422 .\'. 

—  Myslice,  quid  designet  et  quo  sensu  accu- 
bet  cum  pardo.  4221!'. 

HOLOCAUSTUM  quid  sil.  et  quid  exprimat. 
274D,  32.)G,  701 D'.  Cur  et  quo  sensu  Ju- 
daeorura  holocausta  a  Deo  reprobentur, 
32.5B',  631 A,  C.  —  Ouinam  in  N.  T.  ho- 
jocausta  placita  offerant  Deo,  701 C,  D', 
702A,  qui  odio  habet  rapinam  in  holocausto, 
730  A'. 

HOMICID^  et  deicidas  Juda3i  arguuntur,  329  A. 

—  Homicidae  gregis  sui  sunt  pravi  pastores, 
336B'. 

HOMO.  Narratur  crcatio  primi  liominis.  96 D 
et  seq.  Ouo  sensu  creatus  sit,  96 D',  ad 
imaginem  et  similitudinem  Dei,  97B.  In  cor- 
pore  ejus  prmdominatur  terra,  97,\.  Condi- 
tus  est  in  astate  virili  quoad  corpus  et  ani- 
mam,  97D.  quibusnam  viribus  pollcns,  98A, 
B,  C.  Cur  in  mundo  positus  sit,  13A,  98D,  A'. 

—  Deus  reliquit  hominem  in  potestate  liberi 
arbitrii,  89D',  90C,  B' ;  proposuit  iili  diversa 
pra>cepta.  90 .V,  gratiam  et  gloriam,  si  bene 
viveret ;  mortem  et  ignem,  si  male,  90C,  D. 
Homo  propter  culpam  meruit  mortem,  97C; 
quandonam  in  coelum  Iranslatus  esset.  nisi 
peccasset,  97 A'.  Illi  concessum  est  domi- 
nium  super  irrationalia,  97C'.  —  Homo  est 
animal  naturaliter  mansuetum,  sociale  et  ci- 
vilc,  64C,  78C'.  naluraliler  proximum  suum 
diligit  et  ei  associatur,  78 B',  D';  sine  amore 
et  gaudio  diu  esse  non  valet,  185 B.  Homo 
cst  arbor,  cujus  folia  sunt  verba,  et  fructus 
opera.  333 B' ;  receptacula  ejus  sunt  poten- 
tise;  thesauri.spiritu.iles  divitiaR,  10.\'.  Quan- 
ta  sit  ejus  vanitas.  101 D,  .\'.  et  fragilitas, 
76B,  104 D,  quam  brevis  vita,  104 .V  :  quibus 
provocatur  raisericordia  Dei,  104  C.  Quara 
ranltiplici  ratione  eum  humilem  esse  deceat, 
49D,  611)',  101  D';  quanla  mala  ex  originali 
peccato  ei  proveniant,  243 A  et  seq.  —  Cur 
omnis  homo  viator  amandus  sit,  38  .\;  an  et 
quo  sensu  laudari  possit  ante  mortem,  72  A; 
quatenus  mortem  optare  possit,  15.\';  quis 
magnus  sil  coram  Deo.  65 .\;  qualiter  Deus 
et  homo  ad  actum  meritorium  concurrant, 
16B'.  Quum  consummaverit  liomo,  tunc  in- 
cipiet,  quo  sensu,  103  C.  —  Referuntur  va- 
ria  Creatoris  beneficia  hominibus  impensa, 
609D  etseq.  Cur  in  humana  effigie  Dominus 


apparuerif  Isaia»,  371  D',  et  quomodo  homi- 
nes  aliqui  Deum  vidisse  dicanfur,  372B. 

HONOR  virtuti  debetur,  187  B,  quare,  627 C. 
In  quo  consistat  honor  anirase  rationalis, 
66  C.  —  Honorandus  est  Deus  ex  tota  anima, 
61 IV.  quod  ab  luimilibus  tantum  praesfatur, 
24.\' ;  ipse  honorat  timentes  se,  64C,  84A', 
dum  confundil  transgressores  mandatorum, 
64D. —  Cur  honorandi  sint  sacerdotes,  31B', 
et  medicus,  229 B.  Ilonor  impendendus  est 
senibus  et  magnalibus,  28IV;  parentibus  et 
pra>latis,  etiam  vitiosis,  201»,  21C',  22B',  C, 
60B'  :  quomodo.  20A',  et  quo  praemio,  20B', 
21 C,  D,  .V,  22B,  C.  —  Sapienfes  acquirunt 
honorem.  37D,  228C,  quo  indigni  sunt  men- 
daces,  118C.  Falsus  est  honnr  alicui  exhibi- 
tus  propter  divitias,  66 .\'.  Quomodo  hono- 
rificatus  sit  populus  Israeliticus,  142  C,  et 
christianus,  1.53A.  —  Non  sunt  quserendi  ho- 
nores,  45C',  nec  in  eis  superbiendum,  67C, 
quare,  68.V  et  seq.  Quidam,  ut  eos  conse- 
quantur,  fingunt  se  illos  ahhorrere,  112D. 
—  Cf.  Gloria. 

HOROLOGIUM  Achaz  describitur,  et  miracu- 
lum  in  eo  factum  narratur,  592B  et  seq. 

HORTUS  irrigatus  est  Ecclesia,  151 C,  670B',  et 
anima  fidelis,  712 A'.  —  In  horfis  immola- 
bant  et  luxuriam  exercebant  Judffii  idolola- 
trse,  333A,  748B',  761  D,  qui  comparantur 
horfo  absque  aqua,  333 B. 

HOSPITALITAS.  Maleficos  et  fures  hospitio  re- 
cipere,  esl  unum  de  novem  alienis  peccatis, 
74  C.  —  Reprehenduntur  qui  ex  curiosifate 
vadunl  de  dorao  in  domum  ad  hospitan- 
dum,  180 D'  et  seq. 

H0ST1.\  quid  sit  proprie.  701 D'.  Hostia  pro 
peccdto  oblata  vocatur  quandoque  pecca- 
tum,  23C.  — Per  hostias  inlelligitur  sacra- 
menfum  altaris.  vel  signiflcantur  spiritualia 
sacrificia,  472 B.  Quae  sint  spirituales  hostiae 
Deo  offerendse,  82  .\',  et  a  quibus  in  N.  T.  of- 
ferantur,  701 D'. 

HOSTIS.  Quo  sensu  impii  slnt  hostes  Dei, 
330B',  ef  ipse  consolationem  accipiat  illos 
casfigando,  330  .\'  et  seq.  —  Quam  mefuen- 
dura  sit,  raaxime  post  hanc  vitam,  516D, 
esse  hostem  Dei.  337B,  717B',  et  Ecclesiae, 
664 D.  —  Cf.  Inimicitia. 

HUGO  (S.)  Cartusiensis,  Lincolniensis  episco- 
pus.  «  sanctus  et  innocens  »,  quid  saepius  di- 
xerit  de  bonis  et  malis  suis,  104A'. 

HUGO  (de  S.  Victore)  definit  curiositatem,  25  C. 
(Mignc  Patrol.  lat.  tom.  177,  col.  614.) 


INDEX    ANALYTICUS 


797 


HUMEKUS.  (Juoniodo  supor  Christi  humerum 
faclus  sil  principalus,  103 B,  C,  cf  d.ita  cla- 
vis  domus  David.  4!ISt)'.  —  l*er  virgani  liu- 
meri  quid  intelligi  possit,  -iOS.V,  C  Quid 
liUMieri  1'iiilisliim.  42f;i?.  428.\. 

111  .Mll.lT.X.S  fundalur  in  vera  sui  ipsius  cogni- 
lione,  39.\,  H2.\'.  Vcra  commendatur.  I.jC. 
65B',  77.\',  falsa  dcscribitur  et  reprohalur, 
771!',  C,  H2C,  U.  —  Intelleclus  liumili- 
andus  esl,  24H'.  49C,  propler  multiplices 
raliones,  491),  01 II',  G.'>B'.  —  llumililas  ma- 
joribus  magis  necessaria  esl,  24  li,  quare, 
671)' et  seq.Mansuetudini  Jungenda  est,24.\, 
quare,  24A',  B'.  —  Humilis  invenit  gra- 
tiam  apud  Deum,  24  C.  quem  summe  ho- 
norat.  24.V'.  Quam  elTicax  sil  ejus  oratin. 
213 li.  \'ore  humiios  quid  de  se  ct  proximo 
sontiant,  112.V',  el  in  quo  glorientur,  6(iD. 
Merentur  exaltari,  67 .V.  69 C,  116 C,  707D, 
75") B',  et  mcmoria  eorum  pcrmanet,  04 A. 

Ill'MU.S.  Fossa  humus  mystice  est  corpus  Chri- 
sli  cruoi  allixum.vel  cor  nostrum,  34.S.\'.  B'. 

HVPOCKITA  quid  sit,  13A',  U^C,  quam  vilis 
ac  stultus,  13C,  et  nequam.  112D,  B'.  C 
Deo,  quem  fallcre  nequit,  odibilis  esl,  13B', 
C.  —  Hffiretici  sunl  hyi^ocritse.  ideo  exaudiri 
non  merontur,  4I0B.  A  Christo  saepissime 
reprehenduntur  hypocritae.  13  B',  ."iOSC.  .Si- 
gnantur  per  Duma,  4H7C,  et  slruthionem, 
576  A'.  —  Cf.  Duplicitas. 


I 


IBIS  est  figura  rapacium,  .'570  C. 

1DC)I.,0LAT1U.\,  unde  sumpseril  cxordium, 
63.') If,  C'.  Idola.  quorum  fabricalio  ironice 
doscribitur,  6111)',  <i34C  et  scq.,  (l.i.'>D,  A', 
da^monum  suiit  instrumenta,  ."iSOD,  6I0B'. 
Vana  sunt,  oaque  colentcs  stulli,  184B', 
606 C  et  seq..  610  D,  A',  etc.  —  Idololatria 
Judaeorum  reprobatur,  3431)',  70.^1).  .\', 
748B',  (".  quam  ante  captioneni  suam  de- 
seruorunt.  iiuaro,  34(i(;'.  Idola  non  colu- 
criinl  sub  Kzecliia.  412  D,  nec  posl  reditum 
a  Babylone,  nisi  sub  Antiocho,  332 C,  343B, 
534 C.  iVbjicienda  praedicilur  Judffiorum  et 
gentilium  idolohitria.  qiio  sensu,  34(iD,  A', 
5161).  .\'.  —  Christo  /Kgyptum  ingrediente, 
idola  iDrrueruiit,  467C'.  el  staliiii  post  ojiis 
adventuin  coeporunt  in  lolo  miiiido  ropro- 
bari,  473D',  644C'.  Anlc  secundum  Cbristi 
adventuin  idololalria  ponitus  cessabit..'i49B', 
et  cunluudentur  oonlidenles  iu  idolis,  023C'. 


—  Moraiiter,  terra  nostra  quibus  replealur 
idolis  348 G.  et  quomodo  proJicienilis.5.")5H'. 

IDl.M.EA  idem  cst  ac  Duma.  Edom  ct  Seir. 
483.\,  .')74.\.  (Juid  per  eam  inlelligant  Ju- 
da^i,573D'.  Idumaeorum  punilio  prfpdicitur, 
•1821)"  et  seq.,  et  conversio,  4201),  .V.  — 
blumaea  interprotatur  torrena,  428A.  et  su- 
per  lerrenos  per  eam  dcsignalos  descendet 
gladius  Domini,  573 C  et  seq.  —  Cf.  Edom. 

IGNATIIS  (S.).  Antiochenus  episcopus  cl  mar- 
tyr.  laudatur,  .'iT^B,  724 A.  729 C.  7.'i3B', 
7031!'.  —  .\llogatur  cpistola  ojus  ad  S.  Joan- 
nom  apostolum,  339 .V.  (Mignc  Patrol.  gr. 
tom.  5.) 

IG.NIS  perpctuus,  ad  quid  llgurandum  Jussus 
sit  scrvari,  5.56A'.  (Jnalis  sit  ignis  inferni, 
.'5491)',  .joOA,  7(i4l).  —  Quis  habitaluriis  sit 
cum  igne  dcvoranlc  seu  cum  Doo.  .'j6ol)'  et 
seq.  In  igne  veniet  Dominus  judicare  vivos 
et  mortuos,  760B',C',  761  .\.  Quo  sensu  ignis 
ejus  sit  in  Sion,  5.55B,  55(i.\,  et  peccalum 
sit  cibus  ignis.  402  C.  —  Ignis,  quid  mysti- 
ce,  92C.  3.^)8C'.  (i20C,  (i(>8A,  094A'.  elc." 

IGNOBANTIA  quaenam  sil  peccatum.  131 D, 
2071)'.  Parvi  pendenda  est  injuria  per  igno- 
rantiam  illutu,  1731).  —  Utrum  aiiimne  se- 
paratae  ignorent  qua?  in  mundo  aguntur, 
743  C. 

ILLIMINATIO.  Cor  caritate  illuminatur,  17 D. 
Christus  illuminat  universum  mundum, 
151A',  C,  maxime  Ecclesiam  miiilantem, 
721 A,  C,  el  triumphanlem.  720 A",  I)'.  — 
Quis  dignus  sit  illumiiiatione  divina,  152A, 
320  A',  B',  C. 

l.M.\GO.  Quomodo  ad  imaginem  Dei  factus  sit 
homo,  97 B.  —  Nihil  creatum  est  Dei  imago 
per  ar-qiialitatoin,  00(11). 

IMBEH  (luantiim  sit  utilis.  0981).  —  Myslice, 
dosignat  dootrinam,  290A,  vorbiim  pra>- 
dicationis  seu  aquam  sapiontia'  salularis, 
301  C. 

IMIMI  sunt  filii  et  niembra  diaboli.39D,431  D'; 
iii  eis  esl  Iriplox  mondaoium  seu  falsitas, 
2051)';  faliia  loipiuntur.  1091!',  de  pecoatis 
suis  et  alienis  glorianlos,  1(59 C,  in  rebus 
caducis  nncm  sibi  constituentes,  210A,  in- 
slahilos,  200B',  C,  ad  scandaliim  proni,  2()D. 
In  divitiis  folioitatoni  non  invoniiinl,  09.\', 
quibiis  landoiii  privanlur.  245C.  (IreaturaE 
suiil  ipsis  maloria  ol  ocoasio  porcandi, 
2401)',  sod  erunt  postca  instrumenta  vindi- 
clar'.  241  C,  D'.  —  Cur  Deus  eos  suslinoat, 
74C,  el  sinat  impie  agere,  304B;  quo  sen- 


708 


INDKX    ANALYTir.US 


su  euni  ad  iracundiam  provocent,  352 A', 
et  utrum  sint  necessarii  ad  ipsius  justi- 
tiam  demonstrandam,  891);  cur  interdum 
permittat  eos  prosperari.  246B,  C,  D.  An  et 
qualiter  corripiendi  sint  per  praelatos.  ."iill, 
l).  Eorum  persona  et  natura  amanda  esl, 
sed  vitia  odienda,  1.57  A;  eis  subvenire  qua- 
tenus  liceat,  74 D,  A'.  —  Impiorum  sacrifi- 
cia  a  Deo  non  approbantur,  209B',  210A. 
Quo  sensu  memoria  eorum  pereat  de  terra, 
G^D',  230 B'.  S17D,  super  quam  nou  perse- 
veraliit  eorum  progenies,  243 B',  sed  erit 
opprohrio  digna,  249  C,  230 A,  et  in  infer- 
no  conqueretur  de  parentum  negligentia  et 
scandalis.  ^.■'iOH,  C.  —  Vocantur  desertum  et 
eromus,  39B;  non  est  eis  pax.  t).36A',  708.\', 
D';  quantum  deflendi  sint.  sive  viventes  si- 
ve  mortui.  121  D.  A',  2.50D,  A',  328A'.  333D, 
366 B.  Ouanta  sit  in  eos  misericordia  Dei, 
3I5D';  illos  perdere  est  quasi  opus  alienuni 
ab  eo.  3301),  A'.  Excitantur  ad  resipisccn- 
tiam,  697 C.  —  Eorum  punitlo  describitur, 
432 .\  et  seq.,  quam  ex  zelo  justitiae  petit  Ec- 
clesia  militans  et  triumphans.  316 A,  517 B. 
Qualiter  in  inferno  Deo  placeant,  37B',  et 
caro  eorum  crucianda  sit,  49 B',  C.  —  Dum 
dialiolum  maledicit  impius,  contra  se  ipsum 
sentenllam  profert,  124  C.  —  Parentes  et 
praelati  non  jucundentur  in  filiis  suis  impiis, 
91  (',  D.  Quanta  sit  culpa  judicuni  impios 
ex  avarifia  Justificantium,  3631)'. —  Cf.  Ini- 
qui.  Peccator. 

I.MI-HOPERIUM  quid  sit,  129 A,  B;  cuinam  non 
sit  irrogandum,  33A',  192D',  2.32B',  et  quis 
illo  dignus  sit,  38 D.  134  C,  17 ID,  180  C. 
—  Improperii  verbis  assuetus  erudiri  non 
polest.  I34D'.  Reprehenduntur  quiimpro- 
perando  benefaciunt.  106 C,  116 C.  Stultum 
est  improperare  alicui  generis  sui  vilitatem, 
33  D.  —  Cf.  Contumelia,  Convitia,  Injuria. 

I.MPHUDENS  in  agendo  et  loquendo  multum 
sibi  ct  aliis  nocet,  371),  93 C.  II.3C.  117B'. 
124  C,  etc. 

INCARNATIO  Verbi  non  est  proprie  creatio, 
3A';  elcctis  est  causa  salutis,  perversis  oc- 
casio  majoris  damnalionis,  473C.  —  Incar- 
nationis  mvsterium  insinuatur,  137D,  141  D, 
A'.  et  sappius  pra>nuntiatur,  384 .\,  -i02l)', 
4t9A,  etc.  Utrum  angeli  illud  praecognove- 
rint,  739B'. 

INCREDULITAS  vituperatur,  136D;  abjicienda 
est,  13  C,  96  C;  iram  Dei  provocat,  92  C.  — 
Qui  incredulus  est,  infideliter  agit,  quo  sen- 


su,  480H,  48.')A.  Judfei  populus  incredulus 
dicuntur,  7481). 

INDIA  a  S.Thoma  apostolo  conversa  est,426C, 
7621). 

INDir.N.VTIO,  idem  pene  ac  ira  et  luror,  4.33A, 
miniis  tamen  gravis  est  quam  1'uror,  .372 C. 
Alia  est  bona.  alia  mala,  lOH',  122B.  — 
Utrum  sit  in  Deo,  321  D'. 

INDISCIPLINATUS  gravis  est  aliis,  106  C,  et 
silii  ipsi  noxius,  113 C;  confundit  patrem 
suum  et  pra^latum,  123B'.  —  Indiseiplinati 
mendacio  assucli  sunt,  II8.\;  vitanda  cst 
eorum  societas,  49.\.  et  consuetudo  indisci- 
plinatff'  loquelfB,  134.\'. 

INDOCTUS  docere  proximum  non  prsesuniat, 
37H.  —  .\  quibus  indoctis  sit  declinandum, 
331).  Arguuntur  hi  quibus  non  sapit  spiri- 
tualis  doctrina,  42B,  ad  quam  addiscendam 
invitantur,  299D'. 

INFERNUS  designat  locum  damnatorum,  pur- 
gatorium,  limbum  patrum  et  puerorum, 
82  C',  173 B',  393 B,  —  Infernus  damnato- 
ruTii  quando  creatus,  349C,ubi  situs,439D', 
443C;  qualis  ejus  ignis,  349D',  350.\,  et 
poena,  94B',  93  A,  173 A',  764 A',  B'.  —  Quid 
sit  inferni  testamentum,  82B',  anima  et  os, 
363  H'.  i;trum  in  eo  sint  vermes,  scorpiones 
et  serpentes,  49H',  242A,  764C,  D.  Quomodo 
ibi  Deo  placeant  impii,  37 B',  et  utrum  pec- 
cent,  166 D'.  Ibi  est  poenitentia  sera  et  in- 
fructuosa,  249B',  nulla  Dei  laudatio  et  nuUa 
redemptio,  393B,  C.  —  Toties  infernum  me- 
retur  homo  quoties  peccat  mortalitei', 296.\', 
C,  396  B,  D.  Impii  quasi  pactum  cum  in- 
ferno  fecerunt,  528 A,  533  A',  quod  delebi- 
lur,  329 C.  533 C  An  et  quomodo  sub  per- 
sona  regis  Babvlonis  de  casu  Luciferi  loqua- 
tur  Isaias.  439 .\'  et  seq.  —  Infernus  vocatur 
laciis  et  carcer,  442B,  D,  307B,  C. 

INFIRMITAS  prolixior  medicum  gravat,  ()2,\', 
H'.  Quid  ante  illam  et  durante  illa  agendum 
sil,  106 B'.  D',  107 A,  2.30 A',  B'.  —  Quantum 
aninife  et  ssepe  corpori  utilis  sit  inrirmi- 
tas,  187 A';  quo  sensu  requies  aeterna  me- 
lior  sit  infirniitate  perseveranti.  184D.  In- 
firmitas  sequitur  superfluam  comestionem 
et  potationem.  190A  et  seq.,  228D',  229A. 
Visitandi  et  consolandi  sunt  infirmi.  32 A'. 
—  Utrum  infirmitatem  expertus  sit  Christus 
ante  passionem,  684  B';  utrum  et  quosnam 
languores  nostros  tulerit,  683.\,  B.  C,  et  quo 
sensu  Pater  voluerit  conterere  eum  in  infir- 
mitate,  687D'. 


INDEX    ANALYTICUS 


799 


IMMICITIA  reprobalur.  3SA.  li,  IT.tli.  Siisur- 
ro  iniiniiMliam  provocat,  37 C,  cl  vcrlnini 
liulce  iiiitigal  inimicos,  39A".  —  Quis  aini- 
cus  a<l  iDiinicitlam  convertalur,  -100.  I), 
224  (I;  quomoclo  i|uis  in  prosperis  et  aJver- 
sis  inimiciis  roiiiprolirtur.  74 iT.  1)';  iJe  iiii- 
inico  inorluo  ciuatcnus  gaudoiv  liceal,  iiU','. 
i.jSli;  quibusuaiii  sil  rosisteucJum,  33C'.  — 
Inimici  ex  caritale  el  propter  Deum  sunt 
ililigendi,  .38A,  83A;  ali  eis  lanien  cavcn- 
lium  est,  401)",  etiam  si  aiiiici  viileaiilur, 
7.'>A  ct  seq. ;  iiec  eis  sunl  revclanda  secrota. 
1I0(;'.  --  Quomodo  Dous  viiidicalus  sil  do 
iniiiiicis  suis  Judseis,   330C',   7l7li",   742.\. 

—  Dialtolus    inimicus  cst   hoininuiii.   3iil), 
iOSC  I3iir.  —  /:/-.  Ilostis. 

I.NKjri  lufiiondi  suiil,  4:iA.  73ri'.  \:r  illis. 
:f-'ll!',  3:i4li',  :?(i4l).  7.1!1(;,  etc.  —  Quo  son- 
su  divitia;  dicantur  iniqua?,  34 C,  ct  niliil  sil 
iniquius  avarilia,  (iiC.  62B.  —  Iniquitas 
displiccl  Ueo,  (ill),  dum  diiigit  disccdcntes 
al)  ea,  2120,  2I3A.  Quanta  mala  parial, 
I20C,  KiOli,  ,"illliA',  (iC.iili,  7l4li,  olc.  Deus 
bonitate  sua  delet  inicjuilales  noslras.fi3l  li'. 
636B,  propler  quas  inorluus  est  Christiis, 
68.0 C,  686B.  —  Quomodo  a  muliere  pro- 
cedat  inic]uilas  viri,  ot  molior  sit  iniquilas 
viri  qiiaiii  inulior  bonofacions,  2541)',  2,"i,"iA. 
—  C/'.  Impii,  Peccalor. 

INJUKI.X  non  est  irroganda  proxiino,  (illi,  sed 
illata  dimillenda  esl,  (iOl)',  i72C,  1731).  Ju- 
dcx  publica  auctorilalo  liabet  injurias  vin- 
dicaro.  (il.\;  iilruin  hcic  privata"  porsona! 
licoal,  (il  .\,  172C.  Liboraro  ouin  qui  injiiri- 
am  patitur  ad  superiores  potissiine  speclat. 
2flB,  C,  57B'.  —  Qui  injuriam  modo  inde- 
bito  iilciscitiir,  pcccalorum  suorniii  ullorcm 
Douiii  inveniel,  I72.\,  11;  si  auloni  diniiserit 
eam,  Deus  eril  ipsi  propilius,  172  C,  A'.  — 
C/'.  Vindicla. 

INJL"STI  odibilos  sunl,  ll.uB',  209C';  rcpre- 
liondiintur.  77 .\,  81 1),  —  Injiistilia  oxpianda 
est  et  vitanda,  lOOA',  li',  2l2li'.  2i3li,  2.-il  C. 
Non  soiniiiaiida  siiiil  inala  in  sulcis  iiijusti- 
tinp,  quc)  sonsu,  4."ili. 

INSKNSATI.  \ana  csl  spes  insensatorum,  20.'iC, 
el  in  eis  csl  Iriplex  mendac:iuni,  20.'iC'.  Cur 
vitanda  eoruin  sociefas  ot  colloculio,  127  li, 
C,  l()i)l),  A'.  2.'i4.\.  Scionlia  ooniiii  noii  osl 
nisi  inrormis  nolitia,  1231).  Qiiaiii  insonsali 
qui  noii  atlondiinl    Dci   providentiain,  94 C, 

—  C/'.  I'atuus, 

INSLL/K  sunl  quusi  pulvis  exiguus  iii  cunspc- 


clu  Dei,  603 D'.  Muila»  conversae  sunl  ad 
i.hrisluin,  61 1 B',  620A'.  622A.  A'.  —  Cur 
iiisula;  vocenlur  Jerusalem  ac  Judaea.  479A, 
li,  7I7C',  et  Tyrus,  4i)7C',  el  quoniodo  Dous 
ponat  numiiia  in  insulas,  (i23C,  D.  —  llabi- 
laloros  insula*,  qnid  Iropologicc,  .300B  .\', 
coiili,  r,:,r,r,. 

IMELLKCTIS  qualiter  sil  humiliandus.  19  A. 
24 B',  I)';  quaenam  quaererc  aut  non  scrutari 
debcal.  24 C,  I)',  23A,  C,  A',  C;  in  quo  con- 
sislal  perfectio  cjus,  42  C;  quid  intclloclus 
prudentije,  31!'.  —  Donum  intellectus  cui- 
naiii  dolur,  87A',  2:i7B,  3261!',  ct  quare, 
87B".420D,  Inlolligcntiam  Scriplurarum  dat 
Dous  bumili,  131),  sapienti,  ilA',  31 B",  et 
Justo,  86 C.  —  Voxatio  dat  intelloctum, 
.■i2!il).  I!'. 

INVIDIA  corroclit  oor  cl  abbrevial  vitam.  82B, 
i86A.  Quanlum  sit  peccalum,  .38A',  182C, 
ct  qiiain  malus  sil  invidus,  72 C.  81B',  82  A. 

11'IIICKNI.V  (S.).  Illani  cuidam  regi  in  conju- 
goin  clari  non  pormisil  S.  .\Ialtha>us  quarc, 
1641!'. 

IK.\  osl  appotilus  vindictfp  propter  parvipen- 
sionein.  I74.\,  ex  suo  goncre  peccatum  mor- 
talo,  I2A.  I7l(r.  ()uasi  insania.  186B.  inen- 
lom  obteiiol)rat.36D',  corrodit  cor,  lapdit  cor- 
pus,  alcbrovial  vilam,  I86.\.  li.  .\n  ab  odio 
dilloral.  I(i0.\.  (Junmodo  acoendaliir  ot  ex- 
stingualur,  174 D.  Qualilor  ira  boiiorum  dislel 
ab  ira  iiialoruni  l7iD'.  .\Iajor  cst  iii  divili- 
bus  ot  inagnalis,  quaro,  1731)';  possima  ost 
ira  inulioris,  160  li,  D',  163  C'.  —  (^orrcptio 
faola  in  ira  non  osl  s:ilul)ris,  Ii3.\',  II4A. 
Qui  iram  contra  proximum  nutrit,  Doum 
propitium  non  liabct,  172 B',  C.  Non  est 
oniilleiida  propler  irani  eleemosvna.  28 D, 
.\'.  —  Ira  per  zeliiin  bona  esl.  el  fuit  in 
Cbrislo,  I72A.  Ira  Doi  osl  rigor Justilia-  ojus, 
921)'.  1071!',  quaiii  oxslinguit  dcvota  oralio, 
921)';  quandonam  sit  maxima,  7461),  A". 
Dcus  pcccatoribus  irascitur,  3()A.  li.  .idC. 
92 C,  quos  in  praesonti  casligat  ne  a>lerna- 
lilor  dainnoiitiir.  9:!A  ;  oleclis  aci  lonipus 
irascilur  ad  ooriiin  correctiononi,  707 .\'.  — 
Qiiapiiam  iracundia  sit  perlinacissima  ol 
uiidc  oriatur,  12 A,  I!;  quo  sciisu  iracundia 
non  sit  coiicrcuta  iiulioni  niiiliorum,  li4C. 
Ciim  iraciindo  iion  litigaiidum  ost,  .33.\, 

IS\.\C  palriarclia  proplor  siia  ol  palris  siii 
nicrila  bonodiclus  osl,  2(18.\'.  —  Qiialiter 
boncdiclionom  nmniiini  geiiliuin  cledorit  illl 
Douiinus,  2ti8B',  C. 


800 


INDEX    ANALYTICUS 


ISAIAS,  sanctus,  magnus  et  fidelis  Propheta, 
287 D,  B',  obtinuit  veniam  Ezechiae  ejusque 
populo.  287 A'.  retrocessionem  solis  et  pro- 
longatiouem  vitsp  regis,  287  C;  consolatus 
est  lugenles  in  Sion  usque  in  sempiternum, 
quo  sensu,  287  D',  313;  scripsit  evidenter  et 
copiose  de  Christi  mysteriis.  de  divini  ri- 
gore  judicii,  de  impiorum  suppliciis  et  ele- 
ctorum  beatitudine.  288A.  —  De  multis  lau- 
datur,  315 :  nobilis  genere,  317  A,  B  potius  hi- 
storicus  et  evangelista  quam  proplieta,  317C, 
689  B,  gratia  eloquentias  ornatus,  317  C, 
venerabili  senectute.  318B,  vitae  sanctitate, 

318  D,  efflcacia  et  constantia  praidicatio- 
nis,  318 B',  dono  miraculorum,  318  C,  glo- 
ria  martyrii.  3181)'  :  nam  a  Manasse  rege 
serra  secari  jussus  est,  318D'.  319.V,  B. 
Quantum  fuerit  humilis,  318  D,  320  C,  zela- 
tor  justitise,  i91B,  promptus  ad  obedien- 
dum  Deo,  377C,  478C;  quam  ardenter  cu- 
pierit  Christi  adventum,  732  A;  quantnm  po- 
pulo  suo  compassus  sit.  379 A,  489  A,  et 
Babyloni  periturae,  480 .\',  D'.  —  Dicitur  leo, 
482A,  speculator  domus  Israel,  481B',  482A; 
interpretatur  salvator  Domini.  382A'.  Pro- 
phetavit  praesertim  de  Judseis  pro  tempo- 
re  Cliristi.  378D'.   Quando  vaficinatus   sit, 

319  D';  utrum  plures  filios  habuerit,  381 A; 
quo  sensu  tacendo  peccaverit,  375  D';  ad 
quid  designandum  nudus  incedere  jussus 
sit,  478B;  quare  Christum  vocet  patruelem, 
339 C.  —  Exponuntur  cantica  ejus,  359B  et 
seq.,  308A  et  seq.,  et  visio,  370C  et  seq.  — 
Quam  magnifice  a  S.  Hieronymo  extollatur 
Isaias,  3I7C,  A',  B',  318A.  Nullus  Propheta- 
rum  tam  frequenter  allegatur  a  Christo, 
Evangelistis  et  S.  Paulo,  317B'. 

ISIDGRUS  (S.J,  Hispalensis  episcopus,  allega- 
tur,  113B',  187B.  (Migne  Patrol.  lat.  tom. 
81-84.) 

ISMAELIT.E  Agareni  vocandi  sunt,  quare,483B'. 
Pastores  erant  et  sagittarii,  in  deserto  habi- 
tantes,  483  D'.  Judaeos  fugientes  recipere  re- 
nuerunt,  ideo  punitio  eorum  praedicitur, 
483  C,  D',  484 A  et  seq.  —  Judaei  Ismaelem 
idololatriae  inventorem  dicunt,  633  C. 

ISRAEL.  Filii  Israel  receperunt  legem  .Mosai- 
cam.  vetus  Testamentum  et  praecepta  niulti- 
plicia,  98B',  C,  148B'.  Quanlis  beneficiis 
ornati  sint  a  Deo,  98  D',  99 A,  142  C,  143  C, 
144A,  D,  A'.  B',  14SA,  B,  359C,  cujus  he- 
reditas  erant,  134B,  141 A.  B',  473 A',  et  po- 
pulus  peculiaris,  99A',  216A,  219D',  222A, 


non  obstantibus  peccatis  eorum,  99  C.  — 
Quinam  ex  filiis  Israel  terram  promissionis 
ingressi  sint.  277 .\';  cur  multi  cx  ipsis  no- 
luerint  a  captivitate  redire,  284.\.  Congrega- 
tio  corum,  a  Prophetis  praenuntiata,  quo- 
modo  intelligenda,  218  C  et  seq.  Regnum 
Israel  seu  decem  tribuum  praadicitur  tra- 
dendum  manibus  .\ssyriorum,  393D,  405D*, 
323A.  Cf.  Ephraim.  —  Quo  sensu  Israel  co- 
a^quatus  sit  primogenito  Dei,  220.V,  et  ver- 
bum  Domini  ceciderit  iu  Israel,  403D',  409.\ 
et  seq.  —  Mystice,  Israei  designat  contem- 
plativos,  152C',  133A',  447B,  477A',  D",  po- 
pulum  qui  Deum  per  fidem  informem  con- 
templatur,  3.34  C,  hsereticos.  409  C,  D'.  Do- 
mus  Israel  est  Ecclesia.  368 D';  quid  dua^ 
domus  Israel,  393 C,  399 .V.  Christus  dicitur 
Israel,  637D,  et  Deus  sanclus  Israel,  321 C, 
365B,  etc,  Deus  Israel,  282 C,  fortis  Israel, 
330D.  349B,  sanctus  et  lumen  Israel,  413A'. 
—  Cf.  Judffii. 


JACOB.  Narrantur  beneficia  ei  collata,  268D' 
et  seq.  —  Nomine  Jacob  designatur  tam  ipse 
quam  populus  ab  eo  ortus,  141  B',  271  B,  et 
mystice,  populus  christianus  vitia  supplan- 
tans,  132  C,  400 A,  447B,  ac  primitiva  et  mi- 
litans  Ecclesia.  133  D.  —  Domus  Jacob  sunt 
Jud8ei,343.\.396B,et  domus  Dei  Jacob,  Eccle- 
sia,  339D,  340B'.  —  Quo  sensu  Domiuus  mi- 
serit  verbum  in  Jacob,  405D',409.\  et  seq. — 
Deus  dicitur  fortis  Jacob,414C,664B',725A', 
sanctus  Jacob,  5.39D,  et  rex  Jacob,  616D. 

JAGT.VNTIA  de  patratis  peccatis  vituperatur, 
33  C,  A',  332 D'. 

JANUvt;  increatae  Sapientiae  sunt  virtutes  theo- 
logicae,  sacramenta,  praelati  et  praedicatores, 
85  C,  D. 

JASA,  civitas  in  fmibus  Moab,  430B'.  qualiter 
interpretetur  et  quid  significet,  433.\. 

JASPIS  designat  viros  eruditissimos.  confir- 
mationem  mentis  in  Deo  et  fidem,  693B, 
A',  D'. 

JASUB,  fiiius  Isaiae,  ad  quid  significandum 
cum  pntre  suo  obviam  .\chaz  ire  pripcipia- 
lur.  380  D',  38 IB.  Interpretatur  reliquus, 
convertens  vel  reversus,  381 B. 

JAZER.  civitas  Moab,  436 B,  C,  quid  mystice, 
439  C,  A'. 

JEJUNIUM  pro  peccatis  non  prodest,  nisi  jeju- 
nans  peccata  deserat,  21 IB,  G.  —  Judaei  a 


INDEX   ANALYTICUS 


801 


Hoinanis  obscssi  conquereLiaDtur  jejuniuMi 
suum  a  Deo  non  approbari.  "lOA,  cujus  ra- 
Uo  assignatur,  et  iiulicatur  jejuuium  Deo 
acceptuni.  7101!  et  seq. 

JKItK.MI.V.S,  sanctificatus  in  utero,  a<l  quid  fa- 
etus  proplieta  et  quanta  passus  sit,2S!tl!'.C'. 

JEKOHO.\M  filius  Nabat,  rex  Israel,  pessimus 
fuil   28i'G',  28:}  C. 

JEKLS.VLKM,  civitas  olim  Cdelis,  facta  esl  me- 
retrix,  3:28 C.  I).  Pra>ilicitur  multiplex  cjus 
vastalio  el  puuitio,  .'iSOC,  .•{3:*C,  ;WdC,  488 K, 
314D',  322 A",  C,  ctc,  resedificalio,  630 C", 
6.37A',  liberatio,  388B'.  C,  consolatio,  6730, 
et  conversio,  .331 C,  .337B',  D'.  Visio  Isaia» 
super  .lerusalem.  SIOC,  3:28  C.  :mA.  —  Vo- 
catur  civitas  sanctificatiouis  et  requiei  Dei, 
civitas  sanctificata  el  potestas  Dei.  142A',  B', 
220.V,  B'  ;  civitas  electa,  289A',  sancta. 
631B';  civitas  Justi,  3311)',  vallis  Visionis, 
488B,  Ariel,  3:!4B.  —  Interpretatur  visio 
pacis.  3C8B',  et  dcsignat  Kcclesiiini  mililan- 
tem  ac  triumphantem.  ct  animam  contcm- 
plativam,  1331)'.  220C',  .3:i2A',  .3:!6A',  .368A', 
4i)2I),  ctc. 

JESSE.  De  semine  Jesse,  patris  David.  nali 
sunt  B.  Virgo  et  Cbristus,  4I9A,  B,  4241!. 

JESIIS  filius  Siracli,  Jerosolymila,  auctor  libri 
Ecclcsiastici,  1,  2n4D',  experientia  iliilicit 
quod  docet,  208D.  Demonstratur  liumilitas 
ejus,  203 C;  explanantur  orafiones  ejus  pro 
se,  1.30D  et  seq.,  el  pro  populo  suo.  2|ill) 
et  seq.  —  Ltrum  prophetet  quum  Juda^os 
congregandos  nunliat,  218  Cet  seq.  Ilorta- 
tur  lcctores  ad  studium  sapientiae,  203A', 
293.\,  .\'.  et  librum  suum  abscilvit  oratione 
quae  de  anima  fideli  potcsl  expnni,  2!)3C  et 
seq.  —  C/'.  Kcclcsiasticus. 

JESUS  filius  Joscdec.  summus  sacerdos  Ju- 
daeorum,  cum  Zorobabel  templum  reffidifi- 
cavit,  290 B',  C. 

JOAIIE  lilius  .\saph,  scriba  Ezechia;.  ab  eo  ad 
Babsacen  mittilur,  .381  li  et  seq. 

JOANNES(S.)Baptisla.vocatus  ab  utero,664C'. 
evangelista  diiitur.  6I7D,  cujus  os  gladio 
assimilatur,  6(i4D'.  —  Describitur  prn^dica- 
lio  ejus,  601. \'  et  seq.,  602(;',  ad  quarn  in- 
litatur  a  l)ei>.  603 C. 

JOA  TllAN  liliws  OziiE,  rex  Juda.sub  i|uo  prophe- 
tavilIsaias,319C,l)',justissimusruit.289A.I). 

JOKDANIS.  cui  comparatur  Sapientia"  im-rca- 
lip.  doctrina.  lempore  messis  abundal  aquis, 
130 A.  — •  (Juid  sit  via  maris  trans  .lnrda- 
nem,  401  H,  C,  408C,  A'. 

T.  8. 


JOSEIMI  filius  Jacob,  factus  est  dominus  fra- 
trum  et  firmamentum  populi  sui,  2!IIB.  — 
(Juo  sonsu  ossa  ejus  visitala  sint  et  post 
mortem  prophetaverint,  291  C,  A'. 

JOSEPII,  abbas,  eximise  fuit  humilitatis.  de 
qua  a  S.  Anlonio  laudatur.  193  C. 

JOSEPIIUS  (Flavius),  historiographus,  unde 
Providentiam  comprobet,  94 D.  Asseruit  co- 
gitationes  malas  non  esse  vitia  nisi  in  opus 
prodeant,  (i97C';  quid  rcferal  de  obsidione 
Jerusalem  et  de  signis  eam  prff!cedentibus, 
331B',o36A,  B.  Citatur  insuper,2.30A,  268B', 
269  C,  292 B,  470  C,  ().38D. 

JOSIAS  filius  .\mon,  rex  Juda,  magnifice  lau- 
datur,  288 B  et  seq. 

JOSLE,  a  .Moyse  sic  vocatus,  filius  Nun  seu 
Nave,  273  D",  propheta  fuit,  276 A.  Hecitan- 
tur  prfficlara  ejus  gesta  et  virtutes,  2731) 
et  seq. 

JICINDITAS  est  fructus  sanctilalis,  183 C,  de- 
votionis.  91)',  palienli.Te,  121),  timoris  et  ju- 
stiti»,  87  C,  D'.  —  Ouomodo  sit  vita  homi- 
nis,  183 B.  D,  et  in  illam  creatum  sit  vinum. 
192 A.  —  Jucunda  mente  Deo  servire,  est 
ipsi  acceplissimum.  I83(;.  213C'.  Qui  hono- 
rat  patrem,  jucundabitur  in  filiis,  211).  Ava- 
rus  non  jucundatur  in  divitiis,  81 B'.  Pa- 
rentes  non  habent  jucundari  in  multis  filiis, 
nisi  sinl  pii,  91 C,  1.38A.  —  Cf.  Gaudium, 
LaF>titia. 

JIDA.  Per  Judam  intidliguntur  tribus  Juda, 
Benjaniin  el  Levi,  3191),  (]'.  Reges  Juda, 
tribus  exceptis,  omnes  peccaverunt,  quo  sen- 
su.  288C  et  seq.  —  Visio  Isaise  super  Judam, 
319C.  338.\.  Confortatur  Juda  ne  timeat 
reges  Syria>  et  Israel.  ;!8IC.  et  praemonetur 
de  adventu  .Egyptiorum,  ('halda^orum  et 
Assyriorum,  386(;',  393(.;',  a  quorum  im- 
pugnatione  liberatur,  394 A,  411 C,  326 A, 
588 C,  etc.  Populus  Juda  de  peccatis  suis 
increpatur,  41  lA.  I!,  prtPilicitur  puniendus, 
330 C.  4881!,  confoederanilus  decem  tribubus 
et  congregandus  in  unitale  Ecclesia-,  423 .\', 
1)'.  —  Juda  interpretatur  confessio,  ;i68B',  et 
vir  Jiida  dcsignat  vcre  confilenteni,  :i(!8.\', 
;169A,  3981)';  terra  Juda  figura  est  palris 
Ileatorum.  313B,  et  regnum  Juila  ligtirat 
Ecclesiam.  .382C;  quid  vir  Juda,  gerrncn 
delectaldic  Dei.  :i(ll  A'.  ;i(l!IA. 

Jl'D/EI.  Visio  Isaiw  super  Judn'os,  ;1I9C,  ;i.3SA. 
Narranlur  beneficia  eis  a  Deo  collntn.  32(IC', 
:i39C',  ;t(ill)  401  I!'.  (129  \',  741  A.  7421); 
eorum  iiigraliludo,;i2()l)'.;i2l  (:.:i(10l).:llil  C, 

51 


SQi 


INDEX    ANALYTICCS 


401  C.  630D';  peccala,  :522.V,  D',  3IU  D,  -41 1 1'., 
"OiR',  714B.  ctc,  maxime  avaritia  3430', 
,3(;iD'.  707 ir,  idololati-ia.  3i3B,  D.  D',  l)la- 
sphemia.  3(10 C.  liypncrisis,  33015'.  70nD,  iii- 
temperanlia.  362 C.  3(1.^3 B',  325  D.  .3261:.  in- 
justitia,  363 D'.  —  Incorrigibiles  erant,  322 B. 
indurati,  377  B',  excaecati,  377  D'.  623  D'. 
623 .\,  702 (T.  Eorum  principes  arguiuitur, 
329  0',  sacrificia  reproljanUir,  323  C.  736 .\,  B. 
Multiplex  prfedicitur  eorum  poena.  vaslatio  et 
captivitas,  321 B',  .323 .\',  330 D.  332 B'.  3UD, 
etc.  Excitantur  ad  conversionem.  327  .\  ct 
seq.,  343 A.  .330B';  conversis  promittitur  fe- 
licitas,  obstinatis  ultio,  328 .\.  .\';  consolatio 
eis  impenditur,  414  C,  438B,  ct  liberatio  de 
captivitate  promittitur,  631. \.  (Juidam  con- 
vertendi  pra^dicuntur,  .324 .\',  .33 ID,  .332  G, 
de  quibus  agitur,  .3.37D,  .379D,  423.\.  612D', 
670  .\.  —  Cf.  Israel,  Jacob,  Jerusalem,  Juda. 
Judpporum  errores  aliquot  recenscntur  et 
refelluntur.  .342.\',  .384C  et  seq.,  .386.\',  .422B. 
424.\,  423B',  S08B',  etc. 

JUD.KI  auctores.  Vide  Joscphus,  Pliilo,  .Moyses 
/Egvptius.  Rabhi  Salomon,  Samuel. 

JUD.\S  (S.)  apostolus  in  /Egypto  prsedicavit, 
627  B. 

JUD.\S  Iscariotes,  quandonam  elVectus  sit  ma- 
lus.  89.\. 

JUDEX  est  quasi  jus  dicens.  ,390.  (Juiil  in  illo 
requiratur,  .37D',  4(iB',  C,  47 .V,  B,  oVIC.  C, 
(iOA;  (luid  cavere  debcat.  47A.  B,  39C,  lUC. 
1181)',  2.33A,  .3()3D';  quomodo  quis  fiat  de 
ipsius  roro,  59 C.  —  .Vd  eum  pcrlinet  pote- 
stas  refrenativa,  46B',  231  B',  et  injurias  vin- 
dicare.  61. \;  debet  pupillis  csse  miscricors 
ut  pater,  29C,  327A',  quare.  330C.  Non  est 
reprobanda  jusla  illius  sentcntia;  quid  au- 
tem  si  fuerit  injusta,  34D'.  —  (Juinam  non 
sint  idonei  alios  judicare,  2.351!.  quis  di- 
gnus,  30(.;,  quis  iudignus,  1061);  quatenus 
judex  major  vel  niinor  sit  homine  timorato, 
64D'.  (Jualis  judex,  tales  ministri  ejus,  quo 
sensu,  60.\.  —  Narratiir  aliquid  ridendum 
de  judice  venali,  t'19.\.  —  .\postoli  fuerunt 
Ecclesiee  judices,  3311!'.  Deus  cst  judex  no- 
ster,  368 .\',  ante  cujus  conspectum  judices 
sunt  velut  nihiluni,  6071). 

Judiccs  qui  pra>fuerunt  Israeli,  in  com- 
muni  laudantur,  277  D'  et  seq.  Quosnam 
habuerint  Judices  sanclos  Jud?ei  post  capti- 
vitatem,  331  C. 

JUDKjIUM  duplex  est  :  discrctionis  et  remu- 
neratiouis,  332B;  primum  in  quo  consistat, 


ii'.l9l)',  et  quantum  sit  necessarium,  700 .\; 
sccundum  est  actus  justitia;,  700.\.  —  (Juiil 
sit  verum  judicium,  quod  diligit  Dominus. 
361  C.  7;i0.\'.  Mhil  grave  sine  judicio  seu 
discretione  est  agcndum,  205.\.  quod  senes 
pra?sertim  decct,  137 B'.  Judicium  rationis 
amore  et  odio  pervertitur.  223  C.  —  Judicium 
temerarium,  quid  sit  ct  quam  gravc  pecca- 
lum,  113B',  7(10B;  cavendum  est,  08B', 
1116 D.  .327 A'.  quomodo,  08B',  C,  et  vitanda 
societas  injustorum  judicum  ac  temere  judi- 
cantium.  68 D'.  —  (Jui  conatur  multa  agere, 
incidet  in  judicium.  quo  sensu,  180 C;  quo- 
modo  bonum  sit  indigenti  juilicium  mortis, 
249 A,  ct  non  sit  nimis  metuendum.  249 C, 
I),  A';  cur  Spirilus  Sanctus  dicatur  spiritus 
judicii,  338 .\;  quis  ad  judicium  cum  Deo 
appropinqnet,  617  C,  et  quid  sit  Deum  sus- 
tinere  in  scmita  judiciorum  ejus,  3I3B.  Je- 
rusalem  erat  quondam  civitas  plena  judicii, 
quo  sensu,  328  C.  — Judicia  Dei  sunt  idem 
ac  praecepta  judicialia,  98 C;  salubria  sunt, 
vera  et  justa,  lOOB'.  671. \'.  et  servanda,  qua 
mercede.  20C.  D.  A'.  Non  erat  in  Judseis 
judicium  discretionis  et  justtB  retributio- 
nis.  713B',  717C;  ideo  puniti  sunt.  713C, 
716D,  D'.  — Justum  est  judicium  Dei  red- 
dcntis  unicuique  secundum  merita,  202B', 
364  B.  433  B',  313  D',  329 A,  est  etiam  bor- 
rendum.  nee  cvadi  potest,  35  D  ;  a  Deo 
pctenda  est  gratia  juste  nos  ipsos  et  proxi- 
mos  judicandi.  3271).  Qui  cupit  misericor- 
diter  a  Deo  judicari,  proximo  sit  clemens, 
103A',  nam  immisericordes  dire  judicabun- 
tur.  120 C,  4HB,  D,  416D,  sicut  et  preelati 
ac  superhi.  671)'.  .3481)';  justi  autem  judica- 
buntar  judicio  approliationis.  197C,  213D, 
I)'.  —  (Jualiter  aute  judicium  sc  prseparare 
debeat  homo,  106 D,  C,  232  C.  Judicium 
particulare  fit  mox  post  mortem,  106 D.  .^le- 
iiioria  judicii  retinenda  est,  232 C,  juxta 
sapientium  consuetudinem,  248  (!i'. 

(Juomodo  (jhristus  confirmaverit  Ecclesi- 
am  in  judicio  et  juslitia,  4041)',  et  impleve- 
rit  eam  judicio  et  justitia,  360 C,  I),  363 D'. 
Judicium  discretionis  exercuit  in  primo  ad- 
vcntu.judiciuiu  remunerationis  cxercet  quo- 
tidie  in  morientibus,  .3321!,  C,  341  A'.  B',  et 
exercebit  in  secundo  adventu,  619  C,  620 B, 
D,  625 D.  (Juomodo  de  judicio  sublatus  sit, 
(iS6D'.  —  Christus  a  Patre  accepit  judicia- 
riam  piiteslatem.  329.\,  et  usque  ad  ulti- 
mum  diem  est  judex  misericors,  433A',  B'. 


l.NKKX    ANAI.YTICUS 


803 


Iii  primo  advenlu  iiiialiliT  jurlicavcril.  4201!' 
ct  scq.  —  Uu.Tnam  signa  iira^rcssura  siiil 
judicium  linalc,  20011',  ifilH";  co  iiislan- 
le.  muKi  discedonl  ab  ol)C<lionlia  Kccicsia', 
303 C.  Ubinam  raciondum  sit.  ."JISC.  In  eo 
omnia  hominum  opera  munirestabiintiir, 
302 C;  nulla  erit  personarum  seu  conditio- 
niim  acceplio,  .')0:?1?.  Dies  Juiiicii,  siciil  im- 
piis  nieluoinia.  ila  justis  in  dosidorio  cst. 
^O.^i.X.  —  Doscribilur  jiiilicium  uiiivorsalo. 
in  qiio  Chrislus  judicabit,  X>iC,  0231!,  ad- 
sistenlibus  .\postolis,  angelis  ct  eleclis,  .'JOD. 
.3oi.\',  G!)o.\,  700C'.  Mulla  dicunliir  do  (ino 
muniii,  de  judicio  el  his  qu.T  lllud  pra>ce- 
dent  et  siibseqiionlur,  VMW.  ."iO^C  .WS.\, 
.-il3.\,  5201),  .>17D',  7(iO.\'. 

JlGKItlJ.M,  mensura,  cur  sic  dicta.  302 .\'. 

Jl  GI.M  gravo  filiis  .\d<p  iinpositiim.  i|uid. 
2i3.\.  Jugo  sapionlia^  collum  subjiciendum 
cst,  .300C.  —  A  jugo  diaboli  (^bristiis  boiiii- 
nes  liberavil,  .I02.\.  4I8.\'.  —  (Jiio  sonsu 
jugum  coraputrescat  a  facie  oloi.  il.')!!. 
"(181!'. 

Jl.LUS  (CiPsar)  palienlor  injiirias  siislincbal. 
i7i.\;  proplor  iinporli  usiirpMlionem  occi- 
sus  cst.   I  liili. 

Jl'MI''NT.\.  (Juid  inlelligalur  pcr  jumcnla  au- 
stri,  .>i2.\,  o.')l  .\,  ol  juinonlnruiii  biiinoros. 
331  D. 

JINCrs  osl  figura  siiiiulala'  virlulls  .i7tD'.  ol 
jiinciis  Ibirons  vilani  bonesl.iiii  doslgiial. 
.'i7!M;. 

JIK A.MIONTl.M,  in  quo  Deus  pra>supponitur 
innillibllis  veritas,  i34B,  csl  actus  latrijp.  si 
fial  dobilo  niodo.  .133C'.  D',  7.'ilD;  comilos 
ojus  siinl  discrolio.  voritas  ol  juslilia.  .'ilC'. 
13.i.\,  0311),  A',  causa  ralionalis,  lociis  et 
tcmpus  opporliinum.  divin.T  majeslalis  re- 
verenlia,  t32(;',  471 H.  —  (^oiisuotiido  jii- 
randi  osl  possima  ot  pcriculosa.  noc  carens 
culpa  morlali.  1.32C'.  D",  i.33.\.  I!,  (i.^ilC; 
odibilis  timnralis,  KiOC',  i|uomodo  punia- 
lur,  133 C,  D.  Kalsa  jurationc  proximum 
dcclpicns  damna  rcparare  debot,  1331).  A'. 
—  Non  nisi  por  somolipsiim  jiirat  Dominiis, 
4441)'.  (ii2D'.  (1!)2D,  rpii  por  doxloram  sii- 
am  ol  braibliim  iur.iro  diilliir,  i|iiii  sonsii, 
734 A',  li'. 
Ji;ill.ST/K  imperila   consiiia    danlos   lonoiiliir 

damiia  resarcire,  37  C. 
JISTI    porpauoi   sunl,  801!';  advorsis   proban- 
lur.  1071!',  a  Dco  romiinoraiiliir.  70U.  71. \. 
1»,  2131)',  3.331).  ol  vindicunliir.  2131).  A',  1)'. 


quem  timenl,  !)!!',  ol  oblalionibus  siiis  oblc- 
clanl,  2131),  \'.  —  Ronefacoro  juslo  (|ualllor 
moriloriuin  sil,  731).  —  .Mulliplicilor  iiiler 
se  discrepanl  juslus  ct  injustiis,  1!)!(C.  idco 
iion  concordant,  79B,  2021)'.  Ncmo  ante 
Deum  se  juslum  repulot,  quare.  4GU,  I). 
Solus  Deus  juslus  est  pcr  essonti.im,  1021)'; 
(!;iirisliis  csl  jiislus  Juslorum.  010.\',  ol  Jii- 
stiis  s.Tpissime  in  Isaia  voc.i(ur.:!31  D',.'J031), 
313A,  33!)A,  0131!'.  (wir!',  (i72A',  704A,  C, 
732 B,  D.  —  Per  Justum  ab  orienle  susclta- 
lum  alii  intelligunt  Abraham,  ulii  ("yriim, 
alli  Christum.  (ilOC,  .\',  (il2l!,  I!'.  —  f.f. 
Elecd. 

jr.STll''ICATI(5  pcccatoris,  quomodo  sit  a  Dco 
el  ab  hominc.  2.30 D'.  —  Lsque  ad  morlcm 
Justificalioni  studcndum  esl,  107C.  Chrislus 
Juslifiout  omnos  cloctos.  0881);  sod  min  |io- 
tosl  juslifioari  qui  carot  timore  inlllali  aii( 
(iliali,  11  D',  nco  pcccans  in  aiiimam  suam, 
(iOl!,  C,  —  tjuanla  culpa  judicis  impium 
Jiistificantis,  233A,  .3631)'. 

Jr.STITIA,  necossaria  aninijp  fidoli,  141),  1001), 
consistit  iii  obsorvadono  maiiilaloriim.0.'j3l! ; 
vel  sumilur  pro  ipsis  Doi  pr.Tcopds.  12C', 
84 B',  100 H",  .jOOl!.  (Jiioliiplox  sil  ejus  ob- 
Jectum,  14C',  83  C,  7001!,  qiiunla  merces, 
23  C,  118C'.  1211!',  1()8A'.  Pcr  eam  po- 
lcst  intelligi  omiiis  virlus,  27C.  80B,  1831!', 
0!)3D.  —  \'ia  jusd(iR>  es(  obscrvado  man- 
da(orum,  29C,  222 (V;  quid  ln(clloclus  Ju- 
sdtia»,  31  B'.  l'cr  Justitia;  opera  cognosciliir 
c(  iiutrilur  animi  fortiliido,  33C;  sine  justi- 
(ia  non  pordngidir  ad  sapicntium,  12  C',  IC. 
Uoprobatur  qui  a  Jiislida  ad  poccaliim  (rans- 
groditur.  1()3(";.  l'ro  Jusdlia  coHandiiin  os(, 
quomodo  o(  quibus  armis,  33B',  C;Justiliu 
dobct  cssc  comes  Jurumcnti  ot  voti,  34  C, 
134A,  631 A'.  —  Justitia  Dei  est  felerna,  et 
una  in  (ribiis  Persoiiis.  072 C;  per  etroclus 
suos  magna  csso  cognosoidir,  332.\';  quid 
ejus  opcra,  !)3.\,  3041!.  —  (;lirisliis  rognavil 
iii  Jusdda,  3371!.  qu.T  simiil  cuin.  eo  or(a 
es(,  0.'i91)";  imo  dicilur  ipsc  Jusdtia,  647A, 
700  A',  o(  cingiiliim  lumhorum  ejiis  osl  ju- 
slidu,  qiiomodo,  1211!',  1)'.  —  liiipli  iiisli- 
d.iiii  Doi  rocognosounl  liiiiii  ll.igollandir, 
.'i|.")D'.  rnivorsa-  Juslidir  nosira-  siiiil  qiiasi 
p^iiiiiiis  iiiiiis(rua((r.  740B'  :  quoil  fnoililer 
porpondidir.nisi  oaligol  ociilus  noslor.747A. 
Kalsa  crnt  Juslida  Juiln<orum.  70!)11',  (;', 
7141!'.  7131)'.  —  (,)iio  sonsii  pax  sil  o|)US  Jii- 
slilin-,  ol  silenliiim  ciildis  Juslidip,  .'iOOD,  ,\'. 


804 


INDEX    ANALVTICUS 


JUVENTUS  qiiandoqiie  pro  adolescentia  sumi- 
tur.  41  C.  Obsequia  Heo  in  juventute  exhi- 
bita  niagis  sunt  ipsi  accepta,  297  C  —  Ouo- 
modo  filii  in  juveutute  sint  educaudi.  183B, 
C.  Reprehenduntur  qui  eam  infructuose  eon- 
sumunt,  137  A'. 


L.\BOR  manualis  non  est  spernendus,  quare, 
480'.  —  Quo  sensu  peccata  hominum  Deuni 
laborare  faciant,  32GB',  383B',  631 D. 

LABRUSC.V,  mystice  prava  opcra  designat, 
360  D,  368 A'." 

LAC.  Quid  mystice  lac,  695B',  C,  D',  722A.  et 
ablactati  a  iacte,  526B'.  —  Quoddam  est  lac 
quo  non  debemus  ablactari.sed  vesci,326D'. 
693  C. 

L.\CHIS,  urbs  Juda  quam  obsedit  et  cepit  Sen- 
nacherib,  380B',  383 C. 

L.\CR1M/E  compunctionis,  quomodo  educan- 
tur,  128B';  lacrimsp  viduarum  ad  Deum 
ascendunt,  2UC'.  1)'.  —  FundendtT  sunt  la- 
criniae  super  corporaliter  et  prsesertim  spi- 
ritualiter  mortuum,  231 B',  D'.  —  Utruni 
reprobi  lacrimas  effundant  in  inferno,311B'. 
—  Cf.  Fletus,  Luctus. 

LACUNA,  quid  lilteraliter  ef  mysticc,  469D, 
473  .V. 

LACUS.  Sic  vocatur  infernus,  442 R,  443  C, 
507 B.  —  Quid  mystice,  494 B',  670 B. 

LvETITIA  esf  fructus  timoris  Dei,  8C,  D,  con- 
templationis,31A',  et  sapientia^,  247B,298B, 
300B'.  Magna  est  in  mansuetis  et  paupe- 
ribus  spiritu,  5381),  A',  in  servis  Christi, 
614B',  in  anima  conversa,  677.\',  698D'; 
ineffabilis  est  in  Beatis,  512A,  549B,  673 C, 
730D,  750D';  ingens  fuit  in  primitiva  Eccle- 
sia,  357D,  401  C.  377 C,  B',  671  A.  -  De  quo 
laitari  habeant  praslati,  194B,  408 C.  Laetitia 
impios  non  decet,  448D',  459B,  504C.  Deus 
dicitur  non  laetari,  quum  beneficia  sua  sub- 
trahit,  407 B.  —  Cf.  Gaudium,  Jucunditas. 

LAMIA,  figura  elTeminatorum,  570  D',  descri- 
bitur,  573 B'. 

L.\NCE,V.  Quo  sensu.  tempore  adventus  Chri- 
sti,  lanceee  conversa?  sinf  in  falces,  341  D',  ef 
quomodo  hoc  mystice  fiori  possit,  347  C. 

LANGUOR  triplicifer  sumitur,  685.\.  Quosnam 
languores  fulerif  Christus,  683B,  G.  —  Cf. 
Infirmifas. 

LAPIS.  Quo  sensu  in  lapide  luteo  lapidetur 
piger,  123 B;  quid  sit  lapis  grandinis,  349 A', 


el  quadris  lapidibus  a^dificare,  406  B,  C, 
409B'  ;  quid  lapides  ex  quibus  construifur 
militans  Ecclesia,  6921)',  693B,  733D',  et 
coelestis  Jerusalem,  360B,  693.\' ;  quomodo 
per  ordinem  sternantur  virtutes,  propter 
firmitafem  lapides  vocatae,  693 C.  —  Quem- 
admodum  bonis  Deus  est  lapis  refugii,  sic 
obstinatis  esf  lapis  offensionis,  395C,  D,  A', 
399  .\';  Chrisfus  esf  lapis  in  fundamentis 
Ecclesiee  positus,  quo  sensu,  328  C.  —  La- 
pidibus  designantur  impedimenfa  salufis, 
198A',  .360B,  duri  ef  reprobi,  368B.  —  Cf 
Pefra. 

LAQUEUS.  Qui  laqueum  ponit  aliis,  cadit  ipse 
in  laqueum  peccati,  72  A',  B',  171 A  et  seq. 

LATEB.  Quid  intelligafur  per  lateres,  406B,  C, 
409  B",  et  muros  cocti  lateris,  439 B,  D'. 

L.\TRI.\  quid  sit,  14  C;  et  quot  ejus  actus,  14  G. 

—  Debito  modo  jurare  est  acfus  lafrise, 
133  C',D',  7311). 

LAUS  duplex  esf,  72A.  Utrum  et  qua  ratione 
laudari  possit  homo  adhuc  vivens,  72B,  C, 
354 .\.  B,  ef  anfequam  cognoscafur,  168 D.  A'. 
Laudis  proprife  amator  non  est  virfuosus, 
168  C.  Nemo  propfer  corporalem  pulchrifu- 
dinem  laudandus  est,  67 B.  Quis  laude  di- 
gnus  sit,  182 A,  188 D',  228 A,  237 B',  D'.  — 
Principes  ex  verborum  perifia  laudantur, 
59 B,  el  .\rtifex  summus  ex  operibus  suis, 
59 A.  Laudantur  Patriarchap.  Prophetae  et 
Sancfi  qui  sub  lcge  vixerunt,  265A  ef  seq. 

—  Laus  devota  est  Dei  donum,  89C;  qualis 
ipsi  placeaf,  89B  ;  meritorie  non  laudant 
eum  peccatores,  593B,  nec  esf  speciosa  laus 
in  ore  ipsorum.  88 B'.  Quomodo  animam 
suam  laudet  increata  Sapienfia,  137D,  C. — 
Laudandus  est  Deus  a  peccatoribus  conver- 
sis,  lOlB,  520B,  677 A',  681  A,  690A,  699A, 
ef  proptcr  beneflcia  sua,  98D,  238B',  242 C, 
296  C,  730  C,  733 A',  741  B  :  quod  est  actus 
angelicus,  297B'.  Ecclesia  invitatur  ad  lau- 
dandum  Deum  de  redemptione  generis  hu- 
mani,  430  D",  621 B',  622  D,  A',  636  C,  D, 
661 A.  —  Electi  in  coelo  incessanter  Deum 
laudabunl,  726  C,  de  judicio  et  condemna- 
tione  impiorum,  303A,  509B,  ef  de  sua  re- 
surrecfione  ac  gloria,  518 B',  673  C,  laude 
vocali,  ul  creditur,  751 A. 

LE.ENA,  quid  mystice,  342G,  551A,  G. 
LECTIC.E  designant    minisferia  .\postolorum 

et  praelatorum  infirmos  susfinentium,  763B. 
LEO  quanfsB  sit  audaci»,  534  C.  Ufrum  plures 

leones  occiderif  David,  279  C.  Leone  pejor 


INDEX    ANALYTICUS 


803 


est  mulier  nequam,  160B;  patorfaniilias  imn 
sit  ut  leo  in  domo  sua,  34 B.  —  Leoni  assi- 
milanlur  divites  immiles,  70C,  cf  peccatuni, 
I20<:,  lilOH;  leo  licsignat  etiam  iliaboium, 
.i."i:tl)',  :>i>{n,  ."O.W  vel  Isaiam.  .i82.\  pr.T>- 
dicalores,  48f.<.-,  et  alia,  422(;",  1)'.  4.^iiB", 
542  C,  551  C.  —  Quo  sensu  leo  et  ovis  simul 
in  Ecclesia  morentur.  422  C. 

LEO  (S.)  I'apa  I  allcgatur.  427  C. 

LKVI  tribus,  ncimine  h\i\w  eomprelieniiilur. 
:M!i  C.  Qw  fucrit  ejus  herodilas,  274  C,  1),  .V ; 
cur  cum  ceteris  triinibus  non  sit  numerata 
cl  url)cs  suas  derciiqucril,  319C',  I)'. 

LEVi.MII.V.N.  Sic  vocalur  diaboius,  .■i20n'. 

Li;\  natiiralis  data  primis  parenlibus,  981!', 
fiiil  rcnovala  pcr  legem  Moysis.  98C",  271  B, 
per  quam  vila  gratiae  conservabaliir  et  vita 
glorife  promerebatur,  98  C,  271. \.  Moysi  Icx 
data  est  ministerio  angelorum,  148B'  ;  in 
prima  tabiila  contihobantur  pr.Tcepta  circa 
Deum,  in  sccunda.  pra^ccpta  circa  pmxi- 
muni,  148  C  ;  obcdicnlibus  prospcritafom 
proinittoi)al,  Iransgressoribus  adversilatem, 
2431) ;  per  illam  multi  gentilium  illuminati 
siinf.  103.\.  —  Cbristus  liboravit  iinmines  a 
Jiigo  observantiarum  logaliiim,  .i02C.  D,  ct 
lcgem  Mosaicam  pcrfccit.  I.'i0.\,  (124 1:.  l'rar>- 
nuntiatur  institiitio  legis  nnva>.  3:W.\,  qua> 
de  Sion  exiit,  339C,  0711),  et  dici  potest 
abbreviatio  el  consummalio,  4141),  .V;  tem- 
ptis  cjiis  dicitur  terapus  gratitP,  l.")2C.  — 
Lcx  Dci  sapiontissime  ordinala.  1 1 1  B',  vorax 
est,  200 .\,  B.  207 .\',  el  fortitcr  mcnlibus  im- 
primenda,  .399C,  D';  ejiis  impletio  merce- 
dem  mcrelur,  197 .\,  Iransgressio  vero  ma- 
pnum  cst  peccatum,  2.')0D,  2.33.\,  .^tiOC, 
.■iO.'lB'.  Doi  dilcclin  exoilat  ad  lcgcm  cjiis 
medilandam  el  implondam,  iOB.  —  \?p  con- 
diloribiis  icgiim  iniquaruin,  41IB.  4I(!C.  1). 
—  C/".  .Mandata,  i'ra>cepta. 

LIB.\NIJS  mons,  ubi  allff"  redri  crcscunl.  143  (T, 
l.'i4B,  293.\'.  inlorprctaliir  oandidalio.  :!4.-iB, 
.■j37i)'.  (Jiiid  sigMolur  por  Lib.ininii.  4i().\', 
.'>;nD',  tiKiX.  :i71.\',  7241!',  ol  pcr  cedros 
Liliani,  .344D',  .34.3B,  4:!9D,  4I8C,  .'i77C; 
quomodo  Libaniis  in  Cbarmel  convcrtafur, 
.3:t8.\,B,  .^IOC'.  (luid  .losigncl  odor  Libani. 
2381).  —  IJI)aniis  arlnir  dcscribiliir.  I4."i.\'. 

LIBEK.  Exliortatio  aii  scribcndns  libros  do- 
ctrinalcs  ct  sapientialcs,  2:t:iD,  quoriim  iiii- 
ctores  mcmoriam  ipternam  conscqiiiinlur, 
237*;',  cl  participes  fnint  nniiiis  Imni  indo 
scqucntis,    242  C.    —    (^ur    .Sacra    Scriplura 


uiius  libcr  dicatur,  .■i3i).\'.  —  Libcr  in  quo 
scribere  jussus  est  Isaias,  389  C,  .391  C,  quid 
llgurel,  .397  D.  —  (luid  libcr  vita-.  148 D.  — 
Sicul  iibcr  complicandi  sunt  i:oeli  in  fine 
iininili.  qiio  sonsii,  .o7:t.\. 

LIGiM.M  a  .Moyse  in  aqiiam  missum,  an  ex  se 
virtulem  duicorativam  liabuerit,  229C,  D', 
2:t0.\.  —  Ligno  arido  similis  est  peccator, 
39 B,  417 C.  —  Lignum,  quid  tropologicc, 
f)99B,  700D',  72.'iir,  7.^i3C. 

LILif.M,  quid  mystice,  2.38.\',  293.\,  ,3771). 

LI.MBUS.  .\nte  Christi  passionem,  juslorum  ani- 
nia?  in  limbum  patrum  descendebant,  82 C. 
in  qucm  stalim  post  inortem  descendit  ani- 
ma  Christi.  131  D',  401  B',  02115. 

LINCLA,  fons  bnni  ct  inali,  223B',  227B,  ex- 
cederc  polest  pcr  ioculionem  vei  per  taci- 
lurnitalem,  138D.  Non  nisi  pcrpaucis  con- 
fingil  in  ioqucndo  non  pcccarc,  801),  1111). 
—  Lingu.T  ciislodia>  invigilandiim  est,  13D', 
130.\'.  nam  valde  noccl  ejiis  irrcfrenatio. 
Ii.\,  37D,  .39B',  i.30B'.  134 .\',  ct  nris  ciis- 
todia  prapcipuum  csl  perfcctionis  signiiin, 
80D'.  Reccnscnlur  aliqiiot  iinguae  vitia,  18.\', 
33D',  .3G.\'.  .371),  B',  C,  IIO.\',  clc.  —  Cf. 
Os.  Vcrbum. 

LINUM  fiimigans  qiiod  Christus  non  exsfinxil, 
quid  sit,  (I20.\,  (i23.\'. 

LOEB  a  Stratis  (D.  Theodoricus),  Carlusia! 
Buxiana>  Prior,  commenlaria  in  iv  1'rnphelas 
majores  archicpiscopn  Colonicnsi  dedioal  et 
ipsi  Dinnysiiim  cnmmondal,  307  ct  seq. 

IA:(;iFi';B,  cujus  casus  dcscribilur,  quanta"  fu- 
erit  pcrfcclionis  cl  siipcrbi.r,  4(01)  cl  scq. — 
Cf.  Da^moncs. 

LUCTUS.  Liigcndi  sunt  mortui.  126 .\'.  231  B', 
qiiare.  126  B',  ct  quamdiii.  126  D',  127  \, 
2:ili)';  lugenda  sunl  pcccala  |)ropria  cl  alic- 
nn,  126 C,  230B'.  Liigcnfibus  consolatin  im- 
pendenda  est,  32 B,  C.  eisque  promiltitiir, 
728B',  C,  739.\.  —  Luclus  non  eril  in  coeio, 
727 .\.  (Jiio  sensu  lugcre  dicanlur  porlip  Je- 
riisalcm.  3.3CB'. 

LUITII,  civilas  Moab,  4.301)',  inlorprclalur  gc- 
n!t>,  4.33  (;.  —  Qiiid  sil  per  ascensum  Luifli 
nondo  ascendere,  433(7. 

l.rMRI  sunl  scdcs  carnalis  dclcclalionis,  480.\'. 
-  ijunmndn  iiislitia  sil  cingulum  luinbn- 
riini  Chrisli,  12111',  D". 

LUMEN  ol  liix.  Liimon  indencions  qiiod  in 
(•(eIo  oriri  fccit  Sapicnlia  incrcala,  quid  sil, 
1391).  Liimcn  animw  diciliir  sploiidiu'  grn- 
lia>,  (>67(;'.  71 IB';   lunion    Domiiii   iii  qun 


806 


LNDEX    ANALYTICUS 


amhulandum,  Christus,  343A,  qui  et  lu- 
men  est  Isracl,  iilX',  Judsenrum,  7151)', 
EcclesifP,  721A,  gentium.  iOlX),  \\  6S8D.  et 
peccatorum.  -iOiSB';  lux  electorum  in  coelo, 
Deus,  726(r,  1)'.  —  Quanta  Tutura  sit  lux 
lunPR  et  solis  in  fine  mundi,  5-471)'.  Siderii 
quando  dicantur  lumen  suum  non  expan- 
dere,  433  B,C,  348  C. 

LUN.\  describitur,  25015  el  seq.  Quo  sonsu 
dicatur  non  splendere,  433  B,  eruhescere, 
5071!',  in  fine  mundi  ut  sol  lueem  emissura, 
547D',  et  ccelum  non  illuminatura,  726A'. 
—  Stultus  ut  luna  mutatur,  169 D. 

LUPUS  designat  persecutorem  et  raptorcm, 
4221).  —  Post  Christi  adventum  liipus  cuni 
agno  habilavit,  quo  sensu,  422 B,  1). 

LUXURI.\  vitanda  est,  71 D'.  Luxurioso  displi- 
cent  verha  sapientiae,  122  D'  ;  filia  luxuriosa 
diligenter  est  custodienda,  254 A'.  —  Cf. 
Fornicatio. 

LYB.V  (Nicolaus  dc),  (trd.  Jlinor.  notissimus 
poslillator,  sa»pissime  allegatur,2.50I5',,330.\, 
361  B,  etc.  Frequenter,  tacito  nomine,  verho 
«  Quidam  »  designatur,  4D,  143 .\',  1381)',  etc. 


M 


MAC.\KIUS  (S.)  ahbas,  «  divinissimus  pater  «, 
laudatur,  208  A. 

MAGI.STEK  in  Ilistoriis,  id  est  Petrus  Comc- 
stor.   \'ir/i'  Ilisliiria  scliolastica. 

MAfilSTEK  Scntentiarum.  id  est  Petrus  l.om- 
bardiis,  allegatur,  97 C. 

MACNALI.V  sapientiae  Dei.  quaenam  sint  2361). 
Enriiin  cniisidcrationem  quanta  bona  se- 
qiiantiir,  8D'.  Deus  homini  dedit  intelle- 
ctum  ut  cognoscat  masnalia  Creatoris  sui, 
98  D,  A',  D',  qUcP  tamen  perfecte  cognosci 
non  possunt,  103  B,  B'. 

MAGN.VTES  solent  intensius  irasci.  173  D' ; 
ipsis  inipendendus  est  bnnor,  281)'  :  vita 
eoruui  brevis  esse  solet,  62 .V,  ideo  non  est 
appetenda  ipsorum  dignitas,  62  (r.  —  Ma- 
gnatibus  placent  prudcntes ;  interdum  ta- 
men  alitcr  accidit,  I18.\',  B'.  Qualiter  cum 
eis  se  gerere  deheant  suhditi,  34B,  118G', 
193D',  ac  invitali  ad  mensam,  77D',  1891), 
B'  et  seq.,  et  qualiter  cum  ipsis  loqui,  78.\ 
et  seq. 

M.\LEDICTIO  matris  expavescenda,  quia  saepe 
elTeclum  sortitur,  22 .\',  sicut  et  maledictio 
pauperis,  281!'.  —  Maledicti  sunt  impii, 
2.3'lli,  .\',  susurrn  et  bilinguis,  174D,  et  qui 


exasperat  matrem,  23B'.  —  Impius  male- 
dicens  diabolum,  contra  se  ipsum  senten- 
tiam  prnferl.  124 B'.  —  Maledicens  ex  vitiosa 
cnusa  non  exauditur  a  Deo,  2101)'. 

MAl.UM  quodnam  sit  a  Deo.  69D',  639C,  1).  — 
In  die  honorum  ne  immemor  sis  malorum, 
et  in  die  malorum  ne  immemor  sis  bono- 
runi,  71  A',  B'.  —  Quo  sensu  Christus  come- 
ilerit  butyrum  et  mel  ut  scirct  reprnhare 
inahim.  383D'. 

MANASSES,  pessimus  rex  .luda,  cur  Isaiam 
necari  jusserit,  3i9A.  B.  —  Tandciii  poeni- 
tentiam  egit,  320A. 

M.\NDAT.\  Dei  servantes  non  derclinqtiunlur, 
I7B',  sed  illuininanlur,  44.\',  I!',  et  reiiiu- 
nerantur,  90A,  137A,  6.55A,  B;  transgre- 
dienles  autem  castigantur,  64D,  173B,180B. 
Deus  nemini  mandavit  impie  agere,  91 A. 

—  Ingressiis  Sapicnliae  sunt  mandata  seter- 
na,  qiio  sensu.  6A,  B.  —  Cf.  Lex,  Prfecepla. 

MANE  apla  csl  boravacandi  Deo,  237 A,  315B'. 

—  Designat  consolationcm,  4831),  quietem, 
487  D.  prosperitatem.  563  C. 

M.\N1CILEUS  (id  est  Manes),  hseresiarcha,  qua- 
liter  erraverit,  203  B,  2.39  D'. 

MANSUETUDO  commendalur.  29B,  631)';  fa- 
cit  hominem  amahilem,  23D',  24A';  multi- 
plicat  amicos  el  mitigat  inimicos,  39A' ;  ti- 
more  Dei  conservatur,  13  B;  necessaria  est 
pr.Tlatis  ct  palrihusfamilias,  34B.  —  Man- 
siiidiidini  Jungenda  esl  humililas,  24A  ;  ha? 
du.T  virtulcs  sunt  custodes  ccterarum.  24.\', 
et  quielem  pra?stant  homini.  24B'.  Cuni 
mansuetudine  audienda  sunt  verha  Dei, 
361)'.  — Mansueti  apti  sunt  ad  consolatio- 
nem  divinam.  S^^^D:  a  Deo  specialiter  pro- 
teguntiir,  421  C;  ad  eos  evangelizandos  mis- 
sus  est  Christus,  728 C. 

MARCUS  (S.)  evangelista  pra^dicavit  in  ^t^gy- 
ptn.  praeserlim  in  urbe  .Mcxandria,  471  .\,  D, 
6271!.  762  C. 

.M.\BE  varia  inonslrorum  gencra  continet, 
2621)'.  —  Mvslice,  figura  est  hujus  mundi, 
459D,  474 C,  484D,  etc.  Mari  ferventi  assimi- 
bintiir  impii,  708.V'.  —  Quid  via  maris  trans 
Jnrilanem,  401 B,  408 C;  cur  .Egvptiis  dica- 
tur  lingua  maris,  426 C,  et  Bahylon,  deser- 
tiim  mare,  479  D'. 

MARI.\  Virgo  est  oriens  ex  quo  ortus  est 
(jhristus,  610B',  et  terra  sublimis  quae  il- 
lum  germinavit,  357  C,  639  C,  D';  dicitur 
virga,  419 A,  pctra  deserli,  4.571),  1)',  nubes 
levis,  473 C;  designalur  per  lunani,  264D', 


I.NDEX    ANALYTICLS 


8(17 


pcr  prniilietissam  ail  qiiain  accessil  Isaias. 
3021),  por  libnini  ^rainleni  in  (ino  Proplieta 
jussns  esl  scritiere.  ^!!»"!).  \irgiiialis  ejiis 
parlus  prnpnnntialur.  XS.i.S,  .Ui)|{.  liS.iC.  I»", 
7.'i7n.  V.  —  l)e  Maria  cxponiintur  qnap  de 
.Sapientia  dicla  sunl,  l;i3B  el  seq.  —  Miilla 
prapcjara  ac  sulilimia  de  ca  dictinliir  in 
.Mrnrano.  ViSC. 

.M.\I(TINL'S  (S.)  deformis  erat  corpore,  67 C. 
(Juantm  fuerit  !»quanimitatis  in  periciilo. 
16. \. 

M.MKR  a  filiis  est  lionoranda,  20.\'.  nnn  cxa- 
speraiida.  2I!I!';  j;eniiliis  ejns  iinii  nldivioni 
liadendi,.")!  I!;  nialediclin  ejns  limcnda.qnia 
sa>pe  clTecluin  sorliliir.  221),  .\'.  —  I'iclas 
erga  matrem  merelur  iircTcmium.  201!'.  2111, 
hcnedictionem.2.3C,  in  trilmlationc  levamcn, 
2311,  peccatorum  remissionem,  23 .\'.  —  Sa- 
piontia  increata  ct  B.  \'irgo  csl  matcr  piil- 
clirsp  dilectinnis,  limoris,  agnilionis  ct  san- 
cta>  spci,  tii;.\,  B.  C.  i.j3G. 

M.\TKI.M().N'Il,'.\I  contrahi  expedit  intcr  perso- 
nas  non  mnilnm  dispares,  .''ilA,  qnarum 
magis  ponderandi  siint  mores  quam  opes 
ct  genealngia,  .jOI)'.  Oiiisnam  sit  cjus  niiis. 
.'iOB.  —  Cf.  (^onjngcs,  Divorliiiin,  l!i'iiiiiliniii. 

M.\ITI1.KI'S  (S.)  apostolus  .Klhinpiam  conver- 
lil.  .126C.  627A,  762B,  cujns  regis  filiam 
prohihiiit  in  conjugium  dari.  quare,  16.11!'. 

MKHAliA,  civitas  Moah.  .iriOn.  qiialilcr  inlcr- 
prclcliir  ct  qiiid  designct.  i.^i^l). 

MKDI  dcjeccrunt  Chald.Tos.  .iSU!  cl  scq..  .l.SOC 
el  scq.— Uuid  figureiil,-i:i7D,  A',!!',.!^.'^!:,  A'. 

MEDKjIN.X  el  mcdicus.  Multa  dicniilnr  dc  inc- 
dicina  ct  mcdiiis  corpnriim  aiil  aninKirimi. 
62A',  li".  1061!'.  I)'.  220li  et  seq. 

.MK.\I()ltl\  Jusloniin  pcrmanel.  6l.\.  t.'i3l!'. 
213A'.  2:nC'.  278  A.  28X1!;  mcmoria  vero 
impioruin  dcletur.  aut  permanel  ad  ipsoriim 
ignominiam.63n',  GiA,  136C'.  2(i6I!,  .■it7n. 
—  Kclinenda  csl  memoria  nllionis  divina^. 
•lOC.  I07B',  novissiinonim.  .^211',  821!'.  I7:!A, 
232.\',  C,  2i9D,  malonini  iii  clie  liononim, 
71. \',  107 C,  cl  hononiiii  iu  die  malorum, 
711!'. 

.MK.\irilIS,  rivilas  .Kgvpli,  iii  (pia  Mi.ixiine 
vigiiil  iiccrnmanlia.  ifiOC',  qiialilcr  intcr- 
prclctur,  cl  (inid  desigucnt  cjns  priiicipcs, 
iV,\)'. 

MKNDACIl  M  omnc  vilanduni  csl.  IS  \  It, 
2511!',  qnarc,  i«C.  88A',  117n',  lls\,  li.C; 
rcprohatiir.  iri7C,  2(16 A'.  .\lcii(laiiiiiM  pcini- 
ciosuiii   cst  pccculum  morlalc,  8X1),  2'.)(ilt'. 


—  .\Icndaciiim  triplcx  cst  in  viliosn,  20.'in'; 
impii  pnniinl  mendaciiim  spem  suam.  sed 
fnislra.  .'iiSlt.  .•,2!)A,  ■).33I!';  in  ore  conse- 
crato  menilaciiim  est  sacrilegium.  i.34A'. 

.MKNSA.  Invilatus  ad  mcn.^^am.  qiiomodo  se 
gercrc  dcheat.  771)'.  1891),  B'  et  scq.  Bc- 
prchcnditur  qui  de  mensa  aliena  refici  qiia?- 
rit,  1801)',  2i8B.  —  Mensa,  qiiid  mvslice, 
-i8?il)'. 

MKNSKS  quomodn  a  .1uda>is  computcntiir, 
2.'J!)C,  B'.  —  Erit  mcnsis  ex  mense,  (juo 
sensu.  763C',  I)'. 

MKBCKNAimS  pie  Iraclandiis  csl,  .'iOn.  Kum 
mcrcede  lahoris  sni  dcfraiidare.  qnanlnm 
sit  peccalnm  2101!',  C.  —  (Juid  sit  aniius 
mcnvnarii    4.j7lt.  .IdOA.  .i8.4A'. 

MEBKTBl.X  appellalur  Jerusalem.  .328  C,  I), 
cl  Tvrus.  .i09C.  I);  Kcclesia.  (inoad  ini(|ua 
ojiis  moinhra,  3361),  A',  cl  anima  infidelis, 
.'i02A,  li. 

.MKBIDIKS  designal  a-sliim  perseculionum  et 
lihidinis.  209C,  et  alla,  4o8n,  712C,  716C. 

—  (Iiiid  mcridics  Christi,  264 .\'. 
MKBlTi:.\I    lihcrlalcm    pra>supponit,   OOIi".    el 

nullum  cst  pnsl  mnrtcm,  83 C.  —  Ad  nm- 
iiem  actiini  nieritoriiim  indigcmus  acluali 
motionc  Spiritus  Sancti.  222n'.  Quomodo  ad 
illum  Dcns  ct  homo  concurrant,  KIB'. 

MEBODACII  BALADAN  (Mardnk-habal-iddina), 
rcx  Bahvlnnis.  Ezochia>  cpistnlas  ct  miincra 
mitlit.  .'iOSC.  qiiare.  5981). 

.\IETUS.  Dcus  moluciidus  esl,  7C,  c(  metiien- 
tihiis  sc  concedit  aniicum  fidclem,  41  C.  — 
Sapiens  semper  metui(.  108 B.  sod  non  inor- 
dinalc,  1271)',  duni  faluus  carct  mclu.  I28(\ 

—  Noii  mctucnda  npprohria  hominiim, 
(i72A'.  ncc  mors  2iOC;  de  propiliato  aiilcm 
poccato  mclus  hahcDdus  esl,  33 B'.  —  Cf. 
Timor. 

MK^IAI^L  (S.),  archangelus,  olim  Synagogn», 
nniic  I''cclcsia>  princops.  !)!)C,  4i:!l).  scciin- 
dum  (innsdain  nccidct  .\iilichrislum.  (i!l4C'. 

.\III,ITIA.  (.iiiid  inlclligaliir  pcr  mililiam  rn-li, 
306C',  I)',  .'iO^A.  6()7I)'.  (i40C',  ct  per  mili- 
tiam  gonliiim,  572 C.  —  Militia  ctrli  lahcsccl 
dc  hoiiiiniim  pcrdilinnc,  et  dcnucl.  quo  sen- 
sii,  .'172 If   C.  573 A. 

.\llSKItl(:(H(DIA  Dci  a-lerna  cs(,  24(iB';  siipcr 
nmncm  carncm  cxlcndiliir,  I05lt.  Deo  pro- 
Iirium  cs(  iiiisereri.  K)4C',  ad  quod  hu- 
iriaiia  fragililalc  cxcilaliir,  101 B'.  Iii  cjiis 
miscricnrdia  spcrare  dclicmiis.  |(i|)'.  1711, 
ol  do  ea  iiuiiqiiam  dcspcrarc,  K.il)',  2:!()B'; 


808 


INDKX   ANALYTICUS 


non  tamen  ad  peccandum  provocari,  3oIV, 
quia  non  nisi  poenitentibus  misericordia 
promiffitur,  36A,  7.iB.  lOlB,  G.  607D'.  — 
Cur  interdum  in  plnrali  exprimatur.  216  0", 
741  A;  quanfa  sit,  19  C,  93 A,  216  C,  A',  erga 
prsedestinatos,  29  A',  215 D',  humiles  ef  fo- 
tam  Ecclesiam,  661 B,  B',  724B;  erga  mun- 
dura  universum.  103 C.  D,  etiam  erga  im- 
pios,  103A',  SI.jD',  S17A',  S44A',  5S2C'; 
quanfa  fuerit  erga  Juda^os,  741 A.  B.  ef 
gentilitatem  conversam,  692A,  B.  —  Mise- 
ricordia  Christi,  quanta,  455A',  545B,  690A'. 
—  Homines,  maxime  pra^lafi,  misericor- 
dem  Deum  imitari  dchcnt,  105D,  A'.  quia 
misericordia  valde  placet  Deo,  212 C,  apud 
quem  misoricordes  in  proximum  invcni- 
ent  gratiam,  93  C,  172 A',  C.  —  Commen- 
dantur  miscricordise  opera  erga  pauperos, 
oppressos,  pupillos  ot  viduas,  27D,  .\",  29.\, 
34B',  105 ir,  113D',  176D,  etc,  erga  allli- 
ctos,  52  G,  et  infirmos,  52 A'.  Quaenam  sint 
opera  misericordiae  erga  morfuos,  32 B,  et 
spiritualia  misericordiae  opera,  105D'.  — 
Misoricors,  unde  sic  dictus,  et  quo  pacfo 
Dous  dici  possif  misericors.  18 A. 

MO.\BITjE,  crga  .Iuda>os  ingrafi,  vastandi  pras- 
nuntianfur,  449  D,  434  C.  Cur  eis  condoleat 
Isaias,  450  C,  454 A.  Praedicitur  oorum  cnn- 
versio,  426 D,  et  consolatio,  454  A.  —  Deje- 
ctio  eorum  moralifer  de  impiis  explanatur, 
43 ID,  457 D.  —  .Moah,  qualiter  interpretetur 
ef  quid  figuref,  .i28U,  431 D.  Antichrisfus 
Moab  appellatur,  quare,  512A',  C. 

MOLA.  Illi  comparafur  anima,  650  G.  —  M.v- 
stice,  quid  sit  tollere  molam  ef  molcrc  fa- 
rinam,  6.S0D,  .\'. 

MON.S.  Oiio  sensu  prapparandus  fuerif  nions 
domus  Domini  in  vertice  montium,  3.38  G, 
340 A,  D',  347  C,  et  elevandus  super  colles, 
3.39A,  340C,  .341A,  .3470.  —  Mons  Domini 
est  coelum,  706B',  mons  .Sion,  339D,  Ghri- 
stus,  340A',  ct  Ecclosia,  423D,  494A,  749C; 
mons  caliginosus  esf  Babjlon,43I  G.  et  mun- 
dani,  435D;  mons  festamenti,  coelum.  441C, 
et  templum,  442 C;  aves  montium  sunt  dae- 
mones  superbia»,  466  D'.  —  Mystice,  per 
montes  designanfur  Aposfoli,  264  B',  436  B, 
547  A',  sacerdofes,  623B,  perfecti,  661 A,  ma- 
jores  et  principes,  .345 A',  636  G,  superbi, 
345B',  601  D',  614D,  d?Rmones,  745B,  et  alia, 
603  C,  622 A',  680D,  701 B'.  —  Mons  Sion. 
Vi(/e  Sion. 

MORS  triplex  est,  191 D",  202 D';  indosinenter 


propinquat,  82 B',  ideo  tempus  frucfuose  cx- 
pendondum  esf,  83 A  et  seq.,  100 D',  107  C. 
Qualenus  eam  appefore  liceaf,  15.\',  et  quo 
sensu  melior  sit  ipsa  quam  vifa,  184.\.  Ama- 
ra  est  mundanis,  248 C,  C,  appetibilis  indi- 
gentibus,  248A,  249A,  sapientibus  non  me- 
tuenda,  248  C.  249  C.  —  Mors  corporalis  et 
mors  culpa=,  utrum  et  quomodo  sint  a  Deo, 
69D',  70.V,  2411!';  quid  rogio  umbra>  mor- 
fis.  401  A',  B'.  Gulpse  mortali  debetur  mors 
infernalis,  173  G.  Impii  cum  morte  quasi 
foedus  percusserunt,  527 D',  533  A',  quod  de- 
lebifur,  529  C,  5.33  C. 
Jlorfui.  ]'i(/e  Dofuncti. 

MOYSES.  Multa  referunfur  de  virfutibus  ejus 
et  de  donis  ipsi  a  Deo  pra?sfitis,  148B',  269C 
et  seq.,  742D,  B'. 

MOYSES,  abbas,  laudatur.  208A. 

MOYSES  jEgypfius  (Maimonides)  sidera  ani- 
mata  asseruif,  237A;  in  aliquo  errasse  vide- 
tur,  3i8C.  Allegafur,  i\V,  94 D,  602 B',  super 
Genesim,  689 .\'. 

MULIER.  Mulfa  dncentur  de  mulierum  virtuti- 
bus  ef  vifiis,  de  modo  conversandi  cum  eis, 
53C,G',64C,  109D',1,S6D,203B'.223B',247D, 
2.S2A',  233D'.  do  muliere  bona,  9A',  SOB,  G, 
31A,  158C,  162A,  164D,  223G',  D',  247A,  de 
muliere  nequam,  51 B,  ,S3D',  56 B,  D,  1.36  G, 
1591),  C,  160B,  efc.  —  Molles  et  effeminafi 
dicuntur  «  muliorcs  »,  .5.39A,  561  C.  Arguitur 
suporbia  mulierum  .lerusalem.et  punitio  ea- 
rum  pra^nuntiafur,  334D'  cf  soq. 

MUNDITI.V.  Ab  immundo  diabolo  niliil  mun- 
datur,  secus  esf  de  ministro  Ecclesiae,  206D, 
quem  tanion  mundifia  magna  decef,  681  .\', 
B'.  Qunmodo  mundifia  cnrdis  sit  a  Deo  et 
ab  homine,  2301)'.  Ad  eam  excifantur  pec- 
catores,  327  B,  336  D. 

MUNDUS.  Bahylon  et  yEgvpfus  fuerunt  mundi 
figura,  quo  sensu,  43SG,  473 C,  484D.  Finis 
mundi  dcscribifur,  302G,  508G',  372A.  Mun- 
dus  dicilur  «  mare  »,  4591),  474 C. 

MUNER.\  qua?nam  a  Deo  reprobenfur,  214  D, 
24SA,  B.  Non  est  nimium  in  eis  confiden- 
dum,  47B';  nec  ea  accipere  debenf  judiccs, 
H8D',  .3.30B.  S66C,  uf  solcbanf  .Iuda>orum 
principes.qui  de  hoc  arguunfur,330A,363D'. 
A  triplici  munoro  excufionda^  sunt  manus, 
366  C. 

MURUS  dosignaf  pasfores  et  docfores,  .345  C, 
661C,  quidquid  a  Deo  separaf.  343D',  452B, 
493  D',  et  alia,  494 A",  B'.  —  Christus  est 
murus  et   antemurale   ccelestis   Jerusalem, 


INDEX    A.NALYTICUS 


809 


313A',  et  Erclesiap.  olOC.  Qiiid  insiiper  in- 
telligaliir  per  imiros  Eoclcsijr,  72:MV,  73i.\, 
15,  et  miiros  cocli  lateris,  .t.-iOI!,  11". 

MISC.\.  <:iir  iniisca  (Jicalur  poimliis  .Kgvpti, 
:!87C,  et  mvstice.  quid  niiisca,  380B. 

Mi:SIC.V  in  convivio  delectat,  liUn",  193  G, 
288C;  utriiin  sil  licita.  tnSA,  B.  Musica 
organorum  in  divino  OfTicio  non  vetaliir, 
lO.lC.  —  Spiritualilcr,  quiil  vasa  inusico- 
rum,  492A',  4%A';  quid  miisicam  non  im- 
pedire,  et  quynam  sit  miisica  dulcis  auri- 
bus  Sponsi,  t!l4B'. 

MUTUS,  .Mulli  <;orporaIiler  el  spiriliialiler  mii- 
ti  a  Christo  el  discipulis  ejiis  siiiil  ciiratl, 
.378B',  C.  —  Quinam  sinl  canes  nuili,  lalrare 
non  valentes,  7021)'.  —  Mulus,  genus  qiiod- 
dam  ranfp,  si  in  os  canis  lalranlis  projicia- 
tiir,  illuni  obmutescere  facit,  tli).\. 

MVIUill.V  drscriliilur.  14."iB,  cui  assimilatur 
Sapientia  increata,  H.tB,  et  B.  Virgo.  1.341)'. 

MVIVrU'S  ad  quid  sit  ufilis,  et  quid  mjslice 
designet.  613  C;  quomodo  pro  urlica  crc- 
scat,  COOC,  B'. 

MVSTKUIA,  Mystcrinriim  superha  scriilalin  iin- 
cet  el  damnatiir,  211)',  231)',  scd  mnderala 
licet,  241)'. 


N 


NAB.MOTII.  Oiio  sensii  arietes  Nabaioth  mi- 
nistraverint  Kcclesiap,  72UB.  C. 

N.\BO,  civitas  .Moah,  4.301),  interpretatur  ses- 
sio,  ct  sigiiat  quielcm  in  vitiis, -1.321)'.  —  Rst 
etiam   nomcii  idoli  Chald.Tr-nrum,  (i44C,  D'. 

NABUCIIOIIONOSOB,  rex  Bahylnnis,  np|ircssit 
regiium  .liida,  387  A,  et  alia  scelera  cnmmi- 
sit,  quorum  ultio  exponitur,  4431)',  444  A,  B, 
sed  friicfiiose  poenitiiit  et  salvafiis  credifiir, 
4301!',  C.  443A.  <;adaver  ejiis  de  sepiil- 
chro  ejecfum  est  ah  Evilmerodacli,  quare, 
443 A',  B'. 

N.MHAN  propheta  laiidatiir,  270  C. 

NATUHA  non  deficil  in  necessariis,  nec  ahun- 
dat  superfliiis,  103B'.  —  Nihil  tam  seciiii- 
diim  naliiram  quam  diligere  naliir.T  cnii- 
sorlem,  781!'.  C,  1)'. 

NECOTIATOB  raro  ciipidilalem  et  neglecliim 
saliilis  cvadil,  1(!3A'.  (^iiol  modis  possit  pcc- 
cnre,  163»',  I)',  IfiGA',  C,  253B'.  aiil  olTi- 
ciiim  siiiim  liciliim  el  mrriloriiim  facere, 
16.3 C.  —  (Jiiid  |ier  negnlinlorcs  Tyri  si- 
gncliir,  .3(I0C',  1)'. 

NEIIEMIAS  saccr.los  luudafiir,  201  A. 


NEMRIM,  urbs  .Moab  supra  maro  .Mortiium, 
431  A,  quid  designel,  4.33  C,  ct  quomodo  aquSR 
ejus  desert.T  fiant.  4.331). 

NE.MBOI)  eelcber  facfus  est  ex  civifate  quam 
exslruxif,  2461)',  et  auctor  idololatria!  dici- 
tiir,  633  B'. 

NE().MEMA  erat  solennitas  in  novilunio  cele- 
hranda    quare.  .326C. 

NEIMlTll.VM.  Terra  Ncphthali,  quo  sensu  pri- 
mo  alleviata  et  dcindc  aggravala,  4001)', 
401A,  408B,  C. 

NINUS,  filius  Beli,  dicitur  aiicfor  idololatrise, 
633  C. 

NOE  iiuam  perfectus  et  Dco  gratus  fiierit. 
26(iD',  267A,  6021), 

NOMKN  Dei  propriiim  est  Dominus,  621  C,  qiii 
a  1'rophetis  commiinifcr  vocatur  Dominiis 
exercifiium.  631 B'.  —  Uniidandum  est  no- 
inen  ejus,  081),  238(7,  242 C  :  qiiod  opiis  esf 
angeliciim.  207B'.  Invocandiim  quoquc  est, 
4.30D.  sed  non  assidue  assumendum  ad  ju- 
ramentum,  nec  nomcn  Sanctorum,  132 D', 
133A,  B.  —  De  nominihus  Chrisfi  :  Emma- 
niiel,  .384 A.  D,  3.S3C,  I!',  Accelera,  spolia 
delrahe,  fesfina  pr.nedari,  301  C.  302.\',  Ad- 
mirahilis,  consiliariiis,  efc,,4()3l),  —  .Nnmcn 
justorum  permanet,  88A,228C.  2.37D',  266A, 
B'.  278B,  dum  nomen  impioriim  deletiir, 
2.30B',  C.  —  Nomen  pro  fama  acripiliir, 
2461)',  2.30C',  286A. 

N()TUS,  ventus  calidus  qui  dicitur  Aiisler, 
261  A'. 

NOVACULA,  quid  allegorice.  .387 A".  B',  D'. 

N(1V1SSIMUS,  Novissimnrum  frequens  recor- 
dalio  retrahif  a  percato,  32B'.  C.  173A,  ct 
inordinatam  tristiliam  repellil.  232A'.  — 
(Jiio  sensu  Deus  sit  novissimiis,  611  A', 6.33 .V. 
—  Dics  novissimi  siint  fempiis  grafia'  ef 
adventus  ("hristi,  338C;  cur  ifa  dicanfur, 
3.42  A',  B'. 

NOX.Tempus  nocfiiriium  aplissimiim  esf  con- 
lemplalioiii  ct  laiidi  divinfr,  313A'.  —  Spi- 
ritiialiler.  nox  designat  vitam  prirsenteni. 
482B,  ignoranliam,  peccntum  scii  advcrsiln- 
lein,  .3.-;SC',  4.32A,  4.S31). 

NUBES  qiialitersil  sedes  cl  thrniiiis  Dei,  13!)!)', 
140A.  —  Myslicc,  niihes  sipnanl  graliam 
Spiritus  .Sancli,,3.38B',  nnpclos,  441  D",  (i3!H!', 
.Vposfolos.  .361  B,  723A';  nuhcs  levis  cst  ror- 
piis  Chrisli.  .l(i7D,  I!'.  vcl  iilcrus  B,  \  irgi- 
nis,  473C'. 

NU.MEBUS  septenariiis  iinivcrsilalcm  ct  perfe- 
ctionem  cxprimit,  4.3A',  214B,  302A, 


810 


INDEX   ANALYTICUS 


o 


OBEDIENTIA.  Ohedientes  laudanUir.  SOB;  me- 
rentur  ct  ipsi  habere  ohedientes  subditos, 
21 D.  —  Filii  obedientes  oblectant  parentes, 
2iB',C',  et  a  Deo  inerccdem  aceipiiint.  20.V'. 
B".  —  Oliedientialis  potentia  est  innata  cun- 
ctis  creaturis,  237 C. 

OBL.\TIO  qualis  ofTerenda  sit  Deo.  82.V,  2i2B 
et  seq.,  231 A,  B,  et  qufenam  ab  eo  reprobe- 
tur,  209B',  C,  2iOA,  B,  C.  2i4D,  736A,  B. 

OCULUS.  Cohibendi  sunt  oculi  ah  incautis 
adspectibusDoD',  5(!.\,C.  D.A',  160C',  m\, 
2.j2A',  23iC'.  366A'.  Incusfoditus  oculus 
signum  esl  incustoditi  cordis,  36  C.  In  ocu- 
lis  apparere  solet  superbia.  132 A,  412^', 
387 A,  et  lascivia,  1631)'.  —  Quomodo  atte- 
nuontur  ociili,  39ii),  307D,  et  qiio  sensii 
nihil  oculo  noquius  creatum  sit.  180.\'.  — 
in  orando  quidam  oculos  ad  coelum  erigunt, 
quidam  ad  terrani  deprimiint.  597 D.  — 
Oculi  Domini  omniavident,  1.3oB',  D',  239B'. 

ODllM  quoinodo  ab  ira  ditTerat.  160A  ;  odiuni 
inveteratum,  quam  detestaliile,  1.39D'.  — 
Ouosnam  oderit  Deus,  7-iA;  ciir  odienda  sit 
omnis  culpa,  100 B'. —  Odibilis  est  supcrhus, 
6iC,  qui  potestatem  injuste  assumit,  113B', 
susurro,  37C",  12-4D",  paupcr  superbiis  137  A. 
dives  mendax,  senex  insensatus.  157C,  D, 
pra^sumptiiosus.  59  B',  loquax.  lUD',  qiii 
dcceptorie  loqiiitur.  227 A'. 

OI.1EUM.  Quo  sensu  duritia  .Iud8eoruni  non  sit 
fota  oleo,  3231).  —  Quid  intelligatur  per 
filium  olei.  ^.'iOC'.  D'.  .3671)'.  —  Quomodo 
computrescat  jugum  a  facie  olei,  413C, 
418B'. 

0L1V.\  describitur.  ciii  comparatur  Sapientia 
increata.  144A',  et  B.  \'irgo.  1.34D.  —  l^er 
illam  signantur  misericordes,  613C',  et  opc- 
ra  misericordiff>.  293 H. 

ONAGEB,  asinus  silvestris,  79  C,  dcnotat  ho- 
mines  seevos  principesque  crudeles,  5.39D', 
562  B. 

ONIAS,  pater  Simonis  ponlificis,  qiiis  fuerit, 
292  A,  B. 

ONOCENTAUBUS.  aniinal  monstniosiim,  de- 
scribitur,  57SA'.  Quidnam  figuret,  376  C. 

ONOCROTALUS.  avis  immunda,  tvpus  est  lu- 
xuriosoriim  ac  stolidorum,  576B', 

ONUS.  in  Prophetis,  designat  gravem  afflictio- 
nem,  431  C,  etc.  Christus  honiines  liberavit 
ab  onere  jugi  diaboli.  legaliiim  observan- 
tiarum,  402A,  C,  et  peccatorum,  418A'. 


OPERARIUS  ebriosus  non  locupletatur,  109 D; 
dulcis  aiitem  est  vita  operarii  sibi  sulTicien- 
tis,  2461!',  C. 

OPPROBKIUM  hoininum  non  cst  timemluin, 
672A',  quia  in  gloriam  mutabitur,  511 C; 
opprobrium  sempiternum  manet  filios  im- 
pios,  230.\,  C;  op[irohrio  digni  sunl  men- 
daces,  li7D'. 

OPUS.  Opera  rustica  et  mechanica  sunt  a  Deo 
imposita,  et  valde  meritoria,  48C'.  —  Omnia 
opera  agenda  sunt  ex  fide,  198 D',  non  tur- 
hulenter,  23 D',  non  superbe,  63B',  non  re- 
misse,  331)'.  190C',  204A.  nec  sine  consi- 
lio,  226 C;  omnia  innotescunl  apud  Deiim, 
239 B',  .337 C.  1),  omnia  patebiint  in  judicio, 
72.\,  761. \',  in  ([uo  quisque  secundum  ipsa 
recipiet,  93B.  C,  215 C,  431 B.  -  Agentem 
condemnat  opus  malum.  honorat  opus  bo- 
num,  84  C.  I).  Omnia  opcra  liona  Deo  ad- 
scrihenda  sunt,  31-6 C,  a  quo  quasi  opus  alie- 
num  est  peccatorcs  damnare,  330D.  A'.  Cur 
opus  malum  comparetur  scinlillae,  .333  C.  — 
Deiis  ex  suis  operibus  commendatiir,  -39 A. 
qua^  siint  opera  creationis,  redemptionis  et 
glorificationis,  23SB',  2.33B';  iiniversa  sunt 
hona,  239 .\,  242D,  236D',  mirahilia,  inscru- 
tabilia  ac  inenarrabilia.  68B,  94D',  95A, 
103B.  264B. 

ORVTIO  est  ascensiis  mentis  in  Deum.  215.\; 
lociis  ejus  proprius  est  ecclesia,  7021!,  et 
mane  hora  apta.  237A.  —  Qualiter  anima 
ante  orationem  prseparanda  sit.  107D,  .\',  et 
quo  sensu  verbum  non  iterandum  in  ora- 
tione,  48. \'.  —  Orandum  cst  in  abscondi- 
to.  320A',  ferventer  et  humiliter,  213A,  B, 
336 C,  recollecte  et  reverenter,  lOOA',  2.37 A, 
atque  perseverantor,  107  B,  212  B,  213  C, 
663 B',  tempore  tribulationis,  63  C,  pro  re- 
missione  peccatorum,  201)'.  IIOD',  230B', 
237B.  et  aliis  causis.  78A'.  173A,  297A'.  — 
In  oratione  laudandus  est  Deus,  237  C,  apud 
quem  multum  valet  oratio  devota.  92D'. 
Deiis  exaudit  orationem  pauperis,  288', 
120 B',  214 B',  C,  non  autem  illius  qui  ma- 
net  in  voluntate  peccandi,  211 C,  326D', 
336A,  B. —  Qiis>nam  oratio  exaudiri  merca- 
tur,  17C,  1)',  quffi  autem  repelli,  210D' ;  quid 
sit  oratio  dierum,  21 B.  Omnis  Cbristi  oratio 
ex  doliberata  ratione  elTusa,  exaudita  est, 
639  C. 
OBlCiENES.  Recensenlur  aliquot  ojus  orrores, 
307 C.  D,  .392 A,  726B.  (Migne  Palrol.  gr. 
tom.  11-17.) 


INDEX    ANALYTICLS 


811 


OS  rfrrenanfliim  est,  iW.V,  I34A'.  l7<iU,  A'. 
V.\  ipso  proredit  tinnum  it  maliini.  174 1>. 
Oris  cusliiilia  csl  sii:num  inlorn.T  perlerlin- 
nis,  80L)'.  —  yuasi  {.'ladiiis  aculus  eral  os 
Christi,  657A,  el  S.  Joannis  BaptistjT»,  (i6.iI)'. 
Quiil  os  infcrni,  303H'.  —  Cf.  Lingua. 

USSA  inipini;uanlur  la-lilia,  t(i-il).  (Juo  sensu 
ossa  Justorum  [lullulcnl  ilc  Inco  suo.  2781!, 
el  ossa  Josepli  [msl  rnnrteni  prnplietaverint, 
:i9l.\'.  — Spirilualilcr,  ossa  designanl  vir- 
tulcs,  g!)7B.  7I2A'. 

(tSTIlM.  Stultonim  esl  auscullare  per  ostium, 
124 li.  —  Clausn  oslio  oraniliiin  cst,  .'iSOA', 
ct  ori  apponcnilum  osliuin,  I7()li. 

OTIOSITAS  spiritualcm  ct  lemporalcm  ingcrit 
cgestalem.  248IJ',  el  mullnrum  esl  occasio 
vitiorum,  quare,  204 H',  <;'. 


l'A('.!I().\lll'S  (S.),  abhas.  Kegula  ejus  [iroliibe- 

bat  contactuin  maniium,  37  A. 
P.\LMt\I   anim.T.   qiioil    Deum    c(   iliabnlum 

siinul  opcrire  nei|uil    i[uiil  sil,  ."iiiO^.  .~i;!4.\'. 
I'\I,.\I.\   describitur,  cui   assimilalur   incrcala 

Sapienlia,  i44U,  C.  ct   li.  Virgo,  l.'i4(:. 
1'AMIiO  (S.),  abbas.  intra  sexaginta  annns  vcr- 

bn  non  pcccavil.  81  A. 
1'ANIS   in    Scriptura    ilcsi;;iial    i|ucnililicl    ci- 

l)Uin, :(.")()  C.  1'ini.Miis  cst  [lanis  Cliristi,  ;'i4(!l)". 

—  (jiiid  panis  arctiis,  .^4."^.^',  li',  panis  vita' 

et  intellectiis,  86  C,  animnB,  566  0',  ct  repro- 

bnrum,  674  C'. 
l'.\l'A    vncalur   scrvus    scrvnruMi    llii     142  A. 

Ltriini  dispcnsare  possil  siiper  solcniii  vnln 

castitatis,  164  li'. 
rAfllNUTIUS  (S.),  ahbas,  lainlatur,  208A.  i|iii 

Tliaiilem  mcretriccm  cnnvcrlit.  57  0. 
l'.\llAli()L.\.  I'aralii)licc  loi|ui    non  deci-l   insi- 

picntes.  II7II.  ncc  ignarns,  2:f."il!. 
l'AK.\l)ISI  S  tcrreslris.  i[uam  aiiineiius  fiicril, 

24(IA',  2-t7I)'.  —  1'arailisus  de  quo  exiil  Sa- 

picntia  increala,  csl  cii'luni  scu  cor  P.itris, 

I.^JIA,  It. 
l'AI!l)tJS    ilescribitiir,    17(iA.   (Jiiid    ligurcl,  ct 

qunmodn  cuiii  bfpilo  accubcl,  422.\",  li". 
1'AHKNTRS  tciicnlurfiliissuis|)iovidcre,20:il)'. 

eos  alere,  instnieri;  ct  casligare.  .''iOl!',  l^.^ili', 

18.3  A',  conilignc  scd  non  iiimis  aspcre  cnr- 

rijicre,     181  C'.    2."i:iH'.    —    Kilii    [larcnlibus 

exliibcre   dcbciit   rcvcrcntiam   et   obcdicnli- 

aiii.  2().\',  21  C',  22.\  ;  cis,  |)r.rscrlim  sciiibus 

et  indigeiilibus,  subvcnire,  221)',  2:!H',  .".IC; 


eoruni  vitia  tegere  2211'.  qiiia  bonor  et  dc- 
decus  parcnlimi  rcdundant  in  lllios,  221!', 
C.  ijuaiiliiiii  filiis  prosint  pictatis  officia  pa- 
rcntibus  exbibita.  201!',  21  C  et  scq.,  22C, 
23  C.  —  Cf.  Filii,  Mater,  1'ater. 

PAIilLTF.S.  i[uid  invsticc,  8.1  A'.  404 li. 

l'.\.ST(;)lt  abbas,  cnmmcndat  hiimililatcm  et 
limnrcin  Dci,   14  C'. 

l'.\rK|{  qnnmodo  filios  educarc  debeal,  18|G 
ct  scq.,  quoruni  correclio  ad  ipsum  praeci- 
puc  pcrlinet.  183A'.  —  Filii  debcnl  patrem 
bonorare  ct  ipsi  obedire.  20A'.  22A.  qiia 
merccdc.  201!',  211),  A',  221!.  C  2:!!!;  eum 
in  senectulc  pie  (ractarc,  ct  non  conlrislarc, 
221)'.  nec  sperncre,  23A.  —  Patris  benodi- 
ctio.  quantum  valeat  ct  undc  sit  enioax, 
22B.  C.  Iloiior  ejiis  vcl  dedecus  redundat 
in  filins,  221!'.  C,  c(  vice  vcrsa,  12.11!'. 
1'alcr  nnstcr  est  Deiis.  iM)U.  131  C,  7i:!  A'. 

—  Dco  Patri  potcntia  appropriatur,  4.\.  — 
Cf.  Deus. 

P.\TIENT1.\  in  adversis  servanda  est.  l.'il).  C, 
1)'.  16A  et  scq..  167C'.  D'.  Dicitiir  proba- 
Irix  virtulum,  i67C,  quare.  168 (^,  et  in 
i|)sa  consistit  possessio  anim.f,  18 (T.  1'alien- 
tia  pra>serfim  requiritur  in  canonizandis, 
l(i7C'.  —  Patiens  aBquanimiter  lolerat  inju- 
rias.  12(^.  .\'.  et  (cnlationcs  lOH":  i|uaiiliiMi 
pr.Tniiiiiii  consequatiir.  121),  16 A.  2'.i7A. 
.1131!.  —  Dciis  paticnlcr  susliiicl  pcccalores, 
:!3A',  104  C,  622  1)'. 

l'.\  TlirELIS.  Cur  Isaias  vocel  CbrisliHM  |ia- 
tniclem  suiim.  3.10 C.  :i(!7D'. 

PAIl.rS  (S.)  aposlnliis  allcgal  Aratiim.  Mc- 
nanilruiii  cl  Epimcnidcm.  (KiOD,  .\'. 

I'.\l'l'Elt.  Cur  Dciis  vnlueril  qunsd.im  essc  paii- 
peres  et  quosdam  diviles.  28  A.  Paiiperes 
linnorandi  sunt,  28 C,  64 C,  tanqiiam  mcm- 
bra  et  fralrcs  (Ihristi,  20A.  —  CniMMicnilaii- 
liir  elecniosyna  ct  miscricordia  crga  pau|ic- 
rcs,  271)  cl  seq..  2I)A.  ri2A.  83A,  177A. 
t78C.  I),  D",  71 IB.  Ros  dccel  humililas. 
1.17A.l!;a  iiiiiltis  viliis  pripservanUir,  1I7.\', 
quamvis  omnis  pauper  non  sit  boiiiis,  80A. 

—  (Jiinmndn  pcccct  [iau|)cr.  in  i|iiiinluni 
|iaii[)cr,  1171!'.  166  A;  [laupcr  paticns  a  Dcn 
remiineratur.  (iOB'.  C;  amiciis  |iaii|icr  imn 
est  desereniliis.  120A'.  De  diversn  ngendi 
ratinne  cum  paiipere  el  divilc,  70 .\'  cl  seq. 

—  Iteprcbcndunliir  npprcssnrcs  |i,'iuperiim, 
77A.  I!.  7".IC.  I)  2101),  \',  :tMl),  4111!,  C; 
a  Dcn  [iaii[icrcs  vindicaiiliir,  I2IIII',  21411', 
1211!.  —  (Jiiis  vcrc   sil    piiuper,  i^lSC;  rcli- 


812 


INDEX   ANALYTICUS 


giosi  sunt  primogeniti  pauperum,  -{49  A, 
B.  Pauperes  dinuntur  Christus  et  Apostoli, 
SUQ\  C,  5o8C',  ac  gentiles,  eiilV.  —  Pau- 
peres  spiritu,  in  quo  glorientur,  66D;  a  Deo 
roborantur,  oOOC,  D,  qui  eos  benigne  intue- 
tur  et  exaudit,  7o.5B'.  —  Bonum  est  in  pau- 
pertate  gloriari,  66C';  paupertas  spontanea 
a  Cliristo  beatificatur,  t66A.  —  Quid  sit 
nequissima  paupertas,  SOB,  et  caminus  pau- 
pertatis,  633  C.  Otiositas  generat  pauperta- 
tera,  248  B'.  Memores  csse  debemus  pau- 
pertatis  in  tempore  abundantia',  quotuplici 
sensu,  lOTC,  D'. 

P.W  cum  omnibus  studiose  servanda  es(,39G'; 
quam  lurbant  impii.  t73B',  174.\',  ideo  ipsi 
merito  ca  privantur,  63G.\',  70SD'.  —  Pax 
est  fructus  timoris  Domini,  10  C,  qui  spe- 
rantibus  in  se  concedit  eam,  5UA,  in  prfe- 
senti  inchoatam  et  in  patria  perfectam, 
S16.V',  B'.  —  Maxima  fuit  pax  in  mundo 
instante  adventu  Cliristi,  341  D',  qui  dicitur 
princeps  pacis,  403  C,  imo  et  pax,  704 A'; 
qui  pacem  evangelizavit,  611  C,  sicut  et  Apo- 
stoli,  680D,  708 C,  D.  —  Carnalis  et  fallax 
est  pax  amatorum  mundi,  248C;  pax  est 
opus  justitiPB,  quo  sensu,  560  D  ;  quinam 
sint  angeli  pacis,  564  A',  571  C. 

PECC.^TOR  non  sapit  qua?  Dei  sunt,  MB', 
cujus  beneficia  sunt  ipsi  occasio  peccandi, 
240.\',  D'.  In  quantum  peccator.  despi- 
ciendus  est,  64  C,  et  eum  ut  talem  odit 
Deus,  74.\;  quamdiu  manet  in  voluntate 
peccandi,  non  exauditur,  326 D";  non  est 
speciosa  laus  in  ore  ejus,  88B'.  —  Quo  sen- 
su  Deus  induret  peccatores,  80 B';  quatenus 
benefaciendum  sit  eis,  74B,  D;  quomodo  et 
quando  corripiendi  sinf,  34 C.  Vita  eorum 
multis  asperitatibus  permixta  est.  121.\', 
ideoque  non  appetenda  eorum  gloria,  37 .\', 
sed  ipsis  condolendum,  493B',  C,  quia  sunt 
quasi  stuppa  apta  incendio,  121 D.  .\d  con- 
versionem  excitantur,  36B.  lOOD,  A'.  494 C. 
—  Peccator  conversus  non  est  despicien- 
dus,  33  A'.  De  ipso  exponitur  oratio  Ezechiae, 
596B  et  seq.  —  Cf.  Impii,  Iniqui. 

PECCATU.M  formaliter  nihil  est,  224  C;  ejus 
inilium  fuit  snperbia,  63  .\,  radix  et  origo 
est  liberum  arbitrium,89C'.  Quo  sensu  Deus 
et  ira  ejus  sint  causa  peccati,  89B',  746 D,  X\ 
— Peccare  humanum  est,  perseverare  in  pec- 
cato,  diabolicum,  70  C,';  peccatum  consumit 
esse  ct  vitam  gratiae,  1.58.\',  non  deletum  ad 
alia  trahit,  26  A',  B',364D;  peccata  spiritualia 


plus  vitiant,  carnalia  magis  infamant.  66C; 
vitari  possunt  venialia  singula,  sed  non  om- 
nia,43B. —  Pcccatum  redundal  in  proprium 
auctorem,  170D'  et  seq,,  relinquit  in  consci- 
entia  remorsum,  167 .V;  inveteratum  difficil- 
lime  curatur,  62B',  731)';  temerarie  iteratur 
spe  indulgentiffi  Dei,  33 C,  D',  47B,  H9D. 
Unde  gravitas  ejus  ponderetur,  61  C.  —  Pec- 
cata  separant  hominem  a  Deo,  cujus  bene- 
ficia  impediunt,714B:  laudabilis  est  confusio 
de  peccatis,  32D,  dummodo  confessioni  non 
obstet,  33  .\';  jactantia  vero  de  commlssis 
stulta  est,  33 C,  .\',  332 D'.  Quandobonum  vel 
malum  sit  peccata  non  abscondere,  IIOC, 
3.j3.\.  B.  —  Quanta  mala  pariat  peccatum, 
120  B,  C,  356B;  quod  fugiendum  est  cum 
ejus  occasionibus,  55D'  et  seq.,  76B,  H9D'; 
cur  sit  odiendum,  lOllB'.  Timor  Domini  est 
remedium  conlra  peccalum.  IICD',  167 .\, 
B,  sicut  et  recordatio  novissimorum,  52 B', 
131 C;  utrum  caritas  sufTiciat  ad  illud  vitan- 
dum,  167  D.  —  Utrum  debeat  homo  malle 
pati  poenas  inferni  quam  mortaliter  peccare, 
175B'.  Peccala  in  morfe  lerminantur,  167 A; 
quomodo  purgenlur.  230D';  ea  excusare  est 
effectus  superbia',  168  C.  Beprehendunfur 
peccata  cordis,  oris  et  operis,  18D,  .\',  .323.\, 
et  describuntur  miseriae  quae  peccatum  ori- 
ginale  sunt  secutae,  243.\  et  seq.  Novem 
sunt  peccata  aliena,  74  C.  —  Peccala  venialia, 
unde  oriantur,  148  A;  disponunf  ad  graviora 
ef  mortalia.lOOC;  omniaet  singula  advertere 
non  valemus,  21 A.  —  Semper  pro  peccato- 
rum  remissione  orandum  est,  20  C,  H9D', 
nec  unquam  de  hac  securitas  habenda,  33 B'; 
quomodo  ad  ipsam  quis  prspparelur,  18 C. 
Peccata  morlalia  simul  remitluntur  quoad 
culpam,  non  semper  quoad  poenam,  20D'; 
Deum  per  caritatem  diligenti  omnia  dimit- 
tanlur,  saltem  quanlum  ad  culpam,  20 C; 
qualiter  dimiltanlur  his  qui  palienler  tole- 
rant  adversa,  18A,  eis  qui  proximo  dimit- 
tunt,  172 .\',  C,  eleemosvnam  facientibus, 
23A',  27  A',  poenitentibus  et  contritis,  2i0B, 
636B.  Deus  ea  dimitlil  propter  bonitatem 
suam,  63IB';  in  eorum  ablatione  compre- 
hcndifur  infusio  gratiae,  ilD,  523A;  eorum 
mundatio  fit  in  Baplismate,  in  Confessione 
et  in  Ordinis  professione.  598B.  —  Christus 
liberavit  nos  a  peccafo  originali.  511  .\,  et 
omnium  peccala  abstulit  quantum  ad  suf- 
ficienliam,  601  C,  689A.  —  Quid  sit  frutex 
peccati,  26  C,  et  peccare  in  animam  suam. 


INDEX    ANALYTICLS 


813 


6615;  quo  sensu  peccata  ilicaiitur  alba  et 
rubra,  327  C'.  T)'.  ct  comburi,  ■mC,  .li:}.V. 
—  Intcrduiii  pcccafum  designat  bostiani 
oblatam  pro  peccato,  23 1^ 

PECOH.V  sunl  multipliciter  utilia,  oOli'. 

PKCL'NI.\  mcritorie  expendenda  esl,  17811".  — 
(Jualiter  pecunia;  creditor  se  gerere  debeal, 
491)',  etc.  Cf.  Foenus.  —  Quo  sensu  pecunia 
propler  proximum  perdenda  sit.  178 .\',  el 
nihi!  iniquius  sit  quam  amare  pecuniani. 
(!2B.  Cf.  .\rgentum.  .\urum.  .\varilia. 

l'i:i)ES.  Cur  Seraphim  Isaiae  apparentes  pedes 
Domini  alis  suis  velaverint,  3731'.'  el  seq.  — 
.Mystice,  pedes  designant  arlus  seu  afTcctus, 
•12  (T,  20815. 

PEL.\GI.\N1  asserebant  hominem  nnn  indige- 
re  gratia  Dei  ad  bene  agendum,  4171!. 

PELAGIUS  hi-cresiarcha  in  multis  vere  et  sub- 
liliter  scripsit.  557B. 

Pl^KDIX.  Mores  ejus  describuntur.  72.\'. 

PEl{S.K,.Mcdis  confoederali,  ISabylonem  etChal- 
da-os  dejecerunt,  4311),  479D. 

PEKSEVEIV\NTI.\.  Usque  in  finem  perseveran- 
dum  csl  in  bono  agendo.  17  li',  107  C.  et  in 
orafione,  17 C',  107Ii.  2121!.  (ifi51i'. 

PEKSON.\.  Acceptio  personarum  esl  conlra 
juslitiam  dislributivam.  32B',  H7B';  vitan- 
da  est,  32A',  2,52  0',  maximc  judicibus,  37D', 
39 C.  M8D',  et  pra-lalis,  32B',fi25D.  —  Deus 
non  esl  personarum  acceptor,  214  D,  A', 
619A*. 

PETK.\.  urbs  PalaRstina»,  022 C.  —  Petra  deserti 
designat  Kuth  .Moabitidem  seu  locum  de 
quo  orta  est,  434B.  C,  et  mystice.  B.  ^'irgi- 
nem  vel  ccelum.  4571).  I)'.  (Juid  liabitalores 
petrsp,  (i22D.  —  Christus  esl  petra  de  qua 
fluxerunt  sacramenta,  022 A'.  030 A.B.  676(;'. 
el  in  quam  ingredi  debemus,  3481),  A'.  — 
(Juiil  sit  ingredi  in  petram,  348 B',  el  qui- 
busnam  Deus  fiat  petra  scandali,  395 C,  D. 
A",  399 A'. 

PETKIS  Comcstor,  seu  Magister  iu  Ilisloriis, 
auclor  Ilistoriffi  scholastica?.  allegatur,259C', 
260.\'.  Vitle  Historia  scholastica. 

PIIACEE,  rex  Israel,  conlra  .lerusalem  veniens 
a  Domiiio  iiiipeditus  esl.  .'!8l(li  ct  seq..  cl  ab 
.\ssyriis  victus,  .393.^'  et  seii.  —  Kigura  est 
hnpreticorum,  382  I). 

PII\K.\(i,  nomcn  communc  regum  .Kgypli, 
409.\',  5411'.',  designat  |)rinciiies  lerrcnos, 
475  A'.  li'. 

I'II\I!1S.KI.  \it/e  .Siribn'. 

PlllLI.STIIM  uuguriis  eraut  addicti,  3431),  ab 


Ezechia  et  Assyriis  vastati  sunt,  44315'  et 
seq.  —  In  terra  eorum  maximc  viguit  olini 
chrisliana  religio,  6221).  —  (Juid  figiirent, 
428A.448D'.et  quid  humeri  Pliilistiim.42fil!. 

PIIILtJ,  «  eloquentissimus  et  doctissimus  Ju- 
daiorum  »,  cui  adscribitur  liber  Sapienliae, 
81)',  pulcherrimum  edidit  librum  de  laudi- 
lius  discipulorum  S.  .Marci.  4711). 

PIIIL0S0PI1I.\,  secumlum  Aristotelem,  habet 
admirabiles  delectationcs  sibi  aduexas.227D, 
247  C. 

PIIINKES  pontifex,  cujus  narrantur  virtutes, 
274  B'  et  seq.,  utruin  iisque  ad  tempus  Da- 
vid  vixerit.  273B'. 

PIIISON,  fluviiis  paradisi,  cui  comparatur  do- 
ctrina  Sapicntia;,  149  D,  B'. 

PIET.\S  uno  modo  est  idem  ac  cultus  Dei, 
264 D.  288B';  donum  pietalis  perMiil  volun- 
tafcm.  420  A'. 

PI('.HITI.\,  vile  et  grave  vifium,  125C,  excu- 
tienda  est,  108C,  196B,  2.i8B'.  —  Uuo  sensu 
in  lapide  luteo  el  de  stercore  boum  lapide- 
fur  piger,  123B. 

PILI.  quiil  allegorice,  387C'.  D',  388A,  .389.V. 

PILOSI,  quid  ad  litteram.  4:!4B'.  C,  373A'.  et 
mystice,  4.38 A,  3701)'. 

PISCATORES,  mystice,  sunt  seductores  aiii- 
marum,  475B. 

PISCES  similes  canibiis.  bobus  ef  porris  in- 
veniuiifur  in  mari,  2(i3.\.  —  Pisccs,  quid 
mysfice,  (168  C. 

PISCIN.E  dufe  erant  Jerusalem,  381 A,  489 C, 
490 .\,  381  .\.  —  Qmd  desigiiel  piscina  in- 
ferior  et  vetus.  494A',  15'. 

PLATANKS.cui  assiinilantiir Chrisliis  et  li.\ir- 
go,  cur  sic  dicfa.  1441!',  L")4.\'. 

PL.\TO,  qua  occasione  captus  fuerit  ac  vendi- 
tus,  208 A".  —  Allegatur,  2(i4C;  citatur  ejus 
Phffido.  .52  C,  981),  el  Timwus,  2.36 B'. 

PH;\IA,allegorice  varia  exprimit,.339A,361C, 
54(iC. 

PoEN.\  esl  duplex  :  temporalis  ac  medicinalis, 
wterna  ac  dainnatoria,  416C';  utrum  poenip 
vita?  pra>sentis  sint  niedicinales,  1721).  Ma- 
lum  pnena»  miiius  esl  mab)  culp.nv  120.\, 
lujiis  dconlinatio  rompeiisaliir  per  ilebitam 
poMiam,  24  I  B. 

P()ENITKNT1.\  vera.  quipuaiii  sit,  21  li;  debet 
csse  adffiquata  peccalis,  74B,  ct  ncccssaria 
cst  ad  evadenilam  divinam  ullionem.  19 C. 
—  (■ravissiiniim  pecraliiiii  est  liolle  poMlite- 
rc,  73C;  pienilenles  aiileiii  miserieordiaiu 
consequuntur.  74  li,  2I0H,  (i;5(ill. 


814 


INDEX   ANALYTICUS 


POLYGARPUS  (S.)  laudatur,379B,724A,729C, 

733  B',  763  B'. 
PONDUS.  Ail  rostitutionem  tiinentur  qui  frau- 

deni  in  pondere  committunt,  233  C,  1). 
PORTA.   Quo   sensu   portae   dicantur   lugere, 
336B'.  —  Semper  sunt  apertfe  Ecclesia;  por- 
tiE,  724 C,  1),  videlicet  Christus,  533 A,  prae- 
dicatores,  et  opera  bona,  519C',  D',   693B, 
73.jB'.  —  Raptismus  est  porta  Ecclesise  mi- 
litanlis;   Unctio   extrema,   Ecclesiae    trium- 
piiantis,   733  C.    —   Quid   portrp   trilnilalio- 
num,  2960.  el   inlerni,  393B,  396D. 
POTENTIA  Deo  l'atii  appropriatur,  i\.  —  \'i>- 
tentiae  hominis  possunt  esse  subjecta  virtu- 
tum  aul  vilinrum,  10  A';  potentia^  inorganicae 
super  se  reflecluntur,  non  autem  organicse, 
98C.  —  Saepe  brevis  est  vita  potentium,  qua- 
re,  62  A';  quomodo  cum  eis  conversandurn, 
33  A',  32D',  77D';  non  est  agendum  contra 
justitiam  timore  illorum,  46 C.  —  Omnipo- 
tens  esl  Deus,  7G   24D,  263 A'. 
POTESTAS   omnis   terrena   a   Deo  procedit  et 
dependet,  iX.  60B'.  Odibilis  est  qui   pote- 
statem  sibi  injuste  assumit,  H3B'. 
PR.KCEPTA  Dei  assidue  sunt  cogitanda,  23 A, 
ii]),  et  diligenda,  199 D';  debent  esse  regula 
ct  materia  sermonum  nostrorum,  38  C;  ve- 
ra  opulentia  consistit  in  ipsorum  exsecutio- 
ne,  178  D',  quae  meretur  gratiam    et  salu- 
tem,  90 B,  illuminationem  et  Scripturae  in- 
tclligenliam,  iiW ,  et  ab  inordinato  timore 
liberat,  12SD.  —  Nulla  prfecepta  sunt   im- 
possibilia,  90.\,  non  tamen  ex  caritate  im- 
pleri   possunt  sine  sapientiae    dono,    121)'; 
affirmativa    obligant   semper,   sed    non   ad 
semper,  32.V,  2121).  Divina  praecepta  trans- 
gredientes  confundentur,  64  D.  —  Qua?nam 
praecepta  dederit   Deus    primis  parentibus, 
89 D',  90  A.  Praecepta  moralia  llebrffiis  data, 
cur  dici  possint  Beterna,  6B  ;  prsecepta  ca»- 
rimonialia   ct  judicialia  quid  ordinaverinl, 
148  B',  (T  ;  cur  caerimonialia  Evangelin   di- 
vulgalo  cessaverint,   31 1)'.   —   Cliristus  esl 
praeceptor  nnster,  3431)',  liQOD'.  —  Cf.  Lex. 
Mandala. 
PH.EDICATOH  in  peccato  praedicans  qualiter 
peccet,  881!',  C.  Deus   concedit  donum  sa- 
pientiae  praedicatoribus  a  se  missis,  89 B.  — 
Praedicatores  infructuosi  ac  imperiti  vocan- 
tur  canes  muti,  702 D'.  —  Quodnam  sit  prae- 
dicatoris  olTicium,  433  C  et  seq.,  331  C,  609 B 
et  seq.  —  Cf.  Praelalus. 
PR/ELATUS  est  mediator  inter  Deum  et  popu- 


lum,  231 A',  ac  medicus  animarum,  2311!. 

—  Nihil  tam  proficuum  est  quam  bouus 
praelatus,  niliil  tam  nocivum  quam  malus, 
449.V'  ;  bonus  pastor  est  donum  Dei.  60B', 
et  ipsi  frequenter  dantur  boni  subditi,  162 B'. 

—  Praelatus  debet  esse  misericors,  103  C, 
tanto  humilior  quanto  major,  24  B,  34 -'V', 
67 C,  193B,  cavere  a  falsa  humilitate,  77 C, 
et  a  personarum  acceptione,  32B',  consi- 
lia  prudentiurn  requirere,  118. \',  sollicitus 
esse  cirea  subditos,  193  C,  486  C,  1)',  dis- 
ciplinam,  directionem  et  doctrinam  ipsis 
impertire,  123 B',  peccatores  corripere,  pru- 
denter  tamen,  34 C,  181  D,  et  non  nimis  as- 
pere,  233 B'.  Qualiter  se  habere  debeat  sub 
Iripliri  respeclu  naturas,  defecluosilalis  et 
auilorilatis,  193 C,B'.  —  Enumerantur  alia 
pra?latorum  offlcia,  103D,  231  D,  2331!',  C, 
483  D',  486 A,  B,  C,  etc.  Ipsos  decet  mun- 
ditia,  681 A',  sap.ientia  ac  dicendi  peritia. 
39  B;  os  eorum  debet  esse  quasi  gladius 
acutus,  664 D'.  Sunt  murus  Ecclesiae,  661  C. 
Quodnam  sit  prfecipuum  eorum  gaudium, 
d94B,  729B',  C,  et  praemium  in  coelo,  730 C 
et  seq.,  ubi  beatitudo  et  gloria  subditorum 
in  ipsos  reduudant,  194 G,  D,  et  aureola  eis 
confertur,  194.\'.  —  Mali  pra^lati  arguun- 
lur,  336  C,  D',  334B',  C,  4331)',  483 B.  496  C, 
625D',  702D'  et  seq.;  his  durissimum  llet 
judicium,  67D',  493C;  propter  officium  sunt 
honnrandi,  sed  vilipendendi  in  quantum 
iniqui,  64 C,  66B'.  —  Subdili  debent  con- 
corditer  cum  praslatis  conversari,  136B', 
illos  non  despicere  propter  juvenilem  aeta- 
lem,  234  B,  sed  honorare,  et  ipsis  obedire, 
20D,  A',21C,  D',  22A,B,  C,  64A' :  quod  eos 
liplifical,  162.\',  et  praemium  a  Deo  conse- 
qiiitur,  20B',  21D,  22B,C.  —  Quam  pericu- 
losum  sit  ad  prslationem  adspirare,  45 B', 
C,  46B',  68 C,  332B. 

PR/ESUMPTIO  reprobatur,  15  C,  46A',  39R', 
1041)',  2241!'. 

PlllMlTl/E  solvenda-  suat,  51 C,  213B'.  —  Qua=- 
nam  sint  spirituales  primitia>  Deo  olTeren- 
da\  213  C. 

PRINCEPS  qualis  esse  debeat,  331 C,  3.32B, 
361 C.  Ejus  est  delicta  punire,  231 R',  et 
decenl  eum  sapientia  ac  dicendi  peritia, 
.39B.  —  Quo  sensu  Deus  det  principes  pue- 
riles  et  efleminatos,  331 B;  boni  principes 
ab  eo  poslulandi  sunt,  331 D.  Principes  Ju- 
daeorum  vocantur  principes  Sodomorum,  et 
sic   vocari    merentur    mali    Christianorum 


INDRX    A\ALYTICL'S 


81S 


principcs,  32jA,  33.>l);  redarguiintur.  329C' 
et  soq.,  337.\,  3"i.iir.  —  Cliristus  dicitiir 
prinoeps  pacis,  403  C,  U'. 

IMUNCIIMA.  Non  sunl  duo  elTectiva  reruni 
princi|)ia,  203B. —  i'rimnriini  priin  ipinriiiii 
cognitio  angclis  et  primis  [larcntiluis  lon- 
creata  cst.  .jC'. 

PROCKI.LA.(|uid  ad  littcraiii  cl  iii.vsticc,  ".)il!'. 

I'R()i:LLS  Platonicus  immortalitatem  aniniaB 
prnliHl.  9SI). 

l'li(irili:T.I-:  fucruiit  amici  Dci  ct  desupcr  il- 
hisli-.ili,  2(1.") C.  (Juomndo  in  vaticiiiiis  suis 
prnccdant  quoad  .luda'0s,  21()A.  I>.  44'.! I). 
quos  non  prafidixerunt  universos  ad  lidcin 
convorlcndos,  2lilH.  ct  de  qua  ipsorum  cnn- 
gregationc  pri)pliet.ivcrint,  218  1)'.  2I'.)C'. 
—  Iiitcrdum  nramin.  alias  ]ira^iiiiiitiandn, 
de  Clirisln  locuti  suiit,  2221),  cujus  iiivstc- 
ria  evidenler  descriliunt,  221 H',  C,  robo- 
rantcs  evangclica  ct  apostolica  documenta. 
23()B.  Pra^dixcrunt  Cliristuin  in  paiipertate 
vcnturuiii,  720H'.  —  Cnde  sil  difririiltas  li- 
hros  coriiiii  intclligendi.  .")2i)C'.  Snlebanl  in 
lcrrani  supcr  laiicm  corruere,  quando  et 
quarc,  4801!',  C' ;  non  solum  verliis,  sed  re- 
Ims  quoque  et  actiluis  vaticinaliaiitur.  478C'. 
0(191)'.  (Juo  sensu  dicant  sidcra  liirhanda, 
oljscuraiida  seu  movenda,  433 C.  Sn^pe  mc- 
taplioricc  loquuntur,  .j46I5',  eadeni  repetunl, 
4791)',  377  C,  de  universali  ad  particulare 
descendunt  et  vice  vcrsa,  3731)'.  Inquuntur 
dc  fiituro  per  mndum  pra>teriti.  ."303  li".  et 
de  cadcm  rc  niiiic  per  iiinduin  praetcrili, 
niinc  pcr  iiinduni  futuri,  349  C.  Cur  intcr- 
dum  virginem  nnininent  aliquam  gentcni, 
•i98C';  per  universam  terram.  quid  intelli- 
gant,  .3300'.  —  Laudantur  duodccim  l'ro- 
phetff"  minorcs.  2i)01{,  C.  —  .\  lcmpore  .^gga-i, 
Zacharia'  el  .Malarliia»  usque  ad  .loanneni 
liaptistaiii  iiullus  1'rnplieta  ad  JudiPos  mis- 
sus  csl,  ()()3A.  Increpantur  pseudopropliela», 
.•5.330',  4061)'.  32(iC,  1).  iiuihus  Dcus  suhlra- 
xit  vcrum  Scripturac  inlcllciliim.  .'i^Oli.  — 
(Juinaiii  sjiil  prnphita'  iii  iiiivn  Tcstaiucnlo, 
li8C. 

l'li(Jl'lll''.riA  respicil  fulura  contingentia,  313, 
61(111'  ;  Spiritus  Sanctus  est  principalis  cau- 
sa  proplicticff'  cngiiiliniiis,  313;  iiiiillis  iiin- 
dis  lil  visin  prophcl.ijis.  .'170D',  371  A.  I'rn- 
pliclia  prffidcslinallniiis  seiii|ii'r  implcliir, 
propiielia  comminalinnis  non  itcm,  44.') A  ; 
inlcrdiim  prnplictin*  ilc  malis  fuliiris  iiiipc- 
rative  cxpriiiiunlur,  37711'.   Nulla  leinpnru 


vacaveriint  a  Cliristi  prnpbctia.  ()42.\'.  —  De 
proplietia,  de  spcciehus  ac  gradibus  prophe- 
tia^.  el  qualis  sit  dignior.  319A'. 

1'|{()I'IIKTISS,\  ad  qiiaiii  accessit  Isaias,  quae- 
naiii  sit  ad  lillcram  ct  nnstice.  38!lD,  .'JDOIi, 
.31)2  A  ct  scq..  3i)3li,  3ii8li. 

l'lti)l'r(.NACL'LA  EcclesiaK  et  animae,  qua-- 
nam  sint.  693 B,  1)'.  —  Chrislus  prnpugna- 
lor  est  ndclium,  .i7tD',  737B'. 

PROSPICBITAS.  In  ca  non  cst  superhiendiiiii 
scd  tiinciiduni,  quare,  (iSA,  B.  iion  ohlivioni 
Iradeiid.T  culpae  el  adversilates  pra»terila> 
et  futurae,  71. \'.  In  advcrsis  prospcritas  rc- 
vocanda  cst  ad  memoriam.  71  H'. 

PBOVIDICNTIA  Dei  describilur  ct  prnhalur, 
94.  9."i,  .i79C,  A';  ad  omnia  cxlcndilur.  !i6U', 
maximc  ad  animas,  9.'iC';  ipsi  fiducialitcr 
se  committere  dchel  hoino,  16 D,  cujus  spi- 
rituali  profectui  maxiine  utile  est  Providen- 
tiae  recordari,  187 C.  Ipsam  neganl  iniqui 
ct  genlilcs,  93B'.  sed  nielioribus  philnsnphis 
innntuil.  i)6B',  C. 

PHoXI.MfS  cst  amandus,  .38 A,  78  11'.  99B, 
1361),  inslrucndus,  37 .\,  corripicndus  tem- 
pnrc  opporluho.  32 C,  Hi  C,  192 C,  D' ;  non 
suiil  rcpetenda  vcrba  contra  ipsmn  dicta. 
1101)';  nnn  pnnendiim  cst  ei  nlTcniliciiliiin, 
1711!;  cavciidum  ah  indiscreto  ingressu  iii 
domum  illius,  1231)',  et  a  revelalione  se- 
cretorum  ejus,  17015.  —  Quid  vilanduin  sit 
circa  pmxiinum,  ."iSB  ;  ulrum  de  inalo  ciil- 
pa>  et  po^nw  eiiis  gaudcre  liccat.  741)',  aii 
injuria  ab  cn  illala  diinitteiida  sit,  aut  sa- 
tisfuctio  exigenda,  I72A,  C.  —  (Jiiomndo 
Beati  proximi  nostri  sinl  ct  Dci,  871). 

PUUDENS  Inqiiitur  temporc  opportuno,  1I3C', 
el  discrcte.  124  C,  ideo  lihenter  auditur, 
12:iB;  corrcplioncm  siiscipit.  (i3C.  —  So- 
cielas  pruilciiliiiiii  qii.crcnda  est,  44.\,  et 
ah  ipsis  petenduiii  cnnsilium,  38C,  I18.\'. 
—  Non  est  vere  prudens  nisi  moraliter 
hniius.  223C.  (Jiiis  iirudens  clo(|uii  nivsti- 
ci.  .'t.^OC'.  —  Prudcnlia.  qiin  scnsii  Dcn  ad- 
scrihalur,  3C'.  (Jiiid  sil  iiilcllccliis  priiden- 
tia\  31!'.  —  Falsa  prudcnlia  descrihitiir, 
11 IC,  122 A,  el  reprohatur,  1  H  1)'.  :563A', 
•i:57B, 

PTOLKM.KLS  II.  rcx  .Kg.vpti.  stiiduil  omniniii 
gciiliiiin  hihliolhccas  halierc.  2:i6.\. 

PLDOB  |)ra'iipiii'  juvcnihus  cl  mulicrihiis  coin- 
mcndatur,  30C,  164A' ;  nliiis  csl  laiidabilis, 
uliiis  vitiipcrahilis,  6901)';  piidor  dc  pcccatis 
cst  circclus  grulin'  cl  virtulis,  196A. 


81G 


INDEX    ANALYTICUS 


PUER,  vix  ex  utero  egressus,  clamat  et  plorat, 
243B.  Non  est  inordinate  et  carnaliter  aman- 
dus,  347  D',  sed  reprimendus,  SOC,  183C. 

—  Quis  sit  puer  centum  annorum,  ISiC. 
Frequonter  in  Scriptura  puer  sumitur  pro 
ministro,  149  C,  585 A.  —  Triplex  esl  pueri- 
tia,  350D',  752 D'. 

PUPILLUS.  Judex  misericors  sit  in  pupillos, 
29C;  qualiter  in  hoc  peccaverint  judices 
Judfeorum,  3.30B,  4HC.  Deus  est  patro- 
nus  et  vindex  pupillorum.  2i4C',  D',  330C. 

—  Pupilli  sunt,  quibus  Deus  desiit  esse 
pater  per  gratiam,  410B. 

rURGATORIUM  quandoque  infernus  in  Scri- 
ptura  nominatur,  82  C,  175B' ;  creditur  esse 
infra  terram,  in  superiori  parte  inferni, 
100  A. 

PURITAS  maxime  decet  Ecclesiae  ministros, 
681A',  B';  mentis  puritali  promittitur  visio 
beatirica,  10  C. 

PUSILLANIMITAS  quid  sit,  quinam  ejus  elTe- 
ctus  et  remedium,  47C,  D.  —  Pusillanimi 
videntur  quasi  minuere  misericordiain  Dei, 
103 B';  confortantur,  578  C. 

PYTHONES  quinam  sint,  396D'.  Instrumenta 
sunt  dajmonum,  535A,  et  ideo  non  consu- 
lendi,  397 B,  401)  A'.  Illos  intcrrogare  sole- 
bant  /Egjptii,  468A',  et  gentiles,  474A'. 


Q 


QUADRIG/E,  quid  mystice,  494  C,  700B',  762D'. 
QUERCUS.  Quercui  defluenlibus  foliis  compa- 

rantur  infideles  Judsei,  333  A,  B'.  —  Mystice, 

quid  quercus  Basan,  345 D,  A'. 
QUIES  mansuetudinein  et  humilitatem  comi- 

tatur.24B'.  —  Habitatores  quietis  sunt  Beati, 

593  C,  596  C. 


R 


RABANUS    (Maurus),    Moguntinus    episcopus, 

allegatur,  3A',  41 D',  259  C.  (Migne  Pcilrol. 

lat.  tom.  107-112.) 
RABSACES  a  Sennacherib  mittitur  ad  terren- 

dum  Ezechiam,  580B'  et  seq. 
RASIN,  rex  Syrise,  qualiter  contra  Judaeos  pu- 

gnaverit  et  occisus  sit,  380B  et  seq.  —  Quid 

Cguret,  382C,  409  C. 
RECTOR  qualis  esse  debeat,  59 C  et  seq.,  193B 

et  seq.  —  Cf.  Praelatus. 
REGNUM  seu  monarchia  a  gente  in  gentem 

transferlur,  quare,  01 D,  A',  B',  479A',  B'. 


REGULUS  seu  basiliscus  designat  dsemonem 
et  opus  perversum,  423 A,  542  D,  351 C,  715B. 

—  Cur  sic  vocetur  Ezechias,  445D'. 
RELIGIO,  unde  sic  dicta  el  quid  sit,  9C'.  Ue- 

ligio  cbrisliana  nunquam  in  toto  peribit, 
503 D'.  Saci'a  religio  est  coelestis  magisterii 
schola,  300A.  —  Religiosi  fugiunt  mundum, 
carnem  et  daemonem,  458 B',  vota  sua  solve- 
re  debent,  349  D,  sunt  primogeniti  paupe- 
rum,  449A,  magna  pace  fruuntur,  449B;  ad 
ipsos  potissime  speclat  concordia  fratrum 
et  amor  proximorum,  150  D'.  —  Quaenam 
specialiter  vitare  debeant,  369  C;  eis  «  cul- 
lus  justitias»  est  silentium,cujus  fractio  non 
modicum  est  vitium,  5.52D,  SOO.V.  Redar- 
guuntur  religiosi  mali,  .5398',  pigri.  196B, 
gyrovagi,  180 D',  circa  teraporalia  soUiciti, 
362 B.  —  Religiositas  quid  sil,  et  quid  ope- 
retur  in  homine,  9C',  D',  11 A*. 

REPUDIUM,  cur  lici.tum  fuerit  in  veteri  lege, 
50B,  161  C;  ulrum  in  nova  quoque  licitum 
sit,  161  C,  D'.  —  Libellus  repudii,  quid  sit 
et  siguificet,  666A;  Christus  illum  non  de- 
dit  Synagogse,  nec  dat  peccatoribus,  665 D', 
668  G,  D. 

REUS,  si  poeniteat.  an  possit  judicari,  53A'. 
Utrum  peccet  culpam  suaiu  coram  judice 
negando,  33D. 

REVELATIO  divina  fundamentum  est  verse 
fidei,  205C.  Non  credendum  est  omnibus  re- 
velationibus  in  sorano  contingentibus,  206  A 
et  seq.  —  Revelatio  secretorum  dissolvit 
amicitiam,  129  C;  interdum  licita  est,  252  C. 

RE.X  sapiens  salus  est  populi,  60  D,  impius 
autem    multum    nocet,  60 C,  448B',  449 A'. 

—  Reges  ex  ordinatione  divina  praisunt, 
99 D;  gaudere  possunl  de  multitudine  exer- 
citus  et  subditoruni,  108  D',  sed  vitare  de- 
bent  fastum,  109 A,  cupiditatem,  53  C,  atque 
prudentium  consilia  requirere,  118  .\'.  — 
Quo  sensu  omnes  praeter  tres  Judseorum 
reges  peccaverint.  288  C  et  seq.  —  Christus 
rex,  474B',  567A,  regnavit  in  justitia,  557B, 
quautum  ad  spirituale  regnum,  404 D,  B',  C, 
720  C,  B'. 

RICHARDUS  (de    S.   Victore)  allegalur,  25 D. 

(Migne  Patrol.  lat.  tom.  196.) 
RISUS  dissolutus   signum  est   levitatis,  113B, 

et  intimorati  ac  dissoluti  cordis,  123 -\';  sa- 

piens  tacile  ridet,  123B'. 
ROBO.VM.rex  Juda.arroganti  responsione  aver- 

tit  a  se   Israel,  283 B,  C,  et   propter  idolo- 

latriam  in  manu  Sesac  traditus  est,  31 D'. 


IMjEX    ANAI.YTICIS 


817 


Ito.MA,  per  praedicationcrn  B.  Pelri  el  1'auli 
ad  Christi  hurnilitatem  adducta  est,  S14.\'. 
A  B.  1'etro  Habvlon  vocatur,  4.3.')  C.  Juda?i 
asserunt  eani  penitus  conterendam  in  .Mes- 
sife  adventu,  315.V.  oTi.V.  —  .Sub  NtTone 
magna  erat  ibi  Cliristianorum  mullitudo, 
7.58  B. 

Uomani  vastaverunt  .Kgyplum,  407 B,  Je- 
rusalem  ac  Jud»am,  32.3D',  344B.  D.  .350.\, 
3()6G,  .\',  C,  .375A',  etc. 

ROS.\  describitur,  cui  comparatur  increala 
Sapientia.  1.(4 D,  .V,  et  B.  Virgo,  1.54 D. 

HLTll  -Moabitis,  de  cujus  semine  nalus  est 
Christus.  450C',  434A,  C,  dicitur  petra  de- 
serti,  4.54  B. 


SABA,  civitas  seu  provincia  aromatum  ferax, 
unde  venerunt  .Magi  ad  Christura.722D'.723.\, 
F.vangelii   pri-pdicalionem   audivif.  (i27.\.  B. 

S.VBAIM,  regio  trans  .tUhiopiam.  ail  Christum 
conversa  est.  641  C. 

SABAMA,  civitas  Moab.  4.5f)B,  C.  qualiter  in- 
terpreletur  et  quid  expriinat,  45flB,  A'. 

S\HR\TL"M,  in  memoriam  rreationis  inslitu- 
tuin,  .326  C,  quomodo  sit  sanctificandum. 
7(J(iH',  C".  713A,  B. —  Quo  sensu  sit  in  coelo 
sabbatum  ex  sabbato,  764 A. 

S.\BKLLIL'S  ha^rcsiarcha  asseruit  unam  esse 
1'atris  Filiique  personam,  (i43.\. 

SACCLS,  veslis  mceroris  cl  poenitentia",  4.'J0A', 
452  C,  478 B.  quo  sensu  coelum  operire  dica- 
tur,  6(i6D',  668D',  669A. 

SA(^ERDOTES  sustentandi  sunt.  31 A",  C.  re- 
verenter  audiendi,  -iSD,  honorandi  ratione 
ofTicii,  281)',  511),  tanquam  Dei  vicarii  et 
ministri.  patres  spirifuales  ef  mediatores. 
51 B';  ab  eis  sapientia  qua^remla  esf.  44  A, 
54 A,  exemplo  Christi,  44 B.  —  1'rofcctus 
populi  epul)B  sunt  sacerdofum.  729 If.  Eis 
prohibetur  cohabitatio  niulieruni.  cxcepfis 
votulis  ct  cognafis,  254 C.  Ftiam  in  pccca- 
to  mortali  veracifer  sacramenfa  minisfrant, 
2061).  —  Sacerdotes  Juda;orum  increpan- 
tur,  326  C.  —  De  cessationc  sacerdotii  lega- 
lis,  493 A  ef  soq.,  496 B',  quo  prffisfat  sacer- 
dofium  novm  legis,  495 B'. 

.SACRAME.NTA  .lo  lalcre  Christi  (luxcrunf,6.56B. 
(J77A.  —  Baptisiiius  est  porta  Ecclcsia'  mili- 
fantis:  Poenitentia,  sccunda  labula  post  nau- 
frajiiuiii;  Lncfio  extrcma,  porta  Ecclesia;  tri- 
uiiiphanlis,  733  C. 

T.  S. 


SACRIFICIA  pro  pecealis  olTerenda  suiit,51D'. 
(Juaenam  Deo  sinl  accepta,  212  C.  B',  C. 
213A.  D.  ef  qua>  respuanfur.  210A.  C.  — 
Sacrificia  legalia,  cur  pra?cepta.  .326 A,  un- 
de  Deo  grata,  47B',  210B,  213A,  D.  756C,  D, 
cur  tandem  reprobafa,  .325  C,  B'  et  seq., 
756  .\,  B,  D.  Non  approbantur  a  Deo  sa- 
crificia  Christianorum  scelerate  viventium, 
333.\'.  D'.  Oiiid  agendiim  ut  sacrificia  sint 
accepta,  336  B.  —  Cf.  Ilolocausfum,  Oblatio. 

SAGITTA,  quid  raysticc.  4.37 A',  665  B,  7(52  C. 

S.\LICES,  arbores  infrucfuosa;.  quid  figurent, 
(>.'?3A';  quid  sif  torrcns  salicum,  45IC,  453.\'. 

SALIUNCA,  stirps  inufilis  designans  avaros, 
quomodo  in  abietciii   mulefur.  699  C,  k\ 

SALLLSTILS  (Crispus)  hisforiographus,  cita- 
tur.  1201), 

S.\L.M.\.NAS.\R.  rcx  .\ssyriorum.  decem  Iribus 
vastavit,  525 A',  B'. 

S.\LO.MON.  cujiis  narrantur  virlules.  scicntia 
et  peccafa,  230B.  2.S1I)  i'l  seq.,  utrum  poeni- 
tuerif,  283 B. 

S.\LOMON  (Rabbi),  modernorum  Judaeorum 
seductor,  in  multis  bene  locutus  esf.  3.57A; 
allcgalur.  6311)',  el  rerclliUir,  .590  A.  A'. 

S\LT.\TRI.\,  quam   poriculosa,  56.\. 

SALLS  anima>,  pro  qua  assidiic  orandum  est, 
78.V',  in  quo  consistat,  183B'.  —  Quomodo 
sapientia  et  scientia  sint  divitiae  salutis,  et 
limor  fhcsaurus  ejus.  564.\,  B.  C.  Quid  sa- 
lutis  fruclus,  10  (J,  D'.  dies,  639D,  663C,  et 
vestimcnfum,  731 C.  —  Deus  cst  salvafor, 
429  B',  qui  soius  potest  salvare,  295 C,  629  A; 
Christus  est  salus  nostra,  647 .\,  B,  658A',  et 
salvator  omnium  quantura  ad  sufficienfi- 
ain,  471 D',  741 A'.  —  (Juid  fontcs  Salvatoris, 
4.30  B.  G. 

S.\M.\R1A.  metropolis  regni  Israel,  .382B,  quae 
pluribus  diis  servivit.  583 C,  quid  figuret, 
409  B'. 

SAMLEL  laudatur,  278 C  el  seq. 

SAMUEL  (Rabbi).  «  vir  in  lege  cl  Prophefis 
crudifissimus  »,  7401)',  cujus  allegatur  epi- 
sfola  ad  Rabbi  Isaac,  689  B'. 

SANGTl  sunf  quasi  consiliarii  Dci,  2.56 C.  cu- 
jus  exallant  opera,  2.55  B';  a  Spiritii  Sancto 
dirigunliir  2261),  A',  coiislanfes  siint  in  bo- 
no,  169 C,  lliimilianl  so  dum  perfocfiones 
Doi  pcrpendunl,  375B';  cur  iuferdiim  co- 
ram  eo  inerita  sua  memoront.  46(1  —  Non 
sinc  neccssitatc  el  rcverenlia  pcr  nomina 
Saiictoruiii  jiiraudum  csf,  l.'J3A.  —  l)i'us  ost 
essciitialiler  sanclus,  374  C,  cl   funs   lotius 


818 


INDEX   ANALYTICUS 


sauctitatis,  981).  Cur  saepe  dicatur  sanctus 
Israel,  321 C,  ct  quomodo  ab  hominihus 
sanctificetur,  3GiB,  3!UC'.  —  Sanctitati  slu- 
dendum  est,  191).  cujus  fructus  est  jucundi- 
tas,  185  C.  —  Jerusalem  dicitur  civitas  san- 
ctificata  et  sanctificationis,  142A',  220.V, 
sicut  et  Ecclesia,  1521)',  133  C,  72iG'.  — 
Cf.  Beati,  Justi. 

SANIT.VS  corporis  consistit  in  humorum  spqua- 
litate.  191 A';  appetibilior  divitiis.  183 B',  C, 
efTectus  est  sobrietatis.  190  G.  192  C;  quate- 
nus  medicis  et  medicaminibus  adscribenda 
sit.  230  n.  —  Deus  dator  est  sanitatis  mentis 
et  corporis,  209 B',  230  .V.  Sanitas  spiritua- 
lis  in  quo  consistat,  26  C  3221!';  Juda^i  ea 
carebant,  322  B'.  323  A. 

SAPIENS  dignoscitur  ex  verbis.  operibus  et 
compositione  vultus,  27A,  113 A;  a  peccatis 
se  abstinet  et  in  virtute  proficit,  27  0,  cir- 
cumspectus  est  in  loquendo.  lliC,  115B, 
12-iD,  125A.  utilia  loquitur,  116A',  et  verbis 
opera  ejus  consonant,  108  D;  tacitc  ridet, 
123 B',  cavet  a  pigritia  et  in  omnibus  me- 
tuit,  108 B,  C,  sed  non  inordinato  timore, 
127  D';  fulget  obedientia  et  caritate,  20  B, 
mortem  assidue  pensat.  248  C,  ad  animee 
salutem  utitur  sapicntia  sua,  227  C,  ct  alio- 
rum  scientia,  1221)';  se  humiliando  exalta- 
tionem  meretur,  67  A,  constans  est  in  bono, 
credit  legi  Dei  et  ipsam  diligit,  169 G,  199D', 
200 A,  erudit  sibi  commissos,  227  D';  utilis 
est  sibi  et  proximo,  92 .\.  122 D,  A',  cui 
scientiam  suam  cominunicat,  11 B.  A  Deo 
benedicitur,  228A,  honorem  et  memoriam 
aeternam  acquirit,  37  D,  228  G,  237  C.  —  Sa- 
pientis  est  injuriam  dissimulare  et  correpti- 
onem  tolerare,  12.\',  B',  imo  juste  increpan- 
tibus  gratias  agere  et  peccata  confiteri,33D; 
triplex  est  in  eo  veritas,  203  C.  —  A  sapien- 
tibus  petendum  est  consilium,  58  C.  Vinum 
et  mulieres  apostatare  faciunt  etiam  sa- 
pientes,  109 D'.  —  Sapiens  multipliciter  lau- 
datur,  et  merces  ejus  describitur,  86 B  et 
seq.,  236 .\  et  seq. 

SAPIENTIA  variis  modis  accipitur,  1,  3B'.  — 
Sapientia  Dei  in  creaturis  rehicet,  7C';  licet 
toti  Trinitati  communis,  Filio  appropriatur, 
4A. —  Omnis  sapientia  a  Dco  proccdil,  3.\, 
A',  in  quo  inest  seternaliter  omnis  sapientia 
creata,  iB.  —  Sapicntia  uno  modo  est  sapi- 
da  divinorum  notitia,  13 A,  42A';  petenda 
est,  et  datur  a  Deo,  44  C,  89B,  purgatis  cor- 
de,  42A',  quietis,  233D,  A',  B',  et  devotis. 


2640,  juxta  eorum  pripparationem,  7D'.  — 
Quam  studiose  quserenda  sit,  41  D',  42  C  et 
scq..  298.\',  et  quoinodo  acquiratur,  12C, 
300  C.  Vera  sapientia  consistit  in  Dei  dile- 
ctione  ct  timore,8A',  9B,  lOB,  B'.  IID,  13A, 
111 B'.  —  Eo  magis  diligitur,  quo  magis 
cognoscitur,  8B'.  Quinam  sint  ejus  effectus 
et  fructus,  8D',  42A,  43B  et  seq.,  84 A'  et 
seq..  86  B  et  seq.;  excedunt  laborem  pro  ea 
adhibitum,  42B.  Multa  invenitur  in  ipsa 
delectatio,  247 B.  Sapientia  ditat  animam, 
lOD,  .V.  pcrmanet  ct  pcrflcitur  in  patria, 
11 A'.  42 B'.  Ex  sacerdotibus.  senioribus  et 
virtuosis  addiscenda  est,  43D',  44C,  54A, 
nec  abscondenda,  32  D',  119G,  B',  231 B,  C. 
—  Sapientia  carcnt  iniqui,  88 A,  D,  122  B', 
227  B',  qui  eam  cxsecrantur,  IIB',  42  G.  Sa- 
picntia  mundana  reprobatur,  111  C,  121 D', 
122A,  365A',  473A',  C,  649B.  —  Hortatio 
ad  quwrendam  sapientiam  veram,  300  .\  et 
seq. 

Per  Sapientiam  Dei  intelligitur  Verbum 
ejus,  3.\,  fons  universae  sapientiee,  5D'.  Haec 
Sapientia  incomprehensibilis  est,  4B,  C,  6C; 
quo  sensu  dicatur  creata  et  prior  omnium 
creata,  5A.  7A',  141 B.  D,  C,  142  C.  Dedit 
vetercm  legeni  per  angelos,  et  novam  per  se 
ipsam.  6.\,  B;  variis  modis  in  hac  vita  suos 
erudit  et  castigat,  6C,  D',  quibus  triplicem 
vitam  largitur,  29B' ;  multa  hona  conse- 
quuntur  diligentes  eam.  29 D'  et  seq.;  ipsa 
recedentes  a  se  derclinquit,  31  C.  —  De  in- 
creata  Sapicntia  exponitur  totum  cap.  .xxiv, 
137  C  ct  seq. 

S.\PPHIRUS,  mvstice  designat  .\postolos  et  di- 
vina  charismata,  693A,  K\ 

SAR.\,  uxor  Abrahae,  vocatur  caverna  laci, 
quare.  670 B. 

S.\RGON  (Sarru-kinu),  patcr  Sennacherib,  rex 
Assvrife,  exercitum  contra  Azotum  mittit, 
478  B. 

SARRACENl  Agareni  potius  vocandi  essent. 
quare,  483 B".  —  In  lege  eorum  multa  prae- 
clara  de  B.  Virgine  dicuntur,  155  C.  —  Cf. 
Agareni. 

SGANDALUM  vitandum  est,  quare,  453,  A", 
46  C.  Imperfecti  scandalizantur.  non  perfe- 
cti,  132.V.  —  Iniqui  ad  scandalum  proni 
sunt,  quare,  26D,  132B',  et  quomodo  Deus 
illis  fiat  petra  scandali,  .393.\'. 

SGIENTI.V  multiplex  primis  parentibus  con- 
cessa  est,  98 B.  —  Homo  naturaliter  scire 
desiderat,  300  B.  Quffiuam  sit  vera  scientia, 


INIlEX  anai.yticus 


819 


311}',  el  utrum  inaluin  sit  errores  el  vitiu 
scire,  236 C;  falsa  est  scientia  impiorum. 
1230,  649 B,  vana  quae  ad  sanctitatem  iion 
penlucit,  9C'.  —  Scientia  qujp  (loiuim  est 
Spiritiis  Sancti,  caritati  semper  est  annexa, 
30  C,  138 C;  quid  operetur  in  anima.  3631). 
420 A',  quantum  appetenda,  .369 .\',  quibus 
data,  526.^',  B'.  —  Sapiens  scientiam  suam 
communicat,  HB,  122D.  .V,  quo<l  est  elee- 
mosviia  spiritu.iiis.  37 .\.  —  Ueus  scit  omnia, 
9.jB'.23(J.\.  etc. 

SCIlilt.K  et  Pharissei  malitia  excfficati,  contra 
Chrislum  invidia  mofi  sunt,  311)",  72  C; 
cranl  avari.  330 .\,  7031!',  siiperhi,  .347  0', 
hvpoerita;.  421 A',  563C,  fraudulenti,  .3.3SD. 
B',  mendaces,  641 B'.  cmci,  702 C.  —  \o- 
cantur  principes  Sodomorum,  323A,  exac- 
tores,  333.\',  el  saepissime  reprehenduntur, 
329C  et  seq.,  4HA,  B,  .327D',  338B,  .3671), 
B'.  702  C  et  seq. 

S(;i{ll'TrUA  sacra  unus  libor  dicitur,  qiiia  iino 
Spiritu  edocente  conscripta  es(.  .'>3(!.\'.  Do- 
cet  quid  sit  agenduin,  198 li  ;  teslimonia 
ejus  forliter  mentibus  impriinenda  sunt, 
399D',  iiivsteria  ejus  claiidenda  indignis.  et 
hiimilihus  reseranda,  .39!m;'  ;  iloclrina  ejus 
per  argcntuin  designatur.  3:291!.  —  (lliri- 
stus  docuit  Scripturae  intelligeutiaiii,  U9D'. 
quse  est  donum  gratiae  gratis  datse.  138  C, 
ad  sapientiam  pertinens,  IIB';  qumnam  ad 
hauc  intelligeiitiam  conferanf,  2331!'.  Scri- 
ptura  qiiadriiplicem  hahet  sensuiii.  1491)'. 
236  (;,  .i83l)';  septeni  siait  regiila'  ad  eam 
intelligcndam,  319B',  quarum  dum  tradun- 
tur.  4401),  4311).  —  Scripfiira  clausa  manet 
JudiKis,  .3361),  qui  illam  dividiint  in  legem. 
l'roph(!fas  ct  llagii>t;rapha.  27(iA.  Christus, 
Apostoli  cf  Kvaiigelista»  sa'pe  allegant  sen- 
sum  ejus  magis  quam  verba,  618 C.  —  Scri- 
ptura  interdum  ponit  duplex  signiim  re- 
spectu  alicujus  effeclus.  '.iSiiX.  fre^iuenter 
iitilur  singulari  pro  pliirali.  6171),  mefapho- 
rice  l(>i|iiitur,  et  nominihiis  hestiaruiii  ho- 
mines  designat,  .i22(;;  totam  terram  vocat 
provinciam  de  qua  loquifur,  4321!',  dicit 
terram  desolari  et  moveri,  dum  homincs 
talia  patiiintiir.  4()8B',  loqiiitur  de  Deo  more 
humaiio,  4i3l!.  (i04D',  6191!,  ctrcctus  poteii- 
tia"  et  sapieiifia'  dlvinn"  vociil  inaiiiiiii  ct 
consilium  Dei,  443C,  recitaf  aliquid  de  pra'- 
tcritis  ct  futuris  quasi  dc  eisdem,  346.\', 
Iractat  dc  prffiterito  pcr  moduin  futuri, 
612C.  —  linprccationes  Scriptura',  quomoilo 


inlelligenda;,  .344A.  378(::,  3161).  317 C,  etc. 

—  Allegatur  translatio  Chaldaica,  392  C, 
422A.  .343C',  7.33B  ;  Iranslafio  HieroDvmi 
juxla  Ilebrffium,  371  A',  372A'.  .3731),  383C. 
efc;  translafio  Septuaginla  inferprelum, 
372  D,  .370  D',  377  C,  etc. 

SECRKTA  quibusdam  committenda,39D',40B, 
IIOC,  non  omnibus.  .33B',  78C.  Ea  trade- 
re  peccatum  cst,  nisi  honum  commune  id 
poslulct.  2,32C ;  revelatio  secretorum  amici 
dissolvit  amicitiam.  129  C,  170  C,  ef  grave 
est  peccatum,  170A,  A'.  —  Liher  Aristotelis 
de  Secretis  secretorum  citatiir,  (i7l!'. 

SECUNDUS  philosophiis  dixit  paupertafem  es- 
se  repertricem  scienfia',  233A'. 

SEDITIO  plebis,  quam  horrenda,  163B,  C. 

SEGOR,  civifas  Moab,  cur  dicatiir  vifula.4.30D'; 
(|ualiter  interpretetur  et  quid  designet,433U. 

SEIR,  mons  in  quo  hahitabant  Idumiei,  294 C, 
interpretatur  hispidiis,  487 C,  et  idem  est  ac 
Edom  et  Iduma^a,  483.\. 

SK.M,  filiiis  Noe,  laiidatur.  2911!',  C. 

SE.MIT.K  sunt  divina  praccepfa  et  evangelica 
consilia.  .3.39 B",  379  C;  rectae  sunt,  513 A,  et 
in  eis  currere  facit  fervor,  6I8A.  —  Quo 
sensu  rectae  fiant,601  H'.et  exaltentur,660C'. 

SENECA  (".^nnaeus),  philosophus,  sappe  cilatur, 
27  li.  41  C.  ,38  C,  etc. 

SENES  honorandi  sunf,  28 D',  reverenter  au- 
diendi.  48  D,  68  C,  193  D',  nec  spernendi, 
331!';  ex  illis  addiscendae  sunt  sapientia  ct 
pnidentia.  44A.  B,  54A,  B.  .39A',  quw  ad 
ipsos  spccialiter  specfant,    1371),  B'.  2.341!. 

—  In  quo  consistal  senum  dignifas,  1.37  C. 
et  cur  ratio  in  eis  deficiat,  23 .\. 

SENN.\GIIKR1I5.  rex  Assvriorum  impiissimus 
ac  siiperhissimus.  331),  vastavil  Philisliim. 
4.10C,  47.SB,  ac  .llgvptiim,  .i78A',  B',  ct  mi- 
sit  contra  Jerusalem  exercitum,  (]ui  ah  an- 
gelo  percussus  est,  287B,  W  41 IC  et  seq., 
4441)',  cap.  xxxiii,  569B,  xxxvi,  .380B,  xxxvii, 
.■i84.\,  Ipse  occisus  est  a  filiis  suis,  389 C,  W 

SKK.U'I1IM  Isaia-  apparenlcs,  372D  el  seq., 
qiioruin  alfer  labia  1'rophcljv  purgavit.37(i(;, 
C.  desiguaiit  duo  Testamenta,  3741)'.  —  Se- 
raphim  interpretantur  ineendentes,  .372 C, 
.366  A. 

SKBPENS.  Ex  cjiis  ciirnc  conficitur  medicina 
ad  leprosi  ciiralioncm,  240 A.  —  Kigiiraf 
diaboUiiii,  (i2l)',  734 C,  qui  dicifur  serpcns 
vectis  ef  tortuosus,  qiiare,  .3201)',  521  A. 

SER\'US  a  fiirfo  compcscendus  est.  37  B' ;  quo- 
modo   trai'fandiis.    204  C,    lidelis.  .'iO  D,  W 


8^0 


INDEX   ANALYTICUS 


20oH,  A',  negligens,  204U,  A',  B",  D',  20oA, 
25.3  C  Servus  sapiens  saepe  ad  altiorem 
statuni  evehitur,  (JoB.  —  QuonioJo  niode- 
randum  corpus,  servus  animse,  204 C.  — 
Christus  dicitur  servus  Dei,  628  C,  quo  sen- 
su,  618D,  6S7D'.  —  Quomodo  ad  Dei  servi- 
tutem  accedendum  sit,  14  C  et  seq.  Creatu- 
ram  rationalem  dedecot  servire  d»monibus. 
peccatis  et  iniquis,  158 1). 

SETH,  filius  Adam,  laudatur,  291B',  C. 

SICIllMIT.E  vocantur  stulli,  294 D'. 

SIDERA  Deo  obediunt,  237  C,  239 D' ;  pro  ma- 
xinia  parte  nos  latent  eorum  proprietates, 
94D';  utruni  ad  hominis  generationem  con- 
currant.640B.—  Cur  a  Proplietis  sa>pe  dican- 
tur  turbanda.  obscuranda  et  movenda,  43.3  C, 
548  C;  utrum  sint  animata,  237 A,  507  A.  In 
fine  mundi  ampliorem  claritatcm  adipiscen- 
tur.  548 .\.  C;  ulrum  mofus  corum  tuuc  de- 
siturus  sit,  260B.  —  Multa  de  eis  dicuntur, 
2o8A  et  seq.  —  Cf.  Luna.  Sol. 

SIDON  Tyrum  condidit,  497 C.  498 C.  —  In- 
tcrpretatur  venatrix,  et  per  eam  signantur 
qui  alios  trahunt  ad  vitia,  300 B. 

SILENTIUM  hona  plurima  confert,  ejusque 
fractio  multa  mala  parit,  332C,  D,  .360.\'; 
non  autem  quoad  orationem  silendum  est, 
734D.  —  Cf.  Taciturnitas. 

SILOE  fons.  Ejus  aquse  figurant  reges  de  ge- 
nere  David  quiete  prsesidentes,  393 D,  do- 
ctrinam  Christi,  et  dona  Spiritus  Sancti, 
398A',  B'. 

SIMILITUDO  causa  est  amoris  et  complacen- 
tisB,  13A',  78B' ;  dissimilitudo  concordiam 
impedit,  79.\. 

SIMON  (S.),  apostohis,  in  /Egvpto  prpedicavit, 
470 IT,  627  B. 

SI.MON,  Onife  filius,  pontifex  .ludseoruni.  pra=- 
clare  laudatur,  292  A  et  seq. 

SIMON  magus  hvpocrisi  notatur,  14B'. 

SIMPLICITAS  simplicissimo  Deo  valde  placet, 
13A'. 

SION  designat  monteni,  templum  in  eo  constru- 
ctum,  Jerusalem,  et  Judseos,  142D,  220 C, 
287D',  324A,  332B.  —  Magna  ibi  operatus 
est  Deus.  221 A  et  seq.,  338A',  B',  C,  3.39 A,  C, 
4.34  .\'.  310 C  ;  ibi  Antichristus  sedehit  et  oc- 
cidetur.510C,  D'.  et  prope  Sion  fief  judicium 
finale.  312C.  —  Sion  inferprefafur  speculatio, 
cf  signat  divina  speculantes,Ecclesiam  mili- 
fantem,  152C,  1.33C,  221  C,  3.37 B',  339 B,D, 
.344 D',  efc.  ac  friumphantem,  507 B',  312D. 
Quid  filife  Sion,  3531). 


SIRENES,  serpenfes  alafi,  434  D',  adulafores 
signant,  438A'. 

SISOIS  (S.),  ahhas.  «  vir  valde  bcroicus  », 
quanfae  fuerif  humilifatis  et  sanctitatis, 
104A,  B. 

SITIS  multiplici  sensu  accipitur  ad  litteram  et 
spiritualiter,  147B',  C,  D',  369C',  615A  ;  si- 
tientibus  polus  dandus  est.  487B',  C.  —  Beati 
in  coelo  non  sifiunf  amplius,660B,C,730B'.C'. 
Sitientes  justifiam  invitantur  ad  potandas 
aqnas  Cbristi,  693B,  quas  ipse  fidelibus  suis 
largitur,  6.36A,  660D. 

SM-\R.\GDUS,  virore  herbas  vincit  et  oculis 
proficit,  195  C. 

SOBNA.  templo  pra-posifus.  ufruin  pontifex 
fuerit,  4901)'.  Increpatur  propfer  suam  su- 
perbiam,  491 A,  B,  C.  \A  .\ssyrios  transiit  et 
in  exsilio  mortuus  est,  488  C,  491 A',  492  B'. 
—  Inferpretafur  conversio  et  designat  sa- 
cerdofium  Judaeorum,  493A  ;  figura  est  su- 
perborum  praelatorum,  496  C. 

SOBNA  scriba,  unus  ex  nunfiis  ad  Rabsacen 
missis,  38iB,  et  ad  Isaiam,  584B. 

SOBRIET.\S  circa  cibum  et  potum  coramen- 
dafur,  180B'.  189B',  D',  190A.  191 B' ;  dul- 
cem  somnum,  sanitatem  et  jucunditatem 
prsestat.  190  C,  191 A',  192  A.  C.  Congruif 
prasserfim  judicibus,  principibus  ef  prsela- 
tis,  193  A. 

SODOM.\.  Principes  Juda?orum  dicunfur  prin- 
cipes  Sodomorum,  quare,  .323-\.  .3.321)';  sic 
vocari  digni  sunt  perversi  Christianorum 
principes,  333D. 

SOL  stellis  eminet  magnitudine,  splendore  et 
virtute,  99B',  medius  planetarum  dicitur, 
104C;  admirabilis  esf,  238.\',  239.\,  et  sum- 
mi  caloris,  258B',  C.  Glorificatum  Chrisfi  et 
B.  Virginis  corpus  ineffaliilifer  illo  lucidius 
est,  lOlB'.  —  Cur  creafus  sit,  201C,  D,  A', 
255  A',  2581)  ;  quo  sensu  a  Prophetis  dica- 
fur  obfenebrari  ef  confundi,  433  C,  D.  507B', 
ef  in  fine  mundi  defecfurus  sif.  101 B';  am- 
pliorem  clarifatem  posfea  adipiscefur,  quare, 
548.\,  C,  Tempore  Josue  sfetit,  276A'.  et  tem- 
pore  Ezechiffi  retro  rediit,  287  C,  392B  et 
seq.  —  Qufenam  sit  in  .(■Egypto  civilas  solis, 
471  C,  A'.  —  Chrisfus  est  sol  illuniinans  Ec- 
clesiam,  264  A'.  et  Deus  in  peternum  erit  sol 
Ecclesise  triumphantis,  726  C.  D'. 

SOLENNITATES  Judajorum.  Evangelio  divul- 
gafo,  Deus  non  approbat,  326D,  .\',B',  nec 
solcnnitates  Chrisfianorum  scelerafe  viven- 
fium,  3.331)',  336 B. 


i 


INDEX    ANALYTICUS 


821 


SOLO.N  in  /Egvpliiiii  [lerrexit  ad  snpienlinm 
addiscendani,  2:!(iir. 

SOMNIA  multns  ralliint,  20(!A  et  seq.,  SOOC,  H', 
207B,  C,  I),  iltli.C,  3331).  A'.  —  QufPnam 
sint  eoriim  causir,  et  utrum  illis  allendere 
liceat,  2HI)  el  seq. 

SONIJS  quomodo  ad  aures  perveniat,  261 IV. 

SITCIES.  Nemo  propter  speciem  laiidainliis 
csl.  0715  ;  cum  periiiilo  iii  speciem  alienaiii 
intcnditur,  3GA',  C\  ir.OC',  234 C.  —  Chri- 
stus  speciosus  prse  filiis  liominum,  in  pas- 
sione  deformis  videbatur,  684  A,  B,  C. 

SPES  quid  sit,  17A'.  In  Peo  sperandiim  est. 
101),  C,  70C',  199A',667I)'.  ol  nunqiiam  dc 
bonilate  e.jus  desperandum,  101)'.  Spes  li- 
more  Dei  fovelur,  17 li,  non  confundilur, 
17 A'.  Itcatus  qui  a  spe  non  excidil,  81 B. 
nam  speranles  in  Domino  illuminantur. 
1.32A.  nihil  trepidanl,  20!1A.  rnhorandir  el 
currunl  in  via  mandatoriim,  liOSI!',  C'.  ad- 
ipiscuntur  pacem,  314A,  el  regnum  coelo- 
rum,  706  A',  B".  Vana  est  spes  mundanorum, 
203 C,  329B,  33.36'.  —  Qualem  spem  babu- 
cril  Christus,  in  quo  est  tota  spes  noslra, 
d46C,  B',  C;  qualiter  B.  Virgo  sit  inater  san- 
cta>  spei  et  spes  nostra,  l.'i3C,  D. 

SBIN.K,  mvstice  sunt  tribulationes,  .3601)', 
.361  D",  passiones,  4071),  et  crudeles,  363A', 
571  B'.  —  Spinis  sepienda;  sunt  aures,  quo 
sensu,  176  li. 

S1MRITL'S  Sanctus,  1'alri  Filiiiiiue  cniiimiinis, 
147 B,  cui  bonitas  appropriatur,  4A,  707  B", 
esl  dator  totius  creata'  sapientia»,  87 .\'.  dul- 
cedo  essentialis,  immensa.  d47B,  causa  pri- 
ma  propheticff"  cognilionis,  313.  —  Ipsi  ad- 
scribilur  peccalonim  piirgatio  qu.ic  (it  in 
Baplismn.  3.3SB.  in  qun  daliir  Spiriliis  San- 
clus,  3.38 C.  Dona  e.jiis.  deliialissima  animan 
fercula,  310B.  quibus  plenus  fuit  Cbrislus, 
4I9C,  6I9B.  7271)',  qiiid  sint  et  quid  npi'- 
rentur  in  aniina,  87B',  4I9C'  et  seq.  (Jui- 
nam  sinl  elTectus  grali.i"  ejus.  338 A',  C, 
.3.39A,  A',  707B',  qua>  vocatur  nubes,  338B', 
el  qua  ad  bene  agcndiim  indigemus,  4I7C. 
—  Dicilur  digiliis  Dci,  673B,  et  spiritus  jii- 
dicii  et  ardoris,  qii.ire,  .338.\;  quo  sensii 
cxaccrbetiir,  742  .\,  Itriim  apte  designcliir 
per  propbctissniii  ad  qiiaiii  accessit  Isaias, 
392  A.C. 

.STANNCM.  qiiid  mvslicc,  .331  C. 

STKItll.I TAS  siih  lcgc  maledictio  censebaliir, 
3.3(iD'.  —  S|iiriliialilcr  sleriles  siiiil  iiiiqiii, 
3001).  Kcclcsiii  prius  slcrilis,  fecuiulii  facta 


esl,  (i(i2C.  D',  690A,  1),  7.37 C",  7.'i8A.  —  Deus 
qui  aliis  ferunditatem  pra^stat.  non  est  ipse 
stcrilis,  7.38  C,  D. 

STOHA.X,  species  resinm  el  arbor  .\rabiiE,  dc- 
scribilur,  143  C. 

STBABrs  (AValafridus),  monacbus  Fuldensis, 
auctor  Cilossa»  ordinaria>,  citatur,  119  A, 
260  A'.  (Migne  Pdtrol.  lat.  tom.  113  el  M4.) 

.STBATFM.  f'nr  bomiiiis  slraltim  est  in  quo 
simul  requiescere  non  possunt  spoDsus  coe- 
lestis  et  diabolus,  329 D',  .3.33 D'. 

.STBrTIIIO,  quid  ad  litteram  et  allegorice, 
431B'.  .W7D'.  .376A',  630A'. 

STn/riTIA  maxima  qu.Tnam  sit.  8SA.  —  Stul- 
tiis  esl  omnis  vitiosus,  169 D  ;  stullum  cst 
de  donis  Dei  superbirc,  .38  C,  ,39 A.  —  Cf. 
Faluus. 

Sri,CI  injiisfitiff'.  sunt  corda  ad  maliim  prona 
vel  viliis  assueta,  43B,  C,  2.33.\'. 

Sri'KI!BI\  oritur  ex  perversa  voliinlale.  li4B. 
Initium  ejus  est  recessus  a  Deo,  621)',  et 
ipsa  inilium  esi  omnis  peccali,  63  A  ;  fun- 
dalur  in  vana  sui  apprehcnsione,  .39.\.  — 
Expellit  virtutes,  .38 C,  odibilis  est  Deo  el 
hominihus,  61  C,  malediclinnem  e1  damna- 
tioneiii  meretur,  63B.  —  In  nculis  apparere 
solet,  412B';  in  divitihiis  s.rpe  invenitur, 
120  .\" ;  comes  et  effecttis  e.jus  esl  iracundia, 
12B.  excusatio  in  peccatis,  et  impatienlia  in 
increpationibus,  168  C.  —  Beprobaliir.  .33 C, 
62 A.  71 C;  cavenda  csl.  I3C.  .381!',  63A', 
spccialiter  pra>Ialis,  67C,  193B.  —  Supcrbi, 
a  qiiibus  longe  est  sapientia,  88 C.  contem- 
niint  sapientes,  163  B  ;  societas  eorum  peri- 
ciilosa,  76n.  1'auper  superhiis  odibilis  est, 
137  A.  —  .\  Dcn  puniiinlur  siiperhi  et  gcntes 
superhfT,  63B  et  scq.,  .344D.  B'.  343B,  A', 
.3.16 B,  .3.18  C,  .363  D',  etc. 

SUBDI  multi  corporaliler  el  spirilualiler  a 
Cbristo  cl  .\poslnlis  ctirali  siinl.  .3781!'.  — 
Siirdi  siiiit  qui  verhiim  Dci  audire  rccusanl, 
.338  C.  623  C,  6231)'. 

srsiBBATIO  vitanda  esl,  .17 A'.  Siistirralor 
pejor  cst  furc,  .37 B',  et  conftisione  ac  odio 
digniis   37B'.  C.  124  D",  1741). 

S\'MM ACIHIS.  Scripliirtr'  Irnnslator,  allepatur, 
32(1C.  371  \',  3421)',  .393C.  761  D. 

SVN ACOO  \  .Iiidn>nriim  rompnrnliir  vinen»  di- 
ligentcr  cxciilln'.  seil  infructuosn'.  .3.39 B  et 
spq.  —  Cur  a  Chrislo  relirta  sil,  6631)', 
(!66B,  C.  —  Cf.  Jndiri. 

S\HI  \  vaslaiidn  prn^dirilur,  qiiare,  .381  1), 
4061),  460  1!  et  seq. 


822 


INDEX   ANALYTICUS 


TACITURNITAS  est  signum  sapientiap  et  hu- 
militatis,  1I3C',  iUC,  lloB.  195A' ;  adole- 
scentilius  praeripue  commendatur,  10.50,  A', 
D'.  Ilonoratur  qui  tempore  opportuno  taeet, 
125  A.  —  Utrum  Isaias  tacendo  peccaverit, 
375  D'. 

TANIS,  .(Egypti  regia  civitas.  ubi  Moyses  co- 
ram  Pharaone  signa  fecit,  469D,  SilB',  qua- 
liter  interpretetur  et  quid  exprimat,  i75.\', 
550  C. 

TELA  mjstice  varia  designat,  510D',  51 ID, 
541  C,  550 C,  715 A. 

TEMPUS  est  de  numero  successivorum  et  in 
continuo  fluxu,  107D',  108 .\  ;  a  malis  qune 
in  illo  fiunt,  malum  dicitur,  297  C.  Tem- 
pore  opportuno  facienda  sunt  omnia,  32A. 

TENT.VTIO  utilis  est  anima»,  15A,  B,  167  B'; 
qui  enim  non  est  tentatus,  nihil  scit.207  1?', 
208 A.Tentanda  seu  examinanda  ac  proljan- 
da  esl  anima,  228 D,  A',  C.  —  In  tentati- 
onibus  auxilium  Dei  patienter  prsestolan- 
dum  est,  15  C,  D'.  Quid  sit  Deum  tentare. 
107  A'. 

TEREBINTHUS  describitur,  cui  assimilatur  Sa- 
pientia,  145B',  C. 

TERRA  tripliciter  plena  est  gloria  Dei,  374 B', 
C;  dicitur  facere  quae  flunt  in  ea,  519  A'; 
in  corporibus  mixtis  prsedominatur  et  in 
liominis  corpore,  611)',  97A,  201  C,  244 C, 
quod  terra  vocalur,  334 D'.  —  In  fine  mundi 
terra  destruelur  et  renovabitur,  502  G  et  seq., 
672B,  751  C,  763  B'.  —  Terra  Sancta  Sarra- 
cenis  data  est  propter  peccata  Christiano- 
rum,  368D',  571. V. 

TESTAMENTUM  tempestive  faciendum  est,quod 
non  nisi  defuncto  testatore  sortitur  effec- 
tum,  82D',  204B.  —  Quid  testamentum  hu- 
jus  mundi,  82 D',  inferorum,  82 B',  et  mons 
testamenti,  441 C.  —  Duo  Testamenta  si- 
gnanlur  per  Serapliini  IsaisB  apparentes, 
374D';  dicuntur  muri,  494B',  5I9D',  et  ube- 
ra,  759  C.  Vetus  Testamentum  quo  sensu 
seternum  sif,  98  C;  servandum  est  quoad 
credenda  et  prsecepta  moralia,  70A' ;  vera 
et  spiritualis  ejus  intelligentia  paucissimis 
innotescit,  95B.  Christus  et  Apostoli  seepe 
sensum  ejus  allegant  magis  quam  verba, 
378A',  ^^•TB. 

TESTIMONIUM  falsum,  quam  grave  peccatum, 
163 B,  C.  —  Testes  Dei  sunt  Christus,  Pro- 
pheta;  et  Aposloli,  628B',  C,  696C. 


THAIS  meretrix  a  S.  Paphnutio  conversa  est, 
57  C. 

TH,\R.\CA.  rex  .-Ethiopifp,  contra  Sennacherib 
egressus,  illum  ab  impugnatione  Jerusalem 
averfit,4i4D',  .585B.  D. 

THARSIS.  Mvstice.  quid  naves  Tharsis,  346A, 
.349  A'. 

THARTH.\N,princeps  militiae  Assyriorum,  Azo- 
tum  cepit,  478A,  B. 

THEODOTION,  Scripturas  translator,  allegatur, 
.371  A',  .'395  C,  761 D. 

THEOPHRASTUS,  philosophus,  auclor  libri  de 
Nuptiis,  51 A,  citatur,  263A. 

THESAURUS.  Quinam  sint  thesauri  hominis 
timorati  ac  sapientis.  lOA'.  11 A',  12B',  31B', 
87C',  et  veri  thesauri,  178D'.  185C,  .564B, 
D.  —  Sibi  thesaurizat  qui  honorat  parentes, 
21C. 

THOM.\S  (S.)  apostolus  in  India  pra>dicavit, 
426 C,  762D;  din  niansit  in  fornace,  de  qua 
exivit  illsesus,  296.\'. 

THOMAS  (S.)  Aquinas,  utrum  super  Isaiam 
scripserit,  390D,  .\'.  Ab  irapugnatione  Lyrae 
vindicatur,  391 C.  Quid  sentiat  de  causa 
somniorum.  211 D'.  Asserit  angelos  incarna- 
tionem  \'erbi  pra?cognovisse,  739B'.  —  .\lle- 
galur  insuper,  88 C.  1.59A,  173B',  4.39D'. 
Cilatur  Summa  theologica,  61C',  73B',  192  D, 
et  Summa  contra  gentiles,  142  C,  605 A'. 

THOMAS  (S.),  Cantuariensis  archiepiscopus  et 
niartyr,  cur  occisus,  .53  B. 

THRONUS  Dei,  quid,  7  D,  139D'. 

TIGRIS  fluvius,  cui  assimilatur  Sapientia,  prse- 
sertim  in  vere  abundat  aquis,  149D,  C. 

TIMOR  Dei  s«pe  commendatur,  7C,  16C',  51  D, 
394D';  nam  bona  multa  parit,  8B,  D  :  custos 
est  sapientiae  et  omnium  virtutum,  UA, 
13.\,  14 C,  167A,  fidem  nulrit  el  mansuetu- 
dinem  servat,  13B,  generat  pacem  et  mcntis 
puritatem,  10 C',  fovet  fidem,  spcm,  carita- 
tem  et  fervorem,  17A,  B,  C,  19A,  B,  loOC, 
disponit  ad  charismata  suscipienda  et  per- 
fectiora  sectanda,  19  C,  remedium  esl  con- 
tra  peccatum,  11 C,  19  B,  et  diligentiae 
maler,  lOD,  167 C.  —  Quo  sensu  linior 
dicatur  inilium,  radix,  plenitudo  et  corona 
sapientisp.  9B,  lOB,  B',  IID,  IHB',  121  C, 
ac  dilectionis,  159  B;  et  utrum  dignior  ac 
major  sit  caritate  et  sapientia,  1.58D'.  159B. 
Deus  timentes  se  honorat,  64  C,  et  in  eis  sibi 
complacet.  90 D".  —  Referuntur  rationes  Do- 
minum  timendi,  13 C,  108B,  et  alii  effectus  et 
fructus  limoris,  9B',  lOA,  D,  19B,  B',  86B, 


INDEX    .\>ALYT1CCS 


823 


dOfiC,  d07C,  etc.  Quo  sensii  in  illo  sit  fiinri- 
anrlum.  58.\'.  Ipse  est  vorn  gloria  <iivitiiiii, 
pauporiim  ot  senum,  6{C'.  (ifil).  |.">7C'.  — 
Tiiuor  sorvilis  non  stat  oum  caritato  ct  dono 
sapientipp.OI!;  limorDei  per  liumanum  timo- 
rcm  expellitur,  d.SSC,  qiianto  periculo.1(i7.\. 
(Juoiiiodo  abjiciondiis  sit  timnr  praviis.  1270', 
128.\.  ot  naturalis,  I28A'.  —  (Jiio  sonsii  li- 
mor  sit  salutis  tliesaiiriis  .')(!4(;,  et  Christus 
fiierit  plenus  spiritu  timoris.  4191!'.  Fre- 
quenter  in  .Scriplura  timor  accipitur  pro  re 
timenda,  197  C.  —  Timoratus  gratanter  ac- 
cipit  correptionem.  I20IV.  Oiinmodn  m.iinr 
sit  judice.  (i4l)'. 
TITUS  Judfpos  occidit  aut  captivos  duxit,379B, 

D.  .\',  etc. 
TOPIIET  quid  sil.  349 D'. 
TOUCULAR    multiplici  scnsu  sumitur,  .V)OC, 
1W\,  I!.  —  Mystice.  qiiid  sil  vinum  calcarc 
in  torculari,  (.''iOC',  ot  qiinmodo  Christus  tor- 
cular  calcaverit  solus,  7.'i8C. 
TRIIiUL.\T10  dat  intcllectum.  .30D',  5171)';  pa- 
lienter  est  tolcranda.  l."il),  16.\,  I!,  aiixili- 
um  Dci  pr.Tstniando,   l.^iC,  477 .\,  qiii  suos 
per  illam  proharo  solet,  IfiC.  1671!',  cos  tiinc 
misericordia   lovcns,   216.\',  509 C,  et  pati- 
entihiis  peccata  dimittens,  18A.  —  Fictus 
amicus  non  permanet  in  dic  trihiilationis. 
40 C.  224 C.  —   Quid   portffi  tribulationiiin, 
2961). 
TIll.MT.VS  (SS.)  in  oninihus  creaturis  per  ino- 
diim  vestigii.  et  in  rationalihus  pcr  moduni 
iniaginis  apparct,  7C;  unus  est  et  simpliris- 
simus  Dous.  unus  creator  et  unus  salvator, 
(129A.  6411),  uiiiis  primiis  et  uiuis  novissi- 
mus.  611  A';  ipsius  csl    iinus  thronus,  una 
poloslas  ot  auctorifas,7l).  Toti  Trinitali  com- 
munis  est  sapienlia,  4.\,  a  qiia  procedit  om- 
nis  sapientia,  31!';  toti  adscribenda  est  causa 
Incarnationis  6181)'.  (i.^i^ll" :  opcra  enim  cjus 
ad  oxtr.i  siiiil  iiidivisa.  377 li.  6.'i4A'.  —  Tros 
1'ersonfc    insoparahilitor    siiiit    iii    so    ipsis. 
6381)'.   ct  qiwlibot   alias    plenaric   coiiipre- 
hendit,  71!'.  Insinuatur  trinitas  Pcrsonarum 
et  iinilas   ac   idenlitas   essontia»,  .3741),  A', 
6'i4D'.  Itriim   Kilius  ot  Spirilus  Sanctus  a 
l'atrc    sciontiam    el    sapicnliam    accipianl, 
605  C,  1),  A'. 
T1<ISTIT1.\  muiidnna  ct  inordinala  refrenanda 
est, 81 II,  1841)',  183A.lt'. 2311)',  232  l),qiiomodo. 
1841)'.  185C'.  2.32A';  virtutcs  ohscural,  232H, 
vilani  onrriimpit  ot  ahbrovial,  I83D',  2:i2A. 
D,  dclunctis  Mon  prodosl  et  Deuiii  ofloiidit, 


2321!'.  —  QucTnam  sint  caus.TP  trislitia^  ordi- 
nats'  et  spiritualis,  I8(il!'.  el  utrum  de  tem- 
poralibiis  ailversitatihiis  tristari  liceal.  1.S6C. 
—  Tristitia  cordis  corporali  dolore  gravior 
est.  139D.  Tristitia  diiplex  fuit  in  Christo, 
(!20C.  Proxiniiim  cnntristare.  quam  damna- 
hile,  I.S5I)'. 

TlilTICl.M  ilosignat  Kiicharistiae  sacramentum, 
7.341)',  733  A,  D. 

TULLIUS  (Ciccro)  allegatur,  38 C,  64B,  66  C, 
74C,  187R. 

TURRIS  sumitur  pro  tcmplo,  .360C,  368D,  et 
allcgorice  designat  capifa  popiili.  345C',  D", 
.347  C'.  —  Turris  perfoclionis  exsfruenda  est 
supcr   fundamcntum   humilitatis,  349 C.  .\'. 

TYRANNl,  quorum  socictas  vitanda  est.  .571)', 
niultis  curis  et  fimorihus  sunt  ohnoxii, 
.58  A. 

TVRUS,  civitas  opulenfissima,  Sidonis  colonia, 
497  C,  498  C.  sicut  Tyri  Carfhago,  498  D', 
pr.Tdicilur  a  Chalda?is  destruenda,  496D  et 
seq.,  et  demum  converlenda,  499  A'.  Posl- 
quam  resedificata  fuerat,  ah  Alexandro  Ma- 
gno  eversa  esl,  497 A.  —  .Mystice,  figurat 
avaros,  -1991)'  et  seq. 


u 


UBEIiA  Dei  et  Ecclesia».  quid,  7S9C.  D.  —  Ah 

uboribiis  S[iiritualiti'r  avulsi,  divinam   illu- 

ininatioiiom  moreiitiir.  3261!',  C'. 
UI.MUS,  quid  allegorice,  6I5D'. 
ULULA,  avis.  134  C,  quid  figuret,  4.38 A'. 
UNOUL.\.  spccics  aromatica.  descrihitur,  145D. 
UNIi;(")RNlS  cx  indignafionc  moritiir,  dum  in- 

viliis  lonotiir,  574.\'.  —  In  maln  acceplus, 

siiperhos  signat.  .574U,  C,  1). 
UltlAS.  sacerdos  ah  Isaia  in  testem  adhihitus, 

.390A.  .391  A,  quis  fuerit,  392D',  et  quid  dc- 

signet,  .398A. 
URSUS  qiiomoilo  excaecctur,  160D.  —  Carnales 

ligiirat,  .122  C. 
URriCA.    mystico   signat    passionos   el   vitia, 

.576l).Quomodo  in  myrtum  mutetur,(i99C,  B'. 
USUR.\  in  alicnos  .lud.ris  pormltfohatiir,  qua- 

rc,  .50 C.  —  Usurarii  roprnbanfur.  1771!. 
UTKItUS  Doi,  quiil.  6.i5A. 
l  XOR.   U/V/o  Mulior. 


VAC(;A   intcrdiini   hnvem  dosignat,  234A. 
Quid  allcgorioe,  2331!'. 


824 


INDEX   ANALYTICUS 


VALLIS  pro  humili  suinitur,  601 IV.  —  Vallis 
Visionis  est  Jerusalem,  488B,  et  Ecclesia,  aut 
conventicula  h?preticorum,  492D.  D'.  —  Quid 
vallis  pinguissima.  32.5B,  C,  B',  5320,  et 
vallis  Achor,  7.~iOA. 

VANIT.\TES  sunt  joci,  chorese,  spectacula  et 
torneamenta,  101  D,  divinationes,  auguria  et 
somnia,  207A,  B.  —  Civitas  vanitatis  vocatur 
mundus,  S04D.  Vana  est  spes  mundanorum, 
203  C. 

V.\S  in  Hebraeo  dicitur  quidquid  est  alicujus 
contentivum,  234 A',  258  A'.  —  Mystice.  quid 
vas,  681 B',  694  B';  quid  vasa  furoris  Dei, 
432 D,  craterarum  ac  musicorum,  492A'. 
496 C,  et  fraudulenti,  5381),  56 ID. 

VENDITIO.  Quid  licitum  vel  illicitum  sit  circa 
venditiones,  165A'.  C,  166A',  B'. 

VENTER  pro  corde  seu  mente  interdum  sumi- 
tur,  248  A',  299B',  436 B'. 

VEPRES  quid  signeut  allegorice,  360D'.  .i07D, 
561 D'. 

VERBU.M  s.Tpe  melius  cst  quam  dalum.  lOoC 
Quid  sit  verbum  dulce  ct  quanlum  prosit, 
39  .\';  quse  sint  verba  vere  utilia,  38  C, 
138B'.  Verba  ostendunt  qualis  sit  loqucns, 
33B,  59B,  118D.  16SA.  —  Verba  superflua 
non  sine  peccato  proferuntur.  ll5C;vcrbis 
malitiosis  de  proximo  prolatis  non  leviter 
credendum  est,  HID,  nec  sunt  referenda, 
HOB',  D',  nisi  caute  et  propter  emendatio- 
nem  proximi,  11  lA.  Quo  sensu  non  liceat 
uti  multis  verbis,  I15D.  — Verbosus  repre- 
heuditur.  48D,  59B',  68C',  odiosus  cst,  113A, 
et  multa  damna  incurrit,  110 A',  115A'.  — 
Verbum,  in  Scriptura,  saepe  ponitur  pro  re, 
S99D,  et  pro  facto,  208D.  —  Cf.  Lingua. 

Vcrbuin  seternum  quid  sit.  3B.  Incom- 
prehensibile  est.  4C';  ipsi  sapientia  appro- 
priatur,  4A,  et  fons  est  omnis  boni  ac 
sapientias,  5D'.  Incarnatio  ejus  non  est  pro- 
prie  creatio,  3A'.  Sola  gratia  Verbum  natu- 
ram  assumpsit  humanam.  146A".  —  Cf.  Sa- 
pientia. 

VERECUNDIA  quid  sit,  qua^nam  laudabilis  et 
qusenam  vituperabilis,  32  C,  D.  Effectus  est 
gratiae  et  virtutis,  196A,  et  in  mulieribus 
ac  juvenibus  prscipue  commendatur,  30  C, 
164  A'. 

VERITAS  triplex  est,  18 C,  32B.  88 A',  qua-  pro- 
cedit  a  Sapientia  increata  et  fuit  in  Christo, 
d46A'.  Veritatem  operantes  prsemium  copio- 
sum  acquirunt,  169A,  209D'. — Veritas  sine 
verecundia   confiteuda  est,  32B,  interdum 


odium  parit,  H6A' ;  comes  esse  debet  Jura- 
menti  etvoti,  54C,  134A,  631A'.  —  Veritas 
fidei  ex  revelatione  divina  habetur,  205C. 
Deus  est  veritas  prima,  exemplaris  et  in- 
creata,  .595  A'. 
VERMES  ex  putrefacta  carne  nascuntur,  62 D'. 

—  Utrum  in  inferno  sint  vere  aut  metapho- 
rice  tantum,  49B',  C,  MOA,  440C,  672D', 
764  C. 

VESTIMENTUM.  Reprobatur  luxus  vestium, 
67  C.  Judasi  audientes  l)laspliemias,  vestes 
scindere  solebant,  583  C.  —  De  vestibus  qua- 
tenus  gloriari  liceat,  67 A'.  Quid  vestimen- 
tum  mixtum  sanguine,  402A',  vestimenta 
Christi.  737 D',  animfe,  678 D,  salutis  et  justi- 
tiffi.  731  C. 

VIA  Dci  est  lex,  19. V,  via  sancta  qua>  perdu- 
cit  ad  vitani,  579 C.  1);  quomodo  praeparan- 
da  sit,  601 B'.  Quid  via>  Domini,  36 B'.  84 D', 
240  D,  quee  comprebendi  non  valent,  94 A', 
et  multum  discrepant  a  viis  hominum.698B. 

—  Via  seu  conversatio,  quomodo  dirigenda, 
16. V;  via  impiorura  multis  asperitatibus 
permixta  est,  121. \'. —  Via  aliquando  pro 
actionibus  sumitur,  99B.  686 A;  via  justitiae 
cst  observatio  pra>ceptorum,  29  C,  222  C. — 
Quid  via  veritatis,  209D',  ruina^,  198D,  via 
laboriosa,  198A'.  et  recta,  180',  410A',  B', 
346  B. 

VIDUA.  Pietas  impendenda  est  viduis.  290, 
327 B',  quarum  specialis  patronus  est  Deus, 
214C,  0'.  Illis  non  subveniebant  judices 
Judseorum,  330 C,  411  C.  —  Spiritualiter,  vi- 
duse  sunt  anima?  hsereticorum  et  peccato- 
rum,  410B.  Quomodo  vidua  fuerit  gentilitas 
et  Synagoga,  691 A,  C. 

VIGILI.E  sancta»  multum  corpori  et  anima» 
prosunt,  187A.  Quomodo  sint  utiliter  tran- 
sigenda»,  1860',  236  0',  3130'. 

VINCULA  sapientiae  sunt  salubria,  43A,  A', 
vincula  vitiorum  gravia,  1750,  364D',  493D, 
a  quibus  Chrislus  nos  liberavit,  311  C,  621 B, 
6590',  679  0. 

VINOICTA  reprobatur,  38B,  600',  61B,  172A. 
Quandonam  privata?  personse  liceat,  61 A, 
172  C.  —  Quae  sit  gravissima  Dei  vindicta, 
322C,  qui  consolationem  accipit  superhosti- 
bus  suis,  quo  sensu,  330A',  331  A.  —  Cf.  In- 
juria. 

VINE.V  Dei,  diligenter  exculta,  olim  erat  Is- 
rael,  334  C,  339  C,  C  et  seq.,  361  D ;  nunc 
est  Ecclesia,  3670',  3680',  321 D.  —  Mystice, 
quid  vinea,  439  C,  753 A,  et  vinea  Sabama, 


IXDEX    ANALYTICIS 


825 


4S9B,  A'. — Viti  assimilo.tur  Sapientin.  U."irr, 
et  B.  Virgo,  I53A. 
VINL'.M.  riir  rrcatum,  1!I2A.  1'liatJi  sa|iii'rilcs 
decipit,  IO!l|)',  et  ad  luxuriam  excital.  .j"A, 
362  C;  Dunquam  ergo  superflue  sumatur, 
dSOli',  nec  ad  hoc  quis  excitelur,  1911»,  iiec 
ullus  in  convivio  vini  corripialur,  102 C,  1)'. 

—  .Si  hihatur  immodcrate,  multum  nocel, 
V.)OU.  lOlll.C,  L)',  102D,  A',  If,  103A,36.jC'; 
si  sobrie,  prodest  corpori  et  animsB,  lOO.V, 
('.,  101. \',  IV,  1021',;  mclius  est  tamen  al)  co 
abstinere,  191 B'.  —  .\rguuntur  vino  dediti. 
362  C,  .3631!',  360  C,  4001),  .326  C.  —  Cur 
vino  novo  assimiletur  amicus  novus,  .371). 

—  Mvsticc.vinum  est  sapieritia,-4.30C',6031f; 
vinum  Ecciesim,  sanguis  Christi,  733 .\,  C,  1); 
quid  sit  vinum  inixtum  aqua,  320D,  A'. 
3.361)'. 

Vlli.  iinde  sic  dictus,  4.3(il)',  ct  quo  pacto  vir 
iniquiis  mclior  sil  inalicre  liona,  2.33.\.  — 
Cum  uxore  concorditer  vivat,  1.361),  2-i7l), 
eam  compescal,  161 B',  non  diligat  amore 
nimis  zelotypo,  .33  (^,  non  permitlal  sibi  do- 
minari.  331).  161  A.  lieatus  vir  iiiulieris  bo- 
n.T,  162A.  16.iC,  223C'.  —  A  mulioiv  ini- 
quitas  viri.  quomodo,  23.iI)'.  (Juaiido  ali  ca 
liceal  viro  discedere,  161 C. 

\'IRG.\.  Deus  impiis  ad  castigandos  clectos 
pro  virga  utitur.  411  C',  4131?,  414(V,  qum 
postca  prnjicitur.  41(il)'.  —  li.  Maria  est  vir- 
ga  de  ciijus  radice  asccndit  llos  qui  Cliristiis 
est,  410  A,  li. 

\'IRGO,  noii  incaute  cl  morose  adspicienda, 
quare,  56 .\,  B.  —  Cur  Prophetae  ssepc  virgi- 
ncm  vocent  aliquam  plebem,  408C',  .386C'. 
647  C. 

\IRGL'1.TIM.  Ciir  Christiis  dicatiir  asccndissc 
siciit  virgiiltiim  de  lcrra  sitienti,  (i83(;',  I)'. 

VIRTLJS  discenda  est  ut  cxerceatur,  327 D,  et 
dclcctabilo  cst  excrcilium  ejiis,  I37.\,  B.  — 
\'irliilcs  [iro  fiiiidamciilo  !■!  iniininienln  ha- 
beiit  hiiinilit.ilcm  cl  maiisiicludiiiein,  24.\', 
per  superbiain  vero  dcstruunlur,  .381)';  perli- 
eiunt  vires  anima;.  et  ipsffi  pcr  dona  Spiritus 
Sancti  perficiiinliir,  420 A;  tribus  virliitibiis 
Iheologicis  pr.T'cipiic  coliliir  Deus.  17A.  \'ir- 
tiilcs  siint  quasi  l.ipidcs  aiiima',  strati  pcr 
nrdinciii,  (i0.3C'. 

\ISI()  Dei  simiil  satial  cl  non  satiat  videnles, 
2.37C',  I)'.  Visio  proplielalis  imaginaria  ct 
inteilectualis.  3I0C,  376\',  iinillis  lit  mndis, 
370C',  371. \.  —  (Jilid  sciiliciidiim  de  visin- 
nibus  in  soinno   conliiigeiilibus,  20611,  C, 


2071),  211D  et  seq.  Christus  non  secundum 
visionem  oculorum  judicavit,  420B'.  —  Quid 
vallis  Visionis,  488 B,  4021). 

\'ISIT.\ri()  Dei  sumilur  inlerdum  in  bono, 
intcrdum  in  malo,  416  C,  451 B.  .307  .\', 
723  C. 

Visrs.  Kx  visu  cognoscitur  homo,  1121)'.  Vi- 
•  sum  iii  femiiias  figere,  in  vicis  periculosum 
est,  in  ecclcsia  criminosum,  36.\'.  —  Visus 
aliqtianilo  pro  intclleclu  accipitur,23A',88C. 
Itrum  in  hac  vita  vidcri  possil  divina  es- 
sentia,  264A,  372R. 

VITA  liominis  brevis  est,  62 A',  104 A',  228 B, 
306U'.  et  foeno  comparatur.  831)'.  (Juid- 
nam  sil  ei  necessarium.  180li',  240(;';  an 
et  quatenus  sit  morte  melior,  I84B.  (Jui 
honorat  parentes  longiore  vivet  vita,  21. \'. 

—  Sapiciitia  iiicreala.  (iiiar"  vita  est  a>ter- 
na,  20  C,  triplicem  vitain  largilur,  29 li', 
cui   mnrs   triplex   npponitur.    1911)',  2021)'. 

—  Caritas  vita  est  anima;,  33A  ;  vita  spi- 
ritualis  consislil  in  actu  et  usu  sapienlise, 
431).  —  Qiiid  liber  vitai  ct  quid  contincat, 
148 D;  quid  vita  gratia»,  1461),  ct  panis  vit.-r, 
86(1'. 

\1T.E  PATRf.M  frequenter  allegantur,  106 B', 

2061)',  .172 IV,  etc.  (.Mignc  I'(ilrol.  lat.  tom. 

73  et  74.) 
VITI.\  sunl  contra  naluram  et  rationem,  64B; 

inveterata  difficillimc  cur.Tnlur,  ()2I!';  qiifr- 

dain  pcr  sc  ipsa  sunt  amara.  1981!';  pliiri- 

ma  ex  aiiri  superfliin  amnre  oriiintur,  l.SSl). 

1801!.  —  Fugienda  est  vitiosorum  societas, 

49  .\,  38  D,  76  C,  clc. 
Vnri.rS  pdulantcs  signat.  122 C,  3231). 
\'Ol.r.Nr.\S  Dci  cnnscqucns  sempcr  implctur, 

nnn  aiilcm  aiiteccdens.  (i24B,  64(i.\,  It. 
VOI.l'1'TAS  lugicnda  esl,  108 B'.  C.  —  Utruin 

spiritualcs  voluptalcs  sint  carnalibus  inlen- 

(inres.  1.S4A. 
\'OMITrS   chnlerain    iniiiiiil,    lOOA".   sed   non 

provocandiis   cst   absquc   necessitate.   100  D, 

A'.   —    Spirilualiter.    (|uid    sit    vomcndum, 

lOOB'.  Impinrum  mensa»  diiplici  vnmitii  re- 

lilcnliir,  3261),  3331!. 
\'()r\    implciida   siiiil,   lliOD.   4721);    illorum 

cniniles  esse  debcnt  discretio,  verilas  el  jii- 

slilia,  34  C. 
VrLNERA  repetila  siinl  graviora,  21  A.  —  Spi- 

riliialilcr,   viilniis   est    pcccalum    cnrdis  vcl 

palcns  iiei|iiilia,  323 .\. 
\rL\'\  pro  inalrii-e  siimiliir.  0.\'.    -  .\lystice, 

quid  vulva,  01).  el  vulva  Dei,  643A,  B. 


826  INDEX   ANALYTICUS 

Z  acceptum,    763  D.    Quid   zelus   Dei,   403  A', 

743  0.  —  Ira  per  zelum  bona  est,  et  in  Chri- 

ZABULON.   Terra    Zabulon   quo  sensu   primo  sto    fuit,    172A.   —  Mulier   zelotypa,    mari- 

alleviata  sit  et  postmodum  aggravata,  400  0'  to  quam  onerosa,  163  0.  Non  zelandae  sunt 

et  seq.  —  Quid  mvstice,  408A,  C.  gloria  et  opes  peccatorum,  57 .V.  —  Cf.  In- 

Z.\CHARIAS,    in    testem    ab    Isaia   adhibitus,  vidia. 

38!)C.  quis  fuerit.  390A,  B,  391 A,  B,  C,  392A,  ZONA.  Iniqui  pro  zona  funiculum  habent,  quo 

393A.  —  Qualiter  interpretetur  et  quid  de-  sensu,  33oD'. 

signet,  398A.  ZOROBABEL,    instaurator    terapli,    laudatur, 

ZELUS  animarum,  sacrificium  est  Deo  summe  290  0,  B',  C. 


INDEX   GENERALIS 


ENARRATIO    IN    MliRUM    EnCI.ESIASTICI. 

I'rolo{.'iis I 

Articiilus  I.  Expositio  capituli  priiiii  :  Oni- 

nis  sapientia  a  Domino  Deo  esl    .     .     .      3 
Articulus  II.  Explanatio  capituli  secundi  : 

Fili,  acceilcns  ad  scrvifufein  Dei,  sta  in 

jusfitia  et  timore li 

Arliculus   III.   Elucidatio   capituli   tertii  : 

Filii  sapientisB,  ecclesia  justorum.     .     .     20 
.Vrliculus  IV.  Elucidatio  capifuli   quarfi  : 

Fili,    eleemosvnam     paupcris    nc    de- 

Traudes 27 

Articulus  \.   Expositio    capifuli    quinti   ; 

Noli  attendere  ad  possessiones  iniquas.     .3.i 
Arliculus  VI.  Declaratio  capituli    sexfi   : 

Noli  fieri  pro  amico  inimicus  proximo.     .W 
Articulus  VII.   Explanalin   capitiili   sepfi- 

mi  :  Noli  fiicere  inala 43 

Articulus  VIII.  Declaratio  capituli  octavi  : 

Non  litiges  ciini  liomine  polcnte.     .     .     .")2 
Articulus  I.\.   Explanatio  capituli   noni  : 

Non  zeles  mulicrem  sinus  lui  ....     5.'» 
.\rticulus   X.   Exposilio  capiliili   dccimi   : 

Judex  sapicns  jiidicaliil  populuin  siiiini      .'59 
.Vrticulus   XI.   Exposifio    capifuli    undcci- 

mi  :  Sapientia  humiliati  exallahit  capiil 

illius (i7 

.\rticulus  XII.  Elucidatio   capiluli   dinule- 

cimi  :  .Si   licnefeccris,  scito  ciii   feccris.     7.'! 
Articuliis  .\lll.  Expositio  capiliili  tcrliide- 

ciini  :  Qui  tetigcrit  picem.  inqiiinahilur 

ah  ea 7f! 

Arlicultis  XIV.  Exposilio   capiliili   ipiarll- 

decimi  :  licatiis  vir  qiii  noii   csl   hipsus 

vcrho  ex  ore  suo 80 

Articiilus  XV.  Elucidatio  capiliili   qiiinli- 

decimi  :  Oiii   llnicl   Dcum,  clc.     .     .  8(i 

Articuliis  \\  I    lA|iositio  ciipituli  sextidr- 

ciini  :  Ni'  jiiriindciis  in  lilils  iinpiis.     .     !l| 
Articulus  X\ll.   Dcclaratio  rapiliili  sepli- 

niidecimi  :  Deiis  creavit  de  lerra  lioini- 


nem.  el  secundiiin  imaginem  suam  fe- 

cil  eum % 

Arflculus  Wlll.  Dcclai-afio  capifuli  octa- 
vldccimi  :  Oui  vivil  in  R>ternuin,  creavil 
omnia  simul 102 

Articulus  XIX.  Declaralio  capiluli  nonide- 
cimi  :  Operarius  ehrinsus  non  locuple- 
lahilur 100 

Articulus  XX.  Elucidalio  capituli  viccsi- 
nil  :  Oiiani  lionuni  csl  arguere,  quam 
irasci  I 114 

Articulus  XXI.  Explanatio  capituli  vicesi- 
mi  primi  :  Eili  peccasti  ?  Non  adjicias 
iteriim H9 

Articulus  \XII.  Dcclaratin  capituli  vicesi- 
mi  secundi  :  In  lapide  luteo  lapidatus 
esl  piger 12.5 

.\rticiiliis  XXIII.  l^xplanallo  caplluli  vice- 
siini  lerlii  :  Doiiiini'  palcr  el  dominator 
vitaR  meae l.SO 

Articiilus  XXI\'.  Elucldatio  capitiili  vicosi- 
mi  quarli  :  .Sapienlia  laiidahil  aniinain 
siiam i^l 

.\rticulus  XXV.  Di;  mj'stico  sensu  et  Iropo- 
logia  hujiis  lapiliili  vicesinii  qiiarli.     .   1.52 

Articuliis  XX\'I.  Dcclaralio  capiluli  vicesi- 
mi  quinli  :  In  iribus  placitum  cst  spiri- 
lui   meo l'',Ct 

Arliculus  XX\II.  Dcclaratio  capiliili  vlrc- 
siini  sexti  :  Mnlicris  hona"  healus  vir.     .    1()2 

.\rticulus  .\X\'III.  Dedaratio  capiliili  virc- 
siini  septimi  :  Prnpter  inopiam  inulli 
deliqiierunl 1(!6 

.\rtiiuliis  XXIX.  Eliicidatio  capitiili  vicesi- 
mi  nclavl  :  (Jui  vlndlcari  vull,  a  Dominn 
inveniet  vindictam 172 

Articulus  XXX.  Expositio  capitiili  vicesiini 
nnni  :  Qu\  facit  misericordiam,  ffpncra- 
liir  proximo  suo I7(i 

.\rliriilus  X\XI.  l'!xplaniilio  lapiliill  Irice- 
siiiii  :  (Jiil  diligil  liliiini  suiim,  assidiial 
illi  flagella 181 


INDEX    GENERALIS 


Articulus  X.WIl.  Declaratio  capituli  trice- 
simi  prinii :  Vigilia  honestatis  tabefaciet 
carnos 186 

Arliculus  WMII.  Expositio  capituli  trice- 
simi  secundi  :  Rectorem  te  posuerunt? 
Noli  extoUi 19.3 

Articulus  X.WIV.  Expositio  capituli  trice- 
simi  tertii  :  Timcnti  Deum  non  occur- 
rent  mala 100 

Articulus  XXX^'.  Expositio  capituli  tricesi- 
mi  quarli  :  Vana  spes  et  mendacium 
insensato  virn 20.5 

Articulus  XXXVI.  Elucidalio  capituli  trice- 
simi  quinti  :  Qui  conservat  verbuni, 
mulliplicat  orationem 212 

Articulus  XXXVII.  Declaratio  capituli  tri- 
cesimi  sexti  :  Miserere  nostri.  Deus  om- 
nium 216 

Articulus  XXXVIII. Explanatio  capituli  tri- 
cesimi  septimi  :  Oninis  amicus  dicet  : 
Et  ego  amicitiam  copulavi 224 

Articulus  XXXIX.  Elucidalio  capituli  tri- 
cesimi  octavi  :  Ilonora  medicum  .     .     .  220 

Arficulus  XL.  Elucidatio  capituli  tricesimi 
noni  :  Sapientiam  omnium  anliquorum 
exquirel  sapiens 236 

Articulus  XLI.  Expositio  capituli  quadra- 
gesimi  :  Occupatio  magna  crcata  est 
omnibus  hominibus 24.'! 

Articulus  XLH.  Expositio  capituli  quadra- 
gesimi  primi  :  0  mors,  quam  amara 
est  memoria  tua  ! 248 

Articuhis  XLIII.  Ehicidalio  capituli  qua- 
dragesimi  secundi  :  Non  duplices  ser- 
monem  auditus 232 

Articulus  .XLIV.  Declaralio  capitnli  qua- 
dragesimi  lerlii  :  .Mtitudinis  firmamen- 
tum  pulchrituilo  cjus  esl.  spccies  coeli 
in  visione  glorifp 2.58 

Arlicuhis  XLV.  Declaratio  capituli  quadra- 
gesiini  quarti  :  Laudemus  viros  glorio- 
sos  ct  parcntes  nostros 26!i 

Articuhis  XLVI.  Explanatio  capituli  qua- 
dragesimi  quinli  :  Dilcctus  Deo  et  ho- 
minihus  Moyses 260 

Arliculus  XLVII.  Expositio  capituli  quadra- 
gesimi  sexti :  Forlis  in  hello,Tesus  Nave.  27.5 

Articulus  XLVIII.  Expositio  capituli  qua- 
dragesimi  seplimi  :  Post  ha>c  surrexit 
Nathan  propheta,  etc 270 

Articulus  XLI.X.  Declaratio  capituli  qua- 
dragesimi  oclavi  :  Et  surrexit  Elias  pro- 
pheta  quasi  ignis 284 


.\rliculus  L.  Expositio  capituli  quadragc- 
simi  noni  :  Memoria  Josise  in  compo- 
sitione  odoris  facta 288 

Articuhis  LI.  Declaratio  capituli  quinqua- 
gcsimi  :  Simon  Onise  filius,  sacerdos 
niagnus 292 

Arliculus  LII.  Declaratio  capituli  quinqua- 
gesimi  primi,  videlicet  orationis  .Tesu  filii 
Sirach  :  Confilehor  tibi,  Domine  rex,  et 
collnudabo  te  Deum  salvatorem  meum.  203 


ENARRATIO    IN    ISAIAM   PROPHETAM. 

Proo^mium 313 

Arliculus  I.  De  laudilius  Isaia>  prophetsp.  317 
.\rticulus  II.  Explauatio  primi  capituli  li- 

hri  Isaias  :  Visio  Isaiae  filii  Amos.  .  .  319 
Articulus  III.  Prosecutio  expositionis  Iiu- 

jus  prinii  capituli 323 

Articulus  IV.  Prosecutio  explanationis  hu- 

jus  capituli  primi 328 

.\rticulus  V.  Proseculio  expositionis  hujus 

primi  capituli 332 

Arficuhis   VI.  Explanatio  moralis  eorum 

qua"  in  isto  primo  capitulo  dicta  sunt.  333 
.\rliculus  \"II.  Expositio  secundi  capifuli  : 

\'erbum  quod  vidit  Isaias 338 

Articulus  VIII.  Prosecutio  expositionis  hu- 

jus  secundi  capituli 342 

Arliculus  I.\.  Expositio  moralis  seu  mysli- 

ca  liujus  secundi  capituli 347 

Arliculus  .\.  Expositio  capituli  tertii  :  Ec- 

ce  enim  dominator 350 

Articulus  Xl.  Explanatio  capituli  quarti  : 

Et   apprehendent    septem    mulieres  vi- 

rum  unum 3,56 

Articulus  .\n.  Expositio  capituli  quinti  : 

Canfabo  dilecto  meo 3.59 

Articulus   XIII.    Prosecutio   explanationis 

hujus  capifuli  quinti 364 

.\rficulus  XI\'.  Elucidafio  moralis  jam  ex- 

planafi  capituli  quinli 367 

Articulus  XV.  Elucidatio  capituli  sexli  :  In 

anno,    elc 370 

Articulus    X\'T.    Prosecutio    elucidationis 

ejusdcm  capifuli  sexti 376 

.\rticulus  XVII.  Explanatio  capifuli  sepli- 

mi  :  Ef  facfum  esl  in  diebus  .\chai!  .  .  380 
Articulus  XVIII.  Elucidatio  residuae  partis 

hujus  capitnli  septimi 383 

.\rticulus  .XIX.  Explanatio  capifuli  octavi : 

Et  dixit  Dominus  ad  me 389 


I^DEX   GENERALIS 


829 


Articuliis  XX.  Exposilio  Iropologica  ejus- 

Uem  napitiili  octavi :i07 

Arlioiilus  XXI.  Kxplanatio  capituli  iioni  : 

Primo  tempore  alleviata  est  terra  Za- 

bulon 

Articiilus  X.XII.  Explanatio  sequentis  par- 

tis  capiluli  iioni  :  Vorlium  misit   .     . 
Articuliis  XXIIl.  Elucidatio  moralis  ejus- 

dem  capituli  noni 

Articulus  .XXIV.  Expositio  capiliili   ilcci- 

mi  :  Va[>  qui  conilunl  Icgos  iniquas   .     . 
Articiiliis  .X.XV.Tropologica  declaratio  ejus- 

dein  capituli  deciini 

Articulus  XXVI.  Elucidatio  capituli  unde- 

cimi  :  Egredietur  virga 

Arliouliis  .XX\II.  Expositio  sequenlis  par- 

tis  liiijus  oapitiiii  undeciini 

Articulus  X.X\III.  Expositio  capituli  duo- 

decimi  :  Et  dices  in  die   illa  :  Confi- 

tebor 

.Xrticuliis  .X.XIX.  Expositio  litteralis  capi- 

tuli  tertiidecinii  :  Onus  lialivlonis. 
.Vrtioiilus  XXX.  Explanatio   moralis  ejus- 

dem  capituli  tertiidecimi 

Articulus  XXXI.  Expositio  capituli  quarti- 

decimi :  Prope  est  ut  veniat 

Artiouliis    XXXII.   Explanalio   tropologica 

hujiis  o:ipitiili  qiiartidocimi 

Arlioiilus  XXXIII.  Declaratio  litteralis  ca- 

pitiili  quiiUidecimi  :  Onus  Moab.     .     . 
Articulus  -XXXI\'.  Expositio  moralis  hujus 

capiluli  quinlidecimi 

Articiilus  XX.W.  Eliicidatio  capituli  sexli- 

decimi  :  Emille  .Vgniim 

Arliculus  XX.X\I.  Explanalio  mj'stica  hu- 

jus  capituli  sextideciml 

Articulus  XXXVII.  Explanatio  capituli  sep- 

fimidecinii  :  Oiius  Maniusoi 

Arlioulus  X.\.X\III.  Expositin  capitiili  oo- 

lavidecimi  :  Va'  terra*  ovmbalo  iilarum. 
Articulus  X.X.XIX.  Expositio  capituli  noni- 

decimi  :  Onus  .Egvpti 

Arlioiiliis  XL.  Expositio  moralis  ejusdem 

oapiliiii  nonidocimi 

.\rlioiiliis  Xld.  Explanatio  capituli  vicesi- 

III  i  :  lii  anno  quo  ingressus  est  Thar- 

tliaii  iii  Azntum 478 

Arlioiiliis  XLII.  Eliiriilaliii   littcralis  capi- 

liili  vioi'siiiii  priiiii  :  tiniis  iloserli  iiiaris.  -479 
Arliriiliis  XLIII.  Exposiliii  Iropologioa  hii- 

jiis  vicesiini  primi  capiliili -iS-i 

Articuliis  XLIV.  Elucidatio  capituli  vicesi- 

mi  secundi  :  Onus  vallis  Visionis.     .     .  488 


400 
403 
408 
411 
416 
419 
434 

429 
4:M 
4.S3 

m 

447 
4.i9 
431 
434 
457 
4(i0 
4(J4 
467 
47:< 


.\rtioiiliis  XLV.  Explanatio  moralis  ejus- 

dcm  capitiili  vicesimi  secundi.     . 
Arliculus  .\L\T.  Exposilio  capitiili  vicesi- 

mi  tertii  :  Onus  Tyri 

.\rticulus    XL\TI.    Expositio    capituli    vi- 

cesiini  quarti  :  Ecce  Dominus  nudabil 

terrain  

Articiilus  .\LVIII.  Elucidalio  capituli  vice- 

simi  quinli  :  Domine,  Deus  meus  es  tu. 
.\rticulus  XLI.\.  Explanatio  capitiili  vicc- 

siini  sexti  :  In  die  illa  cantabilur  can- 

ticuin 

Arliculiis  L.  De  alia  expositione  ac  mora- 

litate  cjusdem  capituli  vicesimi  sexti. 
Articulus  LI.  Elucidafio  capituli  vicesimi 

septimi  :  In  die  illa  visitabil  Dominus. 
Arliculus  Lll.  Expnsilio  litleralis  capituli 

vicesimi  octavi  :  Vw  coronse  superbiae. 
Articulus  LIII.  De  intellectu  morali  ejus- 

dem  capituli  vicesimi  octavi     .... 
.\rticulus  Ll\'.  Expositio  capifuli  vicosimi 

noni  :  \'a?  Aricl 

.\rlioulus  LV.  Expositio  litteralis  capituli 

Irioesimi  :  Vsp,  filii  desertores.     .     .     . 
Articulus  LVL  Tropologica  ejiisdem  capi- 

tuli  tricesimi  pertractatio 

.\rtioulus  LVII.  Exposilio  capiliili  trioosi- 

nii  prinii  :  \  .t  qiii  desceniliinl  in  .lOgv- 

pluiii 

Articulus  L\  III.  Elucidatio  capituli  trice- 

simi  secundi  :  Ecce  in  justitia  regnabit 


492 
496 

502 
508 

513 
519 
520 
325 
332 
334 
340 
530 


553 


Arliiiilus  LI.X.  Expositio  capituli  fricesim 
torlii  :  \'a>  qiii  pr.Tii.iris 

Articulus  LX.  Alia  explanalin  liujus  capi 
tuli   tricesimi   tertii,  et   de    moralitate 
ipsius    

Arliiuliis  LXL  Elucidafio  capituli  fricesi 
iiii  quarli  :  .\ccedite,  gentes,  ol  aiidife 

.\rfiiulus  LXII.  Exidanatio  capifuli  trice 
simi  quinti  :  Laefaliifur  deserfa  et  invia 

Arliculus  LXIIl.  Exposifio  capifiili  fricesi 
mi  sexli  :  Ef  faotuin  csf  in  quartodeci 
ino  anno  rogis  EzeobiiP 

Articiilus  LXIV.  Explaiialio  capituli  frice 
simi  septiini  :  Et  faclum  esl  quum  au 
dissof  rex  Ezechias 

Vrlioiilus  LXV.  Explanatio  capituli  Iricesi 
mi  octavi  :  lii  diobiis  illis  n<grofavi 
Ezecliias 

Arlioiiliis  LX\'I.  Expositio  moralis  canlio 
Ezcohin'  :  Ego  dixi 

Articulus  LX\'II.  Expositio  capituli  tricc 


356 
362 

369 
572 
.377 

580 

584 

.^90 
59(i 


830 


INDKX    GENERAMS 


sinii  noni  :  In  tempore  illo  misit  Mero- 
dacli  Baladan 508 

Articulus  LXVIII.  Expositio  capituli  qua- 
dragesimi  :  Consolamini,  consolamini. 
popule  nieus 600 

Articulus  LXIX.  Expositio  capituli  qua- 
dragesimi  primi  :  Taceant  ad  me  in- 
sulffi (i09 

Articulus  LXX.  Elucidatio  capituli  qua- 
dragesimi  secundi  :  Ecce  servus  meus, 
suscipiam  eum (JIS 

Articulus  LXXI.  Elucidatio  capituli  qua- 
dragesimi  tertii  :  Et  nunc  lisec  dicit  I)o- 
minus  creans  te,  Jacob 020 

Articulus  LXXII.  Expositio  capituli  qua- 
dragesimi  quarti  :  Et  nunc  audi,  Jacob, 
serve  meus 632 

Articulus  LXXIII.  Explanatio  capituli  qua- 
dragesimi  quiuti  :  Ilaec  dicit  Oominus 
cbristo  meo  Gyro 037 

Articulus  LX.XIV.  Declaratio  capituli  qua- 
dragesimi  sexli  :  Confractus  est  Bel.     .  Gii 

Articulus  LXXV.  Expositio  capituli  qua- 
dragesimi  septimi  :  Descende,  sede  in 
pulvere 647 

Articulus  LXXVI.  Declaratio  capituli  qua- 
dragesimi  octavi  :  Audite  bsec,  donius 
Jacob 631 

Articulus  LXXVII.  Elucidatio  capituli  qua- 
dragesimi  noni  :  .\udite,  insula;;  et  at- 
tendite,  populi  de  longe 6S6 

ArticuIusLXXVIII.Declaratio  capituli  quin- 
quagesimi  :  Hsec  dicit  Dominus  :  Quis 
est  liic  liber  repudii  matris  vestrse,  etc?  065 

Articulus  LX.XIX.EIucidalio  capituli  quin- 
quagesimi  primi  :  .Vudite  me,  qui  se- 
quimini  quodjustum  est 670 

Articulus  LX.X.X.  Expositio  capituli  quin- 
quagesimi  secundi  :  Consurge,  consur- 
ge,  induere  fortitudine  tua,  Sion.     .     .  078 

Articulus  LX.XXI.Explanatio  capituli  quin- 
quagesimi  tertii  :  Quis  credidit  auditui 
nostro  ? 683 


ArticulusLXXXII.ExpIanatioca|iiluli  quin- 
quagesimi  quarti  :  Lauda,  sterilis,  quae 
non  paris 689 

Articulus  LXX.XIII.  Declaratio  capituli  quin- 
quagesimi  quinti  :  Omnes  sitientes,  ve- 
nite  ad  aquas 693 

ArticulusLX.X.XIV.EIucidatiocapituli  quin- 
quagesimi  sexti  :  Haec  dicit  Dominus  : 
Custodite  judicium 699 

.Vrticulus  LX.XXy.Exposilio  capituli  quin- 
quagesimi  septimi  :  Justus  perit,  et  non 
est  qui  recogitet 704 

Articulus  LX.XXVI.Expositio  capituli  quin- 
quagesimi  octavi  :  Clama,  ne  cesses, 
quasi    tuba,   etc 709 

Articulus  LXXXVII.  Elucidatio  capituli 
quinquagesimi  noni  :  Ecce  non  est  ab- 
breviala  manus  Domini 714 

.\rticulus  LXX.XVIII.  Declaratio  capituli 
sexagesimi  :  Surge,  illuminare,  Jeru- 
salem 719 

Articulus  LX.XXIX.Expositio  capituli  sexa- 
gesimi  primi  :  Spiritus  Domini  super 
me,  eo  quod  unxerit  me 727 

Articulus  -XC.  Elucidatio  capituli  sexage- 
simi  secundi  :  Propter  Sion  non  tacebo.  732 

Articulus  XCI.  Expositio  capituli  sexage- 
simi  lertii  :  Quis  est  iste  qui  venit  de 
Edom  ? 736 

Articulus  XCII.  Prosecutio  expositionis 
ejusdem  capituli  sexagesimi  tertii  :  Mi- 
serationum  Domini  recordabor     .     .     .  741 

Articulus  XCIII.  Expositio  capituli  sexage- 
simi  quarti  :  Utinam  dirumperes  coelos, 
et  descenderes 745 

Articulus  XCIV.  Explanatio  capituli  sexa- 
gesimi  quinti :  Quaesierunt  nie,  qui  ante 
non  interrogabant 748 

.\rticulus  XCV.  Elucidatio  capituli  sexage- 
simi  sexti :  Hsec  dicit  Dominus  :  Coelum 
sedes  mea,  etc 734 

Index  locorum  S.  Scripturae 767 

Index  analj^ticus 773 


Emendanda.  Pag.  57 .\,  lin.  3  :  Pacomii,  lege  Pachomii ;  —  98D,  lin.  5  :  theorica,...  theologica; 
—  192B',  lin.  11  :  haustos,...  haustus ;  —  371  DA',  lin.  1,  595  C,  lin.  5  :  Theodotio,...  Theodotion  ;  — 
682D',  lin.  5  :  inductione,...  indutione  ;  —  735B,  lin.  8  :  memoriale,...  memorabile. 

DuBiA.  Pag.  24B',  lin.  9  :  interior,  /orsan  exterior. 


Tvpis  Cartusiae  Sanctfe  Mariae  Je  Pratis.  Jloustrolii. 
J.  .ViiNAUNF.  lypographus. 


I 

J 


u 

« 
p. 
o 


THE  INSTITUTEOr  (.«FDMrv/».    t^u 
10  ELMSLEY  PlaCE 
TORONTO  6,   CANADA. 


39rg. 


I 


I